De domo sua ad pontifices
Choose a text
id="mobileReaderAuthor" class="mobile-reader-author" href="/authors/cicero-marcus-tullius" aria-label="More works by Cicero, Marcus Tullius">
—
⋯
Original / primary: Perseus Lat2
1
1
Cum multa divinitus, pontifices, a
1
1
1
maioribus nostris inventa atque instituta sunt, tum nihil praeclarius quam quod
1
2
1
eosdem et religionibus deorum immortalium et summae rei publicae praeesse voluerunt, ut amplissimi et clarissimi cives rem publicam bene gerendo
1
3
1
religiones
1
4
1
, religiones sapienter interpretando rem publicam conservarent.
1
quod
1
si ullo tempore magna causa in
1
5
1
sacerdotum populi Romani iudicio ac potestate versata est, haec profecto tanta est ut omnis rei publicae dignitas, omnium civium salus, vita, libertas, arae, foci, di penates, bona, fortunae, domicilia vestrae sapientiae, fidei, potestati commissa creditaque esse videantur.
2
2
vobis
2
hodierno die constituendum est utrum posthac amentis ac perditos magistratus improborum ac sceleratorum civium praesidio nudare, an etiam deorum immortalium religione armare malitis.
2
nam
2
si illa labes ac flamma rei publicae suum illum pestiferum et funestum tribunatum, quem aequitate humana tueri non potest, divina religione defenderit, aliae caerimoniae nobis erunt, alii antistites deorum immortalium, alii interpretes religionum requirendi; sin autem vestra auctoritate sapientiaque, pontifices, ea quae furore improborum
2
1
2
in re publica
2
2
2
ab aliis oppressa, ab aliis deserta, ab aliis prodita gesta sunt rescinduntur
2
3
2
, erit causa cur consilium maiorum in amplissimis viris ad sacerdotia deligendis iure ac merito laudare possimus.
3
sed quoniam ille demens, si ea quae per hos dies ego in senatu de re publicapub. om. PBς sensi vituperasset, aliquem se aditum ad auris vestras esse habiturum putavit, omittam ordinem dicendi meum: respondebo hominis furiosi non orationi, qua ille uti non potest, sed convicio, cuius exercitationem cum intolerabili petulantia tum etiam diuturna impunitate munivit. ac primum illud a te, homine vesano ac furioso, requiro, quae te tanta poena tuorum scelerum flagitiorumque vexet ut hos talis viros,—qui non solum consiliis suis sed etiam specie ipsa dignitatem rei publicaedignitatem rei p. P rell. praeter M (et dignitate rem publicam) sustinent,—quod ego in sententia dicenda salutem civium cum honore Cn. Pompei coniunxerim mihi esse iratos, et aliudaliud Hbς et in P man. rec.: aliter M, fort. recte (§ 31): alios P rell. (alias Ge) de summa religione hoc tempore sensuros ac me absente senserint arbitrere?
4
4
fuisti,
4
inquit,
4
tumtum Hotom.: tu codd. (tu inquit Hbk) apud pontifices superior, sed iam, quoniam te ad populum contulisti, sis inferior necesse est.
4
itane
4
vero? quod in imperita multitudine est vitiosissimum, varietas et inconstantia et crebra tamquam tempestatum sic sententiarum commutatio, hoc tu
4
2
4
ad hos transferas, quos ab inconstantia gravitas, a libidinosa sententia certum et definitum ius religionum, vetustas exemplorum, auctoritas litterarum monumentorumque deterret?
4
tune es ille,
4
inquit,
4
quo senatus carere non potuit, quem boni luxerunt, quem res publica desideravit, quo restituto senatus auctoritatem restitutam putabamus quam primum adveniens prodidisti?
4
nondum
4
de mea sententia dico: impudentiae primum
4
3
4
respondebo tuae.
5
5
hunc
5
igitur, funesta rei publicae pestis, hunc tu civem ferro et armis et exercitus terrore et consulum scelere et audacissimorum hominum minis, servorum dilectu, obsessione templorum, occupatione fori, oppressione curiae domo et patria, ne cum improbis boni ferro dimicarent, cedere coegisti
5
1
5
, quem a senatu, quem a bonis omnibus, quem a cuncta Italia desideratum, arcessitum, revocatum conservandae rei publicae causa confiteris?
5
at enim in senatum venire in Capitolium turbulento illo die non debuisti.
6
6
ego
6
vero neque veni et domo me tenui quam diu turbulentum tempus fuit, cum servos tuos, a te iam pridem ad bonorum caedem paratos, cum illa tua consceleratorum ac perditorum manu armatos in Capitolium tecum venisse constabat; quod cum mihi nuntiaretur, scito
6
1
6
me domi mansisse et tibi et gladiatoribus tuis instaurandae caedis potestatem non fecisse.
6
postea
6
quam mihi nuntiatum est populum Romanum in Capitolium propter metum atque inopiam rei frumentariae convenisse, ministros autem scelerum tuorum perterritos partim amissis gladiis, partim ereptis diffugisse, veni non solum sine ullis copiis ac manu, verum etiam cum paucis amicis.
7
7
an
7
ego, cum P. Lentulus consul optime de me ac de re publica meritus, cum Q. Metellus, qui cum meus inimicus esset, frater tuus, et dissensioni nostrae et precibus tuis salutem ac dignitatem meam praetulisset, me arcesserent in senatum, cum tanta multitudo civium tam recenti officio suo me ad referendam gratiam nominatim vocaret, non venirem, cum praesertim te iam illinc cum tua fugitivorum manu discessisse constaret?
7
hic
7
tu me etiam, custodem defensoremque Capitoli templorumque omnium,
7
hostem Capitolinum
7
appellare ausus es, quod, cum in Capitolio senatum duo consules haberent, eo venerim
7
1
7
? Vtrum
7
2
7
est tempus aliquod quo in senatum venisse
7
3
7
turpe sit, an ea res erat illa
7
4
7
de qua agebatur ut rem ipsam repudiare et eos
7
5
7
qui agebant condemnare deberem?
8
8
primum
8
dico senatoris esse boni semper in senatum venire, nec cum his
8
1
8
sentio qui statuunt minus bonis temporibus in senatum ipsum non venire
8
2
8
3
8
, non intellegentes
8
4
8
hanc suam nimiam perseverantiam vehementer iis quorum animum offendere voluerint et gratam
8
5
8
et iucundam fuisse.
8
at
8
enim non nulli propter timorem, quod se in senatu tuto non esse arbitrabantur, discesserunt.
8
non
8
reprehendo, nec quaero fueritne aliquid pertimescendum: puto suo quemque arbitratu timere oportere.
8
cur
8
ego non timuerim quaeris? quia te illinc abisse constabat.
8
cur
8
, cum viri boni non nulli putarint tuto se in senatu esse non posse, ego non idem senserim?
8
cur
8
, cum ego me existimassem
8
6
8
tuto omnino in civitate esse non posse, illi remanserunt
8
7
8
?
8
an
8
aliis
8
8
8
licet, et recte licet, in meo metu sibi nihil timere: mihi uni necesse erit et meam et aliorum vicem pertimescere?
9
9
an
9
quia non condemnavi sententia mea duo consules, sum reprehendendus? Eos igitur ego potissimum damnare debui quorum lege perfectum est ne ego, indemnatus atque optime de re publica meritus, damnatorum poenam sustinerem?
9
quorum
9
etiam delicta propter eorum egregiam in me conservando voluntatem non modo me sed omnis bonos ferre oporteret, eorum optimum consilium ego potissimum per eos in meam pristinam dignitatem
9
1
9
restitutus meo consilio repudiarem?
9
at
9
quam sententiam dixi?
9
primum
9
eam quam populi sermo in animis nostris iam ante defixerat, deinde eam quae erat superioribus diebus agitata in senatu, denique
9
2
9
eam quam senatus frequens tum cum mihi est adsensus secutus est: ut neque adlata sit a me res inopinata ac recens, nec, si quod in sententia vitium est, maius sit eius qui dixerit quam omnium qui probarint.
10
10
at
10
enim liberum senatus iudicium propter metum non fuit.
10
si
10
timuisse eos facis qui discesserunt, concede non timuisse eos qui remanserunt; sin autem sine iis
10
1
10
qui tum afuerunt nihil decerni libere potuit, cum omnes adessent, coeptum est referri de inducendo senatus consulto; ab universo senatu reclamatum est.
10
sed
10
quaero in ipsa sententia, quoniam princeps ego sum eius atque auctor, quid reprendatur
10
2
10
. Vtrum causa novi consili capiendi non fuit, an meae partes in ea causa non praecipuae fuerunt, an alio potius confugiendum fuit nobis
10
3
10
?
10
quae
10
causa maior quam fames esse potuit, quam seditio, quam consilia tua tuorumque, qui facultate oblata ad imperitorum animos incitandos renovaturum te tua illis funesta latrocinia ob annonae
10
4
10
causam
10
5
10
putasti
10
6
10
?
11
11
frumentum
11
provinciae frumentariae partim non habebant, partim in alias terras, credo, propter avaritiam
11
1
11
venditorum
11
2
11
miserant, partim, quo gratius esset tum cum in ipsa fame subvenissent, custodiis suis clausum continebant, ut subito novum
11
3
11
mitterent.
11
res
11
erat non in opinione dubia, sed in praesenti
11
4
11
atque ante oculos proposito periculo, neque id coniectura prospiciebamus, sed iam experti videbamus.
11
nam
11
cum ingravesceret annona, ut iam plane inopia ac fames non caritas timeretur, concursus est ad templum Concordiae factus, senatum illuc vocante Metello consule.
11
qui
11
si verus fuit ex dolore hominum et fame, certe consules causam suscipere, certe senatus aliquid consili capere potuit
11
5
11
; sin causa fuit annona, seditionis quidem instimulator et concitator tu fuisti, nonne id agendum nobis omnibus fuit ut materiem subtraheremus furori tuo?
12
12
quid
12
? si utrumque fuit, ut et fames stimularet homines et tu in hoc ulcere
12
1
12
tamquam inguen exsisteres, nonne fuit eo maior adhibenda medicina quae et illud nativum et hoc inlatum
12
2
12
malum sanare posset?
12
erat
12
igitur et praesens caritas et futura fames; non est satis; facta lapidatio est.
12
si
12
ex dolore plebei
12
3
12
nullo incitante, magnum malum; si P. Clodi impulsu, usitatum hominis facinerosi
12
4
12
scelus; si utrumque, ut et res esset ea quae sua sponte multitudinis animos incitaret, et parati atque armati seditionis duces, videturne ipsa res publica et consulis auxilium implorasse et senatus fidem? atquin utrumque fuisse perspicuum est; difficultatem annonae summamque inopiam rei frumentariae, ut homines non iam diuturnam caritatem, sed ut famem plane timerent, nemo negat: hanc istum oti et pacis hostem causam arrepturum fuisse ad incendia caedis rapinas nolo, pontifices, suspicemini, nisi videritis.
13
13
qui
13
sunt homines a Q. Metello, fratre tuo, consule in senatu palam nominati, a quibus ille se lapidibus adpetitum, etiam percussum esse dixit? L. Sergium et M. Lollium nominavit.
13
quis
13
est iste Lollius? qui sine ferro ne nunc quidem tecum est, qui te tribuno plebis, nihil de me dicam, sed qui Cn. Pompeium interficiendum depoposcit.
13
quis
13
est Sergius? armiger Catilinae, stipator tui corporis, signifer seditionis, concitator tabernariorum, damnatus iniuriarum, percussor, lapidator, fori depopulator, obsessor curiae.
13
his
13
atque eius modi ducibus cum tu in annonae caritate in consules, in senatum, in bona fortunasque locupletium per causam inopum atque imperitorum repentinos impetus comparares, cum tibi salus esse in otio nulla posset
13
1
13
, cum desperatis ducibus decuriatos ac descriptos haberes exercitus perditorum, nonne providendum senatui fuit ne in hanc tantam materiem
13
2
13
seditionis ista
13
3
13
funesta fax adhaeresceret?
14
14
fuit
14
igitur causa capiendi novi consili: videte nunc fuerintne partes meae paene praecipuae.
14
quem
14
tum Sergius ille tuus, quem Lollius, quem ceterae pestes in lapidatione illa nominabant? quem annonam praestare oportere dicebant? nonne me?
14
quid
14
? operarum
14
1
14
illa concursatio nocturna non a te ipso instituta me frumentum flagitabat? quasi vero ego aut rei frumentariae praefuissem, aut compressum aliquod frumentum tenerem, aut in isto genere omnino quicquam aut curatione aut potestate valuissem.
14
sed
14
homo ad caedem imminens meum nomen operis ediderat, imperitis iniecerat. Cum
14
2
14
de mea dignitate in templo Iovis
14
optimi
14
maximi
14
senatus frequentissimus uno isto dissentiente decrevisset, subito illo ipso die carissimam annonam necopinata vilitas consecuta est.
15
15
erant
15
qui deos immortalis—id quod ego sentio—numine suo reditum meum dicerent comprobasse; non nulli autem illam rem
15
1
15
ad illam
15
2
15
rationem coniecturamque revocabant, qui, quod in meo reditu spes oti et concordiae sita videbatur, in discessu autem cotidianus seditionis timor, iam paene belli depulso metu commutatam annonam esse dicebant; quae quia rursus in meo reditu facta erat durior, a me, cuius adventu fore vilitatem boni viri dictitabant, annona flagitabatur.
15
ego
15
denique non solum ab operis tuis impulsu tuo nominabar, sed etiam, depulsis ac dissipatis tuis copiis, a populo Romano universo, qui tum in Capitolium convenerat, cum illo die minus valerem, in senatum nominatim vocabar.
16
16
veni
16
exspectatus; multis iam sententiis dictis rogatus sum sententiam; dixi rei publicae saluberrimam, mihi necessariam.
16
petebatur
16
a me frumenti copia, annonae vilitas: possem aliquid in ea re necne ratio
16
1
16
non habebatur.
16
flagitabar
16
bonorum expostulatione: improborum convicia sustinere non poteram.
16
delegavi
16
amico locupletiori, non quo illi ita de me merito onus illud imponerem—succubuissem enim potius ipse—sed quia videbam id quod omnes, quod nos de Cn. Pompeio polliceremur, id illum fide consilio virtute auctoritate felicitate denique sua facillime perfecturum.
17
17
itaque
17
sive hunc di immortales fructum mei reditus populo Romano tribuunt
17
1
17
, ut, quem ad modum discessu meo frugum inopia, fames, vastitas, caedes, incendia, rapinae, scelerum impunitas, fuga, formido, discordia fuisset, sic reditu ubertas agrorum, frugum copia, spes oti, tranquillitas animorum, iudicia, leges, concordia populi, senatus auctoritas mecum simul reducta videantur
17
2
17
, sive egomet aliquid adventu meo, consilio, auctoritate
17
3
17
, diligentia pro tanto beneficio populi Romani
17
4
17
praestare debui: praesto, promitto, spondeo,—nihil dico amplius, hoc quod satis est huic tempori dico,—rem publicam annonae nomine in id discrimen quo
17
5
17
vocabatur non esse venturam.
18
18
num
18
igitur in hoc officio, quod fuit praecipue meum, sententia mea reprehenditur?
18
rem
18
maximam fuisse
18
1
18
summi
18
2
18
que
18
periculi, non solum a fame
18
3
18
, sed etiam a caede
18
4
18
incendiis vastitate, nemo negat, cum ad causam caritatis accederet iste speculator communium miseriarum, qui semper ex
18
5
18
rei publicae malis sceleris sui faces inflammaret.
18
negat
18
6
18
oportuisse quicquam uni extra ordinem decerni
18
7
18
.
18
non
18
iam tibi sic respondebo ut ceteris, Cn. Pompeio plurima, periculosissima, maxima mari terraque bella extra ordinem esse commissa: quarum rerum si quem paeniteat, eum victoriae populi Romani paenitere.
19
19
non
19
ita tecum ago; cum his
19
1
19
haec a me haberi oratio potest
19
2
19
qui ita disputant, se, si qua res ad unum deferenda sit, ad Cn. Pompeium delaturos potissimum; sed se extra ordinem nihil cuiquam dare; cum
19
3
19
Pompeio datum sit, id se pro dignitate hominis ornare et tueri solere. Horum ego sententiam ne laudem impedior Cn. Pompei triumphis, quibus ille, cum esset extra ordinem ad patriam defendendam vocatus, auxit nomen populi Romani imperiumque honestavit: constantiam probo, qua mihi quoque utendum fuit, quo ille auctore extra ordinem bellum cum Mithridate Tigraneque gessit.
20
20
sed
20
cum illis possum tamen aliquid disputare: tua vero quae tanta impudentia est ut audeas dicere extra ordinem dari nihil cuiquam oportere? qui cum lege nefaria Ptolomaeum
20
1
20
, regem Cypri, fratrem regis Alexandrini, eodem iure regnantem causa incognita publicasses, populumque Romanum scelere obligasses, cum in eius regnum bona fortunas patrocinium
20
2
20
3
20
huius imperi inmisisses, cuius cum patre avo maioribus societas nobis et amicitia fuisset, huius pecuniae deportandae et, si ius
20
4
20
suum defenderet, bello gerendo M. Catonem praefecisti.
21
21
dices
21
:
21
quem
21
virum! sanctissimum, prudentissimum, fortissimum, amicissimum rei publicae, virtute, consilio, ratione vitae mirabili ad laudem et prope singulari!
21
sed
21
quid ad te, qui negas esse verum quemquam ulli rei publicae
21
1
21
extra ordinem praefici?
21
atque
21
in hoc solum inconstantiam redarguo tuam
21
2
21
: quem tu in ea re
21
3
21
non pro illius dignitate produceres, sed pro tuo scelere subduceres
21
4
21
, quem tuis Sergiis, Lolliis, Titiis ceterisque caedis et incendiorum ducibus obieceras, quem carnificem civium, quem indemnatorum necis principem, quem crudelitatis auctorem fuisse dixeras, ad hunc
21
5
21
honorem et imperium extra ordinem nominatim rogatione tua detulisti.
21
et
21
tanta fuisti intemperantia ut illius tui sceleris rationem occultare non posses:
22
22
litteras in contione recitasti quas tibi a C. Caesare missas diceres
22
Caesar Pvlchro
22
, cum etiam es argumentatus amoris esse hoc signum,
22
quod
22
cognominibus
22
1
22
tantum uteretur neque adscriberet
22
pro consvle
22
2
22
aut
22
tribvno plebi
22
3
22
; dein gratulari tibi quod M. Catonem
22
a
22
4
22
tribunatu tuo removisses, et quod ei dicendi
22
5
22
in posterum de extraordinariis potestatibus libertatem ademisses.
22
quas
22
aut numquam tibi ille litteras misit, aut, si misit, in contione recitari noluit.
22
at
22
6
22
, sive ille misit sive tu finxisti
22
7
22
, certe consilium tuum de Catonis honore illarum litterarum recitatione patefactum est.
23
23
sed
23
omitto Catonem, cuius eximia virtus, dignitas, et in eo negotio quod gessit fides et continentia tegere videretur improbitatem et legis et actionis tuae: quid
23
1
23
? homini post homines natos turpissimo, sceleratissimo, contaminatissimo quis illam opimam fertilemque Syriam, quis bellum
23
cum
23
2
23
pacatissimis gentibus, quis pecuniam ad emendos agros constitutam, ereptam ex visceribus aerari
23
3
23
, quis imperium infinitum dedit?
23
cui
23
quidem cum Ciliciam dedisses, mutasti pactionem et Ciliciam ad praetorem item extra ordinem transtulisti: Gabinio pretio amplificato Syriam nominatim dedisti.
23
quid
23
? homini taeterrimo, crudelissimo, fallacissimo, omnium scelerum libidinumque maculis notatissimo, L. Pisoni, nonne nominatim populos liberos, multis senatus consultis, etiam recenti lege generi
23
4
23
ipsius liberatos, vinctos et constrictos tradidisti?
23
nonne
23
, cum ab eo merces tui benefici pretiumque provinciae meo sanguine tibi esset persolutum, tamen aerarium cum eo partitus es?
24
24
itane
24
vero? tu provincias consularis, quas C. Gracchus, qui unus maxime popularis fuit, non modo non abstulit a senatu, sed etiam ut necesse esset quotannis constitui per senatum lege
24
1
24
sanxit, eas lege Sempronia per senatum decretas rescidisti, extra ordinem sine sorte nominatim dedisti non consulibus, sed rei publicae pestibus: nos, quod nominatim rei maximae paene iam desperatae summum virum saepe ad extrema rei publicae discrimina delectum praefecimus, a te reprehendemur?
24
quid
24
tandem? si quae tum in illis rei publicae tenebris caecisque nubibus et procellis, cum senatum a gubernaculis deiecisses, populum e navi exturbasses, ipse archipirata cum grege praedonum impurissimo plenissimis velis navigares—si quae tum promulgasti constituisti promisisti vendidisti perferre potuisses, ecqui
24
2
24
locus orbi terrarum vacuus extraordinariis fascibus atque imperio Clodiano fuisset?
25
25
sed
25
excitatus aliquando Cn. Pompei—dicam ipso audiente quod sensi et sentio, quoquo animo
25
1
25
auditurus est— excitatus, inquam, aliquando Cn. Pompei nimium diu reconditus et penitus abstrusus animi dolor subvenit subito rei publicae, civitatemque fractam malis, imminutam
25
2
25
ac debilitatam, abiectam metu ad aliquam spem libertatis et pristinae dignitatis erexit.
25
hic
25
vir extra ordinem rei frumentariae praeficiendus non fuit?
25
scilicet
25
tu helluoni spurcatissimo, praegustatori libidinum tuarum, homini egentissimo et facinerosissimo
25
3
25
, Sex. Clodio, socio tui sanguinis, qui sua lingua etiam sororem tuam a te abalienavit, omne frumentum privatum et publicum, omnis provincias frumentarias, omnis mancipes, omnis horreorum clavis lege tua tradidisti; qua ex lege
25
4
25
primum caritas nata est, deinde inopia.
25
impendebat
25
5
25
fames, incendia, caedes, direptio: imminebat tuus furor omnium fortunis et bonis.
26
26
queritur
26
etiam importuna pestis ex ore impurissimo Sex. Clodi rem frumentariam esse ereptam, summisque in periculis eius viri auxilium implorasse rem publicam a quo saepe se et servatam et amplificatam esse meminisset!
26
extra
26
ordinem ferri nihil placet Clodio
26
1
26
.
26
quid
26
? de me quod tulisse te dicis, patricida
26
2
26
, fratricida
26
3
26
, sororicida
26
4
26
, nonne extra ordinem tulisti?
26
an
26
de peste civis, quem ad modum omnes iam di atque homines iudicarunt, conservatoris rei publicae, quem ad modum autem tute ipse confiteris, non modo indemnati sed ne accusati quidem, licuit tibi ferre non legem sed nefarium privilegium, lugente senatu, maerentibus bonis omnibus, totius Italiae precibus repudiatis, oppressa captaque re publica: mihi populo Romano implorante, senatu poscente, temporibus rei publicae flagitantibus, non licuit de salute populi Romani sententiam dicere?
27
27
qua
27
quidem in
27
1
27
sententia si Cn. Pompei dignitas aucta est coniuncta
27
2
27
cum utilitate communi, certe laudandus essem si eius dignitati suffragatus viderer qui meae saluti opem et auxilium tulisset.
27
desinant
27
, desinant homines isdem machinis sperare me restitutum posse labefactari quibus antea stantem perculerunt.
27
quod
27
enim par
27
3
27
amicitiae consularis
27
4
27
fuit umquam in hac civitate coniunctius quam fuimus inter nos ego et Cn. Pompeius? quis apud populum Romanum de illius dignitate inlustrius
27
5
27
, quis
27
in
27
6
27
senatu saepius dixit? qui tantus fuit labor, quae simultas, quae contentio, quam ego non pro illius dignitate susceperim? qui ab illo in me honos, quae praedicatio de mea laude, quae remuneratio benivolentiae praetermissa est?
27
hanc
27
nostram coniunctionem,
28
28
hanc conspirationem in re publica bene gerenda, hanc iucundissimam vitae atque officiorum omnium societatem certi homines fictis sermonibus et falsis criminibus diremerunt, cum idem illum ut me metueret, me caveret, monerent, idem apud me mihi illum uni esse inimicissimum dicerent, ut neque ego ab illo quae mihi petenda essent satis audaciter petere possem, neque ille, tot suspicionibus certorum hominum et scelere exulceratus, quae meum tempus postularet satis prolixe mihi polliceretur.
29
29
data
29
merces est erroris mei magna, pontifices, ut me non solum pigeat stultitiae meae sed etiam pudeat, qui, cum me non repentinum aliquod tempus meum, sed veteres multo ante suscepti et provisi labores cum viro fortissimo et clarissimo coniunxissent, sim passus a tali amicitia distrahi
29
me
29
1
29
, neque intellexerim quibus aut ut apertis inimicis obsisterem aut ut insidiosis
29
2
29
amicis non crederem.
29
proinde
29
desinant aliquando me isdem inflare verbis:
29
quid sibi iste vult? nescit quantum auctoritate valeat, quas res gesserit, qua dignitate sit restitutus? cur ornat eum aa Hk: om. PB all. quo desertus est?
30
30
ego
30
vero neque me tum desertum puto sed paene deditum, nec quae sint in illa rei publicae flamma gesta contra me, neque quo modo, neque per quos, patefaciundum
30
1
30
mihi esse arbitror.
30
si
30
utile rei publicae fuit haurire me unum pro omnibus illam indignissimam calamitatem, etiam hoc utile est, quorum id scelere conflatum sit, me occultare et tacere.
30
illud
30
vero est hominis ingrati tacere, itaque libentissime praedicabo Cn. Pompeium studio et auctoritate aeque
30
atque
30
2
30
unum quemque vestrum, opibus, contentione, precibus, periculis denique praecipue pro salute mea laborasse.
30
hic
30
tuis, P. Lentule
30
3
30
, cum tu nihil aliud dies et noctes nisi de salute mea cogitares, consiliis omnibus interfuit; hic tibi gravissimus auctor ad instituendam, fidelissimus socius ad comparandam, fortissimus adiutor ad rem perficiendam fuit; hic municipia coloniasque adiit; hic Italiae totius auxilium cupientis imploravit, hic in senatu princeps sententiae fuit; idemque cum
30
4
30
sententiam
30
5
30
dixisset, tum etiam pro salute mea populum Romanum obsecravit.
31
31
qua
31
re istam orationem qua es usus omittas licet, post illam sententiam quam dixeram de annona pontificum animos esse mutatos; proinde quasi isti aut de Cn. Pompeio aliter atque ego existimo sentiant, aut quid mihi pro exspectatione populi Romani, pro Cn. Pompei meritis erga me, pro ratione mei temporis faciendum fuerit ignorent, aut etiam, si cuius forte pontificis animum, quod certo scio aliter esse, mea sententia offendit, alio modo sit constituturus aut de religione pontifex
31
1
31
aut de re publica civis quam eum aut caerimoniarum ius aut civitatis salus coegerit.
32
32
intellego
32
, pontifices, me plura extra causam dixisse quam aut opinio tulerit
32
1
32
aut voluntas mea; sed cum me purgatum vobis esse cuperem, tum etiam vestra in me attente audiendo benignitas provexit orationem meam.
32
sed
32
hoc compensabo brevitate eius orationis quae pertinet ad ipsam causam
32
2
32
cognitionemque vestram; quae cum sit in ius religionis et in ius rei publicae distributa, religionis partem, quae multo est verbosior, praetermittam
32
3
32
, de iure rei publicae dicam.
33
33
quid est enim aut tam adrogans quam de religione, de rebus divinis, caerimoniis, sacris pontificum conlegium docere conari, aut tam stultum quam, si quis quid in vestris libris invenerit, id narrare vobis, aut tam curiosum quam ea scire velle de quibus maiores nostri vos solos et consuli et scire voluerunt? nego potuisse iure publico, legibus iis quibus haec civitas utitur, quemquam civem ulla eius modi calamitate adfici sine iudicio: hoc iuris in hac civitate etiam tum cum reges essent dico fuisse, hoc nobis esse a maioribus traditum, hoc esse denique proprium liberae civitatis, ut nihil de capite civis aut de bonis sine iudicio senatus aut populi aut eorum qui de quaque re constituti iudices sint detrahi possit.
34
videsne me nonnon om. tw Lamb. (radicitus ... meque illud Osiander: radicitus ... atque illud Kayser) radicitus evellere omnis actiones tuas neque illud agere, quod apertum est, te omnino nihil gessisse iure, non fuisse tribunum plebis, hodiehodie hoc G, hunc M, om. e (Balb. § 51) esse patricium? dico apud pontifices, augures adsunt: versor in medio iure publico. quod est, pontifices, ius adoptionis? nempe ut is adoptet qui neque procreare iam liberos possit, et cum potuerit sit expertus. quae deinde causa cuique sit adoptionis, quae ratio generum ac dignitatis, quae sacrorum, quaeri a pontificum conlegio solet. quid est horum in ista adoptione quaesitum? adoptat annos viginti natus, etiam minor, senatorem. liberorumne causa? at procreare potest; habet uxorem, suscipietsuscepit bς ex eaex ea Ge: ab ea M: iam P rell. praeter bc (etiam) liberos; exheredabit igitur pater filiumfilium ? Baiter.
35
35
quid
35
? sacra Clodiae gentis cur intereunt, quod in te est? quae omnis notio pontificum, cum adoptarere
35
1
35
, esse debuit: nisi forte ex te ita quaesitum est, num perturbare
35
2
35
rem publicam seditionibus velles et ob eam causam adoptari, non ut eius filius esses, sed ut tribunus plebis fieres et funditus everteres civitatem.
35
respondisti
35
, credo, te ita velle. Pontificibus bona causa visa est: adprobaverunt.
35
non
35
aetas eius qui adoptabat est quaesita, ut in
35
3
35
Cn. Aufidio, M. Pupio, quorum uterque nostra memoria summa senectute alter Oresten, alter Pisonem adoptavit, quas adoptiones sicut alias innumerabilis hereditates nominis pecuniae sacrorum secutae sunt.
35
tu
35
neque Fonteius es, qui esse debebas, neque patris heres, neque amissis sacris paternis in haec adoptiva venisti.
35
ita
35
perturbatis sacris, contaminatis gentibus, et quam deseruisti et quam polluisti, iure Quiritium legitimo tutelarum et hereditatium
35
4
35
relicto, factus es eius filius contra fas cuius per aetatem pater esse potuisti.
36
36
dico
36
apud pontifices: nego istam adoptionem pontificio iure esse factam: primum quod eae vestrae sunt
36
1
36
aetates ut is qui te adoptavit vel fili
36
2
36
tibi loco
36
3
36
4
36
per aetatem
36
5
36
esse potuerit, vel eo quo fuit: deinde quod causa quaeri solet adoptandi, ut et is adoptet qui quod natura iam adsequi non potest legitimo et pontificio iure quaerat, et ita adoptet ut ne quid aut de dignitate generum aut de sacrorum religione minuatur: illud in primis, ne qua calumnia, ne qua fraus, ne qui dolus adhibeatur: ut haec simulata adoptio
36
6
36
fili quam maxime veritatem illam suscipiendorum liberorum imitata esse videatur.
37
37
quae
37
maior calumnia est quam venire imberbum
37
1
37
adulescentulum, bene valentem ac maritum, dicere
37
2
37
filium senatorem populi Romani sibi velle adoptare; id autem scire et videre omnis, non ut ille filius instituatur, sed ut e patriciis exeat
37
et
37
3
37
tribunus plebis fieri possit, idcirco adoptari? neque id obscure
37
4
37
; nam adoptatum emancipari statim, ne sit eius filius qui adoptarit.
37
cur
37
ergo adoptabat
37
5
37
?
37
probate
37
genus adoptionis: iam omnium sacra interierint, quorum custodes vos esse debetis, iam patricius nemo relinquetur.
37
cur
37
enim quisquam vellet tribunum plebis se fieri non licere, angustiorem sibi esse petitionem consulatus, in sacerdotium cum possit venire, quia patricio non sit is locus, non venire? Vt cuique aliquid acciderit qua re commodius sit esse plebeium, simili ratione adoptabitur.
38
38
ita
38
populus Romanus brevi tempore neque regem sacrorum neque flamines nec Salios habebit, nec ex parte dimidia reliquos sacerdotes neque auctores centuriatorum et curiatorum comitiorum, auspiciaque populi Romani, si magistratus patricii creati non sint, intereant necesse est, cum interrex nullus sit, quod et ipsum patricium esse et a patriciis
38
1
38
prodi necesse est.
38
dixi
38
apud pontifices istam adoptionem nullo decreto huius conlegi probatam, contra omne pontificum ius factam, pro nihilo esse habendam; qua sublata intellegis totum tribunatum tuum concidisse.
39
39
venio
39
ad augures, quorum ego libros, si qui sunt reconditi, non scrutor; non sum in exquirendo iure augurum curiosus; haec quae una cum populo didici, quae saepe in contionibus responsa sunt, novi.
39
negant
39
fas esse agi cum populo cum de caelo servatum sit.
39
quo
39
die de te lex curiata lata esse dicatur, audes negare de caelo esse servatum?
39
adest
39
praesens vir singulari virtute, constantia, gravitate praeditus, M. Bibulus: hunc consulem illo ipso die contendo servasse de caelo.
39
infirmas igitur tuInfirmas igitur tu Madv.: infirma sunt igitur tua codd. (tua om. G: tua sententia k) acta C. Caesaris, viri fortissimi?
39
minime
39
; neque enim mea
39
2
39
iam quicquam interest, exceptis iis telis quae ex illius actionibus in meum corpus inmissa sunt.
40
40
sed
40
haec de auspiciis, quae ego nunc perbreviter attingo, acta sunt a te.
40
tu
40
tuo praecipitante iam et debilitato tribunatu auspiciorum patronus subito exstitisti; tu M. Bibulum in contionem, tu augures produxisti; tibi interroganti
40
1
40
augures responderunt, cum de caelo servatum sit, cum populo agi non posse; tibi M. Bibulus quaerenti se de caelo servasse respondit, idemque in contione dixit, ab Appio tuo fratre productus, te omnino, quod contra auspicia adoptatus esses, tribunum non fuisse.
40
tua
40
denique omnis actio posterioribus mensibus fuit, omnia quae C. Caesar egisset, quod
40
2
40
contra auspicia essent acta, per senatum rescindi oportere; quod si fieret, dicebas te tuis umeris me custodem urbis in urbem relaturum.
40
videte
40
hominis amentiam
40
per suum
40
3
40
tribunatum Caesaris actis inligatus teneretur.
41
41
si et sacrorum iure pontifices et auspiciorum religione augures totum evertunt tribunatum tuum, quid quaeris amplius? an etiam apertius aliquod ius populi atque legum? Hora fortasse sexta diei questus sum in iudicio, cum C. Antonium, conlegam meum, defenderem, quaedam de re publica, quae mihi visa sunt ad illius miseri causam pertinere. haec homines improbi ad quosdam viros fortis longe aliter atque a me dicta erant detulerunt. Hora nona illo ipso die tu es adoptatus. si quod in ceteris legibus trinum nundinum esse oportet, id in adoptione satis est trium esse horarum, nihil reprehendo; sin eadem observanda sunt, iudicavit senatus M. Drusi legibus, quae contra legem Caeciliam et Didiam latae essent, populum non teneri.
42
42
iam
42
intellegis omni genere iuris, quod in sacris, quod in auspiciis, quod in legibus sit, te tribunum plebis non fuisse.
42
at
42
ego hoc totum non
42
1
42
sine causa relinquo.
42
video
42
enim quosdam clarissimos viros, principes civitatis, aliquot locis iudicasse te cum plebe iure agere potuisse; qui etiam de me ipso, cum tua rogatione funere elatam rem publicam esse dicerent
42
2
42
, tamen id funus, etsi miserum atque acerbum fuisset, iure indictum esse dicebant; quod de me civi ita
42
3
42
de re publica merito tulisses, funus te
42
4
42
indixisse rei publicae, quod salvis auspiciis tulisses, iure egisse dicebant.
42
qua
42
re licebit, ut opinor, nobis eas actiones non infirmare, quibus illi actionibus constitutum tribunatum tuum
42
5
42
comprobaverunt.
43
43
fueris
43
sane tribunus plebis tam iure legeque
43
1
43
, quam fuit hic ipse
43
P. Ser
43
vilius
43
2
43
, vir omnibus rebus clarissimus atque amplissimus: quo iure, quo more, quo exemplo legem nominatim de capite civis indemnati tulisti?
43
vetant
43
leges sacratae, vetant
43
xii
43
tabulae leges privatis hominibus
43
3
43
inrogari; id est enim privilegium.
43
nemo
43
umquam tulit; nihil est crudelius, nihil perniciosius, nihil quod minus haec civitas ferre possit.
43
proscriptionis
43
miserrimum nomen illud et omnis acerbitas Sullani temporis quid habet quod maxime sit insigne ad memoriam crudelitatis? opinor, poenam in civis Romanos nominatim sine iudicio constitutam.
44
44
hanc
44
vos igitur, pontifices, iudicio atque auctoritate vestra tribuno plebis potestatem dabitis, ut proscribere possit quos velit?
44
quaero
44
enim quid sit aliud
44
1
44
nisi
44
2
44
proscribere
44
3
44
velitis ivbeatis vt M. Tvllivs in civitate ne sit bonaqve eivs vt mea sint
44
: ita enim re, etsi
44
4
44
aliis verbis, tulit.
44
hoc
44
plebei scitum
44
5
44
est? haec lex, haec rogatio est? hoc vos pati potestis, hoc ferre civitas, ut singuli cives singulis versiculis e civitate tollantur?
44
equidem
44
iam perfunctus sum; nullam vim, nullum impetum metuo; explevi animos invidorum, placavi odia improborum, saturavi etiam perfidiam et scelus proditorum; denique de mea causa, quae videbatur perditis civibus ad invidiam esse proposita, iam omnes urbes, omnes ordines, omnes di atque homines iudicaverunt.
45
45
vobismet
45
ipsis, pontifices, et vestris liberis ceterisque civibus pro vestra auctoritate et sapientia consulere debetis.
45
nam
45
cum tam moderata iudicia populi sint a maioribus constituta, primum ut ne poena capitis cum pecunia coniungatur, deinde ne improdicta
45
1
45
die quis accusetur, ut ter ante magistratus accuset intermissa die quam multam inroget aut iudicet
45
2
45
, quarta sit accusatio trinum nundinum prodicta die, quo die iudicium sit futurum, tum
45
3
45
multa etiam ad placandum atque ad misericordiam reis concessa sunt
45
4
45
, deinde exorabilis populus, facilis suffragatio pro salute, denique etiam, si qua res illum diem aut auspiciis aut excusatione sustulit
45
5
45
, tota causa iudiciumque sublatum est
45
6
45
: haec cum ita sint in iure, ubi crimen est, ubi accusator, ubi testes, quid indignius quam, qui neque adesse sit iussus neque citatus neque accusatus, de eius capite, liberis, fortunis omnibus conductos et sicarios et egentis
45
7
45
et perditos suffragium ferre et eam legem putari
45
8
45
?
46
46
ac
46
1
46
si hoc de me potuit, quem honos, quem dignitas, quem causa, quem res publica tuebatur, cuius denique pecunia non expetebatur, cui nihil oberat praeter conversionem status et inclinationem communium temporum, quid tandem futurum est iis quorum vita remota ab honore populari et ab hac inlustri gratia est, pecuniae autem tantae sunt ut eas nimium multi egentes sumptuosi nobiles
46
2
46
concupiscant?
47
date hanc tribuno plebis licentiam, et intuemini paulisper animis iuventutem et eos maxime qui inminere iam cupiditate videntur in tribuniciam potestatem: conlegia medius fidius tribunorum plebis tota reperientur, hoc iure firmato, quae coeant de hominum locupletissimorum bonis, praeda praesertim populari et spe largitionis oblata. at quid tulit legum scriptor peritus et callidus? velitis ivbeatis vt M. Tvllio aqva et igniigni P1M: ignis P2B et pler. interdicatvr? crudele, nefarium, ne in sceleratissimo quidem civi sine iudicio ferundumferendum Btw! non tulit vt interdicatvr. quid ergo? vt interdictvm sit. O caenumO cenum BHt: oceanum P1: ocenum P2, o portentum, o scelus! hanc tibi legem Clodius scripsit spurciorem lingua sua, ut interdictum sit cui non sit interdictum? Sexte noster, bona venia, quoniam iam dialecticus es et haec quoque liguris, quod factum non est, ut sit factum, ferri ad populum aut verbis ullis sanciri aut suffragiis confirmari potest?
48
48
hoc
48
tu scriptore, hoc consiliario, hoc ministro omnium non bipedum solum sed etiam quadrupedum
48
1
48
impurissimo
48
2
48
, rem publicam perdidisti; neque tu eras tam excors tamque demens ut nescires Clodium
48
3
48
esse qui contra leges faceret
48
4
48
, alios qui leges scribere solerent; sed neque eorum neque ceterorum, in quibus esset aliquid modestiae, cuiusquam tibi potestas fuit; neque tu legum scriptoribus isdem potuisti uti quibus ceteri, neque operum architectis, neque pontificem adhibere quem velles, postremo ne in praedae quidem societate mancipem aut praedem
48
5
48
extra tuorum gladiatorum numerum aut denique suffragi latorem in ista tua proscriptione quemquam nisi furem ac sicarium reperire potuisti.
49
49
itaque
49
cum tu florens ac potens per medium forum
49
1
49
scortum populare volitares, amici illi tui te uno amico tecti et beati, qui se populo commiserant, ita repellebantur ut etiam Palatinam tuam perderent; qui in iudicium venerant, sive accusatores erant sive rei, te deprecante damnabantur.
49
denique
49
etiam ille novicius Ligus, venalis adscriptor et subscriptor tuus, cum M. Papiri, sui fratris, esset testamento et iudicio improbatus, mortem eius se velle persequi dixit: nomen Sex. Properti detulit: accusare alienae dominationis
49
2
49
scelerisque socius propter calumniae metum non est ausus.
50
de hac igitur lege dicimus, quasiquasi Madv.: quae codd. iure rogata videatur, cuius quam quisque partem tetigit digito voce praedapraeda del. Jordan: praedicatione coni. Halm suffragio, quocumque venit, repudiatus convictusque discessit? quid si iis verbis scripta est ista proscriptio ut se ipsa dissolvat? est enim: qvod M. Tvllivs falsvm senatvs consvltvm rettvlerit. si igitur rettulit falsum senatus consultum, tum est rogatio: si non rettulit, nulla estest fort. praestat est? Mueller. satisne tibi videtur a senatu iudicatum me non modo non ementitum esse auctoritatem eius ordinis, sed etiam unum post urbem conditam diligentissime senatui paruisse? quot modis doceo legem istam, quam vocas, non esse legem? quid? si etiam pluribus de rebus uno sortitore tulistisortitore tulisti Madv.: sortitu retulisti (retulis P1) codd.: una sortitione tulisti Halm, fort. recte, tamenne arbitraris id quod M. Drusus in legibus suissuis bk: tuis codd. pler. plerisque, perbonusperbonus scripsi: bonus Naugerius (1): in bonis P rell. praeter HGMk (bonis): clarissimus Lahmeyer, innocens Muell., nobilissimus Klotz ille vir, M. Scauro et L. Crasso consiliariisconsiliariis Madv.: consularis codd. non obtinuerit, id te posse, omnium facinorum et stuprorum hominemomnium fac. et stup. hominem scripsi: hominum (omnium HMς, hominem G) fac. et stup. omnium P rell.: hominem fac. et stup. omnium Bait., decumis et Clodiis auctoribus obtinere?
51
51
tulisti de me ne reciperer, non ut exirem, quem tu ipse non poteras dicere non licere esse Romae. quid enim diceres? damnatum? certe non. expulsum? qui licuit? sed tamen ne id quidem est scriptum, ut exirem; poena est, qui receperit, quam omnes neglexerunt; eiectio nusquam est. verum sit: quid? operum publicorum exactio, quid? nominis inscriptio tibi num aliud videtur esse ac meorum bonorum direptio? praeterquam quod ne id quidem per legem Liciniam, ut ipse tibi curationem ferres, facere potuisti. quid? hoc ipsum quod nunc apud pontifices agis, te meam domum consecrasse, te monumentum fecisse in meis aedibus, te signum dedicasse, eaque te ex una rogatiuncula fecisse, unum et idem videtur esse atque id quod de me ipso nominatim tulisti?
52
52
tam
52
hercule
52
1
52
est unum quam quod idem tu lege una tulisti, ut Cyprius rex, cuius maiores huic populo socii atque amici semper fuerunt, cum bonis omnibus sub praeconem subiceretur et exsules Byzantium reducerentur.
52
eidem,
52
inquit,
52
utraque de re negotium dedi.
52
quid
52
? si eidem negotium dedisset
52
2
52
ut in Asia cistophorum flagitaret, inde iret in Hispaniam, cum Romam
52
3
52
decessisset, consulatum ei petere liceret, cum factus esset, provinciam Syriam obtineret,—quoniam de uno homine scriberet, una res esset?
53
quod si iam populus Romanus de ista re consultus esset et non omnia per servos latronesque gessisses, nonne fieri poterat ut populo de Cyprio rege placeret, de exsulibus Byzantiis displiceret? quae est, quaeso, alia vis, quaequaeso mg. Lamb.: quasi codd. praeter t (enim) sententia Caeciliae legis et Didiae nisi haec, ne populo necesse sit in coniunctis rebus compluribus aut id quod nolit accipere aut id quod velit repudiare? quid? si per vim tulisti, tamenne lex est? aut quicquam iure gestum videri potest quod per vim gestum esse constet? an, si in ipsa latione tua capta iam urbe lapides iacti, si manus conlata non est, idcirco tu ad illam labem atque eluviemeluiem P1: luem Georges civitatis sine summa vi pervenire potuisti?
54
54
cum
54
in tribunali Aurelio conscribebas palam non modo liberos sed etiam servos, ex omnibus vicis concitatos, vim tum videlicet non parabas
54
1
54
; cum edictis tuis tabernas claudi iubebas, non vim imperitae multitudinis, sed hominum honestorum modestiam prudentiamque quaerebas; cum arma in aedem Castoris comportabas, nihil aliud nisi uti ne quid per vim agi posset machinabare; cum vero gradus Castoris convellisti ac removisti, tum, ut modeste tibi agere liceret, homines audacis ab eius templi aditu atque ascensu reppulisti; cum eos qui
54
in
54
2
54
conventu virorum bonorum verba de salute mea fecerant adesse iussisti, eorumque advocationem manibus ferro lapidibus discussisti, tum profecto ostendisti vim tibi maxime displicere.
55
55
verum
55
haec furiosa vis vaesani tribuni plebis facile superari frangique potuit virorum bonorum vel virtute vel multitudine.
55
quid
55
? cum Gabinio Syria dabatur, Macedonia Pisoni, utrique infinitum imperium, ingens pecunia, ut tibi omnia permitterent, te adiuvarent, tibi manum, copias, tibi suos spectatos
55
1
55
centuriones, tibi pecuniam, tibi familias compararent, te suis sceleratis contionibus sublevarent, senatus auctoritatem inriderent, equitibus Romanis mortem proscriptionemque minitarentur, me terrerent minis, mihi caedem et dimicationem denuntiarent, meam domum refertam viris bonis per amicos suos complerent proscriptionis metu, me frequentia nudarent virorum bonorum, me praesidio spoliarent senatus, pro me non modo pugnare amplissimum ordinem, sed etiam plorare et supplicare mutata veste prohiberent, ne tum quidem vis erat?
56
56
quid
56
igitur ego cessi
56
1
56
, aut qui timor fuit? non dicam in me: fac me timidum esse natura: quid? illa tot virorum fortissimorum milia, quid? nostri equites Romani, quid? senatus, quid? denique omnes boni, si nulla erat vis, cur me flentes potius prosecuti sunt quam aut increpantes retinuerunt aut irati reliquerunt?
56
an
56
hoc timebam, si mecum ageretur more institutoque maiorum, ut possem praesens sustinere?
57
57
utrum
57
, si dies dicta esset, iudicium mihi fuit pertimescendum an sine iudicio privilegium?
57
iudiciumne
57
1
57
?
57
causa
57
tam turpis scilicet, homo qui
57
2
57
eam, si iam esset ignota, dicendo non possem explicare.
57
an
57
quia causam probare non poteram? cuius tanta bonitas est ut ea ipsa non modo se, sed etiam me absentem
57
3
57
per se probarit.
57
an
57
senatus, an ordines
57
omnes
57
4
57
, an ii
57
5
57
qui cuncta ex Italia ad me revocandum convolaverunt, segniores me praesente ad me retinendum et conservandum fuissent, in ea causa quam ipse iam parricida talem dicat fuisse ut me ab omnibus ad meam pristinam dignitatem exspectatum atque revocatum queratur?
58
58
an
58
vero
58
1
58
in iudicio periculi nihil fuit: privilegium pertimui, ne, mihi praesenti si multa inrogaretur, nemo intercederet?
58
tam
58
inops autem ego eram ab amicis aut tam nuda res publica a magistratibus?
58
quid
58
? si vocatae tribus essent, proscriptionem non dicam in me, ita de sua salute merito, sed omnino in ullo civi comprobavissent?
58
an
58
2
58
, si ego praesens fuissem, veteres illae copiae coniuratorum tuique perditi milites atque egentes et nova manus
58
3
58
sceleratissimorum consulum corpori meo pepercissent? qui cum eorum omnium crudelitati scelerique cessissem, ne absens quidem luctu meo mentis eorum satiare potui.
59
59
quid enim vos uxor mea misera violarat, quam vexavistis, raptavistis, omni crudelitate lacerastis? quid mea filia, cuius fletus adsiduus sordesque lugubres vobis erant iucundae, ceterorum omnium mentis oculosque flectebant? quid parvus filius, quem, quam diu afui, nemo nisi lacrimantem confectumque vidit: quid fecerat quod eum totiens per insidias interficere voluistis? quid frater meus? qui cum aliquanto post meum discessum ex provincia venisset neque sibi vivendum nisi me restituto putaret, cum eius maeror, squalor incredibilis et inauditus omnibus mortalibus miserabilis videbatur, quotiens est ex vestro ferro ac manibus elapsus!
60
60
sed
60
quid ego vestram crudelitatem exprobro
60
1
60
quam in ipsum me ac meos adhibuistis, qui parietibus, qui tectis, qui columnis ac postibus meis hostificum quoddam et nefarium omni imbutum odio bellum intulistis?
60
non
60
enim te arbitror, cum post meum discessum omnium locupletium fortunas, omnium provinciarum fructus, tetrarcharum ac regum bona spe atque avaritia devorasses, argenti et supellectilis meae cupiditate esse caecatum: non existimo Campanum illum consulem cum saltatore conlega, cum alteri totam Achaiam, Thessaliam, Boeotiam, Graeciam, Macedoniam omnemque barbariam, bona civium Romanorum condonasses, alteri Syriam, Babylonem, Persas, integerrimas pacatissimasque gentis, ad diripiendum tradidisses, illos tam cupidos liminum meorum et columnarum et valvarum fuisse.
61
61
neque
61
porro illa manus copiaeque Catilinae caementis ac testis tectorum meorum se famem suam expleturas putaverunt; sed ut hostium urbes, nec omnium hostium, verum eorum quibuscum acerbum bellum internecivumque
61
1
61
suscepimus, non praeda adducti sed odio solemus exscindere
61
2
61
, quod, in quos propter eorum crudelitatem inflammatae mentes nostrae fuerunt, cum horum etiam tectis et sedibus residere aliquod bellum semper videtur
61
3
62
62
nihil
62
erat latum de me; non adesse eram iussus, non citatus afueram; eram etiam tuo iudicio civis incolumis, cum domus in Palatio, villa in Tusculano, altera ad alterum consulem transferebatur—scilicet eos consules vocabant
62
1
62
—columnae marmoreae ex aedibus meis inspectante populo Romano ad socrum consulis portabantur, in fundum autem vicini consulis non instrumentum aut ornamenta villae, sed etiam arbores transferebantur, cum ipsa villa non praedae cupiditate —quid enim erat praedae?—sed odio et crudelitate funditus everteretur.
62
domus
62
ardebat in Palatio non fortuito, sed oblato incendio; consules epulabantur et in coniuratorum gratulatione versabantur, cum alter se Catilinae delicias, alter Cethegi consobrinum fuisse diceret.
63
63
hanc
63
ego vim, pontifices, hoc scelus, hunc furorem meo corpore opposito ab omnium bonorum cervicibus depuli, omnemque impetum discordiarum, omnem diu conlectam vim improborum, quae inveterata compresso odio atque tacito iam erumpebat nancta
63
1
63
tam audacis duces, excepi meo corpore.
63
in
63
me uno consulares faces iactae manibus tribuniciis, in me omnia, quae ego quondam rettuderam
63
2
63
, coniurationis nefaria tela adhaeserunt.
63
quod
63
si, ut multis fortissimis viris placuit, vi et armis contra vim decertare voluissem, aut vicissem cum magna internecione improborum, sed tamen civium, aut interfectis bonis omnibus, quod illis optatissimum erat
63
3
63
, una cum re publica concidissem.
64
64
videbam
64
vivo senatu populoque Romano celerem mihi summa cum dignitate reditum, nec intellegebam fieri diutius posse ut mihi non liceret esse in ea re publica quam ipse servassem.
64
quod
64
si non liceret, audieram et legeram clarissimos nostrae civitatis viros se in medios hostis ad perspicuam mortem pro salute exercitus iniecisse: ego pro salute universae rei publicae dubitarem
64
1
64
hoc meliore condicione esse quam Decii, quod illi ne auditores quidem suae gloriae, ego etiam spectator meae laudis esse potuissem?
64
itaque
64
infractus furor tuus inanis faciebat impetus; omnem enim vim omnium sceleratorum acerbitas mei casus exceperat; non erat in tam immani iniuria tantisque ruinis novae crudelitati locus.
65
65
Cato fuerat proximus.
65
quid
65
ageres? non erat ut, qui modus
65
a
65
moribus
65
1
65
fuerat, idem esset iniuriae
65
2
65
.
65
quid
65
posses
65
3
65
? extrudere ad Cypriam pecuniam?
65
praeda
65
perierit. Alia non deerit; hinc modo amandandus est
65
4
65
.
65
sic
65
M. Cato invisus quasi per beneficium Cyprum relegatur.
65
eiciuntur
65
duo, quos videre improbi non poterant, alter per honorem turpissimum, alter per honestissimam calamitatem.
66
66
atque
66
ut sciatis non hominibus istum sed virtutibus hostem semper fuisse, me expulso, Catone amandato, in eum ipsum se convertit quo auctore, quo adiutore in contionibus ea quae gerebat omnia quaeque gesserat se et fecisse
66
1
66
et facere dicebat: Cn. Pompeium, quem omnium iudicio longe principem esse civitatis videbat, diutius furori suo veniam daturum non arbitrabatur.
66
qui
66
ex eius custodia per insidias regis
66
2
66
amici filium hostem captivum surripuisset, et ea iniuria virum fortissimum lacessisset, speravit isdem se copiis cum illo posse confligere quibuscum ego noluissem bonorum periculo dimicare, et primo quidem adiutoribus consulibus; postea fregit foedus Gabinius, Piso tamen in fide mansit.
67
67
quas
67
iste tum caedis, quas lapidationes, quas fugas fecerit, quam facile ferro cotidianisque insidiis, cum iam a firmissimo robore copiarum suarum relictus esset, Cn. Pompeium foro curiaque privarit domique continuerit
67
1
67
, vidistis: ex quo iudicare potestis quanta vis illa fuerit oriens et congregata, cum haec Cn. Pompeium terruerit iam distracta et exstincta.
68
68
haec
68
vidit in sententia dicenda Kalendis Ianuariis vir prudentissimus et cum rei publicae, cum mihi, tum etiam veritati amicissimus, L. Cotta, qui legem de meo reditu ferendam non censuit; qui me consuluisse rei publicae, cessisse tempestati, amiciorem vobis ceterisque civibus quam mihi
68
1
68
exstitisse, vi, armis, dissensione
68
2
68
hominum et
68
3
68
caede instituta
68
4
68
novoque dominatu pulsum esse dixit; nihil de meo capite potuisse ferri, nihil esse iure scriptum
68
5
68
aut posse valere, omnia contra leges moremque maiorum temere, turbulente, per vim, per furorem esse gesta.
68
quod
68
si illa lex esset, nec referre ad senatum consulibus
68
6
68
nec sententiam dicere sibi licere; quorum utrumque cum fieret, non oportere ut de me lex ferretur decerni, ne illa quae nulla esset esse lex iudicaretur.
68
sententia
68
verior, gravior, melior, utilior rei publicae nulla esse potuit; hominis enim scelere et furore notato similis a re publica labes in posterum demovebatur.
69
69
neque
69
hoc Cn. Pompeius, qui ornatissimam de me sententiam dixit, vosque, pontifices, qui me vestris sententiis auctoritatibusque defendistis, non vidistis,
69
legem
69
1
69
illam esse nullam, atque esse potius flammam temporis, interdictum sceleris, vocem furoris; sed prospexistis ne quae
69
2
69
popularis in nos aliquando invidia redundaret, si sine populi iudicio restituti videremur.
69
eodemque
69
consilio M. Bibuli, fortissimi viri, senatus sententiam secutus est, ut vos de mea domo statueretis, non quo dubitaret quin ab isto nihil legibus, nihil religionibus, nihil iure esset actum, sed ne quis oreretur
69
3
69
aliquando in tanta ubertate improborum qui in meis aedibus aliquam religionem residere diceret.
69
nam
69
legem quidem istam nullam esse, quotienscumque de me senatus sententiam dixit, totiens iudicavit
69
4
69
.
69
quoniam
69
quidem scripto illo istius sententiam dicere vetabatur
69
5
69
,
70
70
atque hanc rem par illud simile, Piso et Gabinius, vidit, homines legum iudiciorumque metuentes, cum frequentissimus senatus eos ut de me referrent cotidie flagitaret, non se rem improbare dicebant, sed lege istius impediri. erat hoc verum; nam impediebantur, verum ea lege quam idem iste de Macedonia Syriaque tulerat. hanc tu, P. Lentule, neque privatus neque consul legem esse umquam putasti. nam tribunis plebis referentibus sententiam de me designatus consul saepe dixisti; ex Kalendis Ianuariis, quoad perfecta res est, de me rettulisti, legem promulgasti, tulisti; quorum tibi, si esset illa lex, nihil liceret. at etiam Q. Metellus, conlega tuus, clarissimus vir, quam legem esse homines alienissimi a P. Clodio iudicarent, Piso et Gabinius, eam nullam esse frater P. Clodi, cum de me ad senatum tecum una rettulit, iudicavit.
71
71
sed
71
vero isti qui Clodi leges timuerunt, quem ad modum ceteras observarunt?
71
senatus
71
quidem, cuius est gravissimum iudicium de iure legum, quotienscumque de me consultus est, totiens eam nullam esse
71
1
71
iudicavit.
71
quod
71
idem tu, Lentule, vidisti in ea lege quam de me tulisti.
71
nam
71
non est ita latum ut mihi Romam venire liceret, sed ut venirem; non enim voluisti id quod licebat ferre ut liceret, sed me ita esse in re publica magis ut arcessitus imperio populi Romani viderer quam ad
71
2
71
administrandam civitatem restitutus.
72
72
hunc
72
tu etiam, portentosa pestis, exsulem appellare
72
1
72
ausus es, cum tantis sceleribus esses et flagitiis
72
2
72
notatus ut omnem locum quo adisses exsili simillimum redderes?
72
quid
72
est enim exsul
72
3
72
? ipsum per se
72
4
72
nomen calamitatis, non turpitudinis.
72
quando
72
igitur est turpe? re vera, cum est poena peccati, opinione autem hominum etiam, si est poena damnati. Vtrum igitur peccato meo nomen
72
5
72
subeo an re iudicata?
72
peccato
72
?
72
iam
72
neque tu id dicere audes, quem isti satellites tui
72
felicem Catilinam
72
nominant, neque quisquam eorum qui solebant.
72
non
72
modo iam nemo est tam imperitus qui ea quae gessi in consulatu peccata esse dicat, sed nemo est tam inimicus patriae qui non meis consiliis patriam conservatam esse fateatur.
73
73
quod
73
enim est in terris commune tantum tantulumve consilium
73
1
73
, quod non de meis rebus gestis ea quae mihi essent optatissima et pulcherrima iudicarit?
73
summum
73
est populi Romani populorumque et gentium omnium ac
73
2
73
regum consilium senatus: decrevit ut omnes qui rem publicam salvam esse vellent ad me unum defendendum venirent, ostenditque nec stare potuisse rem publicam si ego non fuissem, nec futuram esse ullam si non redissem.
74
74
proximus
74
est huic dignitati
74
1
74
ordo equester: omnes omnium publicorum societates de meo consulatu ac de meis rebus gestis amplissima atque ornatissima decreta fecerunt.
74
scribae
74
, qui nobiscum in rationibus monumentisque publicis versantur, non obscurum de meis in rem publicam beneficiis suum iudicium decretumque esse voluerunt.
74
nullum
74
est in hac urbe conlegium, nulli pagani aut montani, quoniam plebei quoque urbanae maiores nostri conventicula et quasi concilia quaedam esse voluerunt, qui non amplissime non modo de salute mea sed etiam de dignitate decreverint.
75
75
nam
75
quid ego illa divina atque immortalia municipiorum et coloniarum et totius Italiae decreta commemorem, quibus tamquam gradibus mihi videor in caelum ascendisse, non solum in patriam revertisse?
75
ille
75
vero dies qui fuit cum te, P. Lentule, legem de me ferente populus Romanus ipse vidit
75
1
75
sensitque quantus et quanta dignitate esset
75
2
75
!
75
constat
75
enim nullis umquam comitiis campum Martium tanta celebritate, tanto splendore omnis generis hominum aetatum ordinum floruisse.
75
omitto
75
civitatium, nationum, provinciarum, regum, orbis denique terrarum de meis in omnis mortalis meritis unum iudicium unumque consensum: adventus meus atque introitus in urbem qui fuit? Vtrum me patria sic accepit ut lucem salutemque redditam sibi ac restitutam accipere debuit, an ut crudelem tyrannum, quod vos Catilinae gregales de me dicere solebatis?
76
76
itaque
76
ille unus dies, quo die me populus Romanus a porta in Capitolium atque inde domum sua celebritate laetitiaque comitatum honestavit, tantae mihi iucunditati fuit ut tua mihi conscelerata illa vis non modo non propulsanda, sed etiam
76
excitanda
76
1
76
fuisse videatur.
76
qua
76
re illa calamitas, si ita est appellanda, exussit
76
2
76
hoc genus totum maledicti, ne quisquam iam audeat reprehendere consulatum meum tot tantis tam ornatis iudiciis, testimoniis, auctoritatibus comprobatum.
76
quod
76
si in isto
76
3
76
tuo maledicto probrum non modo mihi nullum obiectas, sed etiam laudem inlustras meam, quid te aut fieri aut fingi dementius potest? Vno enim maledicto bis a me patriam servatam esse concedis: semel, cum id feci quod omnes non negant
76
4
76
immortalitati, si fieri potest, mandandum, tu supplicio puniendum putasti, iterum, cum tuum multorumque praeter te inflammatum in bonos omnis impetum meo corpore excepi, ne eam civitatem quam servassem inermis armatus in discrimen adducerem.
77
77
esto
77
, non fuit in me poena ulla peccati; at fuit iudici.
77
cuius
77
? quis me umquam ulla lege interrogavit? quis postulavit? quis diem dixit?
77
potest
77
igitur damnati poenam sustinere indemnatus? est hoc tribunicium, est populare?
77
quamquam
77
ubi tu te popularem, nisi cum pro
77
1
77
populo fecisti, potes dicere?
77
sed
77
, cum hoc iuris a maioribus proditum sit, ut nemo civis Romanus aut libertatem
77
2
77
aut civitatem possit amittere, nisi ipse auctor factus sit, quod tu ipse potuisti in tua causa discere (credo enim, quamquam in illa adoptatione legitime factum est nihil, tamen te esse interrogatum auctorne esses, ut in te P. Fonteius vitae necisque potestatem haberet, ut in filio), quaero, si aut negasses aut tacuisses, si tamen id
77
xxx
77
curiae iussissent, num id iussum esset ratum? certe non.
77
quid
77
ita? quia ius a maioribus nostris, qui non ficte et fallaciter populares sed vere et sapienter fuerunt, ita comparatum est ut civis Romanus libertatem nemo possit invitus amittere.
78
78
quin
78
etiam si decemviri sacramentum in libertatem iniustum iudicassent, tamen, quotienscumque vellet quis, hoc in genere solo rem iudicatam referri
78
1
78
posse voluerunt; civitatem vero nemo umquam ullo populi iussu amittet invitus.
78
qui
78
cives Romani in colonias Latinas proficiscebantur fieri non poterant Latini, nisi
78
2
78
erant auctores facti nomenque dederant: qui erant rerum capitalium condemnati non prius hanc civitatem amittebant quam erant in eam recepti, quo vertendi, hoc est mutandi, soli causa venerant.
78
id
78
autem ut esset faciundum, non ademptione civitatis, sed tecti et aquae et ignis interdictione faciebant
78
3
78
.
79
79
populus
79
Romanus L. Sulla dictatore ferente comitiis centuriatis municipiis civitatem ademit
79
1
79
: ademit eisdem agros.
79
de
79
agris ratum est; fuit enim populi potestas; de civitate ne tam diu quidem valuit quam diu illa Sullani temporis arma valuerunt.
79
an
79
vero
79
2
79
Volaterranis, cum etiam tum essent in armis, L. Sulla victor re publica reciperata comitiis centuriatis civitatem eripere non potuit, hodieque Volaterrani non modo cives, sed etiam optimi cives fruuntur nobiscum simul hac civitate: consulari homini P. Clodius eversa re publica civitatem adimere potuit concilio advocato, conductis operis non solum egentium, sed etiam servorum, Fidulio principe, qui se illo die confirmat Romae non fuisse?
80
80
quod
80
si non fuit, quid te audacius, qui eius nomen incideris
80
1
80
? quid desperatius, qui ne ementiendo quidem potueris auctorem adumbrare meliorem?
80
sin
80
autem is primus scivit, quod facile potuit,
80
qui
80
2
80
propter inopiam tecti in foro pernoctasset, cur non iuret se Gadibus fuisse, cum tu te fuisse Interamnae probaveris?
80
hoc
80
tu igitur, homo popularis, iure munitam civitatem et libertatem nostram putas esse oportere, ut, si tribuno plebis rogante
80
velitis ivbeatisne
80
Fidulii centum se velle et iubere dixerint, possit unus quisque nostrum amittere civitatem?
80
tum
80
igitur maiores nostri populares non fuerunt, qui de civitate et libertate ea iura sanxerunt quae nec vis temporum nec potentia magistratuum nec
80
praetorum decreta
80
3
80
nec denique universi populi Romani potestas, quae ceteris in rebus est maxima, labefactare possit
80
4
80
.
81
81
at
81
tu etiam, ereptor civitatis, legem de iniuriis publicis tulisti Anagnino nescio cui Menullae pergratam
81
1
81
, qui tibi ob eam legem statuam in meis aedibus posuit, ut locus ipse in tanta tua iniuria legem et inscriptionem statuae refelleret; quae res municipibus Anagninis
81
2
81
multo maiori dolori fuit quam quae idem ille gladiator scelera Anagniae fecerat.
82
82
quid
82
? si ne scriptum quidem umquam
82
1
82
est in ista ipsa rogatione, quam se Fidulius negat scivisse, tu autem, ut acta tui praeclari tribunatus hominis dignitate cohonestes, auctorem
82
2
82
amplexeris
82
3
82
—sed tamen, si nihil de me tulisti quo minus essem non modo in civium numero, sed etiam in eo loco in quo me honores populi Romani conlocarunt, tamenne eum tua voce violabis quem post nefarium scelus consulum superiorum tot vides iudiciis senatus, populi Romani, Italiae totius honestatum, quem ne tunc
82
4
82
quidem cum aberam negare poteras esse tua lege senatorem?
82
ubi
82
enim tuleras ut mihi aqua et igni
82
5
82
interdiceretur? quod C. Gracchus de P. Popilio, Saturninus de Metello tulit, homines seditiosissimi de optimis ac fortissimis civibus: non
82
6
82
ut esset interdictum, quod ferri non poterat, tulerunt, sed ut interdiceretur. Vbi cavisti ne meo me
82
7
82
loco censor in senatum legeret? quod de omnibus, etiam quibus damnatis
82
8
82
interdictum est, scriptum est in legibus.
83
83
quaere
83
haec
83
1
83
ex Clodio, scriptore legum tuarum, iube adesse; latitat omnino, sed, si requiri iusseris, invenient hominem apud sororem tuam occultantem se capite demisso.
83
sed
83
si patrem tuum, civem medius fidius egregium dissimilemque vestri, nemo umquam sanus exsulem appellavit, qui, cum de eo tribunus plebis promulgasset, adesse propter iniquitatem illius Cinnani temporis noluit, eique imperium est abrogatum —si in illo poena legitima turpitudinem non habuit propter vim temporum, in me, cui dies dicta numquam est, qui reus non fui, qui numquam sum a tribuno plebis citatus, damnati poena esse potuit, ea praesertim quae ne in ipsa quidem rogatione praescripta
83
2
83
est?
84
84
ac
84
vide quid intersit inter illum iniquissimum patris tui casum et hanc fortunam condicionemque nostram.
84
patrem
84
tuum, civem optimum, clarissimi viri filium, qui si viveret, qua severitate fuit, tu profecto non viveres, L. Philippus censor avunculum suum praeteriit in recitando senatu.
84
nihil
84
enim poterat dicere qua re rata non essent quae erant acta in ea re publica, in qua se illis ipsis
84
1
84
temporibus censorem esse voluisset: me L. Cotta, homo censorius, in senatu iuratus dixit se, si censor tum esset cum ego aberam, meo loco senatorem recitaturum fuisse.
85
85
quis
85
in meum locum iudicem subdidit? quis meorum amicorum testamentum discessu meo fecit qui mihi non idem tribuerit quod
85
et
85
1
85
si adessem? quis me non modo civis, sed socius recipere contra tuam legem et iuvare dubitavit?
85
denique
85
universus senatus, multo ante quam est lata lex de me, gratias agendas censuit civitatibus iis quae M. Tullium—tantumne? immo etiam—civem optime de re publica meritum, recepissent.
85
et
85
tu unus pestifer civis eum restitutum negas esse civem quem eiectum universus senatus non modo civem, sed etiam egregium civem semper putavit?
86
86
at
86
vero, ut annales populi Romani et monumenta vetustatis loquuntur
86
1
86
, Kaeso
86
2
86
ille Quinctius et M. Furius Camillus et C. Servilius
86
3
86
Ahala, cum essent optime de re publica meriti, tamen populi incitati vim iracundiamque subierunt, damnatique comitiis centuriatis cum in exsilium profugissent, rursus ab eodem populo placato sunt in suam pristinam dignitatem restituti.
86
quod
86
si his damnatis non modo non imminuit calamitas clarissimi nominis gloriam, sed etiam honestavit (nam etsi optabilius est cursum vitae conficere sine dolore et sine iniuria, tamen ad immortalitatem gloriae plus adfert desideratum esse a suis civibus quam omnino numquam esse violatum), mihi sine ullo iudicio populi profecto, cum amplissimis omnium iudiciis restituto
86
4
86
, maledicti locum aut criminis obtinebit?
87
87
fortis
87
et constans in optima ratione civis P. Popilius semper fuit; tamen eius in omni vita nihil est ad laudem inlustrius quam calamitas ipsa; quis enim iam meminisset eum bene de re publica meritum, nisi et ab improbis expulsus esset et per bonos restitutus? Q. Metelli praeclarum imperium in re militari fuit, egregia censura, omnis vita plena gravitatis; tamen huius viri laudem ad sempiternam
87
1
87
memoriam temporis calamitas propagavit.
87
quod
87
si
87
et
87
2
87
illis, qui expulsi sunt inique, sed tamen legibus, reducti inimicis interfectis rogationibus tribuniciis, non auctoritate senatus, non comitiis centuriatis, non decretis Italiae, non desiderio civitatis, iniuria inimicorum probro non fuit, in me, qui profectus sum integer, afui simul cum re publica, redii cum
87
3
87
maxima dignitate te
87
4
87
vivo, fratre tuo
87
alieno
87
5
87
, altero consule reducente, altero
87
praetore
87
6
87
patiente
87
7
87
8
87
, tuum scelus meum probrum putas esse oportere?
88
88
ac
88
si me populus Romanus, incitatus iracundia aut invidia, e civitate eiecisset idemque postea mea in rem publicam beneficia recordatus se conlegisset, temeritatem atque iniuriam suam restitutione mea reprehendisset, tamen profecto nemo tam esset amens qui mihi tale populi iudicium non dignitati potius quam dedecori putaret esse oportere.
88
nunc
88
vero cum me in iudicium populi nemo omnium vocarit, condemnari non potuerim qui accusatus non sim, denique ne pulsus quidem ita sim ut, si contenderem, superare non possem, contraque a populo Romano semper sim defensus, amplificatus, ornatus, quid est qua re quisquam mihi se ipsa
88
1
88
populari ratione anteponat?
89
89
an
89
tu populum Romanum esse illum putas qui constat ex iis qui mercede conducuntur, qui impelluntur ut vim adferant magistratibus, ut obsideant senatum, optent
89
1
89
cotidie caedem, incendia, rapinas? quem tu tamen populum nisi tabernis clausis frequentare non poteras, cui populo duces Lentidios, Lollios, Plaguleios, Sergios praefeceras. O speciem dignitatemque populi Romani, quam reges, quam nationes exterae, quam gentes ultimae pertimescant, multitudinem hominum ex servis, ex conductis, ex facinerosis
89
2
89
, ex egentibus congregatam!
90
90
illa
90
fuit pulchritudo populi Romani, illa forma quam in campo vidisti tum cum etiam tibi contra senatus totiusque Italiae auctoritatem et studium dicendi potestas fuit.
90
ille
90
1
90
populus est dominus regum, victor atque imperator omnium gentium, quem illo clarissimo die, scelerate, vidisti tum cum omnes principes civitatis, omnes
90
homines
90
2
90
ordinum atque aetatum omnium suffragium se non de civis sed de civitatis salute ferre censebant, cum denique homines in campum non tabernis sed municipiis clausis venerant
90
3
90
.
91
91
hoc
91
ego populo, si tum consules aut fuissent in re publica
91
1
91
aut omnino non fuissent, nullo labore tuo praecipiti furori atque impio sceleri restitissem.
91
sed
91
publicam causam contra vim armatam sine publico
91
2
91
praesidio suscipere nolui, non quo mihi P. Scipionis, fortissimi viri, vis in
91
ti
91
.
91
Graccho
91
3
91
, privati hominis, displiceret, sed Scipionis factum statim P. Mucius consul, qui in gerenda re
91
publica
91
4
91
putabatur fuisse segnior, gesta
91
5
91
multis senatus consultis non modo defendit, sed etiam ornavit: mihi aut te interfecto cum consulibus, aut te vivo et tecum et cum illis armis decertandum fuit.
92
erant eo tempore multa etiam alia metuenda. ad servos medius fidius res publica venissetres pub. venisset Halm: res pervenisset codd.; tantum homines impios ex vetere illa coniuratione inustum nefariis mentibus bonorum odium tenebatodium tenebat ed. Hervag.: odiumne (odium ne) tenebat codd. praeter HGMbke (odium retinebat): die Heilung ist noch zu finden Zielinski. hic tu me etiam gloriari vetas; negas esse ferenda quae soleam de me praedicare, et homo facetus inducis etiam sermonem urbanum ac venustum, me dicere solere esse me Iovem, eundemque dictitare Minervam esse sororem meam. non tam insolens sum, quod Iovem esse me dico, quam ineruditus, quod Minervam sororem Iovis esse existimo; sed tamen ego mihi sororem virginem adscisco, tu sororem tuam virginem esse non sisti. sed vide ne tu te soleas Iovem dicereducere Muell., quod tu iure eandem sororem et uxorem appellare possis.
93
93
et
93
quoniam hoc reprehendis, quod solere me dicas de me ipso
93
1
93
gloriosius praedicare, quis umquam audivit cum ego de me nisi coactus ac necessario dicerem?
93
nam
93
si, cum mihi furta largitiones libidines obiciuntur, ego respondere soleo meis consiliis periculis laboribus patriam esse servatam, non tam sum existimandus de gestis rebus gloriari quam de obiectis confiteri.
93
sed
93
si mihi ante haec durissima rei publicae tempora nihil umquam aliud obiectum est nisi crudelitas eius
93
2
93
unius temporis, cum a patria perniciem depuli, quid? me huic maledicto utrum non respondere an demisse respondere decuit?
94
94
ego vero etiam rei publicae semper interesse putavi me illius pulcherrimi facti, quod ex auctoritate senatus consensu bonorum omnium pro salute patriae gessissem, splendorem verbis dignitatemque retinere, praesertim cum mihi uni in hac re publica audiente populo Romano opera mea hanc urbem et hanc rem publicam esse salvam iurato dicere fas fuisset. exstinctum est iam illud maledictum crudelitatis, quod me non ut crudelem tyrannum, sed ut mitissimum parentem omnium civium studiis desideratum, repetitum, arcessitum vident.
95
95
aliud
95
exortum est: obicitur mihi meus ille discessus: cui ego crimini respondere sine mea maxima laude non possum.
95
quid
95
enim, pontifices, debeo dicere?
95
peccatine
95
1
95
conscientia me profugisse? at id quod mihi crimini dabatur non modo peccatum non erat, sed erat res post natos homines pulcherrima.
95
iudicium
95
populi pertimuisse? at id
95
2
95
nec propositum ullum fuit, et, si fuisset, duplicata gloria discessissem.
95
bonorum
95
mihi praesidium defuisse? falsum est.
95
me
95
mortem timuisse? turpe est.
96
96
dicendum
96
igitur est id, quod non dicerem nisi coactus, —nihil enim umquam de me dixi sublatius adsciscendae laudis causa potius quam criminis depellendi,—dico igitur, et quam possum maxima voce dico: cum omnium perditorum et coniuratorum incitata vis, duce tribuno plebis, consulibus auctoribus, adflicto senatu, perterritis equitibus Romanis, suspensa ac sollicita tota civitate, non tam in me impetum faceret quam per me in omnis bonos, me vidisse, si vicissem, tenuis rei publicae reliquias, si victus essem, nullas futuras.
96
quod
96
cum iudicassem, deflevi coniugis miserae discidium, liberorum carissimorum solitudinem, fratris absentis amantissimi atque optimi casum, subitas fundatissimae familiae ruinas; sed his omnibus rebus vitam anteposui meorum civium, remque publicam concidere
96
1
96
2
96
unius
96
3
96
discessu quam omnium interitu occidere malui.
96
speravi
96
, id quod accidit, me iacentem posse vivis viris fortibus excitari; si una cum bonis interissem, nullo modo posse
96
rem publicam
96
4
96
recreari
96
5
96
.
97
97
accepi, pontifices, magnum atque incredibilem dolorem: non nego, neque istam mihi adscisco sapientiam quam non nulli in me requirebant, qui me animo nimis fracto esse atque adflicto loquebantur. an ego poteram, cum a tot rerum tanta varietate divellerer, quas idcirco praetereo quod ne nunc quidem sine fletu commemorare possum, infitiari me esse hominem et communem naturae sensum repudiare? tum vero neque illud meum factum laudabile nec beneficium ullum a me in rem publicam profectum dicerem, si quidem ea rei publicae causa reliquissem quibus aequo animo carerem, eamque animi duritiam, sicut corporis, quod cum uritur non sentit, stuporem potius quam virtutem putarem.
98
98
suscipere
98
tantos animi dolores, atque ea quae capta urbe accidunt victis stante urbe unum perpeti, et iam se videre distrahi a complexu suorum, disturbari tecta, diripi fortunas, patriae denique causa patriam ipsam amittere, spoliari populi Romani beneficiis amplissimis, praecipitari ex altissimo dignitatis gradu, videre praetextatos
98
1
98
inimicos nondum morte complorata arbitria petentis funeris: haec omnia subire conservandorum civium causa, atque id cum
98
2
98
dolenter adsis non tam
98
3
98
sapiens quam ii qui nihil curant, sed tam amans tuorum ac tui quam communis humanitas postulat, ea laus praeclara atque divina est
98
4
98
.
98
nam
98
qui ea quae numquam cara ac iucunda duxit animo aequo rei publicae causa deserit, nullam benivolentiam insignem in rem publicam declarat; qui autem ea relinquit rei publicae causa a quibus cum summo dolore divellitur, ei cara patria est, cuius salutem caritati anteponit suorum.
99
99
qua
99
re dirumpatur
99
1
99
licet ista furia
99
2
99
atque
99
pestis
99
3
99
, audiet
99
4
99
haec ex me, quoniam lacessivit: bis servavi
99
rem publicam
99
5
99
, qui
99
6
99
consul togatus armatos vicerim, privatus consulibus armatis cesserim. Vtriusque temporis fructum tuli maximum: superioris, quod ex senatus auctoritate et senatum et omnis bonos meae salutis causa mutata veste vidi, posterioris, quod et senatus et populus Romanus et omnes mortales et privatim et publice iudicarunt sine meo reditu rem publicam salvam esse non posse.
100
100
sed
100
hic meus reditus, pontifices, vestro iudicio continetur.
100
nam
100
si vos me in meis aedibus conlocatis, id quod in omni mea causa semper studiis consiliis auctoritatibus sententiisque fecistis, video me plane ac sentio restitutum; sin mea domus non modo mihi non redditur, sed etiam monumentum praebet inimico doloris mei, sceleris sui, publicae calamitatis, quis erit qui hunc reditum potius quam poenam sempiternam putet?
100
in
100
conspectu prope
100
1
100
totius urbis domus est mea, pontifices; in qua si manet illud non monumentum virtutis
100
2
100
, sed sepulcrum inimico nomine inscriptum, demigrandum
100
3
100
potius aliquo est quam habitandum in ea urbe in qua tropaea de me et de
100
4
100
re publica videam constituta.