Orator
Choose a text
id="mobileReaderAuthor" class="mobile-reader-author" href="/authors/cicero-marcus-tullius" aria-label="More works by Cicero, Marcus Tullius">
—
⋯
Original / primary: Perseus Lat1
101
101
ne
101
fuerit
101
1
101
. Ego enim quid desiderem, non quid viderim disputo redeoque ad illam Platonis de qua dixeram rei formam et speciem, quam etsi non cernimus, tamen animo tenere possumus. Non enim eloquentem quaero neque quicquam mortale et caducum, sed illud ipsum, cuius qui sit compos, sit eloquens; quod nihil est aliud nisi eloquentia ipsa, quam nullis nisi mentis oculis videre possumus. Is erit igitur eloquens, ut idem illud iteremus, qui poterit parva summisse, modica temperate, magna graviter dicere.
102
102
tota
102
mihi causa pro Caecina de verbis interdicti
102
1
102
fuit: res involutas definiendo explicavimus, ius civile laudavimus, verba ambigua distinximus. Fuit ornandus in Manilia lege Pompeius: temperata oratione ornandi copiam persecuti sumus. Ius omne retinendae maiestatis Rabiri causa continebatur: ergo in ea omni
102
2
102
genere amplificationis exarsimus.
103
103
at
103
haec interdum temperanda et varianda sunt. Quod igitur in accusationis septem libris non reperitur genus? quod in Habiti
103
1
103
? quod in Corneli? quod in plurimis nostris defensionibus? quae exempla selegissem, nisi vel nota esse arbitrarer vel
103
2
103
ipsi
103
3
103
possent legere
103
4
103
qui quaererent. Nulla est enim ullo in genere laus
103
oratoris
103
5
103
cuius in nostris orationibus non sit aliqua si non perfectio, at conatus tamen atque adumbratio.
104
104
non
104
adsequimur; at quid sequi
104
1
104
deceat videmus.
104
Nec enim nunc de nobis, sed de re dicimus; in quo tantum abest ut nostra miremur, et
104
2
104
usque eo difficiles ac morosi sumus, ut nobis
104
3
104
non satis faciat ipse Demosthenes; qui quamquam unus eminet inter omnis in omni genere dicendi, tamen non semper implet auris meas; ita sunt avidae et capaces et saepe aliquid immensum infinitumque desiderant.
105
105
sed
105
tamen, quoniam
105
1
105
et hunc tu oratorem cum eius studiosissimo Pammene, cum esses Athenis, totum diligentissime cognovisti nec eum dimittis e manibus et tamen nostra etiam lectitas, vides profecto ilium multa perficere, nos multa conari, ilium posse, nos velle quocumque modo causa postulet dicere. Nam
105
2
105
ille magnus et successit ipse magnis et maximos oratores habuit aequalis; nos minus
105
3
105
. Magnum fecissemus, si quidem potuissemus quo contendimus pervenire in ea urbe in qua, ut ait Antonius, auditus eloquens nemo erat.
106
106
atqui
106
si Antonio Crassus eloquens visus non est aut sibi ipse, numquam Cotta visus esset, numquam Sulpicius, numquam Hortensius; nihil enim ample Cotta, nihil leniter Sulpicius, non multa graviter Hortensius; superiores magis ad omne genus apti, Crassum dico et Antonium. Ieiunas igitur huius multiplicis et aequabiliter
106
1
106
in omnia genera fusae orationis auris civitatis accepimus, easque nos primi, quicumque eramus
106
2
106
et quantulumcumque dicebamus, ad huius generis
106
dicendi
106
3
106
audiendi incredibilia studia convertimus.
107
107
quantis
107
illa clamoribus adulescentuli diximus
107
de supplicio parricidarum
107
1
107
, quae nequaquam satis defervisse
107
2
107
post aliquanto sentire coepimus: Quid enim tam commune quam spiritus vivis, terra mortuis, mare fluctuantibus
107
3
107
, litus eiectis?
107
ita
107
vivunt, dum possunt, ut ducere animam de caelo non queant; ita moriuntur ut eorum ossa terram non tangant; ita iactantur fluctibus ut numquam adluantur; ita postremo eiciuntur ut ne ad saxa quidem mortui conquiescant, et quae sequuntur; sunt enim omnia sic ut adulescentis non tam re et maturitate quam spe et exspectatione laudati. Ab hac etiam indole iam illa matura:
107
vxor
107
generi, noverca filii, filiae paelex.
108
108
nec
108
vero hic erat unus ardor in nobis ut hoc modo omnia diceremus. Ipsa enim illa
108
pro Roscio
108
1
108
iuvenilis
108
2
108
redundantia multa habet attenuata, quaedam etiam paulo hilariora, ut
108
3
108
pro Habito, pro Cornelio compluresque aliae. Nemo enim orator tam multa ne in Graeco quidem otio scripsit quam multa sunt nostra, eaque hanc ipsam habent quam probo varietatem.
109
109
an
109
ego Homero, Ennio, reliquis poetis et maxime tragicis concederem ut ne omnibus locis eadem contentione uterentur crebroque mutarent, non numquam etiam ad cotidianum genus sermonis accederent: ipse numquam ab illa acerrima contentione discederem?
109
sed
109
quid poetas divino ingenio profero?
109
histriones
109
eos vidimus quibus nihil posset in suo genere esse praestantius, qui non solum in dissimillimis personis satis faciebant, cum tamen
109
1
109
in suis versarentur, sed et comoedum in tragoediis et tragoedum in comoediis admodum placere vidimus: ego non elaborem?
110
110
cum
110
dico me, te, Brute, dico; nam in me quidem iam pridem effectum est quod futurum fuit; tu autem eodem modo omnis causas ages? aut aliquod causarum genus repudiabis? aut in isdem causis perpetuum et
110
1
110
eundem spiritum sine ulla commutatione obtinebis?
110
demosthenes
110
quidem, cuius nuper inter imagines tuas ac tuorum, quod eum credo amares, cum ad te in Tusculanum venissem, imaginem ex aere vidi, nil
110
Lysiae subtilitate
110
2
110
cedit, nihil argutiis et acumine
110
3
110
Hyperidi
110
4
110
, nil levitate Aeschini et splendore verborum.
111
111
multae
111
sunt eius totae
111
1
111
orationes subtiles, ut contra Leptinem; multae totae graves, ut quaedam Philippicae; multae variae, ut contra Aeschinem falsae legationis, ut contra eundem pro
111
2
111
causa Ctesiphontis. Iam illud medium quotiens vult arripit et a gravissimo
111
3
111
discedens
111
4
111
eo potissimum delabitur. Clamores tamen tum movet et tum in dicendo plurimum efficit, cum gravitatis
111
5
111
locis utitur.
112
112
sed
112
ab hoc parumper abeamus, quando quidem de genere, non de homine quaerimus: rei potius, id est eloquentiae vim et naturam explicemus. Illud tamen quod iam ante diximus meminerimus, nihil nos praecipiendi causa esse dicturos atque ita
112
1
112
potius acturos ut existimatores videamur loqui, non magistri. In quo tamen longius saepe
112
2
112
progredimur
112
3
112
, quod videmus non te haec solum esse lecturum, qui ea multo quam nos qui quasi
112
4
112
docere videmur
112
5
112
habeas notiora, sed hunc librum etiam si minus nostra commendatione, tuo tamen nomine divulgari necesse est.
113
113
esse
113
igitur perfecte eloquentis puto non eam tantum
113
1
113
facultatem habere quae sit eius propria, fuse lateque dicendi, sed etiam
113
2
113
vicinam eius ac finitimam dialecticorum scientiam
113
3
113
adsumere. Quamquam aliud videtur oratio esse aliud disputatio, nec idem loqui esse quod dicere, ac tamen utrumque in disserendo est: disputandi ratio et loquendi dialecticorum sit
113
4
113
, oratorum autem dicendi et ornandi. Zeno quidem ille, a quo disciplina Stoicorum est, manu demonstrare solebat quid inter has artis interesset; nam cum
113
compresserat digitos pugnumque fecerat, dialecticam aiebat eius modi esse; cum autem deduxerat et manum dilataverat; palmae illius similem eloquentiam esse dicebat.
114
114
atque
114
etiam ante hunc Aristoteles principio artis rhetorical dicit illam artem quasi ex altera parte respondere dialecticae, ut hoc videlicet differant inter se quod haec ratio dicendi latior sit, illa loquendi contractior. Volo igitur huic summo omnem quae ad dicendum trahi possit loquendi rationem esse notam; quae quidem res, quod te his artibus eruditum minime fallit, duplicem habuit
114
1
114
docendi viam. Nam et ipse Aristoteles tradidit praecepta plurima disserendi et postea qui dialectici dicuntur spinosiora multa pepererunt.
115
115
ego
115
1
115
eum censeo qui eloquentiae laude ducatur non esse earum rerum omnino rudem, sed vel illa antiqua vel hac Chrysippi disciplina institutum. Noverit primum vim, naturam, genera verborum et simplicium et copulatorum; deinde quot modis quidque dicatur; qua ratione verum falsumne sit iudicetur; quid efficiatur e quoque
115
2
115
, quid cuique consequens sit quidve contrarium; cumque ambigue multa dicantur, quo modo quidque eorum dividi
115
3
115
explanarique oporteat. Haec tenenda sunt oratori—saepe enim occurrunt—, sed quia
115
4
115
sua sponte squalidiora sunt, adhibendus erit in his explicandis quidam orationis nitor.
116
116
et
116
quoniam in omnibus quae ratione docentur et via primum constituendum est quid quidque sit—nisi enim inter eos qui disceptant
116
1
116
convenit quid sit illud quod
116
2
116
ambigitur, nec recte disseri umquam nec ad exitum perveniri potest
116
3
116
—, explicanda est saepe verbis mens nostra de quaque re atque involuta
116
4
116
rei notitia
116
5
116
definiendo aperienda est, si quidem est definitio oratio, quae quid sit id de quo
116
agitur ostendit quam brevissime; tum, ut scis, explicato genere cuiusque rei videndum est quae sint eius generis sive formae sive partes, ut in eas tribuatur omnis oratio.
117
117
erit
117
igitur haec facultas in eo quem volumus esse eloquentem, ut definire rem possit nec id faciat tam presse et anguste quam in illis eruditissimis disputationibus fieri solet, sed cum explanatius tum etiam uberius et ad commune iudicium popularemque intellegentiam accommodatius; idemque etiam, cum res postulabit, genus universum in species certas, ut nulla neque praetermittatur neque redundet, partietur ac dividet. Quando autem id faciat
117
1
117
aut quo modo, nihil ad hoc tempus, quoniam, ut supra dixi, iudicem esse me, non doctorem volo.
118
118
nec
118
vero a
118
1
118
dialecticis modo sit instructus et habeat omnis philosophiae notos ac tractatos locos. Nihil enim de religione, nihil de morte
118
2
118
, nihil de pietate, nihil de caritate patriae, nihil de bonis rebus
118
3
118
aut malis, nihil de virtutibus aut vitiis, nihil de officio
118
4
118
, nihil de dolore, nihil de voluptate, nihil de perturbationibus animi et erroribus, quae saepe cadunt in causas et
118
5
118
ieiunius aguntur
118
6
118
, nihil, inquam, sine ea scientia quam dixi graviter ample copiose dici et explicari potest.
119
119
de
119
materia loquor orationis etiam nunc, non de ipso genere dicendi. Volo enim prius habeat orator rem de qua dicat, dignam auribus eruditis, quam cogitet quibus verbis quidque dicat
119
aut quo modo
119
1
119
; quem etiam, quo grandior sit et quodam modo excelsior, ut de Pericle dixi supra, ne physicorum quidem esse ignarum volo. Omnia
119
2
119
profecto, cum se a caelestibus rebus referet ad humanas
119
3
119
, excelsius magnificentiusque et dicet et sentiet.
120
120
cum
120
illa
120
1
120
divina cognoverit, nolo ignoret ne
120
2
120
haec quidem humana. Ius civile teneat, quo egent causae forenses cotidie. Quid est enim turpius quam legitimarum et civilium controversiarum patrocinia suscipere, cum sis legum et civilis iuris ignarus?
120
cognoscat
120
etiam rerum gestarum et memoriae veteris ordinem, maxime scilicet nostrae civitatis, sed etiam
120
3
120
imperiosorum populorum et regum inlustrium; quem laborem nobis Attici nostri levavit labor, qui conservatis notatisque temporibus, nihil cum inlustre praetermitteret, annorum septingentorum memoriam uno libro conligavit. Nescire autem quid ante quam natus sis accident, id est semper esse puerum. Quid enim est aetas hominis, nisi ea memoria
120
4
120
rerum veterum cum superiorum
120
5
120
aetate contexitur?
120
commemoratio
120
autem antiquitatis exemplorumque prolatio summa cum delectatione et auctoritatem orationi adfert et fidem.
121
121
sic igitur instructus veniet ad causas, quarum habebit genera primum ipsa cognita. Erit enim ei perspectum nihil ambigi posse in quo non aut res controversiam faciat aut verba: res aut de vero aut de recto aut de nomine, verba aut de ambiguo aut de contrario. Nam si quando aliud in sententia videtur esse aliud in verbis, genus est quoddam ambigui quod ex praeterito verbo fieri solet, in quo quod est ambiguorum proprium res duas significari videmus.
122
122
cum
122
tam pauca sint
122
1
122
genera causarum, etiam argumentorum praecepta pauca sunt
122
2
122
. Traditi
122
3
122
sunt e quibus ea ducantur duplices loci: uni e rebus ipsis, alteri adsumpti. Tractatio igitur rerum efficit admirabilem
122
4
122
orationem; nam ipsae quidem res in perfacili cognitione versantur. Quid enim iam sequitur, quod quidem artis sit, nisi ordiri orationem, in quo
122
5
122
aut concilietur auditor aut erigatur aut paret
122
se ad discendum
122
6
122
; rem breviter exponere et probabiliter et aperte, ut quid agatur intellegi possit; sua confirmare, adversaria evertere, eaque efficere non perturbate, sed singulis argumentationibus ita concludendis, ut efficiatur quod sit consequens eis quae sumentur ad quamque rem confirmandam; post omnia peroratione
122
7
122
inflammantem restinguentemve concludere?
122
has
122
partis quem ad modum tractet singulas difficile dictu est hoc loco; nec enim semper tractantur uno modo.
123
123
quoniam
123
autem non quem doceam quaero, sed quem probem, probabo primum eum qui quid deceat viderit
123
1
123
. Haec enim sapientia maxime adhibenda eloquenti est, ut sit temporum personarumque moderator. Nam nec semper nec apud omnis nec contra omnis nec pro omnibus nec
123
cum
123
2
123
omnibus
123
3
123
eodem modo dicendum arbitror.
123
is
123
erit ergo eloquens qui ad id quodcumque decebit poterit accommodare orationem. Quod cum statuerit, tum ut quidque erit dicendum ita dicet, nec satura ieiune nec grandia minute nec item contra, sed erit rebus ipsis par et aequalis oratio.
124
124
principia
124
verecunda, nondum
124
1
124
elatis incensa verbis, sed acuta sententiis vel ad offensionem adversarii vel ad commendationem sui. Narrationes credibiles nec historico
124
2
124
sed prope cotidiano sermone explicatae dilucide. Dein si tenuis causa est
124
3
124
, tum
124
4
124
etiam argumentandi tenue filum et in docendo et in refellendo, idque ita tenebitur, ut quanta ad rem tanta ad orationem fiat accessio.
125
cum vero causa ea inciderit in qua vis eloquentiae possit expromi, tum se latius fundet orator, tum reget et flectet animos et sic adficiet ut volet, id est ut causae natura et ratio temporis postulabit. sed erit duplex eius omnis ornatus ille admirabilis, pro- pter quem ascendit in tantum honorem eloquentiased erit... eloquentia secl. Bake . Nam cum omnis pars orationis esse debet laudabilis, sic ut verbum nullum nisi aut grave aut elegans excidatsic ut... excidat secl. Bake , tum sunt maxime luminosae et quasi actuosae partes duae: quarum alteram in universi generis quaestione pono, quam, ut supra dixi, Graeci appellant qe/sin, alteram in augendis amplificandisque rebus, quae ab isdem au)/chsis est nominata.
126
126
quae
126
etsi aequabiliter
126
1
126
toto corpore orationis fusa esse debet, tamen in communibus locis maxime excellet
126
2
126
; qui communes
126
sunt
126
3
126
appellati eo quod videntur multarum idem esse causarum, sed proprii
126
4
126
singularum esse debebunt. At
126
5
126
vero illa pars orationis, quae est de genere universo, totas causas saepe continet. Quicquid est enim illud in quo quasi certamen est controversiae, quod Graece
126
krino/menon
126
dicitur, id ita dici placet, ut traducatur ad perpetuam quaestionem atque uti de
126
6
126
universo genere dicatur, nisi cum de vero ambigitur
126
7
126
, quod quaeri coniectura solet.
127
127
dicetur
127
autem non Peripateticorum more—est enim illorum exercitatio elegans iam inde ab Aristotele constituta—, sed aliquanto nervosius et ita de re communia dicentur, ut et pro reis multa leniter dicantur et in adversaries aspere. Augendis vero rebus et contra abiciendis nihil est quod non perficere possit oratio; quod
127
et
127
1
127
inter media argumenta faciendum est quotiescumque dabitur vel amplificandi vel minuendi locus, et paene infinite in perorando.
128
128
duo
128
restant
128
1
128
enim, quae bene tractata ab oratore admirabilem eloquentiam faciunt
128
2
128
. Quorum alterum est, quod Graeci
128
h)qiko\n
128
vocant, ad naturas
128
3
128
et ad mores et ad omnem vitae consuetudinem accommodatum; alterum, quod idem
128
paqhtiko\n
128
nominant, quo perturbantur animi et concitantur, in quo uno regnat oratio. Illud superius come iucundum, ad benevolentiam conciliandam paratum; hoc vehemens
128
4
128
incensum incitatum, quo causae eripiuntur: quod cum rapide fertur, sustineri nullo pacto potest.
129
129
quo genere nos mediocres aut multo etiam minus, sed magno semper usi impetu saepe adversaries de statu omni deiecimus. Nobis pro familiari reo summus orator non respondit Hortensius; a nobis homo audacissimus Catilina in senatu accusatus obmutuit; nobis privata in causa magna et gravi cum coepisset Curio pater respondere, subito adsedit, cum sibi venenis ereptam memoriam diceret.
130
130
quid
130
ego de miserationibus loquar
130
1
130
? quibus eo sum usus pluribus quod, etiam si plures dicebamus, perorationem mihi tamen omnes relinquebant; in quo ut viderer excellere non ingenio sed dolore adsequebar. Quae qualiacumque in me sunt—me
130
enim
130
2
130
ipsum paenitet quanta sint—, sed apparent in orationibus, etsi carent libri spiritu illo, propter quem maiora eadem illa cum aguntur
130
3
130
quam cum leguntur videri solent.
131
131
nec
131
vero miseratione solum mens iudicum permovenda est —qua nos ita dolenter uti solemus ut puerum infantem in manibus perorantes tenuerimus, ut alia in causa excitato reo nobili, sublato etiam filio parvo, plangore et lamentatione complerimus
131
1
131
forum—, sed est faciendum etiam ut irascatur iudex mitigetur, invideat faveat, contemnat admiretur, oderit diligat, cupiat fastidiat
131
2
131
, speret metuat, laetetur doleat; qua in varietate duriorum accusatio suppeditabit exempla, mitiorum defensiones meae.
132
132
nullo
132
enim modo animus audientis aut incitari aut leniri potest, qui modus a me non temptatus sit,—dicerem perfectum, si ita iudi-
132
carem, nec in veritate crimen arrogantiae extimescerem
132
1
132
; sed, ut supra dixi, nulla me ingeni sed magna vis animi inflammat, ut me ipse non teneam; nec umquam is qui audiret incenderetur, nisi ardens ad eum perveniret
132
2
132
oratio. Vterer exemplis domesticis, nisi ea legisses, uterer alienis vel Latinis, si ulla reperirem, vel Graecis, si deceret. Sed Crassi perpauca sunt nec ea iudiciorum, nihil Antoni, nihil Cottae, nihil Sulpici; dicebat melius quam scripsit Hortensius.
133
133
verum
133
haec vis, quam quaerimus, quanta sit suspicemur
133
1
133
, quoniam exemplum non habemus, aut si exempla sequimur, a Demosthene sumamus et quidem perpetuae dictionis ex eo loco unde in Ctesiphontis iudicio de suis factis, consiliis, meritis in rem publicam adgressus est dicere. Ea profecto oratio in eam formam quae est insita in mentibus nostris includi sic potest, ut maior eloquentia ne requiratur
133
2
133
quidem.
134
134
sed
134
iam forma
134
ipsa
134
1
134
restat et
134
xarakth\r
134
ille qui dicitur; qui qualis esse debeat ex his
134
2
134
quae supra dicta sunt intellegi potest. Nam et singulorum verborum et conlocatorum lumina attigimus; quibus sic abundabit, ut verbum ex ore nullum nisi aut elegans aut grave exeat, ex omnique genere frequentissimae translationes erunt, quod eae propter similitudinem transferunt animos et referunt ac movent huc et illuc, qui motus cogitationis celeriter agitatus per se ipse delectat. Et reliqua ex conlocatione verborum quae sumuntur quasi lumina magnum adferunt ornatum orationi; sunt enim similia illis quae in amplo ornatu scaenae aut fori appellantur insignia, non quia
134
3
134
sola ornent, sed quod excellant.
135
135
eadem
135
ratio est horum quae sunt orationis lumina et quodam modo insignia: cum aut duplicantur iteranturque verba aut leviter
135
1
135
commutata ponuntur, aut ab eodem verbo
135
ducitur saepius oratio aut in idem conicitur
135
2
135
aut utrumque, aut adiungitur idem iteratum aut idem ad extremum refertur aut continenter unum verbum non in eadem
135
3
135
sententia ponitur; aut cum similiter vel cadunt verba vel desinunt; aut cum sunt
135
4
135
contrariis relata contraria; aut cum gradatim sursum versus reditur
135
5
135
; aut cum demptis coniunctionibus dissolute plura dicuntur; aut cum aliquid praetereuntes cur id faciamus ostendimus; aut cum corrigimus nosmet ipsos quasi reprehendentes; aut si est aliqua exclamatio
135
6
135
vel admirationis vel questionis
135
7
135
; aut cum eiusdem nominis casus saepius commutantur.
136
136
sed
136
sententiarum ornamenta maiora sunt; quibus quia frequentissime Demosthenes utitur
136
1
136
, sunt qui putent
136
2
136
idcirco eius eloquentiam maxime esse laudabilem. Et vero nullus fere ab eo locus sine quadam conformatione sententiae dicitur; nec quicquam est aliud dicere nisi
136
3
136
omnis aut certe plerasque aliqua specie inluminare sententias: quas cum tu optime, Brute, teneas, quid attinet nominibus uti aut exemplis?
136
tantum
136
modo notetur locus.
137
137
sic
137
igitur dicet ille, quem expetimus, ut verset saepe multis modis eadem et
137
1
137
una in re
137
2
137
haereat in eademque commoretur sententia
137
3
137
; saepe etiam ut extenuet aliquid, saepe ut inrideat; ut declinet a proposito deflectatque sententiam; ut proponat quid dicturus sit; ut, cum transegerit iam aliquid, definiat;
137
ut se ipse revocet; ut quod dixit
137
4
137
iteret; ut argumentum ratione concludat; ut interrogando urgeat; ut rursus quasi ad interrogata sibi ipse
137
5
137
respondeat; ut contra ac
137
6
137
dicat accipi et sentiri velit; ut addubitet ecquid potius aut quo modo dicat; ut dividat in partis; ut aliquid relinquat ac neglegat; ut ante praemuniat; ut in eo ipso in quo reprehendatur culpam in adversarium conferat;
138
138
ut saepe cum eis qui audiunt, non numquam etiam cum adversario quasi deliberet; ut hominum sermones moresque describat; ut muta quaedam loquentia inducat; ut ab eo quod agitur avertat animos; ut saepe in hilaritatem risumve convertat; ut ante occupet quod videatur
138
1
138
opponi; ut comparet similitudines; ut utatur
138
2
138
exemplis; ut aliud alii tribuens dispertiat; ut interpellatorem coerceat; ut aliquid reticere se dicat; ut denuntiet quid caveant; ut liberius quid audeat; ut irascatur etiam, ut obiurget aliquando; ut deprecetur, ut supplicet, ut medeatur; ut a proposito declinet aliquantum
138
3
138
; ut optet, ut exsecretur; ut fiat eis apud quos dicet
138
4
138
familiaris.
139
139
atque
139
alias etiam dicendi quasi virtutes sequetur
139
1
139
: brevitatem, si res petet; saepe etiam rem dicendo subiciet oculis; saepe supra feret quam fieri possit; significatio saepe erit maior quam oratio; saepe hilaritas, saepe vitae naturarumque imitatio.
139
hoc
139
in genere—nam quasi silvam vides—omnis eluceat oportet eloquentiae magnitudo.
140
140
sed
140
haec nisi conlocata et quasi structa et nexa verbis ad eam laudem quam volumus aspirare non possunt. De quo cum mihi deinceps viderem esse dicendum, etsi movebant
140
1
140
iam me illa quae supra dixeram tamen eis quae sequuntur perturbabar magis. Occurrebat enim posse reperiri non invidos solum, quibus referta sunt omnia, sed fautores etiam
140
laudum mearum, qui non censerent eius viri esse, de cuius meritis senatus tanta iudicia fecisset comprobante populo Romano quanta de nullo, de artificio dicendi litteris tam multa mandare. Quibus si nihil aliud responderem nisi me M. Bruto negare roganti noluisse, iusta esset excusatio, cum et amicissimo et praestantissimo viro et recta et honesta petenti satis facere voluissem.
141
141
sed
141
si profiterer
141
1
141
—quod utinam possem!—me studiosis dicendi praecepta et quasi vias quae ad eloquentiam ferrent
141
2
141
traditurum, quis tandem id iustus rerum existimator reprehenderet
141
3
141
?
141
nam
141
quis umquam dubitavit quin
141
4
141
in re publica nostra primas eloquentia tenuerit semper urbanis pacatisque
141
5
141
rebus, secundas iuris scientia? cum in altera gratiae, gloriae, praesidi plurimum esset, in altera praescriptionum
141
6
141
cautionumque praeceptio, quae quidem ipsa auxilium ab eloquentia saepe peteret, ea vero repugnante vix suas regiones finisque defenderet.
142
142
cur
142
igitur ius civile docere semper pulchrum fuit hominumque clarissimorum discipulis floruerunt domus: ad dicendum si quis acuat aut adiuvet in eo
142
1
142
iuventutem, vituperetur?
142
nam
142
si vitiosum est dicere ornate, pellatur omnino e civitate eloquentia; sin ea non modo eos ornat penes quos est, sed etiam iuvat universam
142
2
142
rem publicam, cur aut discere turpe est quod scire honestum est aut quod posse pulcherrimum est id non gloriosum est docere?
143
143
'
143
at
143
alterum factitatum est, alterum novum.'
143
fateor
143
; sed utriusque rei causa est. Alteros enim respondentes audire sat erat, ut ei qui docerent nullum sibi ad eam rem tempus ipsi seponerent, sed eodem tempore et discentibus satis facerent et consulentibus; alteri, cum domesticum tempus
143
in cognoscendis componendisque causis, forense in agendis, reliquum in sese ipsis reficiendisomne consumerent, quem habebant instituendi aut docendi locum?
143
atque
143
haud scio an plerique nostrorum oratorum
143
contra atque nos
143
1
143
ingenio plus valuerint quam doctrina; itaque illi dicere melius
143
2
143
quam praecipere, nos contra fortasse possumus.
144
144
'
144
at
144
dignitatem docere non habet.'
144
certe
144
, si quasi in ludo; sed si monendo, si cohortando, si percontando, si communicando
144
1
144
, si interdum etiam una legendo, audiendo, nescio
144
cur
144
cum
144
2
144
docendo etiam aliquid aliquando
144
si
144
possis
144
3
144
meliores
144
4
144
facere, cur nolis?
144
an
144
quibus verbis sacrorum alienatio fiat docere honestum est
144
, ut est
144
5
144
: quibus ipsa sacra retineri defendique possint non honestum est?
145
145
'
145
at
145
ius profitentur etiam qui nesciunt; eloquentiam
145
1
145
autem illi ipsi qui consecuti sunt tamen ea
145
2
145
se valere dissimulant
145
3
145
.'
145
propterea
145
quod prudentia hominibus grata est, lingua suspecta. Num igitur aut latere eloquentia potest aut id quod dissimulat effugit aut est periculum ne quis putet in magna arte et gloriosa turpe esse docere alios id quod ipsi fuerit honestissimum discere?
146
ac fortasse ceteri tectiores; ego semper me didicisse prae me tuli. Quiqui vulg.: quid AL enim possem, cum etet om. A afuissem domodomo om. L adulescens et horum studiorum causa mariamaria A: mare L transissem et doctissimis hominibus referta domus esset et aliquae fortasse inessent in sermone nostro doctrinarum notae cumque vulgo scripta nostra legerentur, dissimularedissimularem L: dissimulare? non me Stangl me didicisse? Quidquid AL: qui codd. dett. erat cur om. A erat cur probaremimprobarem Jahn nisi quod parum fortasse profeceram? quod cum ita sit, tamen ea quae supra dicta sunt plus in disputando quam ea de quibus dicendum est dignitatis habuerunt.
147
147
de
147
verbis enim componendis et de syllabis prope modum dinumerandis et dimetiendis loquemur; quae etiam si sunt, sicuti mihi videntur, necessaria, tamen fiunt magnificentius quam docentur. Est id omnino verum, at
147
1
147
proprie in hoc dicitur. Nam omnium magnarum artium sicut arborum altitudo nos delectat, radices stirpesque non item; sed esse illa sine his non potest. Me autem sive pervulgatissimus
147
2
147
ille versus, qui vetat
147
artem pudere proloqui quam factites,
147
dissimulare non sinit qui
147
3
147
delecter, sive tuum studium a me hoc volumen expressit, tamen eis quos aliquid reprehensuros suspicabar respondendum fuit.
148
148
quod
148
si ea quae dixi non ita essent, quis tamen se tam durum agrestemque praeberet qui hanc mihi non daret veniam, ut cum meae forenses artes et actiones publicae concidissent, non me aut desidiae, quod facere non possum, aut maestitiae, cui resisto, potius quam litteris dederem?
148
quae
148
quidem me antea in iudicia atque in curiam deducebant, nunc oblectant domi; nec vero talibus modo rebus qualis hic liber continet, sed multo etiam gravioribus et maioribus; quae si erunt perfectae, profecto maximis
148
1
148
rebus forensibus nostris
148
et externis
148
2
148
inclusae
148
et domesticae
148
3
148
litterae respondebunt. Sed ad institutam disputationem revertamur.
149
149
conlocabuntur
149
igitur verba, aut ut inter se quam aptissime cohaereant extrema cum primis eaque sint quam suavissimis vocibus, aut ut
149
1
149
forma ipsa concinnitasque verborum conficiat orbem suum, aut ut comprehensio numerose et apte cadat. Atque illud primum videamus quale sit, quod vel maxime desiderat diligentiam, ut fiat
149
2
149
quasi structura quaedam nec tamen fiat
149
3
149
operose; nam esset cum infinitus
149
tum puerilis labor; quod apud Lucilium scite exagitat in Albucio Scaevola:
149
quam lepide lexislexis AL: le/ceis edd. compostaecompostae vulg.: composit(a)e AL ut tesserulae omnes
149
arte pavimento atque emblemate vermiculato!
150
150
nolo
150
haec tam minuta constructio appareat; sed tamen stilus exercitatus efficiet facile formulam
150
1
150
componendi. Nam ut in legendo oculus sic animus in dicendo prospiciet quid sequatur, ne extremorum verborum cum insequentibus primis concursus aut hiulcas voces efficiat aut asperas. Quamvis enim suaves gravesque sententiae tamen, si incondite
150
2
150
positis verbis efferuntur, offendent auris, quarum est iudicium superbissimum. Quod quidem Latina lingua sic observat, nemo ut tam rusticus sit qui
150
3
150
vocalis nolit coniungere.
151
151
in
151
quo quidam etiam Theopompum reprehendunt, quod eas litteras tanto opere fugerit, etsi idem magister eius Isocrates fecerat; at non Thucydides, ne ille quidem haud paulo maior scriptor Plato nec solum in eis sermonibus qui
151
dia/logoi
151
dicuntur, ubi etiam de industria id faciendum fuit sed in populari oratione, qua mos est Athenis laudari in contione eos qui sint in proeliis interfecti; quae sic
151
1
151
probata est, ut eam quotannis, ut scis, illo die recitari necesse sit. In ea est crebra ista vocalium
151
2
151
concursio, quam magna ex parte ut vitiosam fugit Demosthenes.
152
152
sed
152
Graeci viderint; nobis ne si
152
1
152
cupiamus. quidem distrahere voces conceditur. Indicant orationes illae ipsae horridulae Catonis, indicant omnes poetae praeter eos qui, ut versum facerent, saepe hiabant, ut Naevius:
152
vos, qui accolitis Histrum fluvium atque algidam
152
et ibidem:
152
quam numquam vobis Grai atque barbari.
152
at
152
Ennius saepe
152
2
152
Scipio invicte,
152
et semel quidem nos
152
3
152
:
152
hoc motu radiantis etesiae in vada ponti.
153
153
hoc
153
idem nostri saepius non tulissent, quod Graeci laudare etiam solent. Sed quid ego vocalis?
153
sine
153
vocalibus saepe brevitatis causa contrahebant, ut ita dicerent: multi' modis, in vas'
153
1
153
argenteis, palmi'
153
2
153
crinibus, tecti' fractis. Quid vero licentius quam quod hominum etiam nomina contrahebant, quo essent aptiora? nam ut duellum bellum,
153
et
153
3
153
duis bis, sic Duellium eum qui Poenos classe devicit Bellium nominaverunt, cum superiores appellati essent semper Duellii. Quin etiam verba saepe contrahuntur non usus causa sed aurium. Quo modo enim vester Axilla Ala factus est nisi fuga litterae vastioris? quam litteram etiam e maxillis et taxillis
153
4
153
et paxillo
153
5
153
et vexillo consuetudo elegans Latini sermonis evellit.
154
154
libenter
154
etiam copulando verba iungebant, ut sodes pro si audes, sis pro si vis. Iam in uno capsis tria verba sunt. Ain pro aisne, nequire pro non quire, malle pro magis velle, nolle pro non velle, dein etiam saepe et exin pro deinde et pro exinde dicimus. Quid, illud non olet unde sit, quod dicitur cum illis, cum autem nobis non dicitur, sed nobiscum? quia si ita diceretur, obscaenius concurrerent litterae, ut etiam modo, nisi autem interposuissem, concurrissent. Ex eo est mecum et tecum, non cum me et cum te, ut esset simile illis nobiscum atque vobiscum
154
1
154
.
155
155
atque
155
etiam a quibusdam sero iam emendatur antiquitas, qui haec reprehendunt. Nam pro deum atque hominum fidem deorum aiunt. Ita credo hoc illi nesciebant: an
155
dabat hanc consuetudo licentiam?
155
itaque
155
idem poeta qui inusitatius contraxerat:
155
patris mei meum factum pudet
155
pro meorum factorum, et
155
texitur, exitium examen rapit
155
pro exitiorum,non dicit liberum, ut plerique loquimur, cum cupidos liberum aut in liberum loco dicimus, sed ut isti volunt:
155
neque tuomtuum A: tu L umquam in gremium extollas liberorum
155
ex te genus,
155
et idem:
155
namque Aesculapi liberorum.
155
at
155
ille alter in Chryse non solum:
155
cives, antiqui amici maiorum meum,
155
quod erat usitatum, sed durius etiam:
155
consilium socii, augurium atque extum interpretes;
155
idemque pergit:
155
postquam prodigium horriferum, portentumportentum vulg.: portentu AL pavos;
155
quae non sane sunt in omnibus
155
3
155
neutris usitata. Nec enim dixerim tam libenter armum iudicium,—etsi est apud eundem:
155
nihilne ad te de iudicio armum accidit?—
155
quam centuriam fabrum et procum,
156
156
ut censoriae tabulae loquuntur, audeo dicere, non fabrorum aut procorum; planeque duorum virorum iudicium aut trium virorum capitalium aut decem virorum stlitibus iudicandis dico numquam. Et quid
156
1
156
dixit
156
2
156
Accius?
156
video sepulcra duo duorum corporum;
156
idemque
156
mulier una duum virum.
156
quid
156
verum sit intellego; sed alias ita loquor ut concessum est, ut hoc
156
vel
156
3
156
pro deum dico vel pro deorum, alias ut necesse est, cum trium virum, non virorum, et sestertium nummum, non sestertiorum
156
4
156
nummorum, quod in his consuetudo varia non est.
157
157
quid
157
quod sic loqui, nosse, iudicasse vetant, novisse iubent et iudicavisse? quasi vero nesciamus in hoc genere et plenum verbum recte dici et imminutum usitate. Itaque utrumque Terentius:
157
eho tu, cognatumcognatum AL: sobrinum Terent. Phorm. tuom non noras?
157
post idem
157
Stilponem inquam noveras.
157
Sient plenum est, sint
157
2
157
imminutum; licet utare utroque. Ergo ibidem
157
3
157
:
157
quae quam sint caraquae quam sint cara Ribbeck: quam cara sint quae AL post carendocarendo FPO: carenda Lachmann: carendi A intellegunt,
157
quamque attinendi magni dominatus sient
157
6
157
.
157
Nec vero reprehenderim
157
scripsere alii rem
157
et
157
7
157
scripserunt esse verius sentio, sed consuetudini auribus indulgenti libenter obsequor.
157
isdemisdem codd. dett.: idem AL campus habet
157
inquit Ennius; et in templis: EIDEM
157
9
157
PROBAVIT; at isdem
157
10
157
erat verius, nec tamen eisdem ut opimius.; male sonabat isdem
157
11
157
: impetratum est a consuetudine ut peccare suavitatis causa liceret. Et posmeridianas
157
12
157
quadrigas quam postmeridianas
157
quadriiugas
157
13
157
libentius dixerim et me hercule
157
quam me hercules. Non scire quidem barbarum iam videtur
157
14
157
, nescire dulcius. Ipsum meridiem cur non medidiem?
158
158
credo
158
, quod erat insuavius. †
158
vna
158
1
158
praepositio est af
158
2
158
, quae nunc tantum in accepti tabulis manet ac ne his
158
3
158
quidem omnium, in reliquo sermone mutata est; nam amovit dicimus et abegit et abstulit, ut iam nescias a'ne
158
4
158
verum sit an ab an abs
158
5
158
. Quid si etiam abfugit
158
6
158
turpe
158
7
158
visum est et abfer noluerunt,
158
aufugit et
158
8
158
aufer maluerunt
158
9
158
? quae praepositio praeter haec duo verba nullo alio in verbo reperietur. Noti erant et navi et nari, quibus cum IN praeponi oporteret, dulcius visum est ignotos, ignavos, ignaros
158
10
158
dicere quam ut veritas postulabat. Ex usu dicunt et e re publica, quod in altero vocalis excipiebat, in altero esset asperitas, nisi
158
11
158
litteram sustulisses, ut exegit, edixit; refecit, rettulit, reddidit: adiuncti verbi prima littera praepositionem
158
12
158
commutavit, ut subegit, summovit
158
13
158
, sustulit.
159
159
quid
159
in verbis iunctis? quam scite insipientem non insapientem, iniquum non inaequum, tricipitem non tricapitem, concisum non concaesum! Ex quo quidam pertisum etiam volunt, quod eadem consuetudo non probavit. Quid vero hoc elegantius, quod non fit natura, sed quodam instituto?
159
indoctus
159
1
159
dicimus brevi prima littera, insanus producta, inhumanus
159
2
159
brevi, infelix longa. Et, ne multis, quibus in verbis eae primae litterae sunt quae in sapiente
159
3
159
atque felice
159
4
159
, producte dicitur, in ceteris omnibus breviter; itemque composuit, consuevit, concrepuit, confecit. Consule veritatem: reprehendet; refer ad auris: probabunt. Quaere cur ita sit: dicent iuvare
159
5
159
. Voluptati autem aurium morigerari debet oratio.
160
160
quin
160
ego ipse, cum scirem ita maiores locutos esse
160
1
160
, ut nusquam nisi in vocali aspiratione uterentur, loquebar sic, ut pulcros, Cetegos, triumpos, Cartaginem
160
2
160
dicerem; aliquando, idque sero, convicio aurium cum extorta mihi veritas esset, usum loquendi populo concessi, scienotiam mihi reservavi. Orcivios tamen et Matones, Otones, Caepiones, sepulcra, coronas, lacrimas
160
3
160
dicimus, quia per aurium iudicium licet. Burrum semper Ennius, numquam
160
4
160
Pyrrhum;
160
vi patefecerunt BrugesBruges Victorius (var. lect. xiv. 3): Fruges FP Phruges O: Phry A ,
160
non Phryges, ipsius antiqui declarant libri. Nec enim Graecam litteram adhibebant, nunc autem etiam duas, et cum Phrygum
160
6
160
et Phrygibus dicendum esset, absurdum erat aut etiam in
160
7
160
barbaris casibus Graecam litteram adhibere aut recto casu solum Graece loqui; tamen et Phryges et Pyrrhum aurium causa dicimus.
161
161
quin
161
etiam, quod iam subrusticum videtur, olim autem politius, eorum verborum, quorum eaedem erant postremae duae litterae, quae sunt in optimus, postremam litteram detrahebant, nisi vocalis insequebatur. Ita non erat ea offensio in versibus quam nunc fugiunt poetae novi. Sic
161
1
161
enim loquebamur
161
2
161
:
161
qui est omnibuomnibu A: omnibus L ' princeps
161
non omnibus
161
4
161
princeps, et:
161
vita illa dignudignu A: dignum L ' locoque
161
non dignus. Quod si indocta consuetudo tam est artifex suavitatis, quid ab ipsa tandem arte et doctrina postulari putamus?
162
haec dixi brevius quam si hac de re unauna postulata A (oculi errore ex postulari natum), unde una proposita Heerdegen: una posita Stroebel disputarem—est enim locus hic late patens de natura usuque verborum—longius autem quam instituta ratio postulabat. sed quia rerum verborumque iudicium in prudentiain prudentia A: prudentiae L est, vocum autem et numerorum aures sunt iudices, et quod illa ad intellegentiam referuntur, haec ad voluptatem, in illis ratio invenit, in his sensus artem. Aut enim neglegenda fuit nobis voluntasvoluntas Bake: voluptas AL aurium, quibus probari nitebamurnitebamur Stangl: videbamur A: volebamus L , aut ars eius conciliandae reperienda.
163
163
duae
163
sunt igitur res quae permulceant auris, sonus et numerus. De numero mox, nunc de sono quaerimus. Verba, ut supra diximus, legenda sunt potissimum bene sonantia, sed ea non ut poetae exquisita ad sonum, sed sumpta de medio.
163
qua pontus HellesHelles A: hellus L superat tmolum L: superadmolum A , †supera Tmolum ac Tauricos†ac Tauricos PM: ad Tauricos FO: adauricos A: qua ponte ab Helles superat Tmolum et Tauricos Madvig :
163
locorum
163
3
163
splendidis nominibus inluminatus est versus, sed proximus inquinatus insuavissima littera:
163
finisfinis L: finitus A frugifera et effertaefferta Lachmann ad Lucr. vi. 258: ferta L: feria A1 arva AsiaeAsiae A: Asia L tenet.
164
164
qua
164
re bonitate potius nostrorum verborum utamur quam splendore Graecorum, nisi forte sic loqui paenitet:
164
qua tempestate Helenam Parisparis helenam AL: transp. Lachmann, cp. de Orat. iii. 219
164
et quae sequuntur. Immo vero ista sequamur asperitatemque fugiamus:
164
habeo istancistanc Ribbeck: ista A: istan L ego perterricrepam
164
itemque
164
3
164
:
164
versutiloquas malitias.
164
nec
164
solum componentur verba ratione, sed etiam finientur
164
4
164
, quoniam id iudicium esse alterum aurium diximus. Et
164
5
164
finiuntur
164
6
164
aut ipsa compositione et quasi
164
7
164
sua sponte, aut quodam genere verborum, in
164
8
164
quibus ipsis concinnitas inest; quae sive casus habent in exitu similis sive paribus paria redduntur sive opponuntur contraria, suapte natura numerosa sunt, etiam si nihil est factum de industria.
165
165
in
165
huius concinnitatis consectatione Gorgiam fuisse principem accepimus; quo de genere illa nostra sunt in Miloniana: Est enim, iudices, haec non scripta. sed nata lex, quam non didicimus, accepimus, legimus, verum ex natura ipsa arripuimus, hausimus, expressimus, ad quam non docti, sed facti, non instituti, sed imbuti sumus. Haec enim talia sunt, ut, quia referuntur eo quo
165
1
165
debent referri, intellegamus non quaesitum esse numerum, sed secutum.
166
166
quod
166
fit item in contrariis referendis, ut illa sunt quibus non modo numerosa oratio sed etiam versus efficitur:
166
eam quam nihil accusas damnas—
166
condemnas dixisset qui versum effugere vellet
166
1
166
—,
166
bene quam meritam esse autumas dicisautumas dicis A: autumas pro autimas dicis L: dicis secl. Stangl
166
male mereremerere FPO1: mereri AP2M ? id quod scis prodest nihil; id quod
166
nescis obest?
166
versum
166
efficit ipsa relatio contrariorum. Idem
166
4
166
esset in oratione numerosum:
166
quod
166
scis nihil prodest; quod nescis multum obest.
166
semper
166
haec, quae Graeci
166
a)nti/qeta
166
nominant, cum contrariis opponuntur contraria, numerum oratorium necessitate ipsa efficiunt etiam
166
5
166
sine industria.
167
167
hoc genere antiqui iam ante Isocratem delectabantur et maxime Gorgias, cuius in oratione plerumque efficit numerum ipsa concinnitas. Nos etiam in hoc genere frequentes, ut illa sunt in quarto accusationis: Conferte hanc pacem cum illo bello, huius praetoris adventum cum illius imperatoris victoria, huius cohortem impuram cum illius exercitu invicto, huius libidines cum illius continentia: ab illo qui cepit conditas, ab hoc qui constitutas accepit captas dicetis Syracusas.
168
168
ergo
168
et hi numeri sint cogniti et genus illud tertium explicetur quale sit, numerosae et aptae orationis. Quod qui non sentiunt, quas auris habeant aut quid in his hominis simile sit nescio. Meae quidem et perfecto completoque verborum ambitu gaudent et curta sentiunt nec amant redundantia. Quid dico meas?
168
contiones
168
saepe exclamare vidi, cum apte verba cecidissent. Id enim exspectant aures, ut verbis conligetur sententia
168
1
168
. '
168
non
168
erat hoc apud antiquos.' Et quidem nihil aliud fere non erat; nam et verba eligebant
168
2
168
et sententias gravis et suavis reperiebant, sed eas aut vinciebant aut explebant parum.
169
169
'
169
hoc
169
me ipsum delectat' inquiunt. Quid si antiquissima illa pictura paucorum colorum magis quam
169
1
169
haec iam perfecta delectet, illa nobis sit credo repetenda, haec scilicet repudianda!
169
nominibus
169
veterum gloriantur. Habet autem ut in aetatibus auctoritatem senectus, sic in exemplis antiquitas, quae quidem apud me ipsum valet plurimum. Nec ego id quod deest antiquitati flagito potius quam laudo quod est; praesertim cum
169
ea
169
2
169
maiora iudicem quae sunt quam illa quae desunt. Plus est enim in verbis et in sententiis boni, quibus illi excellunt, quam in conclusione
169
sententiarum, quam non habent.
169
post
169
inventa conclusio est, qua credo usuros veteres illos fuisse, si iam nota atque usurpata res esset; qua inventa omnis usos magnos oratores videmus.
170
170
sed
170
habet nomen invidiam, cum in oratione iudiciali et forensi numerus
170
Latine, Graece
170
r(uqmo/s
170
1
170
inesse dicitur
170
2
170
. Nimis enim insidiarum ad capiendas auris adhiberi videtur, si
170
3
170
etiam in dicendo numeri ab oratore quaeruntur. Hoc freti isti et ipsi infracta et amputata loquuntur et eos vituperant qui apta et finita pronuntiant; si inanibus verbis levibusque sententiis, iure; sin
170
4
170
probae res, lecta verba, quid est cur claudere aut insistere orationem malint quam cum sententia pariter excurrere?
170
hic
170
enim invidiosus numerus nihil adfert aliud nisi ut sit apte verbis comprehensa sententia; quod fit etiam ab antiquis, sed plerumque casu saepe
170
5
170
natura; et quae valde laudantur apud illos, ea fere quia sunt conclusa laudantur.
171
171
et
171
apud Graecos quidem iam anni prope quadringenti sunt cum hoc probatur; nos nuper agnovimus. Ergo Ennio licuit vetera contemnenti dicere:
171
versibus, quos olim Fauni vatesque canebant,
171
mihi de antiquis eodem modo non licebit? praesertim cum dicturus non sim ante hunc, ut ille, nec quae sequuntur: Nos ausi reserare;—egi enim audivique non nullos, quorum prope modum absolute concluderetur oratio. Quod qui
171
1
171
non possunt, non est eis satis non contemni, laudari etiam volunt. Ego autem illos ipsos laudo idque merito, quorum se isti imitatores esse dicunt, etsi in eis aliquid desidero, hos vero minime, qui nihil illorum nisi vitium sequuntur, cum a bonis absint longissime.
172
172
quod
172
si auris tam inhumanas tamque agrestis habent, ne doctissimorum quidem virorum eos movebit
172
1
172
auctoritas?
172
omitto
172
Isocratem discipulosque eius Ephorum et Naucratem, quamquam orationis faciendae et ornandae auctores locupletissimi summi
172
2
172
ipsi oratores esse debebant
172
3
172
. Sed quis omnium
172
4
172
doctior, quis acutior, quis
172
5
172
in rebus vel inveniendis vel iudicandis acrior Aristotele fuit? quis porro Isocrati est adversatus infensius
172
6
172
?
172
is
172
igitur versum in oratione vetat esse, numerum iubet. Eius auditor Theodectes in primis, ut Aristoteles saepe significat, politus scriptor atque artifex hoc idem et sentit et praecipit; Theophrastus vero eisdem de rebus etiam accuratius. Quis ergo istos ferat, qui hos auctores non probent? nisi omnino haec esse ab eis praecepta nesciunt.
173
173
quod
173
si ita est—nec vero aliter existimo— quid, ipsi suis sensibus non moventur? nihilne eis inane videtur, nihil inconditum, nihil curtum
173
1
173
, nihil claudicans, nihil redundans?
173
in
173
versu quidem theatra tota exclamant, si fuit una syllaba aut brevior aut longior; nec vero multitudo pedes novit nec ullos numeros tenet nec illud quod
173
2
173
offendit aut curat
173
3
173
aut
173
4
173
in quo offendit
173
5
173
intellegit
173
6
173
; et tamen omnium longitudinum et brevitatum in sonis sicut acutarum graviumque vocum iudicium ipsa natura in auribus nostris conlocavit.
174
visne igitur, Brute, totum hunc locum accuratius etiam explicemus quam illi ipsi, qui et haec et aliaalia A: illa L nobis tradiderunt, an his contenti esse quae ab illis dicta sunt possumus? sed quid quaero velisne, cum litteris tuis eruditissime scriptis te id vel maxime velle perspexerim? primum ergo origo, deinde causa, post natura, tum ad extremum usus ipse explicetur orationis aptae atque numerosae. nam qui Isocratem maxime mirantur, hoc in eiuseius L Rufin.: omnis A: eo Bake: scriptis sive orationibus add. edd. summis laudibus ferunt, quod verbis solutis numeros primum adiunxerit. Cum enim videret oratores cum severitate audiri, poetas autem cum voluptate, tumtum AL secl. Eussner: iam Stangl: etiam Stegmann dicitur numeros secutus, quibus etiam in oratione utereturuteretur A: uteremur L , cum iucunditatis causa tum ut varietas occurreret satietati.
175
175
quod
175
ab eis vere quadam ex parte, non totum dicitur. Nam neminem in eo genere scientius versatum Isocrate confitendum est, sed princeps inveniendi fuit Thrasymachus, cuius omnia nimis etiam exstant scripta
175
1
175
numerose. Nam, ut paulo ante dixi, paria paribus adiuncta et similiter definita itemque contrariis relata contraria, quae sua sponte, etiam si id
175
2
175
non agas, cadunt plerumque numerose, Gorgias primum invenit, sed eis est usus intemperatius. Id autem est genus, ut ante dictum est, ex tribus partibus conlocationis alterum.
176
176
horum
176
uterque Isocratem aetate praecurrit, ut eos ille moderatione, non inventione vicerit. Est enim, ut in transferendis faciendisque verbis tranquillior sic in ipsis numeris sedatior. Gorgias autem avidior est generis eius et his festivitatibus—sic enim ipse censet—insolentius abutitur; quas Isocrates tamen, cum
176
1
176
audivisset adulescens in Thessalia senem iam Gorgiam, moderatius temperavit. Quin etiam se ipse tantum quantum aetate procedebat—prope enim centum confecit annos—relaxabat
176
2
176
a nimia necessitate numerorum, quod declarat in eo libro quem ad Philippum Macedonem scripsit, cum iam admodum esset senex; in quo dicit sese minus iam servire numeris quam solitus esset. Ita non modo superiores sed etiam se ipse correxerat
176
3
176
.
177
177
quoniam
177
igitur habemus aptae orationis eos principes auctoresque quos diximus et origo inventa est, causa quaeratur. Quae sic aperta est, ut mirer veteres
177
1
177
non esse com-
177
motos, praesertim cum, ut fit, fortuito saepe aliquid concluse apteque dicerent. Quod cum animos hominum aurisque pepulisset, ut intellegi posset id quod casus effudisset cecidisse iucunde, notandum certe genus atque ipsi sibi imitandi fuerunt. Ipsae enim aures
177
2
177
vel animus aurium nuntio naturalem quandam in se continet vocum omnium mensionem
177
3
177
.
178
178
itaque
178
et longiora et breviora iudicat et perfecta ac moderata semper exspectat; mutila sentit quaedam et quasi
178
1
178
decurtata, quibus tamquam debito fraudetur offenditur, productiora alia
178
2
178
et quasi immoderatius excurrentia, quae magis etiam aspernantur aures; quod cum in plerisque tum in hoc genere nimium quod est offendit vehementius quam id quod videtur parum. Vt igitur poeticae
178
3
178
versus inventus est terminatione aurium, observatione prudentium, sic in oratione animadversum est, multo illud quidem serius, sed eadem natura admonente, esse quosdam certos cursus conclusionesque verborum.
179
179
quoniam
179
igitur causam quoque ostendimus, naturam nunc—id enim erat tertium—si placet explicemus; quae disputatio non huius instituti sermonis est, sed artis intimae. Quaeri enim potest, qui sit orationis numerus et ubi sit positus et natus ex quo, et is unusne sit an duo an plures
179
1
179
quaque ratione componatur et ad quam rem et quando et quo loco et quem ad modum adhibitus aliquid voluptatis adferat.
180
180
sed
180
ut in plerisque rebus sic in hac duplex est considerandi via quarum altera est longior, brevior altera, eadem etiam planior.
180
est
180
autem longioris prima illa quaestio sitne omnino ulla numerosa oratio; quibusdam enim non videtur, quia nihil insit in ea certi ut in versibus, et quod ipsi
180
1
180
, qui adfirment
180
2
180
esse eos numeros,
180
rationem cur sint non queant reddere. Deinde, si sit numerus in oratione, qualis sit aut quales, et e poeticisne numeris an ex alio genere quodam et, si e poeticis, quis eorum sit aut qui; namque aliis unus modo aliis plures aliis omnes idem videntur. Deinde, quicumque sunt sive unus sive plures, communesne sint omni generi orationis
180
3
180
—quoniam aliud genus est narrandi aliud persuadendi aliud docendi—an dispares numeri cuique orationis generi accommodentur; si communes
180
4
180
, qui sint; si dispares, quid intersit, et cur non aeque in oratione atque in versu numerus appareat.
181
181
deinde
181
, quod dicitur in oratione numerosum, id utrum numero solum efficiatur, an etiam vel compositione quadam vel genere verborum; an sit
181
1
181
suum cuiusque, ut numerus intervallis, compositio vocibus, genus ipsum
181
2
181
verborum quasi quadam
181
3
181
forma et lumine orationis appareat, sitque
181
4
181
omnium fons compositio ex eaque et numerus efficiatur et ea quae dicuntur orationis quasi formae et lumina, quae, ut dixi, Graeci vocant
181
sxh/mata
181
.
182
182
at non est unum nec idem quod voce iucundum est et quod moderatione absolutum et quod inluminatum genere verborum; quamquam id quidem finitimum est numero, quia per se plerumque perfectum est; compositio autem ab utroque differt, quae tota servit gravitati vocum aut suavitati. Haec igitur fere sunt in quibus rei natura quaerenda sit.
183
183
esse
183
ergo in oratione numerum quendam non est difficile cognoscere. Iudicat enim sensus; in quo est iniquum quod accidit non agnoscere, si cur id accidat reperire nequeamus. Neque enim ipse versus ratione est cognitus, sed natura atque sensu, quem dimensa ratio docuit quid accideret
183
1
183
. Ita
183
notatio naturae et animadversio peperit artem. Sed in versibus res est apertior, quamquam etiam a modis quibusdam cantu remoto soluta esse videtur
183
2
183
oratio maximeque id in optimo quoque eorum poetarum qui
183
lurikoi\
183
a Graecis no- minantur, quos
183
3
183
cum cantu spoliaveris, nuda paene remanet oratio.
184
184
quorum
184
similia sunt quaedam etiam apud nostros
184
1
184
, velut illa in Thyeste:
184
quemnam te esse dicam? qui tarda in senectasenecta Bothe: senectute AL
184
et quae sequuntur; quake, nisi cum tibicen accessit, orationis sunt solutae simillima. At comicorum senarii propter similitudinem sermonis sic saepe sunt abiecti, ut non numquam vix in eis numerus et versus intellegi possit. Quo
184
3
184
est ad inveniendum difficilior in oratione numerus quam
184
4
184
in versibus
184
5
184
.
185
185
omnino duo. sunt quae condiant orationem, verborum numerorumque iucunditas. In verbis inest quasi materia quaedam, in numero autem expolitio. Sed ut ceteris in rebus necessitatis inventa antiquiora sunt quam voluptatis.
186
186
itaque
186
et Herodotus et eadem superiorque aetas numero caruit
186
1
186
nisi quando temere ac fortuito
186
2
186
, et scriptores perveteres de numero nihil omnino, de oratione praecepta multa nobis reliquerunt
186
3
186
.
186
—nam quod et facilius est et magis necessarium, id semper
186
4
186
ante cognoscitur—
186
ita translata aut facta aut coniuncta
186
5
186
verba facile sunt cognita, quia sumebantur e consuetudine cotidianoque sermone. Numerus autem non domo
186
6
186
depromebatur neque habebat aliquam necessitudinem aut cognationem cum oratione. Itaque serius aliquanto notatus et cognitus quasi quandam palaestram et extrema
186
7
186
liniamenta orationi attulit.
187
187
quod
187
si
187
et angusta quaedam atque concisa
187
1
187
et alia est dilatata
187
2
187
et fusa
187
3
187
oratio, necesse est id non litterarum accidere
187
4
187
natura, sed intervallorum longorum
187
5
187
et brevium varietate; quibus
187
6
187
implicata atque permixta oratio quoniam tum stabilis est tum volubilis, necesse est eius modi vi
187
7
187
naturam numeri
187
8
187
contineri. Nam circuitus ille, quem saepe iam diximus, incitatior numero ipso fertur et labitur, quoad perveniat ad finem et insistat. Perspicuum est igitur numeris astrictam orationem esse debere, carere versibus.
188
188
sed
188
hi numeri poeticine sint an ex alio genere quodam deinceps est videndum. Nullus est igitur numerus extra poeticos, propterea quod definita sunt genera numerorum. Nam omnis talis est, ut unus sit e tribus. Pes enim, qui adhibetur ad numeros, partitur in tria, ut necesse sit partem pedis aut aequalem esse alteri parti aut altero tanto aut sesqui
188
1
188
esse maiorem. Ita fit aequalis dactylus, duplex iambus, sesquiplex
188
2
188
paean; qui pedes in orationem non cadere qui possunt? quibus ordine locatis quod efficitur numerosum sit necesse est.
189
189
sed
189
quaeritur quo numero aut quibus potissimum sit utendum. Incidere vero omnis in orationem etiam ex hoc intellegi potest, quod versus saepe in oratione per imprudentiam dicimus. Est id vehementer
189
1
189
vitiosum, sed non attendimus neque exaudimus nosmet ipsos; senarios vero et Hipponacteos effugere vix possu- mus; magnam enim partem ex iambis nostra constat oratio. Sed tamen eos versus facile agnoscit
189
2
189
auditor; sunt enim usitatissimi; inculcamus autem per imprudentiam saepe etiam minus usitatos, sed tamen versus: vitiosum genus et
189
longa animi provisione fugiendum.
190
190
elegit
190
ex multis Iso- crati libris triginta fortasse versus Hieronymus Peripateticus in primis nobilis, plerosque senarios, sed etiam anapaestos
190
1
190
; quo quid potest esse turpius? Etsi in legendo
190
2
190
fecit malitiose; prima enim syllaba dempta ex
190
3
190
primo verbo sententiae postremum ad verbum primam rursus syllabam adiunxit insequentis sententiae; ita
190
4
190
factus est anapaestus is qui Aristophaneus nominatur; quod ne accidat observari nec potest nec necesse est. Sed tamen hic corrector in eo ipso loco quo reprehendit, ut a me animum adversum est studiose inquirente in eum, immittit imprudens ipse senarium. Sit igitur hoc cognitum in solutis etiam verbis inesse numeros eosdemque esse oratorios qui sint poetici.
191
191
sequitur
191
ergo ut qui maxime cadant in orationem aptam numeri videndum sit. Sunt enim qui iambicum
191
1
191
putent, quod sit orationis
191
2
191
simillimus, qua de causa fieri ut is
191
3
191
potissimum propter similitudinem veritatis adhibeatur in fabulis, quod
191
4
191
ille dactylicus
191
5
191
numerus hexametrorum magniloquentiae sit accommodatior
191
6
191
. Ephorus autem, levis ipse orator et
191
7
191
profectus ex optima disciplina, paeana sequitur aut dactylum, fugit autem spondeum et trochaeum. Quod enim
191
8
191
paean habebat tris brevis, dactylus autem duas, brevitate et celeritate syllabarum labi putat verba proclivius contraque accidere in spondeo et trochaeo;
191
quorum
191
9
191
quod alter e longis constet alter e brevibus, fieri
191
10
191
alteram nimis incitatam alteram nimis tardam orationem, neutram temperatam.
192
192
sed
192
et illi priores errant et Ephorus in culpa est. Nam et
192
1
192
qui paeana
192
praetereunt, non vident mollissimum a sese numer m eundemque amplissimum praeteriri. Quod longe Aristoteli videtur secus, qui iudicat heroum numerum grandiorem quam desideret soluta oratio, iambum autem nimis e vul- gari esse sermone. Ita neque humilem et abiectam
192
2
192
oratio- nem nec nimis altam et exaggeratam probat, plenam tamen eam vult esse gravitatis, ut eos qui audient
192
3
192
ad maiorem admirationem possit traducere.
193
193
trochaeum
193
autem, qui est eodem spatio quo choreus, cordacem appellat, qia con- tractio et
193
1
193
brevitas dignitatem non habeat. Ita paeana pro- bat eoque ait uti omnis, sed ipsos non sentire cum utantur; esse autem tertium ac medium inter illos, et ita fatos eos pedes esse, ut in eis
193
2
193
singulis modus insit aut sesqui lex aut duplex aut par. Itaque illi de quibus ante dixi tantum modo commoditatis habuerunt rationem, nullam dignitatis.
194
194
iambus
194
enim et dactylus in versum cadunt maxime itaque ut versum fugimus in oratione, sic hi sunt evitandi continuati pedes; aliud enim quiddam est oratio nec qicquam inimicius quam illa versibus; paean autem minime est aptus ad versum, quo libentius eum recepit oratio. Ephous vero ne spondeum quidem, quem fugit
194
1
194
, intellegit esse aequalem dactylo, quem probat. Syllabis enim metiendos pedes, non intervallis existimat; quod idem facit in trochaeo, qui temporibus et intervallis est par iambo, sed eo vitiosus
194
2
194
in oratione, si ponatur extremus, quod verba melius in syllabas longiores cadunt. Atque haec, quae sunt apud Aristotelem, eadem a Theophrasto Theodecteque de paeane dicuntur.
195
195
ego
195
autem sentio
195
1
195
omnis in oratione esse
195
2
195
quasi permixtos et confusos pedes, nec enim effugere possemus animad- versionem, si semper isdem uteremur, quia nec numerosa
195
esse, ut poema, neque extra numerum, ut sermo vulgi, esse debet oratio—alterum nimis est vinctum
195
3
195
, ut de industria factum appareat, alterum nimis dissolutum, ut pervagatum ac vulgare videatur; ut ab altero non delectere, alterum oderis—;
196
sit igitur, ut supra dixi, permixta et temperata numerispermixta... numeris secl Bake nec dissoluta nec tota numerosanumerosa oratio maluit Heerdegen , paeane maxime, quoniam optimus auctor ita censet, sed reliquis etiam nu- meris, quos ille praeterit, temperata. quos autem numeros cum quibus tamquam purpuram misceri oporteat nunc dicendum est atque etiam quibus orationis generibus sint quique accommodatissimi. Iambus enim frequentissimus est in eiseis Rufinus: his L quae demisso atque humili sermone dicuntur;
197
197
paean
197
autem in amplioribus, in utroque dactylus. Itaque
197
1
197
in varia et perpetua oratione hi sunt inter se miscendi et temperandi. Sic minime animadvertetur delectationis aucupium et quadrandae orationis industria; quae latebit eo magis, si et verborum et sententiarum ponderibus utemur. Nam qui audiunt haec duo animadvertunt et iucunda sibi censent
197
2
197
, verba dico et sententias, eaque dum animis attentis admirantes excipiunt, fugit eos et prae- tervolat numerus; qui tamen si abesset, illa ipsa delecta- rent minus
197
3
197
.
198
198
nec
198
vero is cursus est numerorum—orationis dico, nam est longe aliter in versibus—, nihil ut fiat extra modum; nam id quidem esset poema; sed omnis nec claudicans nec quasi fluctuans sed
198
1
198
aequabiliter
198
2
198
constanter- que ingrediens numerosa habetur oratio. Atque id in dicendo numerosum putatur, non quod totum constat e numeris, sed quod ad numeros proxime accedit; quo etiam difficilius est oratione uti quam versibus, quod in illis certa quaedam et definita lex est, quam sequi sit necesse; in
198
dicendo autem nihil est propositum, nisi ut ne
198
3
198
immo- derata aut angusta aut dissoluta aut fluens
198
4
198
sit oratio. Itaque non sunt in ea tamquam tibicini
198
5
198
percussionum modi, sed universa comprehensio et species orationis clausa et ter- minata est, quod voluptate aurium iudicatur.
199
199
solet
199
autem quaeri totone in ambitu verborum numeri tenendi sint an in primis partibus atque in extremis; plerique enim censent cadere tantum numerose oportere termi- narique sententiam. Est autem, ut id maxime deceat, non ut solum
199
1
199
; ponendus est enim ille ambitus, non abiciendus. Qua re cum aures extremum semper exspectent in eoque acquiescant, id vacare numero non oportet, sed ad hunc exitum iam
199
2
199
a principio ferri debet verborum illa compre- hensio et tota a capite ita fluere, ut ad extremum veniens ipsa consistat.
200
200
id
200
autem bona disciplina exercitatis, qui et multa scripserint et quaecumque etiam sine scripto dicent
200
1
200
similia scriptorum effecerint, non erit difficillimum. Ante enim circumscribitur mente sententia confestimque verba concurrunt, quae mens eadem, qua nihil est celerius, statim dimittit, ut suo quodque loco respondeant
200
2
200
; quorum di- scriptus ordo alias alia terminatione concluditur. Atque omnia illa et prima et media verba spectare debent ad ultimum.