Orator
Choose a text
id="mobileReaderAuthor" class="mobile-reader-author" href="/authors/cicero-marcus-tullius" aria-label="More works by Cicero, Marcus Tullius">
—
⋯
Original / primary: Perseus Lat1
1
1
VTRVM difficilius aut maius esset negare tibi saepius idem roganti an efficere id quod rogares diu multumque, Brute, dubitavi. Nam et negare ei quem unice diligerem cuique me carissimum esse sentirem, praesertim et iusta petenti et praeclara cupienti, durum admodum mihi videbatur, et suscipere tantam rem, quantam non modo facultate consequi difficile esset sed etiam cogitatione complecti, vix arbitrabar esse eius qui vereretur reprehensionem doctorum atque prudentium.
2
2
quid enim est maius quam, cum tanta sit inter oratores bonos dissimilitudo, iudicare quae sit optima species et quasi figura dicendi? quod quoniam me saepius rogas, aggrediar non tam perficiendi spe quam experiendi voluntate; malo enim, cum studio tuo sim obsecutus, desiderari a te prudentiam meam quam, si id non fecerim, benevolentiam.
3
3
quaeris
3
igitur idque iam saepius quod eloquentiae genus probem maxime et quale mihi videatur illud, quo
3
1
3
nihil addi possit, quod ego summum et perfectissimum iudicem. In quo vereor ne, si id quod vis effecero eumque oratorem quem quaeris expressero, tardem studia multorum, qui desperatione debilitati experiri id nolent
3
2
3
quod se assequi posse diffidant
3
3
3
.
4
4
sed
4
par est omnis omnia experiri, qui res magnas et magno opere expetendas concupiverunt.
4
quod
4
si quem aut natura sua
4
aut
4
1
4
illa praestantis ingeni vis forte deficiet aut minus instructus erit magnarum artium disciplinis, teneat tamen eum cursum quem poterit; prima enim sequentem honestum est in secundis tertiisque consistere. Nam
4
2
4
in poetis non Homero soli locus est, ut de Graecis loquar, aut Archilocho aut Sophocli aut Pindaro, sed horum vel secundis vel etiam infra secundos;
5
5
nec vero Aristotelem in philosophia deterruit a scribendo amplitudo Platonis, nec ipse Aristoteles admirabili quadam scientia et copia ceterorum studia restinxit.
5
nec
5
solum ab optimis studiis excellentes viri deterriti non sunt, sed ne opifices quidem se
5
ab
5
1
5
artibus suis removerunt, qui aut Ialysi, quem Rhodi vidimus, non potuerunt aut Coae Veneris pulchritudinem imitari, nec simulacro Iovis Olympii aut doryphori statua
5
2
5
deterriti reliqui minus experti sunt quid efficere aut quo progredi possent; quorum tanta multitudo fuit, tanta in suo cuiusque genere laus, ut, cum summa miraremur, inferiora tamen probaremus
5
3
5
.
6
6
in
6
oratoribus vero, Graecis quidem, admirabile est quantum inter omnis unus excellat; ac tamen, cum esset Demosthenes, multi oratores magni et clari fuerunt et antea fuerant nec postea defecerunt. Qua re non est cur eorum qui se studio eloquentiae dediderunt spes infringatur aut
6
1
6
languescat industria; nam neque illud ipsum quod est optimum desperandum est et in praestantibus rebus magna sunt ea quae sunt optimis proxima.
7
7
atque
7
ego in summo oratore fingendo talem informabo qualis fortasse nemo fuit. Non enim quaero quis fuerit, sed quid sit illud, quo nihil esse possit praestantius, quod in perpetuitate dicendi non saepe atque haud scio an numquam
7
1
7
, in aliqua autem parte eluceat aliquando, idem apud
7
alios densius, apud alios fortasse rarius.
8
8
sed
8
ego sic statuo, nihil esse in ullo genere tam pulchrum, quo non pulchrius id sit unde illud ut ex ore aliquo quasi imago exprimatur; quod neque
8
1
8
oculis neque auribus neque ullo sensu percipi potest, cogitatione tantum et mente complectimur. Itaque et Phidiae simulacris, quibus nihil in illo genere perfectius videmus, et eis picturis quas nominavi cogitare tamen possumus pulchriora; nec vero ille artifex cum faceret Iovis formam aut Minervae,
9
9
contemplabatur aliquem e quo similitudinem duceret, sed ipsius in mente insidebat species pulchritudinis eximia quaedam, quam intuens in eaque defixus ad illius similitudinem artem et manum dirigebat.
9
vt
9
igitur in formis et figuris est aliquid perfectum et excellens, cuius ad cogitatam speciem imitando referuntur eaque
9
1
9
sub oculos ipsa
9
non
9
cadit
9
2
9
, sic perfectae eloquentiae speciem animo videmus, effigiem auribus quaerimus.
10
10
has rerum formas appellat i)de/as ille non intellegendi solum sed etiam dicendi gravissimus auctor et magister Plato, easque gigni negat et ait semper esse ac ratione et intellegentia contineri; cetera nasci occidere fluere labi nec diutius esse uno et eodem statu. Quicquid est igitur de quo ratione et via disputetur, id est ad ultimam sui generis formam speciemque redigendum.
11
11
ac
11
video hanc primam ingressionem meam non ex oratoriis
11
1
11
disputationibus ductam sed e media philosophia repetitam, et eam quidem cum antiquam tum subobscuram
11
2
11
aut reprehensionis aliquid aut certe admirationis habituram. Nam aut mirabuntur quid haec pertineant ad ea quae quaerimus—quibus satis faciet res ipsa cognita, ut non sine causa alte repetita videatur—aut reprehendent, quod inusi-
11
tatas vias indagemus, tritas relinquamus.
12
12
ego
12
autem et me saepe nova videri dicere intellego, cum pervetera dicam sed inaudita plerisque, et fateor me oratorem, si modo sim aut etiam quicumque sim
12
1
12
, non ex rhetorum officinis sed ex Academiae spatiis exstitisse; illa enim sunt curricula multiplicium variorumque sermonum, in quibus Platonis primum sunt impressa vestigia. Sed et huius et aliorum philosophorum disputationibus et exagitatus maxime orator est et adiutus; omnis enim ubertas et quasi silva dicendi ducta ab illis est nec satis tamen instructa ad forensis causas, quas, ut illi ipsi dicere solebant, agrestioribus Musis reliquerunt.
13
13
sic
13
eloquentia haec forensis spreta a philosophis et repudiata multis quidem illa
13
1
13
adiumentis magnisque caruit, sed tamen ornata verbis atque sententiis iactationem habuit in populo nec paucorum iudicium reprehensionemque pertimuit: ita et doctis eloquentia popularis et disertis elegans doctrina defuit.
14
14
positum sit igitur in primis, quod post magis intellegetur, sine philosophia non posse effici quem quaerimus eloquentem, non ut in ea tamen omnia sint, sed ut sic adiuvet ut palaestra histrionem; parva enim magnis saepe rectissime conferuntur. Nam nec latius atque copiosius de magnis variisque rebus sine philosophia potest quisquam dicere;—
15
15
si quidem etiam in Phaedro Platonis hoc Periclem praestitisse ceteris dicit
15
1
15
oratoribus Socrates, quod is Anaxagorae physici fuerit auditor; a quo censet eum, cum alia praeclara quaedam et magnifica didicisse tum uberem
15
2
15
et fecundum fuisse gnarumque, quod est eloquentiae maximum, quibus orationis modis quaeque animorum partes pellerentur; quod idem de Demosthene existimari potest, cuius ex epistulis
16
16
intellegi licet quam frequens fuerit Platonis auditor;—nec
16
vero sine philosophorum disciplina genus et speciem cuiusque rei cernere neque eam definiendo explicare nec tribuere in partis possumus nec iudicare quae vera quae falsa sint neque cernere consequentia, repugnantia videre, ambigua distinguere. Quid dicam
16
1
16
de natura rerum, cuius cognitio magnam orationi
16
2
16
suppeditat copiam, de vita
16
3
16
, de officiis, de virtute, de moribus?
16
satisne
16
4
16
sine multa earum ipsarum rerum disciplina aut dici aut intellegi. potest?
17
17
ad
17
1
17
has tot tantasque res adhibenda sunt ornamenta innumerabilia; quae sola tum quidem
17
2
17
tradebantur ab eis qui dicendi numerabantur magistri
17
3
17
; quo fit ut veram illam et absolutam eloquentiam nemo consequatur, quod alia intellegendi alia dicendi disciplina est et ab aliis rerum ab aliis verborum doctrina quaeritur.
18
18
itaque
18
M. Antonius, cui vel primas eloquentiae patrum nostrorum tribuebat aetas, vir natura peracutus et prudens
18
1
18
, in eo libro quem unum reliquit disertos ait se vidisse multos, eloquentem omnino neminem. Insidebat videlicet in eius mente species eloquentiae, quam cernebat animo, re ipsa
18
2
18
non videbat. Vir autem acerrimo ingenio—sic enim fuit—multa et in se et in aliis desiderans neminem plane qui recte appellari eloquens posset videbat; quod si ille nec se nec L. Crassum eloquentem putavit,
19
19
habuit profecto comprehensam animo quandam formam eloquentiae, cui quoniam nihil deerat, eos quibus aliquid aut plura deerant in eam formam non poterat includere. Investigemus hunc igitur, Brute, si possumus, quem numquam vidit Antonius aut qui omnino nullus umquam fuit; quem si imitari atque exprimere non possumus, quod idem ille vix deo concessum esse dicebat, at qualis esse debeat poterimus fortasse dicere.
20
20
tria
20
sunt omnino genera dicendi, quibus in singulis quidam floruerunt, peraeque autem, id quod volumus, perpauci in omnibus. Nam et grandiloqui, ut ita dicam, fuerunt cum ampla et sententiarum gravitate et maiestate verborum, vehementes varii, copiosi graves, ad permovendos et convertendos animos instructi et parati—quod ipsum
20
1
20
alii aspera tristi horrida oratione neque perfecta atque conclusa
20
consequebantur,
20
2
20
alii levi
20
3
20
et structa
20
4
20
et terminata—, et contra tenues acuti, omnia docentes et dilucidiora, non ampliora facientes, subtili quadam et pressa oratione limati
20
5
20
; in eodemque genere alii callidi,
20
sed impoliti et consulto
20
6
20
rudium similes et imperitorum, alii in eadem ieiunitate concinniores, id est
20
7
20
faceti, florentes etiam et leviter ornati.
21
21
est
21
autem quidam interiectus inter hos
21
1
21
medius et quasi temperatus
21
2
21
nec acumine posteriorum nec fulmine
21
3
21
utens superiorum, vicinus amborum, in neutro
21
4
21
excellens, utriusque particeps vel utriusque, si verum quaerimus, potius expers; isque uno tenore, ut aiunt, in dicendo fluit nihil adferens praeter facilitatem
21
5
21
et aequabilitatem
21
6
21
aut addit aliquos ut in corona toros omnemque orationem ornamentis modicis verborum sententiarumque distinguit.
22
horum singulorumsingulorum secl. Bake generum quicumque vim in singulis consecuti suntin singulis consecuti sunt Poggius: in om. L: singuli sunt cons. Stangl: singuli c. sunt Schütz, magnum in oratoribus nomen habuerunt. Sed quaerendum est satisne id quod volumus effecerint. videmus enim fuisse quosdam qui idem ornate et graviter, idem versute et subtiliter dicerent. Atque utinam in Latinis talis oratoris simulacrum reperire possemus! esset egregium non quaerere externa, domesticis esse contentos.
23
23
sed
23
ego idem, qui in illo sermone nostro qui est expositus in Bruto multum tribuerim Latinis, vel ut hortarer alios vel quod amarem meos, recordor longe omnibus unum
23
me
23
1
23
anteferre Demosthenem, quem velim
23
2
23
accommodare ad eam quam sentiam
23
3
23
eloquentiam, non ad eam quam in aliquo ipse cognoverim. Hoc nec gravior exstitit quisquam nec callidior nec temperatior. Itaque nobis monendi sunt ei quorum sermo imperitus increbruit, qui aut dici se
23
4
23
desiderant Atticos aut ipsi Attice volunt
23
5
23
dicere, ut mirentur hunc maxime, quo ne
23
6
23
Athenas quidem ipsas magis credo fuisse Atticas; quid enim sit Atticum discant eloquentiamque ipsius
23
7
23
viribus, non imbecillitate sua metiantur.
24
nunc enim tantum quisque laudat quantum se posse sperat imitari. Sed tamen eos studio optimo iudicio minus firmo praeditos docere quae sit propria laus Atticorum non alienum puto. semper oratorum eloquentiae moderatrix fuit auditorum prudentia. Omnes enim qui probari volunt voluntatem eorum qui audiunt intuentur ad eamquead eamque secl. Bake et ad eorum arbitrium et nutum totos se fingunt et accommodant.
25
25
itaque
25
Caria et Phrygia et Mysia, quod minime politae
25
1
25
minimeque elegantes sunt, asciverunt aptum suis auribus opimum quoddam et tamquam adipatae
25
2
25
dictionis genus, quod eorum vicini non ita lato interiecto mari Rhodii numquam probaverunt
25
Graecia autem multo minus
25
3
25
, Athenienses vero
25
funditus repudiaverunt; quorum semper fuit prudens sincerumque iudicium, nihil ut possent nisi incorruptum audire et elegans. Eorum religioni cum serviret orator, nullum verbum insolens, nullum odiosum ponere audebat.
26
26
itaque
26
hic, quem praestitisse diximus ceteris, in illa pro Ctesiphonte oratione longe optima summissius a primo, deinde, dum de legibus disputat, pressius, post sensim incendens iudices, ut vidit ardentis, in reliquis exsultavit audacius. Ac tamen in hoc ipso diligenter examinante verborum omnium pondera reprehendit Aeschines quaedam et exagitat inludensque dura
26
1
26
odiosa intolerabilia esse dicit; quin etiam quaerit ab ipso, cum quidem eum beluam appellat
26
2
26
, utrum illa verba an portenta sint; ut Aeschini ne Demosthenes quidem videatur Attice dicere.
27
27
facile
27
est enim verbum aliquod ardens, ut ita dicam, notare idque restinctis iam animorum incendiis inridere. Itaque se purgans iocatur Demosthenes: negat in eo positas esse fortunas Graeciae, hocine an illo verbo usus sit
27
1
27
, hucine an illuc manum porrexerit
27
2
27
. Quonam igitur modo audiretur Mysus aut Phryx Athenis, cum etiam Demosthenes exagitetur ut putidus?
27
cum
27
vero inclinata ululantique voce more Asiatico canere coepisset, quis eum ferret aut potius quis non iuberet auferri?
28
28
ad
28
Atticorum igitur auris
28
1
28
teretes et religiosas qui se accommodant, ei sunt existimandi Attice dicere. Quorum genera plura sunt; hi unum modo quale sit suspicantur. Putant enim qui horride inculteque dicat, modo id eleganter enucleateque faciat, eum solum Attice dicere. Errant, quod solum; quod Attice, non falluntur.
29
29
istorum
29
enim
29
iudicio, si solum illud est Atticum, ne Pericles quidem dixit Attice, cui primae sine controversia deferebantur; qui si tenui genere uteretur, numquam ab Aristophane poeta fulgere tonare permiscere Graeciam dictus esset. Dicat igitur Attice venustissimus ille scriptor ac politissimus Lysias—quis enim id possit negare?—, dum intellegamus hoc esse Atticum in Lysia, non quod tenuis sit atque inornatus, sed quod
29
non
29
1
29
nihil habeat insolens aut ineptum; ornate vero et graviter et copiose dicere aut Atticorum sit aut ne sit Aeschines neve Demosthenes Atticus.
30
30
ecce
30
autem aliqui se Thucydidios esse profitentur: novum quoddam imperitorum et inauditum genus. Nam qui Lysiam sequuntur, causidicum quendam sequuntur non ilium quidem amplum atque grandem, subtilem et elegantem tamen et qui
30
1
30
in forensibus causis possit praeclare consistere. Thucydides autem res gestas et bella narrat et proelia, graviter sane et probe, sed nihil ab eo transferri potest ad forensem usum et publicum. Ipsae illae
30
2
30
contiones ita multas habent obscuras abditasque sententias vix ut intellegantur; quod est in oratione civili vitium vel maximum.
31
31
quae est autem in hominibus tanta perversitas, ut inventis frugibus glande vescantur? an victus hominum Atheniensium beneficio excoli potuit, oratio non potuit? quis porro umquam Graecorum rhetorum a Thucydide quicquam duxit? 'at laudatus est ab omnibus.' fateor; sed ita ut rerum explicator prudens severus gravis; non ut in iudiciis versaret causas, sed ut in historiis bella narraret; itaque numquam est numeratus orator,
32
32
nec vero, si historiam non scripsisset, nomen eius exstaret, cum praesertim fuisset honoratus et nobilis. Huius tamen nemo neque verborum neque sententiarum gravitatem imitatur, sed cum mutila quaedam et hiantia locuti sunt, quae vel sine magistro facere potuerunt, germanos se putant esse Thucydidas. Nactus sum etiam qui Xenophontis similem esse se cuperet, cuius sermo est ille quidem melle dulcior, sed a forensi strepitu remotissimus.
33
33
referamus
33
nos igitur
33
1
33
ad eum quem volumus incohandum et ea demum
33
2
33
eloquentia informandum quam in nullo cognovit Antonius.
33
magnum
33
opus omnino et arduum, Brute, conamur; sed nihil difficile amanti puto. Amo autem et semper amavi ingenium studia mores tuos. Incendor
33
3
33
porro cotidie magis non desiderio solum, quo quidem conficior, congressus nostros, consuetudinem victus, doctissimos sermones requirens tuos, sed etiam incredibili fama virtutum admirabilium
33
4
33
, quae specie dispares prudentia coniunguntur.
34
34
quid
34
enim tam distans quam a severitate comitas?
34
quis
34
tamen umquam te aut sanctior est habitus aut dulcior?
34
quid
34
tam difficile quam in plurimorum controversiis diiudicandis ab omnibus diligi?
34
consequeris
34
tamen ut eos ipsos quos contra statuas aequos placatosque dimittas. Itaque efficis ut, cum gratiae causa nihil facias, omnia tamen sint grata quae facis. Ergo omnibus
34
ex
34
1
34
terris una Gallia communi non ardet incendio; in qua frueris ipset te
34
2
34
, cum
34
3
34
in Italiae luce
34
4
34
cognosceris versarisque in optimorum civium vel flore vel robore. Iam quantum
34
5
34
illud est, quod in maximis occupationibus numquam intermittis studia doctrinae, semper aut ipse scribis aliquid aut me vocas ad scribendum!
35
35
itaque
35
hoc sum adgressus statim Catone absoluto—quem ipsum numquam attigissem tempora timens inimica virtuti, nisi tibi hortanti et illius memoriam mihi caram excitanti non parere nefas esse duxissem—, sed testificor me a te roga-
35
tum et recusantem
35
1
35
haec scribere esse ausum. Volo enim mihi tecum commune esse crimen, ut, si sustinere tantam quaestionem non potuero, iniusti
35
2
35
oneris impositi tua culpa sit, mea recepti; in quo tamen iudici nostri errorem laus tibi dati muneris compensabit.
36
36
sed
36
in omni re difficillimum est formam, qui
36
1
36
xarakth\r
36
Graece dicitur, exponere optimi, quod aliud aliis videtur optimum. Ennio delector, ait quispiam, quod non discedit a communi more verborum; Pacuvio, inquit alius: omnes apud hunc ornati elaboratique sunt versus, multo
36
2
36
apud alterum neglegentius; fac alium Accio; varia enim sunt iudicia, ut in Graecis, nec facilis explicatio quae forma maxime excellat. In picturis alios
36
3
36
horrida inculta, abdita et opaca, contra alios nitida laeta conlustrata delectant
36
4
36
. Quid est quo praescriptum
36
5
36
aliquod aut formulam exprimas, cum in suo quidque
36
6
36
genere praestet et genera plum sint?
36
hac
36
ego religione non sum ab hoc conatu repulsus existimavique in omnibus rebus esse aliquid optimum, etiam si lateret, idque ab eo posse qui eius rei gnarus esset iudicari.
37
37
sed
37
quoniam plura sunt orationum genera eaque diversa neque in unam formam cadunt omnia, laudationum
37
scriptionum
37
et historiarum et talium suasionum, qualem Isocrates fecit Panegyricum multique alii qui sunt nominati sophistae, reliquarumque scriptionum
37
1
37
rerum
37
2
37
formam, quae absunt a forensi contentione eiusque totius generis quod Graece
37
e)pideiktiko\n
37
nominatur, quia
37
3
37
quasi ad inspiciendum delectationis causa comparatum est, non complectar hoc tempore; non quo neglegenda sit; est enim illa quasi nutrix eius
37
oratoris quem informare volumus et de quo molimur aliquid exquisitius dicere.
37
ab
37
hac et verborum copia alitur et eorum constructio et numerus liberiore quadam fruitur licentia.
38
38
datur
38
etiam venia concinnitati sententiarum et arguti
38
1
38
certique et circumscripti verborum ambitus conceduntur, de industriaque non ex
38
2
38
insidiis sed aperte ac palam elaboratur, ut verba verbis quasi demensa
38
3
38
et paria respondeant, ut crebro conferantur pugnantia comparenturque
38
4
38
contraria et ut
38
5
38
pariter extrema terminentur eundemque referant in cadendo sonum; quae in veritate causarum et rarius multo facimus et certe occultius. In Panathenaico autem Isocrates ea
38
se
38
6
38
studiose consectatum fatetur; non enim ad iudiciorum certamen, sed
38
ad
38
7
38
voluptatem aurium scripserat.
39
39
haec tractasse Thrasymachum Calchedonium primum et Leontinum ferunt Gorgiam, Theodorum inde Byzantium multosque alios, quos logodaida/lous appellat in Phaedro Socrates; quorum satis arguta multa, sed ut modo primumque nascentia minuta et versiculorum similia quaedam nimiumque depicta. Quo magis sunt Herodotus Thucydidesque mirabiles; quorum aetas cum in eorum tempora quos nominavi incidisset, longissime tamen ipsi a talibus deliciis vel potius ineptiis afuerunt. Alter enim sine ullis salebris quasi sedatus amnis fluit, alter incitatior fertur et de bellicis rebus canit etiam quodam modo bellicum; primisque ab his, ut ait Theophrastus, historia commota est, ut auderet uberius quam superiores et ornatius dicere.
40
40
horum
40
aetati successit Isocrates, qui praeter ceteros eiusdem generis laudatur semper a nobis, non numquam, Brute, leniter et erudite repugnante te; sed concedas
40
1
40
mihi fortasse, si quid in eo laudem cognoveris. Nam cum
40
concisus ei Thrasymachus minutis numeris videretur et Gorgias, qui tamen primi traduntur arte quadam verba iunxisse
40
2
40
, Theodorus
40
3
40
autem praefractior nec satis, ut ita dicam, rotundus, primus instituit dilatare verbis et mollioribus numeris explere sententias; in quo cum doceret eos qui partim in dicendo partim in scribendo principes exstiterunt, domus eius officina habita eloquentiae est.
41
41
itaque
41
ut ego, cum a nostro Catone laudabar, vel reprehendi me a ceteris facile patiebar, sic Isocrates videtur testimonio
41
1
41
Platonis aliorum iudicia debere contemnere. Est enim, ut scis, quasi in extrema pagina Phaedri his ipsis verbis loquens Socrates: Adulescens etiam nunc, o Phaedre, Isocrates est, sed quid de illo augurer libet dicere. Quid tandem? inquit ille. Maiore mihi ingenio videtur esse quam ut cum orationibus Lysiae comparetur, praeterea ad virtutem maior indoles; ut minime mirum futurum sit si, cum aetate processerit, aut in hoc orationum genere cui nunc studet tantum quantum pueris reliquis praestet omnibus qui umquam orationes attigerunt aut, si contentus his non fuerit, divino aliquo animi motu maiora concupiscat; inest enim natura philosophia
41
2
41
in huius viri mente quaedam.
42
42
haec
42
de adulescente Socrates auguratur
42
1
42
. At ea de seniore scribit Plato et scribit aequalis et quidem exagitator omnium rhetorum hunc miratur unum; me autem qui Isocratem non diligunt una cum Socrate et cum Platone errare patiantur. Dulce igitur orationis genus et solutum et fluens
42
2
42
, sententiis argutum, verbis sonans est in illo epidictico genere quod diximus proprium sophistarum, pompae quam pugnae aptius, gymnasiis et palaestrae dicatum, spretum et pulsum foro. Sed quod educata huius nutrimentis elo-
42
quentia
42
est
42
3
42
ipsa se postea colorat et roborat, non alienum fuit de oratoris quasi incunabulis dicere. Verum haec ludorum atque pompae; nos autem iam
42
4
42
in aciem dimicationemque veniamus.
43
43
quoniam tria videnda sunt oratori: quid dicat et quo quidque loco et quo modo, dicendum omnino est quid sit optimum in singulis, sed aliquanto secus atque in tradenda arte dici solet. Nulla praecepta ponemus, neque enim id suscepimus, sed excellentis eloquentiae speciem et formam adumbrabimus; nec quibus rebus ea paretur exponemus, sed qualis nobis esse videatur.
44
ac duo breviter prima; sunt enim non tam insignia ad maximam laudem quam necessaria et tamenet tamen L: et eadem Halm: tamen secl. Sorof cum multis paene communia. nam et invenire et iudicare quid dicas magna illa quidem sunt et tamquam animi instar in corpore, sed propria magis prudentiae quam eloquentiae: qua tamen in causa est vacua prudentiaqua... prudentia? secl. Lambinus: quae qua Stangl: quae tamen incauta est si vacua prudentia Madvig: quae tamen cassa est Bake ? noverit igitur hic quidem orator, quem summum esse volumus, argumentorum et rationum locos.
45
45
nam
45
quoniam
45
1
45
, quicquid est quod in controversia aut in contentione versetur, in eo aut sitne aut quid sit aut quale sit quaeritur:—sitne, signis; quid sit, definitionibus; quale sit, recti pravique partibus; quibus ut uti possit orator, non ille vulgaris sed hic excellens, a propriis personis et temporibus semper, si potest, avocet
45
2
45
controversiam; latius enim de genere quam de parte disceptare licet, ut quod in universo sit probatum id in parte sit probari necesse;—
46
46
haec igitur quaestio a propriis personis et temporibus ad universi generis rationem
46
1
46
traducta appellatur
46
qe/sis
46
. In hac Aristoteles adulescentis non ad philosophorum morem
46
tenuiter disserendi, sed ad copiam rhetorum in utramque partem
46
2
46
, ut ornatius et uberius dici posset
46
3
46
, exercuit; idemque locos—sic enim appellat—quasi argumentorum notas tradidit unde omnis in utramque partem traheretur oratio.
47
47
faciet
47
1
47
igitur hic noster—non enim declamatorem aliquem de ludo aut rabulam de foro, sed doctissimum et perfectissimum quaerimus—, ut, quoniam loci certi traduntur, percurrat omnis, utatur aptis, generatim dicat; ex quo emanent
47
2
47
etiam qui communes appellantur loci. Nec vero utetur imprudenter hac copia, sed omnia expendet et seliget; non enim semper nec in omnibus causis ex isdem
47
3
47
locis eadem
47
argumentorum momenta
47
4
47
sunt.
48
48
iudicium
48
igitur adhibebit nec inveniet solum quid dicat sed etiam expendet. Nihil enim est feracius ingeniis, eis praesertim quae disciplinis exculta sunt. Sed ut segetes fecundae et uberes non solum fruges verum herbas etiam effundunt inimicissimas frugibus, sic interdum ex illis locis aut levia quaedam aut causis aliena aut non utilia gignuntur. Quorum ab oratoris iudicio dilectus
48
nisi
48
1
48
magnus adhibebitur,
49
49
quonam modo ille in bonis haerebit et habitabit suis aut molliet dura aut occultabit quae dilui non poterunt atque omnino opprimet, si licebit, aut abducet animos aut aliud adferet, quod oppositum probabilius sit quam illud quod obstabit?
50
50
iam
50
vero ea quae invenerit qua diligentia conlocabit? quoniam id secundum erat de tribus. Vestibula nimirum honesta aditusque ad causam faciet inlustris; cumque animos prima adgressione occupaverit, tinfirmabit
50
1
50
excludetque contraria; de firmissimis alia prima ponet alia postrema inculcabitque leviora
50
2
50
.
51
51
atque
51
in primis duabus dicendi partibus qualis esset summatim breviterque descripsimus. Sed, ut ante dictum est, in his partibus, etsi graves atque magnae sunt, minus et artis est et laboris; cum autem et quid et quo loco dicat invenerit, illud est longe maximum, videre quonam modo; scitum est enim, quod Carneades noster dicere solebat, Clitomachum eadem
51
1
51
dicere, Charmadam autem eodem etiam modo dicere. Quod si in philosophia tantum interest quem ad modum dicas, ubi res spectatur, non verba penduntur, quid tandem in causis existimandum est quibus totis moderatur oratio?
52
52
quod
52
quidem ego, Brute, ex tuis litteris sentiebam, non te id sciscitari
52
1
52
, qualem ego
52
in
52
2
52
inveniendo et in conlocando summum esse oratorem vellem, sed id mihi quaerere videbare, quod genus ipsius orationis optimum iudicarem: rem difficilem, di immortales, atque omnium difficillimam. Nam cum est oratio mollis et tenera et ita flexibilis ut sequatur quocumque torqueas, tum et naturae variae et voluntates multum inter se distantia effecerunt genera dicendi:
53
53
flumen aliis verborum volubilitasque cordi est, qui ponunt in orationis celeritate eloquentiam; distincta alios et interpuncta intervalla, morae respirationesque delectant: quid potest esse tam diversum? tamen est in utroque aliquid excellens. Elaborant alii
53
in
53
1
53
lenitate et aequabilitate et puro quasi quodam et candido genere dicendi; ecce aliqui duritatem et severitatem quandam
53
in
53
2
53
verbis et orationis quasi maestitiam
53
3
53
sequuntur; quodque paulo ante divisimus, ut alii graves alii tenues alii temperati vellent videri, quot orationum genera esse diximus totidem oratorum reperiuntur.
54
54
et quoniam coepi iam cumulatius hoc munus augere quam a te postulatum est—tibi enim tantum de orationis genere quaerenti respondi etiam breviter de inveniendo et conlocando—, ne nunc quidem solum de orationis modo dicam sed etiam de actionis: ita praetermissa pars nulla erit, quando quidem de memoria nihil est hoc loco dicen- dum, quae communis est multarum artium.
55
55
quo
55
modo autem dicatur, id est in duobus, in agendo et in eloquendo. Est enim actio quasi corporis quaedam eloquentia, cum
55
1
55
constet e voce atque motu. Vocis mutationes totidem sunt quot animorum, qui maxime voce commoventur. Itaque ille perfectus, quem iam dudum nostra indicat oratio, utcumque se adfectum videri et animum audientis moveri volet, ita certum vocis admovebit sonum; de quo plura dicerem, si hoc praecipiendi tempus esset aut si tu hoc quaereres. Dicerem etiam de gestu, cum quo iunctus est vultus; quibus omnibus dici vix potest quantum intersit quem ad modum utatur orator.
56
56
nam
56
et infantes actionis dignitate eloquentiae saepe fructum tulerunt et diserti deformitate agendi multi infantes putati sunt; ut iam
56
1
56
non sine causa Demosthenes tribuerit et primas et secundas et tertias actioni; si enim eloquentia nulla sine hac, haec autem sine eloquentia tanta est, certe plurimum in dicendo potest. Volet igitur ille qui eloquentiae principatum petet et contenta voce atrociter dicere et summissa leniter et inclinata videri gravis et inflexa
56
2
56
miserabilis;
57
57
mira est enim quaedam natura vocis, cuius quidem e tribus omnino sonis, inflexo acuto gravi, tanta sit et tam suavis varietas perfecta in cantibus.
57
est
57
autem etiam in dicendo quidam cantus obscurior, non hic e Phrygia
57
1
57
et Caria rhetorum
57
2
57
epilogus paene canticum, sed ille quem significat Demosthenes et Aeschines, cum alter alteri obicit vocis flexiones; dicit
57
3
57
plorare etiam Demosthenes istum quem saepe dicat
57
4
57
voce dulci et clara fuisse.
58
58
in
58
quo illud etiam notandum mihi videtur ad studium persequendae suavitatis in vocibus: ipsa enim natura, quasi modularetur hominum orationem, in omni verbo posuit acutam vocem nec una plus nec a postrema syllaba citra tertiam; quo magis naturam ducem ad aurium voluptatem sequatur
58
1
58
industria.
59
59
ac
59
vocis quidem bonitas
59
1
59
optanda est; non est enim in nobis, sed tractatio atque usus in nobis. Ergo ille princeps variabit et mutabit: omnis sonorum tum intendens tum remittens persequetur gradus. Idemque motu sic utetur, nihil ut supersit. In gestu
59
2
59
status erectus et celsus; rarus incessus nec ita longus; excursio moderata eaque rara; nulla mollitia cervicum, nullae argutiae digitorum, non ad numerum articulus cadens; trunco magis toto se ipse
59
3
59
moderans et virili laterum flexione
59
4
59
, bracchii proiectione in contentionibus, contractione in remissis.
60
60
vultus
60
vero, qui secundum vocem plurimum potest, quantam adferet tum dignitatem tum venustatem!
60
in
60
quo cum effeceris ne quid ineptum sit aut vultuosum
60
1
60
, tum oculorum est quaedam magna moderatio. Nam ut imago est animi vultus, sic indices oculi; quorum et hilaritatis et vicissim tristitiae modum res ipsae de quibus agetur temperabunt.
61
61
sed
61
iam illius perfecti oratoris et summae eloquentiae species exprimenda est. Quem hoc uno excellere
61
id est oratione
61
1
61
, cetera in eo latere indicat nomen ipsum; non enim inventor aut compositor aut actor
61
qui
61
2
61
haec complexus est omnia, sed et Graece ab eloquendo
61
r(h/twr
61
et Latine eloquens dictus est; ceterarum enim rerum quae
61
sunt in oratore partem aliquam sibi quisque vindicat, dicendi autem, id est eloquendi, maxima vis soli huic conceditur.
62
62
quamquam
62
enim et philosophi quidam
62
1
62
ornate locuti sunt—si quidem et Theophrastus
62
a
62
divinitate
62
2
62
loquendi nomen invenit et Aristoteles Isocratem ipsum lacessivit et Xenophontis voce Musas quasi locutas ferunt et longe omnium quicumque scripserunt aut locuti sunt exstitit et suavitate et gravitate
62
3
62
princeps Plato—, tamen horum oratio neque nervos neque aculeos oratorios ac forensis habet.
63
63
loquuntur
63
cum doctis, quorum sedare animos malunt quam incitare, et de
63
1
63
rebus placatis ac minime turbulentis docendi causa non capiendi loquuntur
63
2
63
, ut in eo ipso, quod delectationem aliquam dicendo aucupentur, plus non nullis quam necesse sit facere videantur. Ergo ab hoc genere non difficile est hanc eloquentiam, de qua nunc agitur, secernere.
64
64
mollis
64
est enim oratio philosophorum et umbratilis nec sententiis nec verbis instructa popularibus
64
1
64
nec vincta numeris, sed soluta liberius; nihil iratum habet, nihil invidum, nihil atrox, nihil miserabile
64
2
64
, nihil astutum; casta, verecunda, virgo incorrupta quodam modo. Itaque sermo potius quam oratio dicitur. Quamquam enim omnis locutio oratio
64
3
64
est, tamen unius oratoris locutio hoc proprio signata nomine est.
65
65
sophistarum
65
, de quibus supra dixi, magis distinguenda similitudo videtur, qui omnes eosdem volunt flores quos adhibet orator in causis persequi. Sed hoc differunt quod, cum sit his propositum non perturbare animos, sed placare potius nec tam persuadere quam delectare, et apertius id
65
faciunt quam nos et crebrius, concinnas magis sententias exquirunt quam probabilis, a re saepe discedunt, intexunt fabulas, verba altius
65
1
65
transferunt eaque ita disponunt ut pictores varietatem colorum, paria paribus referunt, adversa contrariis, saepissimeque similiter extrema definiunt
65
2
65
.
66
huic generi historia finitima est, in qua et narratur ornate et regio saepe aut pugna describitur; interponuntur etiam contiones et hortationes, sed in his tracta quaedam et fluens expetitur, non haec contorta et acris oratio. ab his non multo secus quam a poetis haec eloquentia quam quaerimus sevocanda est. Nam etiam poetae quaestionem attulerunt, quidnam esset illud quo ipsi differrent ab oratoribus: numero maxime videbantur antea et versu, nunc apud oratores iam ipse numerus increbruit.
67
67
quicquid
67
est enim quod sub aurium mensuram aliquam cadit
67
1
67
, etiam si abest a versu—nam id quidem orationis est vitium—numerus vocatur, qui Graece
67
r(uqmo\s
67
dicitur. Itaque video visum esse non nullis Platonis et Democriti locutionem, etsi absit a versu, tamen quod incitatius
67
2
67
feratur et clarissimis verborum luminibus utatur, potius poema putandum
67
3
67
quam comicorum poetarum; apud quos, nisi quod versiculi sunt, nihil est aliud cotidiani dissimile sermonis. Nec tamen id est poetae maximum, etsi est eo laudabilior quod virtutes oratoris persequitur, cum versu sit astrictior.
68
68
ego
68
autem, etiam si quorundam grandis et ornata vox est poetarum, tamen in ea cum licentiam statuo maiorem esse quam in nobis faciendorum iungendorumque verborum, tum etiam non nulli eorum
68
1
68
voluntati
68
2
68
vocibus magis quam rebus inserviunt
68
3
68
; nec vero, si quid est unum inter eos simile—id autem est iudicium electioque verborum—, propterea cete-
68
rarum rerum dissimilitudo intellegi non potest; sed id nec dubium est et, si quid habet quaestionis, hoc tamen ipsum ad id quod propositum est non est necessarium. Seiunctus igitur orator a philosophorum eloquentia, a sophistarum, ab historicorum, a poetarum explicandus est nobis qualis futurus sit.
69
69
erit
69
igitur eloquens—hunc enim auctore Antonio quaerimus—is qui in foro causisque civilibus ita dicet, ut probet, ut delectet, ut flectat. Probare necessitatis est, delectare suavitatis, flectere victoriae: nam id unum ex omnibus ad obtinendas causas potest plurimum. Sed quot officia oratoris
69
1
69
, tot sunt genera dicendi: subtile in probando, modicum in delectando, vehemens in flectendo; in quo uno vis omnis oratoris est.
70
70
magni
70
igitur iudici, summae etiam facultatis esse debebit moderator ille et quasi temperator huius tripertitae varietatis; nam et iudicabit quid cuique
70
1
70
opus sit et poterit quocumque modo postulabit causa dicere. Sed est eloquentiae sicut reliquarum rerum fundamentum sapientia. Vt enim in vita sic in oratione nihil est difficilius quam quid deceat videre.
70
Pre/pon
70
appellant hoc Graeci, nos dicamus sane decorum; de quo praeclare et multa
70
2
70
praecipiuntur et res est cognitione dignissima; huius ignoratione non modo in vita sed saepissime et in poematis et in oratione peccatur.
71
71
est autem quid deceat oratori videndum non in sententiis solum sed etiam in verbis. Non enim omnis fortuna, non omnis honos, non omnis auctoritas, non omnis aetas nec vero locus aut tempus aut auditor omnis eodem aut verborum genere tractandus est aut sententiarum semperque in omni parte orationis ut vitae quid deceat est considerandum; quod et in re de qua agitur positum est et in personis eteorum qui dicunt et eorum qui audiunt.
72
72
itaque
72
hunc locum longe et late patentem philosophi solent in officiis tractare—non cum de recto ipso disputant, nam id quidem unum est—, grammatici in poetis, eloquentes in omni et genere et parte causarum. Quam enim indecorum est, de stillicidiis cum apud unum iudicem dicas, amplissimis verbis et locis uti communibus, de maiestate populi Romani summisse et subtiliter
72
1
72
!
72
hic
72
genere toto, at persona alii peccant aut sua aut iudicum aut etiam adversariorum, nec re solum sed saepe verbo; etsi
72
2
72
sine re nulla vis verbi est, tamen eadem res saepe aut probatur aut reicitur alio atque alio elata verbo.
73
73
in
73
omnibusque rebus videndum est quatenus; etsi enim suus cuique modus est, tamen magis offendit nimium quam parum; in quo Apelles pictores quoque eos peccare dicebat qui non sentirent quid esset satis. Magnus est locus
73
1
73
hic, Brute, quod te non fugit, et magnum volumen aliud desiderat; sed ad id quod agitur illud satis Cum hoc decere—quod semper usurpamus in omnibus dictis et factis, minimis et maximis—cum hoc, inquam
73
2
73
, decere dicimus
73
3
73
, illud non decere, et id
73
4
73
usquequaque quantum sit appareat in alioque ponatur aliudque totum sit, utrum decere an oportere dicas;—oportere enim perfectionem declarat offici,
74
74
quo et semper utendum est et omnibus, decere quasi aptum esse consentaneumque tempori et personae; quod cum in factis saepissime tum in dictis valet, in vultu denique et gestu et incessu, contraque item dedecere; quod si poeta fugit ut maximum vitium, qui peccat etiam, cum probi
74
1
74
orationem adfingit improbo stultove sapientis; si denique pictor ille vidit, cum
74
in
74
2
74
immolanda Iphigenia tristis Calchas esset, tristior
74
3
74
Vlixes, maereret Menelaus, obvolvendum ca-
74
put Agamemnonis esse, quoniam summum ilium luctum penicillo non posset imitari; si denique histrio quid deceat quaerit, quid faciendum oratori putemus?—sed cum hoc tantum sit, quid in causis earumque quasi membris faciat orator viderit: illud quidem perspicuum est, non modo partis orationis sed etiam causas totas alias alia forma dicendi esse tractandas.
75
75
sequitur ut cuiusque generis nota quaeratur et formula: magnum opus et arduum, ut saepe iam diximus; sed ingredientibus considerandum fuit quid ageremus, nunc quidem iam quocumque feremur danda nimirum vela sunt. Ac primum informandus est ille nobis quem solum quidem vocant Atticum.
76
76
summissus est et humilis, consuetudinem imitans, ab indisertis re plus quam opinione differens. Itaque eum qui audiunt, quamvis ipsi infantes sint, tamen illo modo confidunt se posse dicere. Nam orationis subtilitas imitabilis illa quidem videtur esse existimanti, sed nihil est experienti minus. Etsi enim non plurimi sanguinis est, habeat tamen sucum aliquem oportet, ut, etiam si illis maximis viribus careat, sit, ut ita dicam, integra valetudine.
77
77
primum
77
igitur eum tamquam e vinculis numerorum eximamus. Sunt enim quidam, ut scis, oratorii
77
1
77
numeri, de quibus mox agemus, observandi ratione quadam, sed alio in genere orationis, in hoc omnino relinquendi. Solutum quiddam sit nec vagum tamen, ut ingredi libere, non ut licenter videatur errare. Verba etiam verbis quasi coagmentare neglegat. Habet enim ille tamquam hiatus et concursus
77
2
77
vocalium molle quiddam et quod indicet non ingratam neglegentiam de re hominis magis quam de verbis laborantis.
78
78
sed erit videndum de reliquis, cum haec duo ei liberiora fuerint, circuitus conglutinatioque verborum. Illa enim ipsa contracta et minuta non neglegenter tractanda sunt, sed quaedam etiam neglegentia est diligens. Nam ut mulieres esse dicuntur non nullae inornatae, quasi id ipsum deceat, sic haec subtilis oratio etiam incompta delectat; fit enim quiddam in utroque, quo sit venustius, sed non ut appareat. Tum removebitur omnis insignis ornatus quasi margaritarum,
79
79
ne calamistri quidem adhibebuntur; fucati vero medicamenta candoris et ruboris omnia repellentur; elegantia modo et munditia remanebit. Sermo purus erit et Latinus, dilucide planeque dicetur, quid deceat circumspicietur;
79
unum aberit, quod quartum numerat Theophrastus in orationis laudibus: ornatum
79
1
79
illud, suave et adfluens. Acutae crebraeque sententiae ponentur et nescio unde ex abdito erutae; ac—quod
79
2
79
in hoc oratore
79
3
79
dominabitur—verecundus erit usus oratoriae quasi supellectilis.
80
80
supellex
80
est enim quodam modo nostra, quae est in ornamentis, alia rerum alia verborum. Ornatus autem
80
verborum
80
duplex
80
1
80
: unus simplicium alter conlocatorum. Simplex probatur in propriis usitatisque verbis, quod aut optime sonat aut rem maxime explanat
80
2
80
; in alienis aut translatum et factum
80
3
80
aliunde ut mutuo, aut factum ab ipso ac novum
80
4
80
aut priscum et inusitatum; sed etiam inusitata
80
5
80
ac prisca sunt in propriis, nisi quod raro utimur.
81
conlocata autem verba habent ornatum, si aliquid concinnitatis efficiunt, quod verbis mutatis non maneat manente sententia; nam sententiarum ornamenta quae permanent, etiam si verba mutaveris, sunt illa quidem permulta, sed quae emineant pauciora. ergo ille tenuis orator, modo sit elegans, nec in faciendis verbis erit audax et in transferendis verecundus et parcus et in priscis in reliquisquein reliquisque Reid: parcus in priscis edd. plurimi ornamentis et verborum et sententiarum demissior; ea ea add. Heerdegen translatione fortasse crebrior, qua frequentissime sermo omnis utitur non modo urbanorum, sed etiam rusticorum: si quidem est eorum gemmare vitis, sitiresitire F2 cum Quint. viii. 6. 6 et Non.: scire F1O1P1: lascivire MO2P2 d agros, laetas esse segetes, luxuriosa frumenta.
82
82
nihil
82
horum parum audacter, sed aut simile est illi unde transferas, aut si res suum nullum habet nomen, docendi causa sumptum, non ludendi videtur. Hoc ornamento liberius paulo quam ceteris utetur hic summissus, nec tam licenter tamen quam si genere dicendi uteretur amplissimo;
82
itaque illud indecorum, quod quale sit ex decoro debet intellegi, hic quoque apparet, cum verbum aliquod altius transfertur idque in oratione humili ponitur quod idem in alia
82
1
82
deceret.
83
83
illam
83
autem concinnitatem, quae verborum conlocationem inluminat eis luminibus quae Graeci quasi aliquos gestus orationis
83
sxh/mata
83
appellant, quod idem verbum ab eis etiam in sententiarum ornamenta transfertur, adhibet
83
1
83
hic quidem
83
2
83
subtilis, quem nisi quod solum ceteroqui
83
3
83
recte quidam vocant Atticum, sed paulo parcius; nam sic ut
83
4
83
in epularum apparatu
83
a
83
5
83
magnificentia recedens non se parcum solum sed etiam elegantem videri volet,
83
et
83
eliget
83
6
83
quibus utatur;
84
84
sunt enim pleraque apta
84
1
84
huius ipsius oratoris de quo loquor parsimoniae. Nam illa de quibus ante dixi huic acuto fugienda sunt: paria paribus relata et similiter conclusa eodemque pacto cadentia et immutatione litterae quasi
84
2
84
quaesitae venustates, ne elaborata concinnitas et quoddam aucupium delectationis manifesto deprehensum appareat;
85
85
itemque si quae verborum iterationes contentionem aliquam et clamorem requirent, erunt ab hac summissione orationis alienae; ceteris promiscue poterit uti, continuationem verborum modo relaxet et dividat utaturque verbis quam usitatissimis, translationibus quam mollissimis; etiam illa sententiarum lumina adsumet
85
1
85
, quae non erunt vehementer inlustria. Non faciet rem publicam loquentem nec ab inferis mortuos excitabit nec acervatim multa frequentans una complexione devinciet. Valentiorum haec laterum sunt nec ab hoc, quem informamus, aut exspectanda aut postulanda; erit enim ut voce sic etiam oratione suppressior.
86
86
sed
86
pleraque ex ills convenient etiam huic tenuitati, quamquam isdem ornamentis utetur horridius; talem enim inducimus. Accedet
86
1
86
actio non tragica nec scaenae, sed modica iactatione corporis, vultu tamen multa conficiens; non hoc quo dicuntur os ducere, sed illo quo significant ingenue quo sensu quidque pronuntient.
87
87
huic
87
generi orationis aspergentur etiam sales, qui in dicendo nimium
87
1
87
quantum valent; quorum duo genera sunt, unum facetiarum, alterum dicacitatis. Vtetur utroque; sed altero in narrando aliquid venuste, altero in iaciendo mittendoque ridiculo, cuius genera plura sunt; sed nunc aliud agimus.
88
88
illud
88
admonemus tamen ridiculo sic usurum oratorem ut nec nimis frequenti ne scurrile sit, nec subobsceno ne mimicum
88
1
88
, nec petulanti ne improbum, nec in calamitatem ne inhumanum, nec in facinus ne odii locum risus occupet, neque aut sua persona aut iudicum aut tempore alienum. Haec enim ad illud indecorum referuntur.
89
89
vitabit
89
etiam quaesita nec ex tempore ficta, sed domo adlata, quae plerumque sunt frigida. Parcet et amicitiis et dignitatibus, vitabit insanabilis contumelias, tantum modo
89
adversarios figet nec eos tamen semper nec omnis nec omni modo. Quibus exceptis sic utetur sale et facetiis, ut ego ex istis novis Atticis talem cognoverim
89
1
89
neminem, cum id certe sit vel maxime Atticum.
90
90
hanc
90
ego iudico formam summissi oratoris
90
1
90
, sed magni tamen et germani Attici; quoniam quicquid est salsum aut salubre in oratione, id proprium Atticorum est. E quibus tamen non omnes faceti: Lysias satis et Hyperides, Demades praeter ceteros fertur, Demosthenes minus habetur; quo quidem mihi nihil videtur urbanius, sed non tam dicax fuit quam facetus; est autem illud acrioris ingeni, hoc maioris artis.
91
91
vberius
91
est aliud aliquantoque robustius
91
1
91
quam hoc humile de quo dictum est, summissius autem quam illud de quo iam dicetur amplissimum. Hoc in genere nervorum vel minimum, suavitatis
91
2
91
autem est vel plurimum. Est enim plenius quam hoc enucleatum, quam autem
91
3
91
illud ornatum copiosumque summissius.
92
92
huic
92
omnia dicendi ornamenta conveniunt plurimumque est in hac orationis
92
1
92
forma suavitatis. In qua multi floruerunt apud Graecos, sed Phalereus Demetrius meo iudicio praestitit ceteris, cuius oratio cum sedate placideque liquitur
92
2
92
, tum inlustrant eam quasi stellae quaedam translata verba atque immutata
92
3
92
. Translata dico, ut saepe iam, quae per similitudinem ab alia re aut suavitatis aut inopiae causa transferuntur; immutata
92
4
92
, in quibus pro verbo proprio subicitur aliud quod idem significet sumptum ex re aliqua consequenti.
93
93
quod
93
quamquam transferendo fit, tamen alio modo transtulit cum
93
1
93
dixit
93
2
93
Ennius arce et urbe orba sum
93
3
93
, alio modo
93
4
93
, si pro patria arcem
93
dixisset
93
5
93
; et
93
horridam Africam terribili tremere tumultu
93
cum dicit pro Afris immutate Africam
93
6
93
: hanc
93
u(pallagh/n
93
rhetores, quia quasi summutantur verba pro verbis,
93
metwnumi/an
93
grammatici vocant,
94
94
quod nomina transferuntur; Aristoteles autem translationi et haec ipsa subiungit et abusionem, quam
94
kata/xrhsin
94
vocat, ut cum minutum dicimus animum pro parvo; et abutimur verbis propinquis, si opus est vel quod delectat vel quod decet
94
1
94
. Iam cum fluxerunt continuo plures translationes, alia plane fit oratio; itaque genus hoc Graeci appellant
94
a)llhgori/an
94
: nomine recte, genere melius ille qui ista omnia translationes vocat. Haec frequentat Phalereus maxime suntque dulcissima; et quamquam translatio est apud eum multa, tamen immutationes nusquam crebriores.
95
95
in
95
idem genus orationis—loquor enim de illa modica ac temperata—verborum cadunt lumina omnia, multa etiam sententiarum; latae
95
1
95
eruditaeque disputationes ab eodem explicabuntur et loci communes sine contentione dicentur
95
2
95
. Quid multa? e philosophorum scholis tales fere evadunt; et nisi coram erit comparatus ille fortior, per se hic quem
95
3
95
dico probabitur.
96
96
est
96
enim quoddam etiam insigne et
96
1
96
florens
96
2
96
orationis pictum et expolitum genus, in quo omnes verborum, omnes sententiarum inligantur lepores. Hoc totum e sophistarum fontibus defluxit in forum, sed spretum a subtilibus, repulsum a gravibus in ea de
96
3
96
qua loquor mediocritate consedit.
97
97
tertius
97
est ille amplus copiosus, gravis ornatus, in quo profecto vis maxima est. Hic est enim, cuius ornatum dicendi et copiam admiratae gentes eloquentiam in civitatibus plurimum
97
1
97
valere passae sunt, sed hanc eloquentiam, quae cursu magno sonituque ferretur, quam suspicerent
97
omnes
97
2
97
, quam admirarentur, quam se adsequi posse diffiderent. Huius eloquentiae est tractare animos, huius omni modo permovere. Haec modo perfringit, modo inrepit in sensus; inserit novas opiniones, evellit insitas.
98
98
sed
98
multum interest inter hoc dicendi genus et superiora. Qui in illo subtili et acuto elaboravit ut callide arguteque diceret, nec quicquam altius cogitavit
98
1
98
, hoc uno perfecto magnus orator est,
98
et
98
si
98
2
98
non maximus; minimeque in lubrico versabitur et, si semel constiterit, numquam cadet. Medius ille autem, quem modicum et temperatum voco, si modo suum illud satis instruxerit, non extimescet
98
3
98
ancipites dicendi incertosque casus; etiam si quando minus succedet, ut saepe fit, magnum tamen periculum non adibit: alte
98
4
98
enim cadere non potest.
99
99
at
99
vero hic noster, quem principem ponimus, gravis acer ardens, si ad hoc unum est natus aut in hoc solo se exercuit aut huic generi studuit
99
1
99
uni nec suam copiam cum illis duobus generibus
99
2
99
temperavit, maxime est contemnendus. Ille enim summissus, quod acute et veteratorie dicit, sapiens iam
99
3
99
, medius suavis, hic autem copiosissimus, si nihil aliud est, vix satis sanus videri solet. Qui enim nihil potest tranquille, nihil leniter, nihil partite definite distincte facete
99
4
99
dicere, praesertim cum causae partim totae sint eo modo partim aliqua ex parte tractandae si is non praeparatis auribus inflammare rem coepit
99
5
99
, furere apud sanos et quasi inter sobrios bacchari vinulentus videtur
99
6
99
.
100
100
tenemus
100
igitur, Brute, quem quaerimus, sed animo; nam
100
1
100
manu si prehendissem, ne ipse quidem sua tanta eloquentia mihi persuasisset ut se dimitterem.
100
sed
100
inventus
100
profecto est ille eloquens
100
2
100
, quem numquam vidit Antonius. Quis est igitur is
100
3
100
?
100
complectar
100
brevi, disseram pluribus. Is est enim eloquens, qui et humilia subtiliter et alta
100
4
100
graviter et mediocria temperate potest dicere. Nemo is, inquies, umquam fuit.