Pro M. Tullio
Choose a text
id="mobileReaderAuthor" class="mobile-reader-author" href="/authors/cicero-marcus-tullius" aria-label="More works by Cicero, Marcus Tullius">
—
⋯
Original / primary: Perseus Lat2
1
1
A
1
ntea sic hanc causam
1
1
1
a
1
gere
1
s
1
tatue
1
ra
1
m
1
2
1
,
1
recupe
1
ratores
1
3
1
,
1
ut infitia
1
turos
1
4
1
adversarios arbitrarer tantam caedem et tam atrocem ad familiam suam pertinere.
1
itaque
1
animo soluto a cura et a cogitatione veneram, quod intellegebam facile id me testibus planum facere posse.
1
nunc
1
vero postea quam non modo confessus est vir primarius, L. Quin
1
5
1
ctius
1
la
1
borabam
1
6
1
ut, quod arguebam, id factum esse ostenderem; nunc in eo consumenda est oratio ut ne adversarii, quod infitiari nullo modo potuerunt, cum maxime cuperent, id cum confessi sunt, meliore loco esse videantur.
2
2
itaque
2
tum vestrum difficilius iudicium
2
1
2
, mea facilis defensio fore videbatur.
2
ego
2
enim omnia in tes
2
tibus
2
2
2
quid est facilius quam de eo qui confitetur iudicare?
2
mihi
2
autem difficile est satis copiose de eo dicere quod nec atrocius verbis demonstrari potest quam re ipsa est, neque apertius oratione mea fieri quam ipsorum confessione factum est.
3
3
Cum in hac re quam commemoravi mihi mutanda ratio defensionis
3
minus diligenter illius existimationem quam
3
1
3
rem M. Tulli viderer defendere.
3
nunc
3
quoniam Quinctius ad causam pertinere putavit res ita multas, falsas praesertim et inique confictas, proferre de vita et moribus et existimatione M. Tulli, multis de causis mihi Fabius debebit ignoscere, si minus eius famae parcere videbor quam antea consului.
4
4
Pri
4
. . ore putavit ad officium suum pertinere adversario nulla in re parcere, quid me oportet Tullium pro Tullio facere, homine coniuncto mecum non minus animo quam nomine?
4
ac
4
mihi magis illud laborandum videtur, recuperatores, ut quod antea nihil in istum dixi probar
4
e possi
4
m, quam
4
1
4
ne
4
2
4
in eo reprehendar quod hoc tempore respondeo.
5
5
verum
5
et tum id feci quod oportuit, et nunc faciam quod necesse est.
5
nam
5
cum esset de re pecuniaria controversia, quod damnum datum M. Tullio diceremus, alienum mea
5
1
5
natura videbatur quicquam de existimatione P. Fabi dicere, non quia
5
2
5
res postulare non videretur.
5
quid
5
ergo est?
5
tametsi
5
postulat causa, tamen, nisi plane cogit ingratiis, ad male dicendum non soleo descendere.
5
nunc
5
cum coactus dicam, si quid forte dicam, tamen id ipsum verecunde modiceque
5
3
5
faciam, tantum ut, quoniam sibi me non esse inimicum potuit priore actione Fabius iudicare, nunc M. Tullio fidelem certumque amicum esse cognoscat.
6
6
Vnum hoc abs te, L. Quincti, pervelim impetrare—quod tametsi eo volo quia mihi utile est, tamen abs te idcirco quia aequum
6
1
6
est, postulo—ut ita tibi multum temporis ad dicendum sumas ut his
6
2
6
aliquid ad iudicandum relinquas.
6
namque
6
antea non defensionis tuae modus, sed nox tibi finem dicendi fecit; nunc, si tibi placere potest, ne idem facias, id abs te postulo.
6
neque
6
hoc idcirco postulo quod
6
3
6
te aliquid censeam praeterire oportere aut non quam ornatissime et copiosissime dicere, verum ut semel una quaque de re dicas; quod si facies, non vereor ne dicendo dies eximatur.
7
7
iudicium
7
vestrum est, recuperatores,
7
Qvantae pecvniae
7
paret dolo malo familiae P. Fabi vi hominibvs armatis coactisve damnvm datvmdatum T: factum A esse M. Tvllio.
7
eius
7
rei taxationem nos fecimus; aestimatio vestra est; iudicium datum est in quadruplum.
8
8
Cum omnes leges omniaque iudicia quae paulo graviora atque asperiora videntur esse ex improborum iniquitate et iniuria nata sunt, tum hoc iudicium paucis hisce annis propter hominum malam consuetudinem nimiamque licentiam constitutum est.
8
nam
8
cum multae familiae dicerentur in agris longinquis et pascuis armatae esse caedisque facere, cumque ea consuetudo non solum ad res privatorum sed
8
1
8
ad summam rem publicam pertinere videretur, M. Lucullus, qui summa aequitate et
8
2
8
sapientia ius dixit, primus hoc iudicium composuit et id spectavit ut omnes
8
3
8
ita familias suas continerent ut non modo armati damnum nemini darent verum etiam lacessiti iure se potius quam armis defenderent;
9
9
et cum sciret
9
1
9
de damno legem esse Aquiliam, tamen hoc
9
2
9
ita existimavit, apud maiores nostros cum et res et cupiditates minores essent et familiae non magnae magno metu continerentur ut perraro
9
3
9
fieret ut homo occideretur, idque nefarium ac
9
4
9
singulare facinus putaretur, nihil opus fuisse iudicio de vi coactis armatisque hominibus; quod enim usu non veniebat, de eo si quis legem aut iudicium constitueret, non tam prohibere videretur
9
5
9
quam admonere.
10
10
his
10
temporibus cum ex
10
1
10
bello diuturno atque domestico res in eam consuetudinem venisset ut homines minore religione armis uterentur, necesse putavit esse et in universam familiam iudicium dare, quod a familia factum diceretur, et recuperatores dare,
11
11
ut quam primum res iudicaretur, et poenam graviorem constituere, ut metu comprimeretur audacia, et illam latebram tollere: '
11
damnum iniuria.
11
'
11
quod
11
in aliis
11
1
11
causis debet valere et valet lege Aquilia, id ex huius modi damno quod vi per servos armatos datum esset
12
12
ipsi statuerent quo tempore possent suo iure arma capere, manum cogere, homines occidere. Cum iudicium ita daret
12
1
12
ut hoc solum in iudicium veniret
12
2
12
, videreturne vi hominibus coactis armatisve damnum dolo malo familiae datum, neque illud adderet
12
3
12
'
12
inivria
12
,' putavit se audaciam improborum sustulisse, cum spem defensionis nullam reliquisset
12
4
12
.
13
13
quoniam quod iudicium et quo consilio constitutum sit cognostis, nunc rem ipsam, ut gesta sit, dum breviter vobis demonstro, attendite.
14
14
fundum
14
habet in agro Thurino
14
1
14
M. Tullius paternum, recuperatores, quem se habere usque eo non moleste tulit, donec vicinum eius modi nactus est qui agri finis armis proferre mallet quam iure defendere.
14
nam
14
P. Fabius nuper emit agrum de C. Claudio senatore, cui fundo erat adfinis M. Tullius, sane magno, dimidio fere pluris incultum exustis villis omnibus quam quanti integrum atque ornatissimum carissimis pretiis ipse Claudius
14
emerat
14
2
15
clam circumscripsisse isti a consulari Macedonia et Asia. etiam illud addam quod ad rem pertinet: imperatore mortuo pecuniam nescio quo modo quaesitam dum volt in praedio ponere, non posuit, sed abiecit. nihil adhuc m . . am calamitatecalamitatem A: corr. Mai vicinorum corrigit, et quod stomachum suum damno Tulli explereexplere Mai: plere A conatus est.
16
16
est
16
in eo agro centuria quae Populiana
16
1
16
nominatur, recuperatores, quae semper M. Tulli fuit, quam etiam pater pos
16
sederat
16
2
16
posita esse et ad fundum eius convenire.
16
ac
16
primum, quod eum negoti totius et emptionis suae paenitebat, fundum proscripsit; eum autem emptum habebat cum socio Cn. Acerronio, viro op
16
timo
16
3
16
modum proscripsisse.
17
17
hominem
17
appellat.
17
iste
17
sane adroganter quod commodum fuit respondit. Nequedum finis auctor demonstraverat.
17
mittit
17
ad procuratorem litteras et ad vilicum Tullius
17
facturum negavit; illis absentibus finis Acerronio demonstravit neque tamen hanc centuriam Populianam vacuam tradidit. Acerronius, quo modo potuit, se de tota re
17
1
17
ex
18
18
mine
18
1
18
eius modi semustilatus effugit.
18
adducit
18
iste interea in saltum homines electos maximis animis et viribus et eis
18
2
18
arma quae cuique habilia
18
3
18
atque apta essent comparat, prorsus ut quivis intellegeret non eos ad rem rusticam, verum ad caedem ac pugnam comparari.
19
19
brevi
19
illo
19
1
19
tempore Q. Cati Aemiliani, hominis honesti, quem vos nostis, duo homines occiderunt; multa alia fecerunt; passim vagabantur armati, non obscure, sed ut plane intellegere viderentur ad quam rem parati essent; agros, vias denique infestas habebant.
19
venit
19
in Thurinum
19
2
19
interea Tullius.
19
deinde
19
iste pater familias Asiaticus beatus, novus arator et idem pecuarius, cum ambularet in agro, animadvertit in hac ipsa centuria Populiana aedificium non ita magnum servumque M. Tulli Philinum
19
3
19
.
20
20
'quid vobis,' inquit, 'istic negoti in meo est?' servus respondit pudenter, at non stulte, dominum esse ad villam; posse eum cum eo disceptare si quid vellet. rogat Fabius Acerronium—nam ibi tum erat—ut secum simul veniat ad Tullium. venitur. ad villam erat Tullius. appellat Fabius ut aut ipse Tullium deduceret aut ab eo deduceretur. dicit deducturum se Tullius, vadimonium Fabio Romam promissurum. manet in ea condicione Fabius. mature disceditur.
21
21
proxima
21
nocte, iam fere cum lux adpropinquaret, ad illud aedificium de quo antea dixi, quod erat in centuria Populiana, servi P. Fabi frequentes armatique veniunt; introitum ipsi sibi
21
vi
21
1
21
manuque patefaciunt; homines magni preti servos M. Tulli nec opinantis adoriuntur; quod
21
2
21
facile factu fuit, neque tam multos neque repugnantis multi armati paratique occidunt tantumque odi crudelitatisque
21
hab
21
uerunt
21
3
21
ut eos omnis gurgulionibus insectis relinquerent, ne, si quem semivivum ac spirantem etiam reliquissent, minor eis
21
4
21
honor haberetur; praeterea tectum villamque disturbant.
22
22
hanc
22
rem tam atrocem, tam indignam, tam repentinam nuntiat M. Tullio Philinus, quem antea nominavi, qui graviter saucius e caede effugerat. Tullius statim dimittit ad amicos, quorum ex
22
1
22
vicinitate Thurina
22
2
22
bona atque honesta copia praesto fuit.
23
23
omnibus acerba res et misera videbatur. Cum amici in comm turbarunt.
24
24
audite
24
, quaeso, in eas res quas commemoro hominum honestorum testimonium.
24
haec
24
quae mei testes dicunt, fatetur adversarius eos vere dicere; quae mei testes non dicunt, quia non viderunt nec sciunt, ea dicit ipse adversarius.
24
nostri
24
testes dicunt occisos homines; cruorem in locis pluribus
24
1
24
, deiectum aedificium se vidisse dicunt; nihil
24
2
24
amplius.
24
quid
24
Fabius? Horum nihil negat.
24
quid
24
ergo addit amplius?
25
25
Suam familiam fecisse dicit. quo modo? vi hominibus armatis. quo animo? Vt id fieret quod factum est. quid est id? Vt homines M. Tulli occiderentur. quod ergo eo animo factum est ut homines unum in locum convenirent, ut arma caperent, ut certo consilio certum in locum proficiscerentur, ut idoneum tempus eligerent, ut caedem facerent, id si voluerunt et cogitarunt et perfecerunt, potestis eam voluntatem, id consilium, id factum a dolo malo seiungere?
26
26
at istuc totum 'dolo malo' additur in hoc iudicio eius causa qui agit, non illius quicum agitur. id ut intellegatis, recuperatores, quaeso ut diligenter attendatis; profecto quin ita sit non dubitabitis.
27
27
si
27
ita iudicium daretur ut id concluderetur quod a familia factum esset, si quae familia ipsa in caede interesse noluisset et homines aut servos aut liberos coegisset aut conduxisset, totum hoc iudicium et praetoris severitas dissolveretur.
27
nemo
27
enim potest
27
1
27
hoc
27
2
27
iudicare, qua in re familia non interfuisset, in ea re eam ipsam familiam vi armatis hominibus damnum dedisse.
27
ergo
27
, id quia poterat fieri et facile poterat, idcirco non satis habitum est quaeri quid familia ipsa fecisset, verum etiam illud, quid familiae dolo malo factum esset.
28
28
nam
28
cum facit ipsa familia vim
28
1
28
armatis coactisve hominibus et damnum cuipiam dat, id dolo malo fieri necesse est; cum autem rationem init ut ea fiat, familia ipsa non facit, fit autem dolo malo eius.
28
ergo
28
addito '
28
dolo malo
28
' actoris et petitoris fit causa copiosior. Vtrum enim ostendere potest, sive eam ipsam familiam sibi damnum dedisse, sive consilio et opera eius familiae factum esse, vincat necesse est.
29
29
videtis
29
praetores per hos annos interdicere
29
1
29
hoc modo
29
2
29
,
29
velut inter
29
3
29
me et M. Claudium:
29
Vnde dolodolo Baiter: dedolo T malo tvo, M. Tvlli, M. Clavdivs avt familia avt procvrator eivs vi detrvsvs est
29
, cetera ex formula.
29
si
29
, ubi
29
5
29
ita interdictum est et sponsio facta, ego me ad iudicem sic
29
6
29
defendam
29
ut
29
7
29
vi me deiecisse confitear, dolo malo negem, ecquis
29
8
29
me audiat?
29
non
29
opinor equidem
29
9
29
, quia, si vi deieci M. Claudium, dolo malo deieci; in vi enim dolus malus inest, et
29
10
29
Claudio utrumvis satis est planum facere, vel se a me ipso vi deiectum esse vel me consilium inisse ut vi deiceretur.
30
30
plus
30
igitur
30
datur
30
Claudio, cum
30
1
30
ita
30
interdicitur, unde dolo malo meo
30
2
30
vi deiectus sit, quam si daretur, unde a me vi deiectus esset.
30
nam
30
in hoc posteriore, nisi ipse egomet deiecissem, vincerem sponsionem; in illo priore, ubi dolus malus additur
30
3
30
, sive consilium inissem
30
4
30
, sive ipse deiecissem, necesse erat te dolo malo meo vi deiectum iudicari.
31
31
hoc
31
persimile atque adeo plane idem est in hoc iudicio, recuperatores.
31
quaero
31
enim abs te, si ita iudicium datum esset:
31
Qvantae pecvniae paret a familia P. Fabii vivi suppl. Huschke hominibvs armatis damnvm M. Tvllio datvm
31
2
31
, quid haberes quod diceres?
31
nihil
31
, opinor.
31
fateris
31
enim omnia et familiam P. Fabi fecisse et vi hominibus armatis fecisse.
31
quod
31
additum est '
31
dolo malo
31
,' id te adiuvare putas in quo opprimitur et excluditur omnis tua defensio?
32
32
nam
32
si additum id non esset ac tibi libitum esset ita defendere
32
1
32
, tuam familiam non fecisse, vinceres, si id probare potuisses.
32
nunc
32
, sive illa defensione uti voluisses sive hac qua uteris, condemneris necesse est; nisi putamus eum
32
in iudi
32
cium
32
2
32
venire qui consilium inierit, illum qui fecerit non venire, cum consilium sine facto intellegi possit, factum sine consilio non possit.
32
an
32
, quod factum eius modi est ut sine occulto consilio, sine nocte, sine vi, sine damno alterius, sine armis, sine caede, sine maleficio fieri non potuerit, id sine dolo malo factum iudicabitur?
32
an
32
, qua in re praetor
32
3
32
illi improbam defensionem tolli voluit, in ea re mihi difficiliorem actionem factam putabitis?
33
33
hic
33
mihi isti singulari ingenio videntur esse qui et id quod mihi contra illos datum est ipsi adripiunt et scopulo atque saxis pro portu stationeque utuntur.
33
nam
33
in dolo malo volunt delitiscere
33
1
33
, in quo, non modo cum omnia ipsi fecerunt quae fatentur, verum etiam si per alios id fecissent, haererent ac tenerentur.
34
34
ego
34
non in una re sola, quod mihi satis est, neque in universa re solum
34
1
34
, sed singillatim
34
2
34
in omnibus dolum malum exstare dico.
34
consilium
34
capiunt ut ad servos M. Tulli veniant; dolo malo faciunt.
34
arma
34
capiunt; dolo malo faciunt.
34
tempus
34
ad insidiandum atque celandum idoneum eligunt; dolo malo faciunt.
34
vi
34
in tectum inruunt; in ipsa vi dolus est.
34
occidunt
34
homines, tectum diruunt; nec homo occidi nec consulto alteri damnum dari sine dolo malo potest.
34
ergo
34
si omnes partes sunt eius modi ut in singulis dolus malus haereat, universam rem et totum facinus sine dolo malo factum iudicabitis?
35
35
quid
35
ad haec Quinctius?
35
sane
35
nihil certum neque unum, in quo non modo possit verum putet se posse consistere.
35
primum
35
enim illud ini
35
e
35
c
35
i
35
t
35
1
35
, nihil posse dolo malo familiae fieri.
35
hoc
35
loco non solum fecit ut defenderet Fabium, sed ut omnino huiusce modi iudicia dissolveret.
35
nam
35
si venit id in iudicium de familia quod omnino familia nulla potest committere, nullum est iudicium, absolvantur omnes de
35
si
35
mili
35
2
35
causa necesse est
35
3
35
, bona me hercule!
36
36
si
36
hoc solum esset
36
1
36
, tamen vos, tales viri, nolle deberetis maximam rem coniunctam cum summa re publica
36
2
36
fortunisque privatorum, severissimum iudicium maximaque ratione compositum per vos videri
36
3
36
esse dissolutum.
36
sed
36
non id solum agitur
36
Priscian 6.1.5
36
hoc iudicium sic exspectatur ut non unae rei statui, sed omnibus constitui putetur.
37
37
ego intellego, et tamen dicendum est ad ea quae dixit Quinctius, non quo ad rem pertineat, sed ne quid, quia a me praetermissum sit
37
1
37
, pro concesso putetur.
38
38
dicis
38
oportere quaeri, homines M. Tulli iniuria occisi sint
38
1
38
necne.
38
de
38
quo hoc primum quaero, venerit ea res in hoc iudicium necne.
38
si
38
non venit, quid attinet aut nos dicere aut hos quaerere?
38
si
38
autem venit, quid attinuit te tam multis verbis a praetore postulare ut adderet in iudicium '
38
inivria
38
,' et, quia non impetrasses, tribunos pl. appellare et hic in iudicio queri praetoris iniquitatem, quod de iniuria non addidisset
38
2
38
?
39
39
haec
39
cum praetorem postulabas, cum tribunos appellabas, nempe
39
ita
39
1
39
dicebas, potestatem tibi fieri oportere ut, si posses, recuperatoribus
39
2
39
persuaderes non esse iniuria M. Tullio damnum datum.
39
quod
39
ergo ideo in iudicium addi voluisti, ut de eo tibi apud recuperatores dicere liceret, eo non addito nihilo minus tamen ita dicis, quasi id ipsum a quo
39
d
39
e
39
pul
39
s
39
u
39
s
39
3
39
es impetraris?
39
at
39
quibus verbis in decernendo Metellus usus est ceteri
39
que
39
4
39
quos appellasti?
39
nonne
39
haec omnium fuit oratio, quod vi hominibus armatis coactisve familia fecisse diceretur, id tametsi nullo iure fieri potuerit, tamen se nihil addituros?
39
et
39
recte, recuperatores.
40
40
nam cum perfugio nullo constituto tamen haec scelera servi audacissime faciant, domini impudentissime confiteantur, quid censetis fore, si praetor iudicet eius modi caedis fieri iure posse? an quicquam interest utrum magistratus peccato defensionem constituant an peccandi potestatem licentiamque permittant?
41
41
etenim
41
, recuperatores, non damno commoventur magistratus ut in haec verba iudicium dent.
41
nam
41
si
41
1
41
id esset, nec recuperatores potius darent quam iudicem nec in universam familiam, sed in eum
41
qui
41
cum
41
2
41
nominatim ageretur, nec in quadruplum, sed in duplum, et
41
ad
41
3
41
'
41
damnvm
41
' adderetur '
41
inivria.
41
'
41
neque
41
enim is qui hoc iudicium dedit, de ceteris damnis ab lege Aquilia recedit, in
41
4
41
quibus nihil agitur nisi damnum, qua de re praetor animum debet
41
5
41
advertere.
42
42
in
42
hoc iudicio videtis agi de vi, videtis agi de hominibus armatis, videtis aedificiorum expugnationes, agri vastationes, hominum trucidationes, incendia, rapinas, sanguinem in iudicium venire, et miramini satis habuisse eos qui hoc iudicium dederunt id quaeri, utrum haec tam acerba, tam indigna, tam atrocia facta essent necne, non
42
1
42
utrum iure facta an iniuria?
42
non
42
ergo praetores a lege Aquilia recesserunt, quae de damno est
42
2
42
, sed de vi et armis
42
3
42
severum iudicium constituerunt, nec ius et iniuriam quaeri nusquam putarunt oportere, sed eos qui armis quam iure agere maluissent de iure et iniuria disputare noluerunt.
43
43
neque
43
ideo de iniuria non addiderunt quod in aliis rebus non adderent, sed ne ipsi iudicarent posse homines servos iure arma capere et manum cogere, neque quod putarent, si additum esset, posse hoc talibus viris persuaderi
43
1
43
non iniuria factum, sed ne quod tamen
43
2
43
scutum dare in iudicio viderentur eis quos propter haec arma in iudicium vocavissent.
44
44
fuit illud interdictum apud maiores nostros de vi quod hodie quoque est: Vnde tv avt familia avt procvrator tvvs illvm avt familiam avt procvratorem illivs in hoc anno vi deiecisti. deinde additur illius iam hoc causa quicum agitur: cvm ille possideret, et hoc amplius: qvod nec vi nec clam nec precario possideret.
45
45
multa
45
dantur ei qui vi alterum detrusisse dicitur; quorum si unum quodlibet
45
1
45
probare iudici potuerit, etiam si confessus erit se vi deiecisse, vincat necesse est vel non possedisse eum qui deiectus sit, vel vi ab se possedisse, vel clam, vel precario
45
2
45
.
45
ei
45
qui de vi confessus esset tot defensiones tamen ad causam obtinendam maiores reliquerunt.
46
46
age
46
illud alterum interdictum consideremus, quod item nunc est constitutum propter eandem iniquitatem temporum nimiamque hominum
46
licentiam
46
1
46
boni debent dicere.
47
47
atque
47
ille legem mihi de
47
xii
47
tabulis recitavit, quae permittit ut furem noctu liceat occidere et luce
47
1
47
, si se telo defendat, et legem antiquam de legibus sacratis, quae iubeat inpune occidi eum qui tribunum pl. pulsaverit.
47
nihil
47
, ut opinor, praeterea de legibus.
48
48
qua
48
in re hoc primum quaero, quid ad hoc iudicium recitari istas leges pertinuerit.
48
num
48
quem tribunum pl. servi M. Tulli pulsaverunt?
48
non
48
opinor.
48
num
48
furatum domum P. Fabi noctu venerunt
48
1
48
?
48
ne
48
id quidem.
48
num
48
luce
48
2
48
furatum venerunt et se telo defenderunt?
48
dici
48
non potest.
48
ergo
48
istis legibus quas recitasti certe non potuit istius familia servos M. Tulli occidere.
49
49
'
49
non
49
,' inquit, 'ad eam rem recitavi, sed ut hoc intellegeres, non visum esse maioribus nostris tam indignum istuc nescio quid quam tu putas, hominem occidi.'
49
at
49
primum istae ipsae leges quas recitas, ut mittam cetera, significant quam noluerint maiores nostri, nisi cum pernecesse esset, hominem occidi.
49
ista
49
1
49
lex sacrata est, quam rogarunt armati, ut inermes sine periculo possent esse.
49
qua
49
re non iniuria, quo magistratu munitae leges sunt, eius magistratus corpus legibus vallatum esse voluerunt.
50
50
Furem, hoc est praedonem et latronem, luce occidi vetant
50
xii
50
tabulae; cum intra parietes tuos hostem certissimum teneas, nisi se telo defendit
50
1
50
, inquit, etiam si cum telo venerit, nisi utetur telo eo ac repugnabit, non occides; quod si
50
2
50
repugnat, '
50
endoplorato
50
,' hoc est conclamato, ut aliqui audiant et conveniant.
50
quid
50
ad hanc clementiam addi potest, qui ne hoc quidem permiserint, ut domi suae caput suum sine testibus et arbitris
50
3
50
ferro defendere liceret?
51
51
quis
51
est cui magis ignosci conveniat, quoniam me ad
51
xii
51
tabulas revocas, quam si quis quem imprudens occiderit?
51
nemo
51
, opinor.
51
haec
51
enim tacita lex est humanitatis ut ab homine consili, non fortunae poena repetatur.
51
tamen
51
huiusce rei veniam maiores non dederunt.
51
nam
51
lex est in
51
xii
51
tabulis:
51
si telvm manv fvgit ma gis qvam iecit-gis quam iecit suppl. Peyron (cf. Top. 64)
52
Iulius Rufinianus (H. p. 40.21). si quiquis Baiter furem occiderit, iniuria occiderit. quam ob rem? quia ius constitutum nullum est. quid, si se telo defenderit? non iniuria. quid ita? quia constitutum est.
53
53
. . tamen per vim
53
1
53
factum esset
53
2
53
, tamen in eo ipso loco qui tuus esset, non modo servos M. Tulli occidere iure non potuisti verum etiam, si tectum hoc insciente aut per vim demolitus esses quod hic in tuo aedificasset et suum esse defenderet, id vi aut clam factum iudicaretur.
53
tu
53
ipse iam statue quam verum sit, cum paucas tegulas deicere impune familia tua non potuerit, maximam caedem sine fraude facere potuisse
53
3
53
.
53
ego
53
ipse tecto illo disturbato si hodie postulem, quod vi aut clam factum sit, tu aut per arbitrum restituas aut sponsione condemneris necesse est; nunc hoc probabis viris talibus, cum aedificium tuo iure disturbare non potueris quod esset, quem ad modum tu vis, in tuo, homines qui in eo aedificio fuerint te tuo iure potuisse occidere?
54
54
'
54
at
54
1
54
servus meus non comparet, qui visus est cum tuis; at casa mea est incensa a tuis.'
54
quid
54
ad haec respondeam?
54
ostendi
54
falsa esse; verum tamen confitebor.
54
quid
54
postea?
54
hoc
54
sequitur, ut familiam
54
2
54
M. Tulli concidi oportuerit?
54
vix
54
me hercule ut corium peti, vix ut gravius expostulari; verum ut esses durissimus, agi quidem usitato iure et cotidiana actione potuit.
54
quid
54
opus fuit vi, quid armatis hominibus, quid caede, quid sanguine?
55
55
'at enim oppugnatum me fortasse venissent.' haec est illorum in causa perdita extrema non oratio neque defensio, sed coniectura et quasi divinatio. illi oppugnatum venturi erant? quem? Fabium. quo consilio? Vt occiderent. quam ob causam? quid ut proficerent? qui comperisti? et ut rem perspicuam quam paucissimis verbis agam, dubitari hoc potest, recuperatores, utri oppugnasse videantur, qui ad villam venerunt, an qui in villa manserunt?
56
56
qui occisi sunt, an ei ex quorum numero saucius factus est nemo? qui
56
1
56
cur facerent, causa non fuit, an ei qui fecisse
56
2
56
se confitentur?
56
verum
56
ut hoc tibi credam, metuisse te ne oppugnarere, quis hoc statuit umquam
56
3
56
, aut cui concedi sine summo omnium periculo potest, ut eum
56
4
56
iure potuerit occidere a quo metuisse se dicat ne ipse posterius occideretur
56
5
56
?