Pro P. Sestio
Choose a text
id="mobileReaderAuthor" class="mobile-reader-author" href="/authors/cicero-marcus-tullius" aria-label="More works by Cicero, Marcus Tullius">
—
⋯
Original / primary: Perseus Lat2
1
1
si
1
quis antea, iudices, mirabatur quid esset quod, pro tantis opibus rei publicae tantaque dignitate imperi, nequaquam satis multi cives forti et magno animo invenirentur qui auderent se et salutem suam in discrimen offerre pro statu civitatis et pro communi libertate
1
1
1
, ex hoc tempore miretur potius si quem bonum et fortem civem viderit, quam si quem aut timidum aut sibi potius quam rei publicae consulentem.
1
nam
1
ut omittatis de unius cuiusque casu cogitando recordari, uno aspectu intueri potestis eos qui cum senatu, cum bonis omnibus, rem publicam adflictam excitarint et latrocinio domestico liberarint, maestos sordidatos reos, de capite, de fama, de civitate, de fortunis, de liberis dimicantis; eos autem qui omnia divina et humana violarint vexarint perturbarint everterint, non solum alacris laetosque volitare, sed etiam fortissimis atque optimis civibus periculum moliri, de se nihil timere.
2
2
in
2
quo cum multa sunt indigna, tum nihil minus est ferendum quam quod iam non per latrones suos, non per homines egestate et scelere perditos, sed per vos nobis, per optimos viros optimis civibus periculum inferre conantur, et quos lapidibus, quos ferro, quos facibus, quos vi manu copiis delere non potuerunt, hos vestra auctoritate, vestra religione, vestris sententiis se oppressuros arbitrantur.
2
ego
2
autem
2
1
2
, iudices, qua
2
2
2
voce mihi in agendis gratiis commemorandoque eorum qui de me optime meriti sunt beneficio esse utendum putabam, ea nunc uti cogor in eorum
2
3
2
periculis depellendis,
2
ut
2
4
2
iis potissimum vox haec serviat quorum opera et mihi et vobis et populo Romano restituta est.
3
3
et quamquam a Q. Hortensio, clarissimo viro atque eloquentissimo, causa est P. Sesti perorata, nihilque ab eo praetermissum est quod aut pro re publica conquerendum fuit aut pro reo disputandum, tamen adgrediar ad dicendum, ne mea propugnatio ei potissimum defuisse videatur per quem est perfectum ne ceteris civibus deesset. atque ego sic statuo, iudices, a me in hac causa atque hoc extremo dicendi loco pietatis potius quam defensionis, querelae quam eloquentiae, doloris quam ingeni partis esse susceptas.
4
4
itaque
4
si aut acrius egero aut liberius quam qui ante me dixerunt, peto a vobis ut tantum orationi meae concedatis quantum et pio dolori et iustae iracundiae concedendum putetis; nam neque
4
1
4
officio coniunctior dolor ullius
4
2
4
esse potest quam hic meus susceptus ex hominis de me optime meriti periculo, neque iracundia magis ulla laudanda
4
est
4
3
4
quam ea quae me
4
4
4
inflammat eorum scelere qui cum omnibus meae salutis defensoribus bellum esse sibi gerendum iudicaverunt.
5
5
sed
5
quoniam singulis criminibus ceteri responderunt, dicam ego de omni statu P. Sesti, de genere vitae, de natura, de moribus, de incredibili amore in bonos, de studio conservandae salutis communis atque oti; contendamque, si modo id consequi potero, ut in hac confusa atque universa defensione nihil ab
5
1
5
me quod ad vestram quaestionem, nihil quod ad reum, nihil quod ad rem publicam pertineat praetermissum esse videatur.
5
et
5
quoniam in gravissimis temporibus civitatis atque in ruinis eversae atque adflictae rei publicae P. Sesti tribunatus est a Fortuna ipsa conlocatus, non adgrediar ad illa maxima atque amplissima prius quam docuero quibus initiis ac fundamentis haec
5
2
5
tantae summis in rebus laudes excitatae sint.
6
6
parente
6
P. Sestius natus est, iudices, homine, ut plerique meministis, et sapiente et sancto et severo; qui cum tribunus plebis primus inter homines nobilissimos temporibus optimis factus esset, reliquis honoribus non tam uti voluit quam dignus videri.
6
eo
6
auctore duxit honestissimi et spectatissimi viri, C. Albini, filiam, ex qua hic est puer et nupta iam filia.
6
duobus
6
gravissimis
6
1
6
ac plenissimis
6
2
6
antiquitatis viris sic probatus fuit ut
6
3
6
utrique eorum et carus maxime et iucundus esset.
6
ademit
6
Albino soceri nomen mors
6
4
6
filiae, sed caritatem illius necessitudinis et benivolentiam non ademit: hodie sic hunc diligit ut vos facillime potestis ex hac vel adsiduitate eius vel sollicitudine et molestia iudicare.
7
7
duxit
7
1
7
uxorem patre vivo optimi et calamitosissimi viri filiam, L. Scipionis
7
2
7
.
7
clara
7
in hoc P. Sesti pietas exstitit et omnibus grata, quod et Massiliam statim profectus est, ut socerum videre consolarique posset fluctibus rei publicae expulsum, in alienis terris iacentem, quem in maiorum suorum vestigiis stare oportebat, et ad eum filiam eius adduxit, ut ille insperato aspectu complexuque si non omnem at aliquam partem maeroris sui deponeret, et maximis
7
pro illa necessitudine studiis et
7
officiis
7
3
7
et illius aerumnam, quoad vixit, et filiae solitudinem sustentavit.
7
possum
7
multa dicere de liberalitate, de domesticis officiis, de tribunatu militari, de provinciali in eo magistratu abstinentia; sed mihi ante oculos obversatur rei publicae dignitas, quae me ad sese rapit, haec minora relinquere hortatur.
8
8
quaestor
8
hic C. Antoni, conlegae mei, iudices, fuit sorte, sed societate consiliorum meus.
8
impedior
8
non nullius offici, ut ego interpretor, religione quo minus exponam quam multa P. Sestius, cum esset cum conlega meo, senserit
8
1
8
, ad me detulerit, quanto ante providerit.
8
atque
8
ego de Antonio nihil dico praeter unum: numquam illum illo summo timore ac periculo civitatis neque communem metum omnium nec propriam non nullorum de ipso suspicionem aut infitiando tollere aut dissimulando sedare voluisse.
8
in
8
quo conlega sustinendo atque moderando si meam in illum indulgentiam coniunctam cum summa custodia rei publicae laudare vere solebatis, par prope laus P. Sesti esse debet, qui ita suum consulem observavit ut et illi quaestor bonus et nobis omnibus
8
2
8
3
8
optimus civis videretur.
9
9
idem
9
, cum illa coniuratio ex latebris atque ex tenebris erupisset palamque armata volitaret, venit cum exercitu Capuam, quam urbem propter plurimas belli opportunitates ab illa impia et scelerata manu temptari
9
1
9
suspicabamur; C. Mevulanum
9
2
9
, tribunum militum Antoni, Capua praecipitem eiecit, hominem perditum et non obscure Pisauri et in aliis agri Gallici partibus in illa coniuratione versatum; idemque
9
3
9
C. Marcellum, cum is non Capuam solum venisset, verum etiam se quasi armorum studio in maximam familiam coniecisset, exterminandum ex illa urbe curavit.
9
qua
9
de causa et tum conventus ille Capuae, qui propter salutem illius urbis consulatu conservatam meo me unum patronum adoptavit, huic apud me P. Sestio
9
4
9
maximas gratias egit, et hoc tempore eidem
9
5
9
homines nomine commutato coloni decurionesque, fortissimi atque optimi viri, beneficium P. Sesti testimonio declarant, periculum decreto suo deprecantur.
10
10
recita
10
, quaeso, L.
10
1
10
Sesti, quid decrerint
10
2
10
Capuae decuriones, ut iam puerilis
10
3
10
tua vox possit aliquid significare inimicis vestris
10
4
10
, quidnam, cum se conroborarit, effectura esse videatur.
10
Decvrionvm decreta.
10
non
10
recito decretum officio aliquo expressum vicinitatis aut
10
5
10
clientelae aut hospiti publici aut ambitionis aut commendationis gratia, sed recito memoriam perfuncti periculi, praedicationem amplissimi benefici, vocem
10
6
10
offici praesentis, testimonium praeteriti temporis.
11
atque illis temporibus eisdemisdem P (ut videtur), Σ, cum iam Capuam metu Sestius liberasset, urbem senatus atque omnes boni deprehensis atque oppressis domesticis hostibus me duce ex periculis maximis extraxissent, ego litteris P. Sestium Capua arcessivi cum illo exercitu quem tum secum habebat; quibus hic litteris lectis ad urbem confestim incredibili celeritate advolavit. atque ut illius temporis atrocitatem recordari possitis, audite litteras et vestram memoriam ad timoris praeteriti cogitationem excitate. Litterae Ciceronis consvlis. hoc adventu P. Sesti tribunorum plebis novorum, qui tumtum om. Schol. extremis diebus consulatus mei res eas quas gesseram vexare cupiebant, reliquaeque coniurationis impetus et conatus sunt retardati.
12
12
ac
12
postea quam est intellectum,
12
M.
12
1
12
Catone tribuno plebis, fortissimo atque optimo cive, rem publicam defendente, per se ipsum senatum populumque Romanum sine militum praesidio tueri facile maiestate sua dignitatem
12
2
12
eorum qui salutem communem periculo suo defendissent, Sestius cum illo exercitu summa celeritate est Antonium consecutus
12
3
12
.
12
hic
12
ego quid praedicem quibus hic rebus consulem
12
4
12
ad rem gerendam excitarit, quos
12
5
12
stimulos admoverit homini studioso fortasse
12
6
12
victoriae, sed tamen nimium communem Martem belli casumque metuenti?
12
longum
12
est ea dicere, sed hoc breve dicam: si M. Petrei non excellens animus et amor
12
7
12
rei publicae, non praestans in re publica virtus, non summa auctoritas apud milites, non mirificus usus in re militari exstitisset, neque adiutor ei P. Sestius ad excitandum Antonium, cohortandum, accusandum
12
8
12
, impellendum fuisset, datus illo in bello esset hiemi locus, neque umquam Catilina, cum e pruina Appennini atque e
12
9
12
nivibus illis emersisset atque aestatem integram nanctus
12
10
12
Italiae
12
11
12
callis et pastorum stabula praeoccupare
12
12
12
coepisset, sine multo sanguine ac sine totius Italiae vastitate miserrima concidisset.
13
13
hunc
13
igitur animum attulit ad tribunatum P. Sestius, ut quaesturam Macedoniae relinquam et aliquando ad haec propiora
13
1
13
veniam; quamquam non est omittenda singularis illa integritas provincialis, cuius ego nuper in Macedonia vidi vestigia non pressa leviter ad exigui praedicationem temporis, sed fixa ad memoriam illius provinciae sempiternam.
13
verum
13
haec ita praetereamus ut tamen intuentes et respectantes relinquamus:
13
ad tribunatum, qui ipse ad sese iam dudum vocat et quodam modo absorbet orationem meam, contento studio cursuque veniamus.
14
14
de
14
quo quidem tribunatu ita dictum
14
est
14
1
14
a Q. Hortensio ut eius oratio non defensionem modo videretur criminum continere, sed etiam memoria dignam iuventuti
14
2
14
rei publicae capessendae auctoritatem disciplinamque praescribere.
14
sed
14
tamen, quoniam tribunatus totus P. Sesti nihil aliud nisi meum nomen causamque sustinuit, necessario mihi de isdem rebus esse arbitror si non subtilius disputandum, at certe dolentius deplorandum.
14
qua
14
in oratione si asperius in quosdam homines invehi vellem, quis non concederet ut eos, quorum sceleris furore violatus essem, vocis libertate perstringerem?
14
sed
14
agam moderate et huius potius tempori serviam quam dolori meo: si qui occulte a salute nostra dissentiunt, lateant; si qui fecerunt aliquid aliquando atque eidem nunc tacent et quiescunt, nos quoque simus obliti; si qui se offerunt, insectantur
14
3
14
, quoad ferri poterunt, perferemus, neque quemquam offendet oratio mea nisi qui se ita obtulerit ut in eum non invasisse sed incucurrisse videamur.
15
15
sed
15
necesse est, ante quam de tribunatu P. Sesti dicere incipiam, me totum superioris anni rei publicae naufragium exponere, in quo conligendo ac reficienda salute communi omnia reperientur P. Sesti facta, dicta, consilia versata.
15
fuerat
15
ille annus tam
15
1
15
in re publica, iudices
15
2
15
,† cum in magno motu et multorum timore intentus
15
est
15
3
15
arcus in me unum, sicut vulgo ignari rerum loquebantur, re quidem vera
15
4
15
in universam rem publicam, traductione ad plebem furibundi hominis ac perditi, mihi irati, sed multo acrius oti et communis salutis inimici.
15
hunc
15
vir clarissimus mihique multis repugnantibus amicissimus, Cn. Pompeius, omni cautione, foedere, exsecratione devinxerat nihil in tribunatu contra me esse facturum: quod
15
5
15
ille nefarius ex omnium scelerum conluvione natus parum se foedus violaturum arbitratus
15
est
15
6
15
, nisi ipsum cautorem alieni periculi suis propriis periculis terruisset.
16
16
hanc
16
taetram immanemque beluam, vinctam auspiciis, adligatam more maiorum, constrictam legum sacratarum catenis, solvit subito lege curiata
16
1
16
consul, vel, ut ego arbitror, exoratus vel, ut non nemo putabat
16
2
16
, mihi iratus
16
3
16
, ignarus quidem certe et imprudens impendentium tantorum scelerum et malorum.
16
qui
16
tribunus plebis felix in evertenda re publica fuit nullis suis nervis—qui enim in eius modi vita nervi esse potuerunt hominis fraternis flagitiis, sororiis stupris, omni inaudita libidine exsanguis
16
4
16
?—
17
17
sed fuit profecto quaedam illa
17
1
17
rei publicae fortuna fatalis, ut ille caecus atque amens tribunus plebis nancisceretur—quid dicam? consules? hocine ut ego nomine appellem eversores huius imperi, proditores
17
2
17
vestrae dignitatis, hostis bonorum omnium, qui ad delendum senatum, adfligendum equestrem ordinem, exstinguenda omnia iura atque instituta maiorum se illis fascibus ceterisque insignibus summi honoris atque imperi ornatos esse arbitrabantur?
17
quorum
17
, per deos immortalis, si nondum
17
3
17
scelera vulneraque inusta rei publicae vultis recordari, vultum atque incessum animis intuemini: facilius eorum facta occurrent mentibus vestris, si ora ipsa oculis proposueritis.
18
18
alter
18
unguentis adfluens, calamistrata coma, despiciens conscios stuprorum ac veteres vexatores aetatulae suae, puteali et faeneratorum gregibus inflatus
18
1
18
, a quibus
18
2
18
compulsus olim, ne in
18
3
18
Scyllaeo illo aeris alieni tamquam
18
4
18
in
18
5
18
fretu ad columnam adhaeresceret, in tribunatus portum perfugerat, contemnebat equites Romanos, minitabatur senatui, venditabat se operis atque ab iis se ereptum ne de ambitu causam diceret praedicabat, ab isdemque se etiam invito senatu provinciam sperare dicebat; eamque nisi adeptus esset, se incolumem nullo modo fore arbitrabatur.
19
19
alter
19
, o di boni, quam taeter incedebat, quam truculentus, quam terribilis aspectu! unum aliquem te ex barbatis illis, exemplum imperi veteris, imaginem antiquitatis, columen rei publicae diceres intueri.
19
vestitus
19
aspere nostra hac purpura plebeia ac paene fusca, capillo ita horrido ut Capua, in qua ipsa tum imaginis ornandae causa duumviratum gerebat, Seplasiam sublaturus videretur.
19
nam
19
quid ego de supercilio
19
1
19
dicam, quod tum hominibus non supercilium, sed pignus rei publicae videbatur?
19
tanta
19
erat gravitas in oculo, tanta contractio frontis, ut illo supercilio annus
19
2
19
ille niti tamquam
19
vade
19
3
19
videretur.
20
erat hic omnium sermo: est tamen rei publicae magnum firmumque subsidium; habeo quem opponam labi illi atque caeno; vultu me dius fidius conlegae sui libidinem levitatemque franget; habebit senatus in hunc annum quem sequatur; non deeritderit P auctor et dux bonis. mihi denique homines praecipue gratulabantur, quod habiturus essem contra tribunum plebis furiosum et audacem cum amicum et adfinem tum etiam fortem et gravem consulem. atque eorum alter fefellit neminem. quis enim clavum tanti imperi tenere et gubernacula rei publicae tractare in maximo cursu ac fluctibus posse arbitraretur hominem emersum subito ex diuturnis tenebris lustrorum ac stuprorum, vino, ganeis, lenociniis adulteriisque confectum? cum is praeter spem in altissimo gradu alienis opibus positus esset, qui non modo tempestatem impendentem intueri temulentus, sed ne lucem quidem insolitam aspicere posset.
21
21
alter
21
multos plane in omnis partis fefellit; erat enim hominum opinioni
21
1
21
nobilitate ipsa, blanda conciliatricula, commendatus.
21
omnes
21
boni semper nobilitati favemus, et quia utile est rei publicae nobilis homines esse dignos maioribus suis, et quia valet apud nos clarorum hominum et bene de re publica meritorum memoria, etiam mortuorum.
21
quia
21
tristem semper, quia taciturnum, quia subhorridum atque incultum videbant, et quod erat eo nomine ut ingenerata familiae frugalitas videretur, favebant, gaudebant
21
2
21
, et ad integritatem maiorum spe sua hominem vocabant materni generis obliti.
22
22
ego
22
autem,—vere dicam, iudices,— tantum esse in homine sceleris, audaciae, crudelitatis, quantum ipse cum re publica sensi, numquam putavi.
22
nequam
22
esse hominem et levem et falsa opinione
22
errore
22
1
22
hominum ab adulescentia commendatum sciebam; etenim animus eius vultu, flagitia parietibus tegebantur.
22
sed
22
haec obstructio nec diuturna est neque obducta ita ut curiosis oculis perspici non possit.
22
videbamus
22
genus vitae, desidiam, inertiam; inclusas eius libidines qui paulo propius accesserant intuebantur; denique etiam sermo nobis
22
2
22
ansas dabat quibus reconditos eius sensus tenere possemus.
23
23
laudabat
23
homo doctus philosophos nescio quos, neque eorum tamen nomina poterat dicere, sed tamen eos laudabat maxime qui dicuntur praeter ceteros esse auctores et laudatores voluptatis; cuius et quo tempore et quo modo non quaerebat, verbum ipsum omnibus
23
viribus
23
1
23
animi et corporis devorarat
23
2
23
; eosdemque praeclare dicere aiebat sapientis omnia sua causa facere, rem publicam capessere hominem bene sanum non oportere, nihil esse praestabilius otiosa vita, plena et conferta voluptatibus; eos autem qui dicerent dignitati esse
23
3
23
serviendum, rei publicae consulendum, offici rationem in omni vita, non commodi esse ducendam, adeunda pro patria pericula, vulnera excipienda, mortem oppetendam, vaticinari atque insanire dicebat.
24
24
ex
24
his adsiduis eius cotidianisque sermonibus, et quod videbam quibuscum hominibus in interiore parte aedium viveret, et quod ita domus ipsa fumabat ut multa eius
24
consorti
24
onis
24
1
24
indicia redolerent
24
2
24
, statuebam sic, boni nihil ab illis nugis
24
3
24
exspectandum
24
4
24
, mali quidem certe nihil pertimescendum.
24
sed
24
ita est, iudices, ut, si gladium parvo puero aut si imbecillo seni aut debili
24
5
24
dederis, ipse impetu suo nemini noceat, sin ad nudum vel fortissimi viri corpus accesserit, possit acie ipsa et ferri viribus vulnerare: cum
24
6
24
hominibus enervatis atque exsanguibus consulatus tamquam gladius esset datus, qui per se pungere neminem umquam potuissent, ii
24
7
24
summi imperi nomine armati
24
8
24
rem publicam contrucidarunt
24
9
24
.
24
foedus
24
fecerunt cum tribuno plebis palam, ut ab eo provincias acciperent quas ipsi vellent, exercitum et pecuniam quantam vellent, ea lege, si ipsi prius tribuno plebis adflictam et constrictam rem publicam tradidissent: id autem foedus meo sanguine ictum
24
10
24
sanciri posse dicebant.
25
qua re patefacta—neque enim dissimulari tantum scelus poterat nec latere—promulgantur uno eodemque tempore rogationes ab eodem tribuno de mea pernicie et de provinciis consulum nominatim. hic tum senatus sollicitus, vos, equites Romani, excitati, Italia cuncta permota, omnes denique omnium generum atque ordinum cives summae rei publicae a consulibus atque a summo imperio petendum esse auxilium arbitrabantur, cum illi soli essent praeter furiosum illum tribunum duo rei publicae turbines, qui non modo praecipitanti patriae non subvenirent, sed eameam P rell. praeter G (etiam) nimium tarde concidere maererent. flagitabatur ab hishis P rell. praeter G (iis) cotidie cum querelis bonorum omnium tum etiam precibus senatus, ut meam causam susciperent, agerent aliquid, deniqueagerent, aliquid denique ut vulg. ita distinxit B ad senatum referrent: non modo negando, sed etiam inridendo amplissimum quemque illius ordinis insequebantur.
26
26
hic
26
subito cum incredibilis in Capitolium multitudo ex tota urbe cunctaque Italia convenisset, vestem mutandam omnes meque iam
26
1
26
omni ratione, privato consilio, quoniam publicis ducibus res publica careret, defendendum putarunt.
26
erat
26
eodem tempore senatus in aede Concordiae, quod ipsum templum repraesentabat memoriam
26
2
26
consulatus mei, cum flens universus ordo cincinnatum consulem orabat; nam alter ille horridus et severus consulto se domi continebat.
26
qua
26
tum superbia caenum illud ac labes amplissimi ordinis preces et clarissimorum civium lacrimas repudiavit! me ipsum ut contempsit helluo patriae! nam quid ego patrimoni dicam, quod ille tum cum quaestum
26
3
26
faceret amisit?
26
venistis
26
4
26
ad senatum, vos, inquam, equites Romani et omnes boni veste mutata
26
5
26
, vosque pro meo capite ad pedes lenonis impurissimi proiecistis
26
6
26
, cum, vestris precibus ab latrone illo repudiatis, vir incredibili fide, magnitudine animi, constantia, L. Ninnius, ad senatum de re publica rettulit, senatusque frequens vestem pro mea salute mutandam censuit.
27
27
O diem illum, iudices, funestum senatui bonisque omnibus, rei publicae luctuosum, mihi ad domesticum maerorem gravem, ad posteritatis memoriam gloriosum!
27
quid
27
enim quisquam potest ex omni memoria sumere inlustrius quam pro uno civi et bonos omnis privato consensu
27
1
27
et universum senatum publico consilio mutasse vestem?
27
quae
27
quidem tum mutatio non deprecationis est causa facta
27
2
27
, sed luctus: quem enim deprecarere
27
3
27
, cum omnes
27
4
27
essent sordidati, cumque hoc satis esset signi esse improbum, qui
27
5
27
mutata veste non esset?
27
hac
27
mutatione vestis facta
27
6
27
tanto in luctu civitatis, omitto quid ille tribunus omnium rerum divinarum humanarumque praedo fecerit, qui adesse nobilissimos adulescentis, honestissimos equites Romanos, deprecatores salutis meae iusserit, eosque operarum suarum gladiis et lapidibus obiecerit: de consulibus loquor, quorum fide res publica niti debuit.
28
28
exanimatus
28
evolat ex senatu, non minus perturbato animo atque vultu quam si annis ante paucis in creditorum conventum incidisset; advocat contionem, habet orationem talem consul qualem numquam Catilina victor habuisset: errare homines si etiam tum senatum aliquid in re publica posse arbitrarentur; equites vero Romanos daturos illius diei
28
1
28
poenas quo me
28
2
28
consule cum gladiis in clivo Capitolino fuissent; venisse tempus iis
28
3
28
qui in timore fuissent—coniuratos videlicet dicebat—ulciscendi se.
28
si
28
4
28
dixisset haec
28
5
28
solum, omni supplicio esset dignus; nam oratio ipsa consulis perniciosa potest rem publicam labefactare; quid fecerit videte.
29
L. Lamiam, qui cum me ipsum pro summa familiaritate quae mihi cum patrecum patre B et ed. Asc. 1531: cum fratre cum patre P eius erat unice diligebat, tum pro re publica vel mortem oppetere cupiebat, in contione relegavit, edixitque ut ab urbe abesset milia passuum ducenta, quod esset aususausus esset Schol. pro civi, pro bene merito civi, pro amico, pro re publica deprecari. quid hoc homine facias, aut quo civem importunum aut quo potius hostem tam sceleratum reserves? qui, ut omittam cetera quae sunt ei cum conlega immani impuroque coniuncta atque communia, hoc unum habet proprium, ut ex urbe expulerit, relegaritrelegarit secl. du Rieu (§21) non dico equitem Romanum, non ornatissimum atque optimum virum, non amicissimum rei publicae civem, non illo ipso tempore una cum senatu et cum bonis omnibus casum amici reique publicae lugentem, sed civem Romanum sine ullo iudicio utut (aut P2 rell. praeter b2 atque) edicto del. Lamb.: vi edicto Seyffert: ut del. Manutius edicto ex patria consul eiecerit.
30
30
nihil
30
acerbius socii et Latini
30
1
30
ferre soliti sunt quam se, id quod perraro accidit
30
2
30
, ex urbe exire a consulibus iuberi: atque
30
3
30
illis erat tum
30
4
30
reditus in suas civitates, ad suos Lares familiaris, et in illo communi incommodo nulla in quemquam propria ignominia nominatim cadebat.
30
hoc
30
vero quid est?
30
exterminabit
30
civis Romanos edicto consul a suis dis penatibus?
30
expellet
30
ex patria?
30
deliget
30
quem volet, damnabit atque eiciet nominatim?
30
hic
30
si umquam vos eos qui nunc estis in re publica fore putasset, si denique imaginem iudiciorum aut simulacrum aliquod futurum in civitate reliquum credidisset, umquam ausus esset senatum de re publica tollere, equitum Romanorum preces aspernari, civium denique omnium novis et inauditis edictis ius
30
5
30
libertatemque pervertere?
31
31
etsi
31
me attentissimis animis summa cum benignitate auditis, iudices, tamen vereor ne quis forte vestrum
31
1
31
miretur quid haec mea oratio tam longa aut tam alte repetita velit, aut quid ad P. Sesti causam eorum qui ante huius tribunatum rem publicam vexarunt delicta pertineant.
31
mihi
31
autem hoc propositum est ostendere
31
2
31
, omnia consilia P. Sesti mentemque totius tribunatus hanc fuisse, ut adflictae et perditae rei publicae quantum posset mederetur.
31
ac
31
si in exponendis vulneribus illis de me ipso plura dicere videbor, ignoscitote; nam et illam meam cladem vos et omnes boni maximum esse rei publicae vulnus iudicastis, et P. Sestius est reus non suo, sed meo nomine: qui cum omnem vim sui tribunatus in mea salute consumpserit, necesse est meam causam praeteriti temporis cum huius praesenti defensione esse coniunctam.
32
32
erat
32
igitur in luctu senatus, squalebat
32
1
32
civitas publico consilio veste mutata
32
2
32
, nullum erat Italiae municipium, nulla colonia, nulla praefectura, nulla Romae societas vectigalium
32
3
32
, nullum conlegium aut concilium aut omnino aliquod commune consilium quod tum non honorificentissime de mea salute decrevisset: cum subito edicunt duo consules ut ad suum vestitum senatores redirent.
32
quis
32
umquam consul
32
4
32
senatum ipsius decretis parere prohibuit?
32
quis
32
tyrannus miseros lugere vetuit? Parumne est, Piso, ut omittam Gabinium, quod tantum homines fefellisti ut neglegeres auctoritatem senatus, optimi cuiusque consilia contemneres, rem publicam proderes, consulare nomen adfligeres?
32
etiamne
32
edicere audebas
32
5
32
ne maererent homines meam, suam, rei publicae calamitatem, ne hunc suum dolorem veste significarent? Sive illa vestis mutatio ad luctum ipsorum sive ad deprecandum valebat, quis umquam tam crudelis fuit qui prohiberet quemquam aut sibi maerere aut ceteris supplicare?
33
quid? sua sponte homines in amicorum periculis vestitum mutare non solent? pro te ipso, Piso, nemone mutabitmutabit Lallemand: mutavit codd. legatos susp. I. Fr. Gronovius, all. (cf. Vat. §35)? ne isti quidem quos legatos non modo nullo senatus consulto, sed etiam repugnante senatu tibi tute legasti? ergo hominis desperati et proditoris rei publicae casum lugebunt fortasse qui volent: civis florentissimi benivolentia bonorum et optime de salute patriae meriti periculum, coniunctum cum periculo civitatis, lugere senatui non licebit? idemqueEidemque P1 consules, si appellandi sunt consules quos nemo est quin nonquin non Garatoni: qui non codd. modo ex memoria sed etiam ex fastis evellendos putet, pacto iam foedere provinciarum, producti in circo Flaminio in contionem ab illa furia ac peste patriae, maximo cum gemitu vestro, illa omnia quae tum contra me contraque rem publicam agebanturagebantur suppl. Halm: parabantur Koch: ferebantur Orelli: dixerant b2 ed. R.: dixerat Angelius voce ac sententia sua comprobaverunt. isdemque consulibus sedentibus atque inspectantibus lata lex est, ne avspicia valerent, ne qvis obnvntiaret, ne qvis legi intercederet, vt omnibvs fastis diebvs legem ferri liceret, vt lex Aelia, lex Fvfia ne valeret: qua una rogatione quis est qui non intellegat universam rem publicam esse deletam?
34
34
isdemque
34
consulibus inspectantibus servorum dilectus
34
1
34
habebatur pro tribunali Aurelio nomine conlegiorum, cum vicatim homines conscriberentur, decuriarentur, ad vim, ad manus, ad caedem, ad direptionem incitarentur.
34
isdemque
34
consulibus
34
2
34
arma in templum
34
3
34
Castoris palam comportabantur, gradus eiusdem templi tollebantur, armati homines forum et contiones
34
4
34
tenebant, caedes lapidationesque fiebant; nullus erat senatus, nihil reliqui magistratus: unus omnem omnium potestatem armis et latrociniis possidebat, non aliqua vi sua, sed, cum duo consules a re publica provinciarum foedere retraxisset, insultabat, dominabatur
34
5
34
, aliis pollicebatur
34
6
34
7
34
, terrore ac metu multos, pluris etiam spe et promissis tenebat.
35
35
quae
35
cum essent eius modi, iudices, cum senatus duces nullos ac pro ducibus proditores aut potius apertos hostis haberet, equester ordo reus a consulibus citaretur, Italiae totius auctoritas repudiaretur, alii nominatim relegarentur, alii metu et periculo terrerentur, arma essent in templis, armati in foro, eaque non silentio consulum dissimularentur sed et voce et sententia comprobarentur, cum omnes urbem nondum excisam
35
1
35
et eversam sed iam captam atque oppressam videremus: tamen his tantis malis tanto bonorum studio, iudices, restitissemus, sed me alii metus atque aliae curae suspicionesque moverunt.
36
36
exponam
36
enim hodierno die, iudices, omnem rationem facti et consili mei, neque huic vestro tanto studio audiendi nec vero huic tantae multitudini, quanta mea memoria numquam ullo in iudicio fuit, deero.
36
nam
36
si ego in causa tam bona, tanto studio senatus, consensu tam incredibili bonorum omnium, tam parato
36
populo
36
1
36
, tota denique Italia ad omnem contentionem expedita, cessi tribuni plebis, despicatissimi hominis, furori, contemptissimorum consulum levitatem audaciamque pertimui, nimium me
36
2
36
timidum, nullius animi, nullius consili fuisse confiteor.
37
37
quid
37
enim simile fuit in Q. Metello? cuius causam etsi omnes boni probabant, tamen neque senatus publice neque ullus ordo proprie neque suis decretis Italia cuncta susceperat.
37
ad
37
suam enim quandam magis ille gloriam quam ad perspicuam salutem rei publicae
37
respiciens rem gesserat
37
1
37
, cum unus in legem per vim latam iurare noluerat: denique videbatur ea condicione tam fortis fuisse ut cum patriae caritate constantiae gloriam commutaret.
37
erat
37
autem res ei cum exercitu C. Mari
37
2
37
invicto, habebat inimicum C. Marium, conservatorem patriae, sextum iam illum consulatum gerentem; res erat cum L. Saturnino, iterum tribuno plebis, vigilante homine, et in causa populari si non moderate at certe populariter abstinenterque
37
3
37
versato.
37
cessit
37
, ne aut victus a fortibus viris cum dedecore caderet, aut victor multis et fortibus civibus rem publicam orbaret.
38
meam causam senatus palam, equester ordo acerrime, cuncta Italia publice, omnes boni proprieproprie propere Kraffert enixeque susceperant. eas res gesseram quarum non unus auctor sed dux omnium voluntatis fuissem, quaeque non modo ad singularem meam gloriam sed ad communem salutem omnium civium et prope gentium pertinerent; eaet ea coni. Kayser condicione gesseram ut meum factum semper omnes praestare tuerique deberent. erat autem mihi contentio non cum victore exercitu, sed cum operis conductis et ad diripiendam urbem concitatis; habebam inimicum non C. Marium, terrorem hostium, spem subsidiumque patriae, sed duo importuna prodigia, quos egestas, quos aeris alieni magnitudo, quos levitas, quos improbitas tribuno plebis constrictos addixerat;
39
39
nec mihi erat res cum Saturnino, qui quod a se quaestore Ostiensi per ignominiam ad principem et senatus et civitatis, M. Scaurum, rem frumentariam tralatam
39
1
39
sciebat, dolorem suum magna contentione animi persequebatur, sed cum scurrarum locupletium scorto, cum sororis adultero, cum stuprorum sacerdote, cum venefico, cum testamentario, cum sicario, cum latrone; quos homines si, id quod facile factu fuit et quod fieri debuit quodque a me optimi et fortissimi cives flagitabant, vi armisque superassem, non verebar ne quis aut vim vi depulsam reprehenderet aut perditorum civium vel potius domesticorum hostium
39
2
39
mortem
39
3
39
maereret
39
4
39
.
39
sed
39
me illa
39
5
39
moverunt: omnibus in contionibus illa furia clamabat se quae faceret contra salutem meam facere auctore Cn. Pompeio, clarissimo viro mihique et nunc et quoad licuit amicissimo; M. Crassus, quocum mihi omnes erant amicitiae necessitudines, vir fortissimus, ab eadem illa peste infestissimus esse meis fortunis praedicabatur; C. Caesar, qui a me nullo meo merito alienus esse debebat
39
6
39
, inimicissimus esse
39
7
39
meae saluti ab eodem cotidianis contionibus dicebatur.
40
his se tribus auctoribus in consiliis capiendis, adiutoribus in re gerenda esse usurum dicebat; ex quibus unum habere exercitum in Italia maximum, duo, qui privati tum essent, et populo Romano praeessepopulo Romano (.p.r.) praeesse scripsi (§107): praeesse codd. (sc. exercitui?): praesto esse Fr. C. Wolff: reip. praeesse Orell. (Cl. Qu. iii, p. 269): Romae esse Mueller et parare, si vellent, exercitum posse, idque facturos esse dicebat. nec mihi ille iudicium populi nec legitimam aliquam contentionem nec disceptationem aut causae dictionem, sed vim, arma, exercitus, imperatores, castra denuntiabat. quid ergoQuid ? ergo Lamb.? inimici oratio, vana praesertim, tam improbe in clarissimos viros coniecta me movit? me vero non illiusnon illius P rell. praeter k in quo est: non movit illius ut man. rec. in P: illius oratio tam improba PB. oratio, sed eorum taciturnitasPost vocab taciturnitas add. movebat Schol, qui et tam improba omisit in quos illa oratio tam improba conferebatur; qui tum, quamquam ob alias causas tacebant, tamen hominibus omnia timentibus tacendo loqui, non infitiando confiteri videbantur. illi autem aliquoalio Bake, qui verba delet quod ... putabant tum timore perterriti, quod acta illa atque omnis res anniacta prioris anni Schol. superioris labefactari a praetoribus, infirmari a senatu atque a principibus civitatis putabant, tribunum popularem a se alienare nolebant, suaque sibi propiora esse pericula quam mea loquebantur.
41
41
sed
41
tamen et Crassus a consulibus meam causam suscipiendam esse dicebat, et eorum fidem Pompeius implorabat neque se privatum publice susceptae causae defuturum
41
1
41
esse dicebat; quem virum studiosum mei, cupidissimum rei publicae conservandae, domi meae
41
2
41
certi homines ad eam rem positi
41
3
41
monuerunt ut esset cautior, eiusque vitae a me insidias apud me domi positas esse dixerunt; atque hanc eius suspicionem alii litteris mittendis, alii nuntiis, alii coram ipsi excitaverunt, ut ille, cum a me certe nihil timeret, ab illis, ne quid meo nomine molirentur, sibi cavendum putaret.
41
ipse
41
autem Caesar, quem maxime homines ignari veritatis mihi esse iratum putabant, erat ad portas, erat cum imperio; erat in Italia eius exercitus
41
4
41
, inque eo exercitu ipsius tribuni plebis, inimici mei, fratrem praefecerat.
42
42
haec
42
ergo cum viderem,—neque enim erant occulta,—senatum, sine quo civitas stare non posset, omnino de civitate esse sublatum; consules, qui duces publici consili esse deberent, perfecisse ut per ipsos publicum consilium funditus tolleretur; eos qui plurimum possent opponi omnibus contionibus falso, sed formidolose tamen, auctores ad perniciem meam; contiones haberi cotidie contra me; vocem pro me ac pro re publica neminem mittere; intenta signa legionum existimari cervicibus ac bonis
42
1
42
vestris falso, sed putari tamen; coniuratorum copias veteres et effusam illam ac superatam
42
2
42
Catilinae importunam manum novo duce et insperata commutatione rerum esse renovatam:—haec cum viderem, quid agerem, iudices?
43
43
scio
43
enim tum non mihi vestrum studium, sed meum prope
43
1
43
vestro defuisse.
43
contenderem
43
contra tribunum plebis privatus armis?
43
vicissent
43
improbos boni, fortes inertis; interfectus esset is qui hac una medicina sola potuit a rei publicae peste depelli.
43
quid
43
deinde?
43
quis
43
reliqua praestaret
43
2
43
?
43
cui
43
3
43
denique erat dubium quin ille sanguis tribunicius, nullo praesertim publico consilio profusus, consules ultores et defensores esset habiturus? cum quidam
43
4
43
in contione dixisset aut mihi semel pereundum aut bis esse vincendum.
43
quid
43
erat bis vincere?
43
id
43
profecto, ut,
43
si
43
5
43
cum amentissimo tribuno plebis decertassem, cum consulibus ceterisque eius ultoribus dimicarem.
44
44
ego
44
vero, vel si
44
1
44
pereundum fuisset ac non accipienda plaga mihi sanabilis, illi mortifera qui imposuisset
44
2
44
, semel perire tamen, iudices, maluissem quam bis vincere; erat enim illa altera eius modi contentio ut neque victi neque victores rem publicam tenere possemus.
44
quid
44
, si in prima contentione vi tribunicia victus in foro cum multis bonis viris concidissem?
44
senatum
44
consules, credo, vocassent, quem totum de civitate delerant; ad arma vocassent
44
3
44
, qui ne vestitu quidem defendi rem publicam sissent; a tribuno plebis post interitum
44
4
44
dissedissent, qui eandem horam meae pestis et suorum praemiorum esse voluissent.
45
45
unum
45
autem
45
1
45
mihi restabat illud quod forsitan non nemo vir fortis et acris animi magnique dixerit:
45
restitisses, repugnasses, mortem pugnans oppetisses.
45
de
45
quo te, te, inquam
45
2
45
, patria, testor et vos, penates patriique dei, me vestrarum sedum
45
3
45
templorumque causa, me propter salutem meorum civium, quae mihi semper fuit mea carior vita, dimicationem caedemque fugisse.
45
etenim
45
si mihi in aliqua nave cum meis amicis naviganti hoc, iudices, accidisset, ut multi ex multis locis praedones classibus eam navem se oppressuros minitarentur nisi me unum sibi dedidissent
45
4
45
, si id vectores negarent ac mecum simul interire quam me tradere hostibus mallent, iecissem ipse me potius in profundum, ut ceteros conservarem, quam illos mei tam cupidos non modo ad certam mortem, sed in magnum
45
5
45
vitae discrimen adducerem.
46
46
cum
46
vero in hanc rei publicae navem, ereptis senatui gubernaculis fluitantem in alto tempestatibus seditionum ac discordiarum, armatae tot classes, nisi ego essem unus deditus, incursurae viderentur, cum proscriptio, caedes, direptio denuntiaretur, cum alii me suspicione periculi sui non defenderent, alii vetere odio bonorum incitarentur
46
1
46
, alii inviderent
46
2
46
, alii obstare sibi me arbitrarentur, alii ulcisci dolorem aliquem suum vellent, alii rem ipsam publicam atque hunc bonorum statum otiumque odissent et ob hasce causas tot tamque varias me unum
46
3
46
deposcerent, depugnarem potius cum summo non dicam exitio, sed periculo certe vestro liberorumque vestrorum, quam id
46
4
46
quod omnibus impendebat unus pro omnibus susciperem ac subirem?
47
47
victi essent improbi.
47
at
47
cives
47
1
47
, at ab eo privato
47
2
47
qui sine armis etiam consul rem publicam conservarat.
47
sin
47
victi essent boni, qui superessent?
47
nonne
47
ad servos videtis rem
47
3
47
venturam fuisse?
47
an
47
mihi ipsi, ut quidam putant, fuit mors aequo animo oppetenda?
47
quid
47
?
47
tum
47
4
47
mortemne fugiebam?
47
an
47
erat res ulla quam mihi magis optandam putarem?
47
aut
47
ego illas res tantas in tanta improborum multitudine cum gerebam, non mihi mors, non exsilium
47
5
47
ob oculos versabatur?
47
non
47
haec denique a me tum tamquam fata in ipsa re gerenda canebantur?
47
an
47
erat mihi in tanto luctu meorum, tanta diiunctione
47
6
47
, tanta acerbitate, tanta spoliatione omnium rerum quas mihi aut natura aut fortuna dederat, vita retinenda?
47
tam
47
7
47
eram rudis, tam ignarus rerum, tam expers consili aut ingeni?
47
nihil
47
audieram, nihil videram, nihil ipse legendo quaerendoque cognoveram?
47
nesciebam
47
vitae brevem esse cursum, gloriae sempiternum? cum esset omnibus definita mors, optandum esse ut vita, quae necessitati deberetur, patriae potius donata quam reservata naturae videretur?
47
nesciebam
47
inter sapientissimos homines hanc contentionem fuisse, ut alii dicerent animos hominum sensusque morte restingui, alii autem tum maxime mentis
47
8
47
sapientium ac fortium virorum, cum e
47
9
47
corpore excessissent, sentire ac vigere? quorum alterum fugiendum non esse, carere sensu, alterum etiam optandum, meliore esse sensu.
48
48
denique
48
, cum omnia semper ad dignitatem rettulissem nec sine ea quicquam expetendum esse homini in vita putassem, mortem, quam etiam virgines Athenis, regis, opinor
48
1
48
, Erechthei filiae, pro patria contempsisse dicuntur, ego vir consularis tantis rebus gestis timerem? praesertim cum eius essem civitatis
48
2
48
ex qua C. Mucius
48
3
48
solus in castra Porsennae
48
4
48
venisset eumque interficere proposita sibi morte conatus esset; ex qua P. Decius primum pater, post aliquot annos
48
5
48
patria virtute praeditus filius se ac vitam suam instructa acie pro salute populi Romani victoriaque devovisset; ex qua innumerabiles alii partim adipiscendae laudis, partim vitandae
48
6
48
turpitudinis causa mortem in variis bellis aequissimis animis oppetissent; in qua civitate ipse meminissem patrem huius M. Crassi, fortissimum virum, ne videret victorem vivus inimicum, eadem sibi manu vitam exhausisse qua mortem saepe hostibus obtulisset.
49
49
haec
49
ego et multa alia cogitans hoc videbam, si causam publicam mea mors peremisset, neminem umquam fore qui auderet suscipere contra improbos civis salutem rei publicae; itaque non solum si vi interissem, sed etiam si morbo exstinctus essem, fore putabam ut exemplum rei publicae conservandae mecum simul interiret.
49
quis
49
enim umquam me a senatu populoque Romano tanto omnium bonorum studio non restituto,—quod certe, si essem interfectus, accidere non potuisset,—ullam rei publicae partem cum sua minima invidia auderet attingere?
49
servavi
49
igitur rem publicam discessu meo, iudices: caedem a vobis liberisque vestris, vastitatem, incendia, rapinas meo dolore luctuque depuli, et unus rem publicam
49
1
49
bis
49
2
49
servavi, semel gloria, iterum aerumna mea.
49
neque
49
enim in hoc me hominem esse infitiabor umquam, ut me optimo fratre, carissimis liberis, fidissima coniuge, vestro conspectu, patria, hoc honoris gradu sine dolore caruisse glorier; quod si fecissem, quod a me beneficium haberetis, cum pro vobis ea quae mihi essent vilia reliquissem?
49
hoc
49
meo quidem animo summi in patriam amoris mei signum esse debet certissimum, quod, cum abesse ab ea sine summo dolore non possem, hunc me perpeti quam illam labefactari ab improbis malui.
50
50
memineram
50
, iudices, divinum illum virum atque ex isdem quibus nos radicibus natum ad salutem huius imperi, C. Marium, summa senectute, cum vim
50
1
50
prope iustorum armorum profugisset
50
2
50
, primo senile corpus paludibus occultasse demersum, deinde ad infimorum ac tenuissimorum hominum Minturnensium
50
3
50
misericordiam confugisse, inde navigio perparvo, cum omnis portus terrasque fugeret, in oras Africae desertissimas pervenisse.
50
atque
50
4
50
ille vitam suam, ne inultus
50
5
50
esset, ad incertissimam spem et ad rei publicae
50
interitum
50
6
50
reservavit: ego qui, quem ad modum multi in senatu me absente dixerunt, periculo rei publicae vivebam, quique ob eam causam consularibus litteris de senatus sententia exteris nationibus commendabar, nonne, si meam vitam deseruissem, rem publicam prodidissem?
50
in
50
qua
50
7
50
quidem nunc me restituto vivit mecum simul exemplum fidei publicae; quod si immortale retinetur, quis non intellegit immortalem hanc civitatem futuram?
51
51
nam
51
externa bella regum, gentium, nationum iam pridem ita exstincta sunt ut praeclare cum iis
51
1
51
agamus quos pacatos esse patiamur; denique ex bellica victoria non fere quemquam est invidia civium consecuta.
51
domesticis
51
malis et audacium civium consiliis saepe est resistendum, eorumque periculorum est in re publica retinenda medicina; quam omnem, iudices, perdidissetis, si meo interitu senatui populoque Romano doloris sui de me declarandi potestas esset erepta.
51
qua
51
re moneo vos, adulescentes, atque hoc meo iure praecipio, qui dignitatem, qui rem publicam, qui gloriam spectatis, ne, si quae
51
2
51
vos aliquando necessitas ad rem publicam contra improbos civis defendendam vocabit
51
3
51
, segniores sitis et
51
4
51
recordatione mei casus a consiliis fortibus refugiatis.
52
52
primum
52
non est periculum ne quis umquam incidat in eius modi consules, praesertim si erit iis
52
1
52
id quod debetur persolutum.
52
deinde
52
numquam iam, ut spero, quisquam improbus consilio et auxilio bonorum se oppugnare rem publicam dicet illis tacentibus, nec armati exercitus terrorem opponet togatis; neque erit iusta causa ad portas sedenti imperatori qua re suum terrorem falso iactari opponique patiatur.
52
numquam
52
autem
52
2
52
erit tam oppressus senatus ut ei ne supplicandi quidem ac lugendi sit potestas, tam captus equester ordo ut equites Romani a consule relegentur.
52
quae
52
cum omnia atque etiam multo alia maiora, quae consulto praetereo, accidissent, videtis me tamen in meam pristinam dignitatem brevi tempore
52
3
52
doloris interiecto rei publicae voce esse revocatum.
53
53
sed
53
ut revertar ad illud quod mihi in hac omni est oratione propositum, omnibus malis illo anno scelere consulum rem publicam esse confectam, primum illo ipso die, qui mihi funestus fuit, omnibus bonis luctuosus, cum ego me
53
e
53
1
53
complexu patriae conspectuque vestro eripuissem, et metu vestri periculi, non mei, furori hominis, sceleri, perfidiae, telis minisque cessissem, patriamque, quae mihi erat carissima, propter ipsius patriae caritatem reliquissem, cum meum illum casum tam horribilem, tam gravem, tam repentinum non solum homines sed tecta urbis ac templa lugerent, nemo vestrum forum, nemo curiam, nemo lucem aspicere vellet: illo, inquam, ipso die—die dico? immo hora atque etiam puncto temporis eodem mihi reique publicae pernicies, Gabinio et Pisoni provincia rogata est.
53
pro
53
di
53
2
53
immortales, custodes et conservatores huius urbis atque imperi, quaenam illa in re publica monstra, quae scelera vidistis!
53
civis
53
erat expulsus is qui rem publicam ex senatus auctoritate cum omnibus bonis defenderat, et expulsus non alio aliquo, sed eo ipso crimine; erat autem expulsus sine iudicio, vi, lapidibus, ferro, servitio denique concitato; lex erat lata vastato
53
3
53
ac relicto foro et sicariis servisque tradito, et ea lex quae ut ne ferretur senatus fuerat veste mutata.
54
54
hac
54
tanta perturbatione civitatis ne noctem quidem consules inter meum
54
interitum
54
1
54
et suam praedam interesse passi sunt: statim me perculso ad meum sanguinem hauriendum, et spirante etiam re publica ad eius spolia detrahenda advolaverunt.
54
omitto
54
gratulationes, epulas, partitionem aerari, beneficia, spem, promissa, praedam, laetitiam paucorum in luctu omnium.
54
vexabatur
54
uxor mea, liberi ad necem quaerebantur, gener, et Piso gener
54
2
54
, a Pisonis consulis pedibus supplex reiciebatur, bona diripiebantur eaque ad consules deferebantur, domus ardebat in Palatio: consules epulabantur.
54
quod
54
si meis incommodis laetabantur, urbis tamen periculo commoverentur.
55
55
sed
55
ut a mea causa iam recedam, reliquas illius anni pestis recordamini—sic enim facillime perspicietis quantam vim omnium remediorum a magistratibus proximis res publica desiderarit—legum
55
1
55
multitudinem
55
2
55
, cum earum quae latae sunt, tum vero quae promulgatae fuerunt.
55
nam
55
latae quidem sunt consulibus illis—tacentibus dicam? immo vero etiam adprobantibus; ut censoria notio et gravissimum iudicium sanctissimi magistratus de re publica tolleretur, ut conlegia non modo illa vetera contra senatus consultum restituerentur, sed
55
ab
55
3
55
uno gladiatore innumerabilia alia nova conscriberentur, ut remissis senis et trientibus quinta prope pars vectigalium tolleretur, ut Gabinio pro illa sua Cilicia, quam sibi, si rem publicam prodidisset, pactus erat, Syria daretur, et uni helluoni bis de eadem re deliberandi et rogata
55
lege potestas per nov
55
am
55
4
55
legem fieret provinciae commutandae.
56
56
mitto
56
eam legem quae omnia iura religionum, auspiciorum, potestatum, omnis leges quae sunt de iure et de tempore legum rogandarum, una rogatione delevit; mitto omnem domesticam labem: etiam exteras nationes illius anni furore conquassatas videbamus.
56
lege
56
tribunicia Matris
56
magnae
56
Pessinuntius ille sacerdos expulsus et spoliatus sacerdotio est, fanumque sanctissimarum atque antiquissimarum religionum venditum pecunia grandi Brogitaro, impuro homini atque indigno illa religione, praesertim cum eam
56
1
56
sibi ille non colendi, sed violandi causa adpetisset; appellati reges a populo qui id numquam ne a senatu quidem postulassent; reducti exsules Byzantium condemnati tum cum indemnati cives e civitate eiciebantur.
57
57
rex
57
Ptolomaeus
57
1
57
, qui, si nondum erat ipse
57
2
57
a senatu socius appellatus, erat tamen frater eius regis qui, cum esset in eadem causa, iam erat a senatu honorem istum consecutus
57
3
57
, erat eodem genere eisdemque maioribus, eadem vetustate societatis, denique erat rex, si nondum socius, at non hostis; pacatus, quietus, fretus imperio populi Romani regno
57
4
57
paterno atque avito regali otio perfruebatur—: de hoc nihil cogitante, nihil suspicante, eisdem operis suffragium ferentibus, est rogatum ut sedens cum purpura et sceptro et illis insignibus regiis praeconi publico subiceretur, et imperante populo Romano, qui etiam bello victis regibus regna reddere consuevit, rex amicus nulla iniuria commemorata, nullis rebus repetitis, cum bonis omnibus publicaretur.
58
58
multa
58
acerba, multa turpia, multa turbulenta habuit ille annus; tamen illi sceleri quod in me illorum immanitas edidit haud scio an recte hoc proximum esse dicamus. Antiochum Magnum illum maiores nostri magna belli contentione terra marique superatum intra montem Taurum regnare iusserunt: Asiam, qua illum multarunt, Attalo, ut is regnaret in ea, condonaverunt. Cum
58
1
58
Armeniorum rege Tigrane grave bellum nuper ipsi
58
2
58
diuturnumque gessimus, cum ille iniuriis in socios nostros inferendis bello prope nos lacessisset.
58
hic
58
et ipse per se vehemens
58
3
58
fuit et acerrimum
58
4
58
hostem huius imperi Mithridatem
58
5
58
pulsum Ponto opibus suis regnoque defendit, et a
58
6
58
L.
58
7
58
Lucullo, summo viro atque imperatore, pulsus
58
8
58
animo tamen hostili
58
9
58
cum reliquis suis copiis in pristina mente mansit.
58
hunc
58
Cn. Pompeius cum in suis castris supplicem abiectum vidisset erexit, atque insigne regium, quod ille de suo capite abiecerat, reposuit et certis rebus imperatis regnare iussit, nec minus et sibi et huic imperio gloriosum putavit constitutum a se regem quam constrictum videri.
59
59
qui
59
1
59
et ipse hostis fuit populi Romani et
59
2
59
acerrimum hostem in regnum recepit, qui conflixit, qui signa contulit, qui de imperio paene certavit, regnat hodie et amicitiae nomen ac societatis, quod armis violarat, id precibus est consecutus: ille Cyprius miser, qui semper amicus, semper socius fuit, de quo nulla umquam suspicio durior aut ad senatum aut ad imperatores adlata nostros est, vivus, ut aiunt, est et videns cum victu ac vestitu suo publicatus.
59
em
59
3
59
cur ceteri reges stabilem esse suam fortunam arbitrentur, cum hoc illius funesti anni prodito exemplo videant per tribunum aliquem et sescentas operas se fortunis spoliari et regno omni posse nudari!
60
60
at
60
etiam eo negotio M. Catonis splendorem maculare voluerunt ignari quid gravitas, quid integritas, quid magnitudo animi, quid denique virtus valeret, quae in tempestate saeva quieta est et lucet in tenebris et pulsa loco manet tamen atque haeret
60
1
60
in patria splendetque per sese semper neque alienis umquam sordibus obsolescit.
60
non
60
illi ornandum M. Catonem sed relegandum, nec illi committendum illud negotium sed imponendum putaverunt, qui in contione palam dixerint linguam se evellisse M. Catoni, quae semper contra extraordinarias potestates libera fuisset.
60
sentient
60
, ut spero, brevi tempore manere libertatem illam, atque hoc etiam, si fieri potuerit, esse maiorem, quod cum consulibus illis M. Cato, etiam cum iam desperasset aliquid auctoritate sua profici posse, tamen voce ipsa ac dolore pugnavit, et post meum discessum iis Pisonem verbis flens meum et rei publicae casum vexavit ut illum hominem perditissimum atque impudentissimum paene iam provinciae paeniteret.
61
61
cur igitur rogationi paruit?
61
quasi
61
vero ille non in alias
61
1
61
quoque leges, quas iniuste rogatas putaret, iam ante iurarit
61
2
61
!
61
non
61
offert se ille istis temeritatibus, ut, cum rei publicae nihil prosit, se civi rem publicam
61
3
61
privet.
61
consule
61
me cum esset designatus tribunus plebis, obtulit in discrimen vitam suam; dixit eam sententiam cuius invidiam capitis periculo sibi praestandam videbat; dixit vehementer, egit acriter; ea quae sensit prae se tulit; dux, auctor, actor rerum illarum fuit, non quo periculum suum non videret, sed in tanta rei publicae tempestate nihil sibi nisi de patriae periculis cogitandum putabat.
62
62
consecutus
62
est ipsius
62
1
62
tribunatus.
62
quid
62
ego
62
2
62
de singulari magnitudine animi eius ac de incredibili virtute dicam?
62
meministis
62
illum diem cum, templo a conlega occupato, nobis omnibus de vita eius
62
3
62
viri et civis timentibus, ipse animo firmissimo venit in templum, et clamorem hominum auctoritate impetum
62
4
62
improborum virtute sedavit.
62
adiit
62
tum periculum, sed adiit ob eam causam
62
5
62
quae quanta fuerit iam mihi dicere non est necesse.
62
at
62
si isti Cypriae rogationi sceleratissimae non paruisset, haereret illa nihilo minus rei publicae
62
6
62
turpitudo; regno enim iam publicato de ipso Catone erat nominatim rogatum; quod ille si repudiasset, dubitatis quin ei vis esset adlata, cum omnia acta illius anni per unum illum labefactari viderentur?
63
63
atque
63
etiam hoc videbat, quoniam illa in re publica macula regni publicati maneret, quam nemo iam posset eluere, quod ex malis boni posset in rem publicam pervenire, id utilius esse per se conservari quam per alios
63
dissipari
63
1
63
.
63
atque
63
ille etiam si alia quapiam vi expelleretur illis temporibus ex hac urbe, facile pateretur.
63
etenim
63
qui superiore anno senatu caruisset, quo si tum veniret me tamen socium suorum in re publica consiliorum videre posset, is aequo animo tum, me expulso et meo nomine cum universo senatu tum
63
2
63
sententia sua condemnata, in hac urbe esse posset?
63
ille
63
vero eidem tempori cui
63
3
63
nos, eiusdem furori, eisdem
63
4
63
consulibus, eisdem minis insidiis periculis cessit.
63
luctum
63
nos hausimus maiorem, dolorem ille animi non minorem.
64
64
his
64
de tot tantisque iniuriis in socios, in reges, in civitates liberas consulum querela esse debuit: in eius
64
1
64
magistratus tutela reges atque exterae nationes semper fuerunt.
64
ecquae
64
vox umquam est audita consulum?
64
quamquam
64
quis audiret, si maxime queri vellent?
64
de
64
Cyprio rege quererentur qui me civem, nullo meo crimine, patriae nomine laborantem, non modo stantem non defenderunt
64
2
64
sed ne iacentem quidem protexerunt?
64
cesseram
64
, si alienam a me plebem fuisse vultis, quae non fuit, invidiae; si commoveri omnia videbantur, tempori; si vis suberat, armis; si societas magistratuum, pactioni; si periculum civium, rei publicae.
65
65
cur
65
, cum de capite civis—non disputo cuius modi civis—et de bonis proscriptio ferretur, cum et sacratis legibus et duodecim tabulis sanctum esset ut ne cui
65
1
65
privilegium inrogari liceret neve de capite nisi comitiis centuriatis rogari, nulla vox est audita consulum, constitutumque est illo anno, quantum in illis duabus huius imperi pestibus fuit, iure posse per operas concitatas quemvis civem nominatim tribuni plebis concilio ex civitate exturbari?
66
66
quae
66
vero promulgata illo anno fuerint
66
1
66
, quae promissa multis, quae conscripta, quae sperata, quae cogitata, quid dicam?
66
qui
66
locus orbi
66
2
66
terrae iam non erat alicui destinatus?
66
cuius
66
negoti publici cogitari, optari, fingi curatio potuit
66
3
66
quae non esset attributa atque discripta
66
4
66
?
66
quod
66
genus imperi aut quae provincia, quae ratio aut flandae aut conflandae pecuniae non reperiebatur?
66
quae
66
regio orave terrarum erat latior in qua non regnum aliquod statueretur?
66
quis
66
autem rex erat qui illo anno
66
5
66
non aut emendum sibi quod non habebat, aut redimendum quod habebat arbitraretur?
66
quis
66
provinciam, quis pecuniam, quis legationem a senatu petebat?
66
damnatis
66
de vi restitutio, consulatus petitio ipsi illi populari sacerdoti comparabatur.
66
haec
66
gemebant boni, sperabant improbi, agebat tribunus plebis, consules adiuvabant.
67
67
hic
67
aliquando
67
1
67
, serius quam ipse vellet, Cn. Pompeius invitissimis iis
67
2
67
qui mentem optimi ac fortissimi viri suis
67
3
67
consiliis fictisque terroribus a defensione meae salutis averterant, excitavit illam suam non sopitam
67
4
67
, sed suspicione aliqua retardatam consuetudinem rei publicae bene gerendae.
67
non
67
est passus ille vir, qui sceleratissimos civis, qui acerrimos hostis
67
5
67
, qui maximas nationes, qui reges, qui gentis
67
6
67
feras atque inauditas, qui praedonum infinitam manum, qui etiam servitia virtute victoriaque domuisset, qui omnibus bellis terra marique compressis imperium populi Romani orbis terrarum terminis definisset, rem publicam everti scelere paucorum, quam ipse non solum consiliis sed etiam sanguine suo saepe servasset: accessit ad causam publicam, restitit auctoritate sua reliquis rebus, questus est de praeteritis.
68
68
fieri
68
quaedam ad meliorem spem inclinatio visa est.
68
decrevit
68
senatus frequens de meo reditu Kalendis Iuniis, dissentiente nullo, referente L. Ninnio, cuius in mea causa numquam fides virtusque contremuit.
68
intercessit
68
Ligus iste nescio qui, additamentum inimicorum meorum.
68
res
68
erat et causa nostra eo iam loci ut erigere oculos et vivere videretur
68
1
68
.
68
quisquis
68
erat qui aliquam partem in meo
68
2
68
luctu sceleris Clodiani attigisset, quocumque venerat, quod iudicium cumque subierat, damnabatur: inveniebatur nemo qui se suffragium de me tulisse confiteretur.
68
decesserat
68
ex Asia frater meus magno squalore, sed multo etiam maiore maerore.
68
huic
68
ad urbem venienti tota obviam civitas cum lacrimis gemituque processerat.
68
loquebatur
68
liberius senatus; concurrebant equites Romani; Piso ille, gener meus, cui fructum pietatis suae neque ex me neque a populo Romano ferre licuit, a propinquo suo socerum suum flagitabat; omnia senatus reiciebat, nisi de me primum consules rettulissent.
69
69
quae
69
cum res iam manibus teneretur, et cum consules provinciarum pactione libertatem omnem perdidissent,—qui, cum in senatu privati ut de me sententias dicerent flagitabant
69
1
69
, legem illi se Clodiam timere dicebant: cum hoc
69
2
69
non possent iam diutius sustinere, initur consilium de interitu Cn. Pompei.
69
quo
69
patefacto ferroque deprenso
69
3
69
, ille inclusus domi tam diu fuit quam diu inimicus meus in tribunatu.
69
de
69
meo reditu octo tribuni promulgaverunt
69
4
69
; ex quo intellectum est non mihi
69
5
69
absenti crevisse
69
6
69
amicos, in ea praesertim fortuna in qua non nulli etiam quos esse putaveram
69
7
69
non erant, sed eos voluntatem semper eandem, libertatem non eandem semper habuisse; nam ex novem tribunis quos tunc
69
8
69
habueram unus me absente defluxit, qui cognomen sibi ex Aeliorum imaginibus arripuit, quo magis nationis eius esse quam generis videretur.
70
70
hoc
70
igitur anno magistratibus novis designatis, cum omnes boni omnem spem melioris status in eorum fidem convertissent, princeps P. Lentulus auctoritate ac sententia sua, Pisone et Gabinio repugnantibus, causam
70
1
70
suscepit, tribunisque plebis octo referentibus praestantissimam de me sententiam dixit.
70
qui
70
cum ad gloriam suam atque ad amplissimi benefici gratiam magis pertinere videret causam illam integram ad suum consulatum reservari, tamen rem talem per alios citius quam per se tardius confici malebat.
71
71
hoc
71
interim tempore P. Sestius, iudices, designatus
71
1
71
iter ad C. Caesarem pro mea salute suscepit
71
2
71
; pertinere et ad concordiam civium putavit et ad perficiundi
71
3
71
facultatem animum Caesaris a causa non abhorrere.
71
quid
71
egerit, quantum profecerit, nihil ad causam.
71
equidem
71
existimo, si ille, ut arbitror, aequus nobis fuerit
71
4
71
, nihil ab hoc profectum, sin iratior, non multum; sed tamen sedulitatem atque integritatem hominis videtis.
71
ingredior
71
iam in Sesti tribunatum
71
5
71
, nam hoc primum iter designatus rei publicae
71
6
71
causa suscepit; abiit ille annus; respirasse homines videbantur nondum re, sed spe rei publicae reciperandae.
71
exierunt
71
malis ominibus atque exsecrationibus duo vulturii paludati.
71
quibus
71
utinam ipsis evenissent ea quae tum homines precabantur! neque nos provinciam Macedoniam cum exercitu neque equitatum in Syria et cohortis optimas perdidissemus
71
7
71
.
72
72
ineunt
72
magistratum tribuni plebis, qui omnes se de me promulgaturos confirmarant.
72
ex
72
iis
72
1
72
princeps emitur ab inimicis meis is quem homines in luctu inridentes Gracchum
72
2
72
vocabant, quoniam id etiam fatum civitatis fuit ut illa ex vepreculis extracta nitedula
72
3
72
rem publicam conaretur adrodere.
72
alter
72
vero, non ille Serranus ab aratro, sed ex deserta Gavi Oleli
72
4
72
area calatis Gaviis in Calatinos Atilios insitus, subito, nominibus in tabulas relatis, nomen suum de tabula sustulit.
72
veniunt
72
Kalendae Ianuariae.
72
vos
72
haec melius scire potestis, equidem audita dico: quae tum frequentia senatus, quae exspectatio populi, qui concursus legatorum ex Italia cuncta, quae virtus, actio, gravitas P. Lentuli consulis fuerit, quae etiam conlegae eius moderatio de me.
72
qui
72
cum inimicitias sibi mecum ex rei publicae dissensione susceptas esse dixisset, eas se patribus conscriptis dixit et temporibus rei publicae permissurum.
73
73
tum
73
princeps rogatus sententiam L. Cotta dixit id quod dignissimum re publica fuit, nihil de me actum esse iure, nihil more maiorum, nihil legibus; non posse quemquam de civitate tolli sine iudicio; de capite non modo ferri, sed ne iudicari quidem
73
1
73
posse nisi comitiis centuriatis; vim fuisse illam, flammam quassatae rei publicae perturbatorumque temporum; iure iudiciisque sublatis
73
2
73
, magna rerum permutatione
73
3
73
impendente, declinasse me paulum et spe reliquae tranquillitatis praesentis fluctus tempestatemque fugisse; qua re, cum absens rem publicam non minus magnis periculis quam quodam tempore praesens liberassem, non restitui me solum sed etiam ornari a senatu decere.
73
disputavit
73
etiam multa prudenter, ita de me illum amentissimum et profligatissimum hostem pudoris et pudicitiae scripsisse quae scripsisset, iis verbis rebus sententiis ut, etiam si iure esset rogatum, tamen vim habere non posset; qua re me, qui nulla lege abessem, non restitui lege, sed revocari senatus auctoritate oportere.
74
74
hunc nemo erat quin verissime sentire diceret. sed post eum rogatus Cn. Pompeius, adprobata laudataque Cottae sententia, dixit sese oti mei causa, ut omni populari concitatione defungerer, censere ut ad senatus auctoritatem populi quoque Romani beneficium erga me adiungeretur. Cum omnes certatim aliusque alio gravius atque ornatius de mea salute dixisset fieretque sine ulla varietate discessio, surrexit, ut scitis, Atilius hic Gavianus; nec ausus est, cum esset emptus, intercedere; noctem sibi ad deliberandum postulavit. clamor senatus, querelae, preces, socer ad pedes abiectus. ille se adfirmare postero die moram nullam esse facturum. creditum est; discessum est. illi interea deliberatori merces longa interposita nocte duplicata est. consecuti dies pauci omnino Ianuario mense per quos senatum haberi liceret; sed tamen actum nihil nisi de me.
75
75
cum
75
omni mora, ludificatione, calumnia senatus auctoritas impediretur, venit tandem concilio
75
1
75
de me agendi dies,
75
viii
75
Kal. Febr.
75
princeps
75
rogationis, vir mihi amicissimus, Q. Fabricius, templum aliquanto ante lucem occupavit.
75
quietus
75
eo die Sestius, is qui est de vi reus; actor hic defensorque causae meae nihil progreditur, consilia exspectat inimicorum meorum.
75
quid
75
? illi
75
2
75
quorum consilio P. Sestius in iudicium vocatur, quo se pacto gerunt? Cum forum, comitium, curiam multa de nocte armatis hominibus ac servis plerisque occupavissent, impetum faciunt in Fabricium, manus adferunt, occidunt non nullos, vulnerant multos.
76
76
venientem
76
in forum virum optimum et constantissimum, M. Cispium, tribunum plebis, vi depellunt, caedem in foro maximam faciunt, universique destrictis gladiis et cruentis in omnibus fori partibus fratrem meum, virum optimum, fortissimum meique amantissimum
76
1
76
, oculis quaerebant, voce poscebant.
76
quorum
76
ille telis libenter in tanto luctu ac desiderio mei non repugnandi, sed moriendi causa
76
2
76
3
76
corpus obtulisset suum, nisi suam vitam ad spem mei reditus reservasset.
76
subiit
76
tamen vim illam nefariam consceleratorum latronum et, cum ad fratris salutem a populo Romano deprecandam venisset, pulsus e rostris in comitio iacuit
76
4
76
, seque servorum et libertorum corporibus obtexit, vitamque tum suam noctis et fugae praesidio non iuris iudiciorumque defendit.
77
meministis tum, iudices, corporibus civium Tiberim compleri, cloacas refarciri, e foro spongiis effingieffingi cod. C. Steph.: effundi PBG sanguinem, ut omnes tantam illam copiam et tam magnificum apparatum non privatum aut plebeium, sed patricium et praetorium esse arbitrarentur. nihil neque ante hoc tempus neque hoc ipso turbulentissimo die criminamini Sestium. atqui vis in foro versata est. certe; quando enim maior? lapidationes persaepe vidimus, non ita saepe, sed nimium tamen saepe gladios: caedem vero tantam, tantos acervos corporum exstructos, nisi forte illo Cinnano atque Octaviano die, quis umquam in foro vidit? qua ex concitationeconcitatione Orelli: concertatione PBG animorum? nam ex pertinacia aut constantia intercessoris oritur saepe seditio, culpa atque improbitate latoris commodo aliquo propositoproposito hic suppl. Mueller, oblato Halm: proposita post largitione Naugerius, ostentata Reid imperitis aut largitione, oritur ex concertatione magistratuum, oritur sensim ex clamore primum, deinde aliqua discessione contionis, vix sero et raro ad manus pervenitur: nullo vero verbo facto, nulla contione advocata, nulla latalata add. Halm: lege recitata G, sed om. concitatam: lege recitata concitatam Gruter: lege promulgata Lamb. lege concitatam nocturnam seditionem quis audivit?
78
78
an
78
veri simile est ut civis Romanus aut homo liber quisquam cum gladio in forum descenderit ante lucem, ne de me ferri pateretur, praeter eos qui ab illo pestifero ac perdito civi iam pridem rei publicae sanguine saginantur?
78
hic
78
iam de ipso accusatore quaero, qui P. Sestium queritur cum multitudine in tribunatu et cum praesidio magno fuisse, num illo die fuerit? certe
78
1
78
non fuit. Victa igitur est causa rei publicae, et victa non auspiciis, non intercessione, non suffragiis, sed vi, manu, ferro.
78
nam
78
si obnuntiasset Fabricio
78
2
78
is praetor
78
3
78
qui se servasse de caelo dixerat
78
4
78
, accepisset res publica plagam, sed eam quam acceptam gemere
78
5
78
posset; si intercessisset conlega Fabricio, laesisset rem publicam, sed
78
tribunicio
78
6
78
iure laesisset.
78
gladiatores
78
tu novicios, pro exspectata aedilitate suppositos, cum sicariis e carcere emissis ante lucem inmittas
78
7
78
? magistratus templo deicias, caedem maximam facias, forum purges
78
8
78
? et cum omnia vi et armis egeris, accuses eum qui se praesidio munierit, non ut te oppugnaret, sed ut vitam suam posset defendere?
79
79
atqui
79
ne ex eo quidem tempore id egit Sestius ut a suis munitus tuto in foro
79
1
79
magistratum gereret
79
2
79
, rem publicam administraret.
79
itaque
79
fretus sanctitate tribunatus, cum se non modo contra vim et ferrum sed etiam contra verba atque interfationem legibus sacratis
79
3
79
esse armatum putaret, venit in templum Castoris, obnuntiavit consuli: cum subito manus illa Clodiana, in caede civium saepe iam victrix, exclamat, incitatur, invadit; inermem atque imparatum tribunum alii gladiis adoriuntur, alii fragmentis saeptorum et fustibus; a quibus hic multis vulneribus acceptis ac
79
4
79
debilitato corpore et contrucidato se abiecit exanimatus, neque ulla alia re ab se mortem nisi opinione mortis depulit.
79
quem
79
cum iacentem et concisum plurimis vulneribus extremo spiritu exsanguem et confectum viderent, defetigatione
79
5
79
magis et errore quam misericordia et modo aliquando caedere destiterunt.
80
et causam dicit Sestius de vi? quid ita? quia vivit. at id non sua culpa: plaga una illa extrema defuit, quae si accessisset reliquum spiritum exhausisset. accusa Lentidium; non percussit locumlocum totum Eberhard; male dic Titiomale dictitio P: maledicito BΣHk: male* dictio G, SabinoTitio, Sabino sic interpr. Momms.: sine commate vulg. homini Reatino, cur tam temere exclamarit occisum. ipsum vero quid accusas? num defuit gladiis? num repugnavit? num, ut gladiatoribus imperari soletut... solet secl. E. F. Eberhard, ferrum non recepit? an haec ipsa vis est, non posse emori? an illa, quod tribunus plebis templum cruentavit? an quod, cum esset ablatus primumque resipisset, non se referri iussit? ubi est crimen? quidcrimen? quid Bake: crimen quod codd. reprehenditis?
81
81
hic
81
quaero, iudices: si illo die gens ista Clodia
81
1
81
quod facere voluit effecisset, si P. Sestius, qui pro occiso relictus est, occisus esset, fuistisne ad arma ituri? fuistisne vos ad patrium illum animum maiorumque virtutem excitaturi? fuistisne aliquando rem publicam a funesto latrone repetituri? an etiam tum
81
2
81
quiesceretis, cunctaremini, timeretis, cum rem publicam a facinerosissimis
81
3
81
sicariis et a servis esse oppressam atque conculcatam
81
4
81
videretis?
81
cuius
81
igitur mortem ulcisceremini, si quidem liberi esse et habere rem publicam cogitaretis, de eius virtute vivi quid vos loqui, quid sentire, quid cogitare
81
5
81
, quid iudicare oporteat, dubitandum putatis?
82
82
at
82
1
82
vero ipsi illi parricidae, quorum ecfrenatus furor alitur impunitate diuturna, adeo vim facinoris sui perhorruerant
82
2
82
ut, si paulo longior opinio mortis Sesti fuisset, Gracchum illum suum transferendi in nos criminis causa occidere cogitarint.
82
sensit
82
rusticulus non incautus—neque enim homines nequam tacere potuerunt—suum sanguinem quaeri ad restinguendam invidiam facinoris Clodiani; mulioniam
82
3
82
paenulam arripuit, cum qua primum Romam ad comitia venerat; messoria se corbe contexit. Cum quaererent alii Numerium, alii Quintium, gemini nominis errore servatus est.
82
atque
82
hoc scitis omnes, usque adeo hominem in periculo fuisse quoad scitum est
82
4
82
Sestium vivere; quod ni esset patefactum paulo citius quam vellem, non illi quidem morte mercennarii sui transferre potuissent invidiam in quos putabant, sed acerbissimi sceleris infamiam grato quodam scelere minuissent.
83
83
ac
83
si tum P. Sestius, iudices, in templo Castoris animam quam vix retinuit edidisset, non dubito quin, si modo esset in re publica senatus, si maiestas populi Romani revixisset, aliquando statua huic ob rem publicam interfecto in foro statueretur.
83
nec
83
vero illorum quisquam quos a maioribus nostris morte obita
83
1
83
positos in illo loco atque in rostris conlocatos videtis esset P. Sestio aut acerbitate mortis aut animo in rem publicam praeponendus; qui cum causam civis calamitosi, causam
83
2
83
amici, causam bene de re publica meriti, causam senatus, causam Italiae, causam rei publicae suscepisset, cumque auspiciis religionique parens obnuntiaret quod senserat, luce palam a
83
3
83
nefariis pestibus in deorum hominumque conspectu esset occisus sanctissimo in templo, sanctissima in causa, sanctissimo in magistratu.
83
eius
83
igitur vitam quisquam spoliandam ornamentis esse dicet, cuius mortem ornandam monumento sempiterno putaretis?
84
84
homines,
84
inquit,
84
emisti, coegisti, parasti.
84
quid
84
uti faceret? senatum obsideret? civis indemnatos expelleret? bona diriperet? aedis incenderet? tecta disturbaret? templa deorum immortalium inflammaret? tribunos plebis ferro e rostris expelleret? provincias quas vellet quibus vellet venderet? reges appellaret? rerum capitalium condemnatos in liberas civitates per legatos nostros reduceret? principem civitatis ferro obsessum teneret?
84
haec
84
ut efficere posset, quae fieri nisi armis oppressa re publica nullo modo poterant, idcirco, credo, manum sibi P. Sestius et copias comparavit.
84
at nondum erat maturum; nondum res ipsa ad eius modi praesidia viros bonos compellebat.
84
pulsi
84
nos eramus, non omnino ista manu sola, sed tamen non sine ista: vos taciti maerebatis
84
1
84
.
85
85
captum
85
erat forum anno superiore
85
1
85
, aede Castoris tamquam arce aliqua
85
2
85
a
85
fugitivis occupata: silebatur.
85
omnia
85
hominum cum egestate tum audacia perditorum clamore, concursu, vi, manu gerebantur: perferebatis.
85
magistratus
85
templis
85
3
85
pellebantur, alii omnino aditu ac foro prohibebantur: nemo resistebat.
85
gladiatores
85
ex praetoris comitatu comprensi
85
4
85
, in senatum introducti, confessi, in vincla coniecti a Milone, emissi a Serrano: mentio nulla.
85
forum
85
corporibus civium Romanorum constratum caede nocturna: non modo nulla nova quaestio, sed etiam vetera iudicia sublata.
85
tribunum
85
plebis plus viginti vulneribus acceptis iacentem moribundumque vidistis: alterius tribuni plebis divini
85
5
85
hominis—dicam enim quod sentio et quod mecum sentiunt omnes—divini
85
6
85
, insigni
85
7
85
quadam, inaudita, nova magnitudine animi, gravitate, fide praediti, domus est oppugnata ferro, facibus, exercitu Clodiano.
86
86
et
86
tu hoc loco laudas Milonem et iure laudas.
86
quem
86
enim umquam virum tam immortali virtute
86
1
86
vidimus? qui nullo praemio proposito praeter hoc, quod iam contritum et contemptum putatur, iudicium bonorum, omnia pericula, summos labores, gravissimas contentiones inimicitiasque suscepit, qui mihi unus ex omnibus civibus videtur re docuisse, non verbis, et quid
86
2
86
oporteret a praestantibus viris in re publica fieri et quid necesse esset: oportere hominum audacium, eversorum rei publicae, sceleri legibus et iudiciis resistere; si leges non valerent, iudicia non essent, si res publica vi consensuque audacium armis oppressa teneretur, praesidio et copiis defendi vitam
86
3
86
et libertatem necesse esse.
86
hoc
86
sentire prudentiae est, facere fortitudinis; et sentire vero et facere perfectae cumulataeque virtutis.
87
87
adiit
87
ad rem publicam tribunus plebis
87
1
87
Milo—de cuius laude plura dicam, non quo aut ipse haec dici quam existimari malit aut ego hunc laudis fructum praesenti libenter impertiam, praesertim cum verbis consequi non possim, sed quod existimo, si Milonis causam accusatoris voce conlaudatam probaro, vos in hoc crimine parem Sesti causam existimaturos: adiit igitur T. Annius ad causam rei publicae sic ut civem patriae reciperare vellet ereptum
87
2
87
.
87
simplex
87
causa, constans ratio, plena consensionis omnium, plena concordiae.
87
conlegas
87
adiutores habebat
87
3
87
; consulis alterius summum studium, alterius animus paene placatus, de praetoribus unus alienus, senatus incredibilis voluntas, equitum Romanorum animi ad causam excitati, erecta Italia.
87
duo
87
soli erant empti ad impediendum; qui si homines despecti et contempti tantam rem sustinere non potuissent, se causam quam susceperat nullo labore peracturum videbat.
87
agebat
87
auctoritate, agebat consilio, agebat per summum ordinem, agebat exemplo bonorum ac fortium civium: quid re publica, quid se dignum esset, quis ipse esset, quid sperare, quid maioribus suis reddere deberet, diligentissime cogitabat.
88
88
huic
88
gravitati hominis videbat ille gladiator se, si moribus ageret, parem esse non posse; ad ferrum, faces
88
1
88
, ad cotidianam caedem, incendia, rapinas se cum exercitu suo contulit; domum oppugnare, itineribus occurrere, vi lacessere et terrere coepit.
88
non
88
movit hominem summa gravitate summaque constantia; sed quamquam dolor animi, innata libertas, prompta excellensque virtus fortissimum virum hortabatur vi vim, oblatam praesertim saepius
88
2
88
, ut frangeret et refutaret, tanta moderatio fuit hominis, tantum consilium, ut contineret dolorem neque eadem se re ulcisceretur qua esset lacessitus, sed illum tot iam in funeribus rei publicae exsultantem ac tripudiantem legum, si posset, laqueis constringeret.
89
89
descendit
89
ad accusandum.
89
quis
89
umquam tam proprie rei publicae causa, nullis inimicitiis, nullis praemiis, nulla hominum postulatione aut etiam opinione id eum umquam
89
1
89
esse facturum?
89
fracti
89
erant animi hominis; hoc enim accusante pristini illius sui iudici turpitudinem desperabat.
89
ecce
89
tibi consul, praetor, tribunus plebis nova novi generis edicta proponunt;
89
ne reus adsit, ne citetur, ne quaeratur, ne mentionem omnino cuiquam iudicum aut iudiciorum facere liceat!
89
quid
89
ageret vir ad virtutem, dignitatem, gloriam natus vi sceleratorum hominum conroborata, legibus iudiciisque sublatis?
89
cervices
89
tribunus plebis privato, praestantissimus vir profligatissimo homini daret? an causam susceptam adfligeret
89
2
89
? an se domi contineret?
89
et
89
vinci turpe putavit et deterreri
89
et clam eripi: id egit
89
ut
89
3
89
4
89
, quoniam sibi in illum legibus uti non liceret, illius vim neque in suo neque in rei publicae periculo pertimesceret.
90
90
quo
90
modo igitur hoc in genere praesidi comparati
90
1
90
accusas Sestium, cum idem laudes Milonem?
90
an
90
qui sua tecta defendit, qui ab aris focis ferrum flammamque depellit, qui sibi licere vult tuto esse in foro, in templo, in curia, iure praesidium comparat: qui vulneribus, quae cernit cotidie toto corpore, monetur ut aliquo praesidio caput et cervices et iugulum ac latera tutetur, hunc de vi accusandum putas?
91
91
quis
91
enim nostrum
91
1
91
, iudices, ignorat ita naturam rerum tulisse ut quodam tempore homines nondum neque naturali neque civili iure descripto fusi per agros ac dispersi vagarentur, tantumque haberent quantum manu ac viribus per caedem ac vulnera aut eripere aut retinere potuissent?
91
qui
91
igitur primi virtute et consilio praestanti exstiterunt, ii perspecto genere humanae docilitatis atque ingeni dissupatos
91
2
91
unum in locum congregarunt eosque ex feritate
91
3
91
illa ad iustitiam atque ad mansuetudinem transduxerunt.
91
tum
91
res ad communem utilitatem
91
4
91
, quas publicas appellamus, tum conventicula hominum, quae postea civitates nominatae sunt
91
5
91
, tum domicilia coniuncta, quas urbis dicimus, invento et divino iure et humano moenibus
91
6
91
saepserunt.
92
92
atque
92
inter hanc vitam perpolitam humanitate et illam immanem nihil tam interest quam ius atque vis. Horum utro uti nolumus, altero est utendum.
92
vim
92
volumus
92
1
92
exstingui, ius valeat necesse est, id est iudicia, quibus omne ius continetur; iudicia displicent aut nulla sunt, vis dominetur necesse est.
92
hoc
92
vident omnes: Milo et vidit et fecit, ut ius experiretur, vim depelleret
92
2
92
.
92
altero
92
uti voluit, ut virtus audaciam vinceret; altero usus necessario est, ne virtus ab audacia vinceretur.
92
eademque
92
ratio fuit Sesti, si minus in accusando—neque enim per omnis fuit idem fieri necesse—at certe in necessitate defendendae salutis suae praesidioque contra vim et manum comparando.
93
93
O di immortales! quemnam ostenditis exitum nobis? quam spem rei publicae datis?
93
quotus
93
quisque invenietur tanta virtute vir qui optimam quamque causam rei publicae amplectatur, qui bonis viris deserviat, qui solidam laudem veramque quaerat? cum sciat duo illa rei publicae
93
1
93
paene fata, Gabinium et Pisonem
93
2
93
, alterum haurire cotidie ex pacatissimis
93
3
93
atque opulentissimis Syriae gazis innumerabile pondus auri, bellum inferre quiescentibus
93
4
93
, ut eorum veteres inlibatasque divitias in profundissimum libidinum suarum gurgitem profundat, villam aedificare in oculis omnium tantam tugurium ut iam videatur esse illa villa quam ipse tribunus plebis pictam olim in contionibus explicabat, quo fortissimum ac summum civem in invidiam homo castus ac non cupidus vocaret;
94
94
alterum Thracibus ac Dardanis primum pacem maxima pecunia vendidisse, deinde, ut illi pecuniam conficere possent, vexandam iis Macedoniam et spoliandam tradidisse, eundemque bona creditorum, civium Romanorum, cum debitoribus Graecis divisisse, cogere pecunias maximas a Dyrrachinis, spoliare Thessalos, certam Achaeis in annos singulos pecuniam imperavisse neque tamen ullo in publico aut religioso loco signum aut tabulam aut ornamentum reliquisse; illos
94
1
94
sic inludere quibus omne supplicium atque omnis iure optimo poena debetur, reos esse hos duos quos videtis.
94
omitto
94
iam Numerium, Serranum, Aelium, quisquilias seditionis Clodianae; sed tamen hi quoque etiam nunc volitant, ut videtis, nec, dum vos de vobis aliquid timebitis, illi umquam de se pertimescent
94
2
94
.
95
95
nam
95
quid ego de aedili ipso loquar, qui etiam diem dixit et accusavit de vi Milonem?
95
neque
95
hic tamen ulla umquam iniuria adducetur ut eum tali virtute tantaque firmitate animi se in rem publicam
95
1
95
fuisse paeniteat; sed qui haec vident adulescentes quonam suas mentis conferent?
95
ille
95
qui monumenta publica, qui aedis sacras, qui domos inimicorum suorum oppugnavit excidit
95
2
95
incendit, qui stipatus semper sicariis, saeptus armatis, munitus indicibus fuit, quorum hodie copia redundat, qui et peregrinam manum facinerosorum
95
3
95
concitavit et servos ad caedem idoneos
95
4
95
emit et in tribunatu
95
5
95
carcerem totum in forum effudit, volitat aedilis, accusat eum qui aliqua ex parte eius furorem exsultantem repressit: hic qui se est tutatus sic ut in privata re deos penatis suos, in re publica iura tribunatus atque auspicia defenderet, accusare eum moderate a quo ipse nefarie accusatur per senatus auctoritatem non est situs.
96
nimirum hoc illud est quod de me potissimum tu in accusatione quaesisti, quae esset nostra natio optimatium; sic enim dixisti. rem quaeris praeclaram iuventuti ad discendum nec mihi difficilem ad perdocendum; de qua pauca, iudices, dicam, et, ut arbitror, nec ab utilitate eorum qui audient, nec ab officio vestro, nec ab ipsa causa P. Sesti abhorrebit oratio mea. duo genera semper in hac civitate fuerunt eorum qui versari in re publica atque in ea se excellentius gerere studuerunt; quibus ex generibus alteri se popularis, alteri optimates et haberi et esse voluerunt. qui ea quae faciebant quaeque dicebant multitudini iucunda volebant esse, populares, qui autem ita se gerebant ut sua consilia optimo cuique probarent, optimates habebantur.
97
97
quis
97
ergo iste optimus quisque?
97
numero
97
, si quaeris, innumerabiles, neque enim aliter stare possemus; sunt principes consili publici, sunt qui eorum sectam sequuntur, sunt maximorum
97
1
97
ordinum homines, quibus patet curia, sunt municipales rusticique Romani, sunt negoti
97
2
97
gerentes, sunt etiam libertini optimates.
97
numerus
97
, ut dixi, huius generis late et varie diffusus est; sed genus universum, ut tollatur error, brevi circumscribi et definiri potest.
97
omnes
97
optimates sunt qui neque nocentes sunt nec natura improbi
97
3
97
nec furiosi
97
4
97
nec malis domesticis impediti.
97
esto
97
5
97
igitur ut ii
97
6
97
sint, quam tu
97
nationem
97
appellasti, qui et
97
7
97
integri sunt et sani et bene de rebus domesticis constituti. Horum qui voluntati, commodis, opinionibus
97
8
97
in gubernanda re publica serviunt, defensores optimatium ipsique optimates gravissimi et clarissimi cives numerantur et principes civitatis.
98
quid est igitur propositum his rei publicae gubernatoribus quod intueri et quo cursum suum derigerederigere P: dirigere B rell. debeant? id quod est praestantissimum maximeque optabile omnibus sanis et bonis et beatis, cum dignitate otium. hoc qui volunt, omnes optimates, qui efficiunt, summi viri et conservatores civitatis putantur; neque enim rerum gerendarum dignitate homines ecferriecferri P1G (efferri Hk): et ferri P2BΣ ita convenit ut otio nonnon om. PBGH prospiciant, neque ullum amplexari otium quod abhorreat a dignitate. huius autem otiosae dignitatis haec fundamenta sunt, haec membra, quae tuenda principibus et vel capitis periculo defendenda sunt: religiones, auspicia, potestates magistratuum, senatus auctoritas, leges, mos maiorum, iudicia, iuris dictio, fides, provinciae, socii, imperi laus, res militaris, aerarium.
99
99
harum
99
rerum tot atque tantarum esse defensorem et patronum magni animi est, magni ingeni magnaeque constantiae.
99
etenim
99
in tanto civium numero magna multitudo est eorum qui aut propter metum poenae, peccatorum suorum conscii, novos motus conversionesque rei publicae quaerant, aut qui propter insitum quendam animi furorem discordiis civium ac seditione pascantur, aut qui propter implicationem rei familiaris communi incendio malint quam suo deflagrare.
99
qui
99
cum tutores
99
1
99
sunt et duces suorum studiorum vitiorumque nacti
99
2
99
, in re publica fluctus excitantur
99
3
99
, ut vigilandum sit iis qui sibi gubernacula patriae depoposcerunt, enitendumque omni scientia ac diligentia ut, conservatis iis quae ego paulo ante fundamenta ac membra esse dixi, tenere cursum possint et capere oti illum portum et dignitatis.
100
hanc ego viam, iudices, si aut asperam atque arduam aut plenam esse periculorum autaut codd.: atque Garat.: et Kayser insidiarum negem, mentiar, praesertim cum id non modo intellexerim semper, sed etiam praeter ceteros senserim. maioribus praesidiis et copiis oppugnatur res publica quam defenditur, propterea quod audaces homines et perditi nutu impelluntur et ipsi etiam sponte sua contra rem publicam incitantur, boni nescio quo modo tardiores sunt et principiis rerum neglectis ad extremum ipsa denique necessitate excitantur, ita ut non numquam cunctatione ac tarditate, dum otium volunt etiam sine dignitate retinere, ipsi utrumque amittant.