Pro T. Annio Milone
Choose a text
id="mobileReaderAuthor" class="mobile-reader-author" href="/authors/cicero-marcus-tullius" aria-label="More works by Cicero, Marcus Tullius">
—
⋯
Original / primary: Perseus Lat2
1
1
etsi
1
vereor, iudices, ne turpe sit pro fortissimo viro dicere incipientem timere minimeque deceat, cum T. Annius ipse magis de rei publicae salute quam de sua perturbetur
1
1
1
, me ad eius causam parem animi magnitudinem adferre non posse, tamen haec novi iudici nova forma terret oculos qui, quocumque inciderunt, veterem
1
2
1
consuetudinem fori et pristinum morem iudiciorum requirunt.
1
non
1
enim corona consessus vester cinctus est, ut solebat; non usitata frequentia stipati sumus;
2
2
non illa
2
1
2
praesidia quae pro templis omnibus cernitis, etsi contra vim conlocata
2
2
2
sunt, non adferunt tamen oratori
2
3
2
terroris
2
4
2
aliquid, ut in foro et in iudicio, quamquam praesidiis salutaribus et necessariis saepti sumus, tamen ne non timere quidem sine aliquo timore possimus.
2
quae
2
si opposita Miloni putarem, cederem tempori
2
5
2
, iudices, nec enim
2
6
2
inter tantam vim armorum existimarem esse orationi
2
7
2
locum.
2
sed
2
me recreat et reficit Cn. Pompei, sapientissimi et iustissimi
2
8
2
viri, consilium, qui profecto nec iustitiae suae putaret esse, quem reum sententiis iudicum tradidisset, eundem telis militum dedere, nec sapientiae temeritatem concitatae multitudinis auctoritate publica armare.
3
3
quam
3
ob rem illa arma, centuriones, cohortes non periculum nobis, sed praesidium denuntiant, neque solum ut quieto, sed etiam ut magno animo simus hortantur, nec
3
1
3
auxilium modo defensioni meae verum etiam
3
2
3
silentium pollicentur.
3
reliqua
3
vero multitudo, quae quidem est civium, tota nostra est, nec eorum quisquam quos undique intuentis
3
3
3
, unde aliqua fori pars aspici potest, et huius exitum iudici exspectantis videtis, non cum virtuti Milonis favet, tum de se, de liberis suis, de patria, de fortunis hodierno die decertari putat.
3
unum
3
genus est adversum infestumque nobis eorum quos P. Clodi furor rapinis et incendiis et omnibus exitiis publicis pavit; qui hesterna etiam contione incitati sunt ut vobis voce praeirent quid iudicaretis.
3
quorum
3
clamor si qui forte fuerit, admonere vos debebit ut eum civem retineatis qui semper genus illud
3
4
3
hominum clamoresque maximos prae
3
5
3
vestra salute neglexit.
4
4
quam
4
ob rem adeste animis, iudices, et timorem, si quem habetis, deponite.
4
nam
4
si umquam
4
1
4
de bonis et fortibus viris, si umquam de bene meritis civibus potestas vobis
4
2
4
iudicandi fuit, si denique umquam locus amplissimorum ordinum delectis viris datus est ut sua studia erga fortis et bonos civis
4
3
4
, quae voltu et verbis saepe significassent, re et sententiis declararent, hoc profecto tempore eam potestatem omnem vos habetis ut statuatis utrum nos qui semper vestrae auctoritati dediti fuimus semper miseri lugeamus an diu vexati a perditissimis civibus aliquando per vos ac per vestram fidem, virtutem sapientiamque recreemur.
5
5
quid
5
enim nobis duobus
5
1
5
, iudices, laboriosius, quid magis sollicitum, magis exercitum
5
2
5
dici aut fingi potest, qui spe amplissimorum praemiorum ad rem publicam adducti metu crudelissimorum suppliciorum carere non possumus?
5
equidem
5
ceteras tempestates et procellas in illis dumtaxat fluctibus contionum semper putavi Miloni esse subeundas, quia semper pro bonis contra
5
3
5
improbos senserat, in iudicio vero et in eo consilio in quo ex coniunctis
5
4
5
ordinibus amplissimi viri iudicarent numquam existimavi spem ullam esse habituros Milonis inimicos ad eius
5
5
5
non modo salutem exstinguendam sed etiam gloriam per talis viros infringendam.
6
6
quamquam
6
in hac causa iudices, T. Anni tribunatu rebusque
6
1
6
omnibus pro salute rei publicae gestis ad huius criminis defensionem non abutemur. Nisi oculis videritis insidias Miloni a Clodio esse
6
2
6
factas, nec deprecaturi sumus ut crimen hoc nobis propter multa praeclara in rem publicam merita condonetis, nec postulaturi ut, quia
6
3
6
mors P. Clodi salus vestra fuerit, idcirco eam virtuti Milonis potius quam populi Romani felicitati adsignetis.
6
sin
6
4
6
illius insidiae clariores hac luce fuerint, tum denique obsecrabo obtestaborque vos, iudices, si cetera amisimus, hoc nobis
6
5
6
saltem ut relinquatur, vitam
6
6
6
ab inimicorum audacia telisque ut impune liceat defendere.
7
7
sed
7
ante quam ad eam orationem venio quae est propria vestrae quaestionis videntur ea mihi
7
1
7
esse refutanda quae et in
7
2
7
senatu ab inimicis saepe iactata sunt et in contione ab improbis
7
3
7
et paulo ante ab accusatoribus, ut omni errore
7
4
7
sublato rem plane quae veniat in iudicium videre possitis.
7
negant
7
intueri lucem esse fas
7
5
7
ei qui a se hominem occisum esse
7
6
7
fateatur.
7
in
7
qua tandem urbe hoc homines stultissimi disputant
7
7
7
?
7
nempe
7
in ea quae primum iudicium de capite vidit M. Horati, fortissimi viri, qui nondum libera civitate tamen populi Romani comitiis liberatus est, cum sua manu sororem esse interfectam fateretur.
8
8
an
8
est quisquam qui hoc ignoret, cum de homine occiso quaeratur, aut negari solere omnino esse factum aut recte et iure factum esse defendi? Nisi vero existimatis dementem P. Africanum fuisse qui, cum a C. Carbone tribuno plebis seditiose in contione
8
1
8
interrogaretur quid de Ti. Gracchi morte sentiret, responderit
8
2
8
iure caesum videri.
8
neque
8
enim posset aut Ahala ille Servilius aut P. Nasica aut L. Opimius aut C. Marius
8
3
8
aut me consule senatus non nefarius haberi, si sceleratos civis
8
4
8
interfici nefas esset.
8
itaque
8
hoc, iudices, non sine causa etiam fictis fabulis doctissimi homines memoriae prodiderunt, eum qui patris ulciscendi causa matrem necavisset variatis hominum sententiis non solum divina
8
5
8
sed etiam sapientissimae deae sententia liberatum.
9
9
quod
9
si
9
xii
9
1
9
tabulae nocturnum furem quoquo modo, diurnum autem, si se telo defenderet
9
2
9
, interfici impune voluerunt, quis est qui, quoquo modo quis interfectus sit
9
3
9
, puniendum putet, cum videat aliquando gladium nobis
9
4
9
ad hominem occidendum
9
5
9
ab ipsis porrigi legibus?
9
atqui
9
, si tempus est ullum iure hominis necandi, quae multa sunt, certe illud est non modo iustum verum etiam necessarium, cum vi vis inlata defenditur.
9
pudicitiam
9
cum eriperet militi tribunus militaris in exercitu C. Mari, propinquus eius imperatoris, interfectus ab eo est cui vim adferebat; facere enim probus adulescens periculose quam perpeti turpiter maluit.
9
atque
9
hunc ille summus vir scelere
9
6
9
solutum periculo liberavit.
10
10
insidiatori
10
vero et latroni quae potest inferri iniusta nex?
10
quid
10
comitatus nostri, quid gladii volunt? quos habere certe non liceret, si uti illis nullo pacto liceret.
10
est
10
igitur haec, iudices, non scripta, sed nata lex, quam non didicimus, accepimus, legimus, verum ex
10
1
10
natura ipsa adripuimus, hausimus
10
2
10
, expressimus, ad quam non docti sed facti, non instituti sed imbuti sumus, ut, si vita nostra in aliquas insidias, si in vim et in tela aut latronum aut inimicorum incidisset, omnis honesta ratio esset expediendae salutis.
11
11
silent
11
enim leges inter arma nec se exspectari iubent
11
1
11
, cum ei qui exspectare velit ante iniusta poena luenda sit quam iusta repetenda.
11
etsi
11
persapienter et quodam modo tacite dat ipsa lex potestatem defendendi, quae non
11
2
11
hominem occidi, sed esse cum telo hominis occidendi causa vetat, ut, cum causa, non telum quaereretur, qui sui defendendi causa telo esset usus, non hominis occidendi causa habuisse telum iudicaretur.
11
quapropter
11
hoc maneat in causa, iudices; non enim dubito
11
3
11
quin probaturus sim vobis defensionem meam, si id memineritis quod oblivisci non potestis insidiatorem interfici iure
11
4
11
posse.
12
12
sequitur
12
illud quod a Milonis inimicis saepissime dicitur, caedem in qua P. Clodius occisus esset
12
1
12
senatum iudicasse contra rem publicam esse factam.
12
illam
12
vero senatus non sententiis suis solum sed etiam studiis comprobavit.
12
quotiens
12
enim est illa causa a nobis acta in senatu, quibus adsensionibus universi ordinis, quam nec tacitis nec occultis!
12
quando
12
enim
12
2
12
frequentissimo senatu quattuor aut summum quinque sunt inventi qui Milonis causam non probarent?
12
declarant
12
huius ambusti tribuni plebis illae intermortuae contiones quibus cotidie meam potentiam invidiose criminabatur, cum diceret senatum non quod sentiret sed quod
12
3
12
ego vellem decernere.
12
quae
12
quidem si potentia est appellanda potius quam propter
12
4
12
magna in rem publicam merita mediocris in bonis causis auctoritas aut propter hos officiosos labores meos non nulla apud bonos gratia, appelletur ita sane, dum modo ea nos utamur pro salute bonorum contra amentiam perditorum.
13
13
hanc
13
vero quaestionem, etsi non est iniqua, numquam tamen senatus constituendam putavit
13
1
13
; erant enim leges, erant quaestiones vel de caede vel de vi, nec tantum maerorem ac luctum senatui mors P. Clodi adferebat ut nova quaestio constitueretur.
13
cuius
13
enim de illo incesto stupro
13
2
13
iudicium decernendi senatui potestas esset erepta, de eius interitu quis potest credere senatum iudicium novum constituendum putasse?
13
cur
13
igitur incendium curiae, oppugnationem aedium M. Lepidi, caedem hanc ipsam contra rem publicam senatus factam esse decrevit?
13
quia
13
nulla vis umquam est in libera civitate suscepta inter civis non contra rem publicam—
14
14
non enim est ulla
14
1
14
defensio contra vim umquam optanda, sed non numquam est necessaria,—nisi vero aut ille dies quo
14
2
14
Ti. Gracchus est caesus, aut ille quo Gaius, aut arma
14
3
14
Saturnini non, etiam si e
14
4
14
re publica oppressa sunt, rem publicam tamen volnerarunt.
14
itaque
14
ego ipse decrevi, cum caedem in via
14
5
14
Appia factam esse constaret, non eum qui se defendisset contra rem publicam fecisse, sed, cum inesset
14
6
14
in re vis et insidiae, crimen iudicio reservavi, rem notavi.
14
quod
14
si per furiosum illum
14
tr. tribunum
14
pl. plebis
14
7
14
senatui quod sentiebat perficere licuisset, novam quaestionem nullam haberemus.
14
decernebat
14
enim ut veteribus legibus, tantum modo extra ordinem, quaereretur.
14
divisa
14
sententia est postulante nescio quo—nihil enim necesse est omnium me flagitia proferre —sic reliqua auctoritas senatus empta intercessione sublata est.
15
15
at
15
enim Cn. Pompeius rogatione sua et de re
15
1
15
et de causa iudicavit: tulit enim de caede quae in Appia via facta esset, in qua P. Clodius occisus esset.
15
quid
15
ergo tulit?
15
nempe
15
ut quaereretur.
15
quid
15
porro quaerendum est
15
2
15
? factumne sit?
15
at
15
constat. A quo?
15
at
15
paret
15
3
15
.
15
vidit
15
igitur etiam in confessione facti iuris tamen defensionem suscipi posse.
15
quod
15
nisi vidisset, posse absolvi eum qui fateretur, cum videret nos fateri, neque quaeri umquam iussisset nec vobis tam
15
4
15
hanc salutarem in iudicando litteram quam illam tristem dedisset.
15
mihi
15
vero Cn. Pompeius non modo nihil gravius contra Milonem iudicasse sed etiam statuisse videtur quid vos in
15
5
15
iudicando spectare oporteret.
15
nam
15
qui non poenam confessioni, sed defensionem dedit, is causam interitus quaerendam, non interitum putavit.
16
16
iam
16
illud ipse dicet
16
1
16
profecto quod sua sponte fecit, Publione Clodio tribuendum putarit an tempori.
16
domi
16
2
16
suae nobilissimus vir, senatus propugnator atque illis quidem temporibus paene patronus, avunculus huius iudicis nostri fortissimi viri, M. Catonis, tribunus plebis M. Drusus occisus est.
16
nihil
16
de eius morte populus consultus est
16
3
16
, nulla quaestio decreta a senatu est.
16
quantum
16
luctum fuisse in hac urbe
16
4
16
a nostris patribus accepimus, cum P. Africano domi suae quiescenti
16
5
16
illa nocturna vis esset inlata?
16
quis
16
tum non ingemuit
16
6
16
, quis non arsit dolore, quem immortalem, si fieri posset, omnes esse cuperent, eius ne necessariam quidem exspectatam esse mortem?
16
num
16
igitur ulla quaestio de Africani morte lata est?
16
certe
16
nulla.
17
17
quid
17
ita?
17
quia
17
non alio facinore clari homines, alio obscuri necantur.
17
intersit
17
inter vitae dignitatem summorum atque infimorum; mors quidem inlata per scelus isdem et
17
1
17
poenis teneatur et legibus. Nisi forte magis erit parricida, si qui consularem patrem quam si qui humilem
17
2
17
necarit, aut eo mors atrocior erit P
17
3
17
. Clodi quod is in monumentis maiorum suorum sit interfectus
17
4
17
—hoc enim ab istis saepe dicitur— proinde quasi Appius ille Caecus viam munierit
17
5
17
, non qua populus uteretur, sed ubi impune sui posteri latrocinarentur!
18
18
itaque
18
in eadem ista Appia
18
1
18
cum ornatissimum equitem Romanum P. Clodius
18
2
18
M. Papirium occidisset, non fuit illud facinus puniendum—homo enim nobilis in suis monumentis equitem Romanum occiderat—nunc eiusdem Appiae
18
3
18
nomen quantas tragoedias excitat!
18
quae
18
4
18
cruentata antea caede honesti atque innocentis viri silebatur, eadem nunc crebro usurpatur, postea quam latronis et parricidae sanguine imbuta est.
18
sed
18
quid ego illa commemoro?
18
comprehensus
18
est in templo Castoris servus P. Clodi, quem ille ad Cn. Pompeium interficiendum conlocarat.
18
extorta
18
est ei confitenti sica de manibus.
18
caruit
18
foro postea Pompeius, caruit senatu, caruit publico; ianua se ac parietibus, non iure legum iudiciorumque texit.
19
19
num
19
quae rogatio lata, num quae nova quaestio decreta est?
19
atqui
19
si res, si vir, si tempus ullum dignum fuit, certe haec in illa causa summa omnia fuerunt.
19
insidiator
19
erat in foro conlocatus atque in vestibulo ipso senatus; ei viro autem mors parabatur cuius in vita nitebatur salus civitatis; eo porro rei publicae tempore quo, si unus ille occidisset
19
1
19
, non haec solum civitas sed gentes omnes concidissent. Nisi vero, quia perfecta res non est, non fuit punienda
19
2
19
, proinde quasi exitus rerum, non hominum consilia legibus vindicentur.
19
minus
19
dolendum fuit re non perfecta, sed puniendum
19
3
19
certe nihilo minus.
20
20
quotiens
20
ego ipse, iudices, ex P. Clodi telis et ex cruentis eius manibus effugi! ex quibus si me non vel mea
20
1
20
vel rei publicae fortuna servasset, quis tandem de interitu meo quaestionem tulisset?
20
sed
20
stulti sumus qui Drusum, qui Africanum, Pompeium, nosmet ipsos cum P. Clodio conferre audeamus.
20
tolerabilia
20
fuerunt illa: P. Clodi mortem aequo animo ferre nemo
20
2
20
potest.
20
luget
20
senatus, maeret equester ordo, tota civitas confecta senio est, squalent municipia, adflictantur coloniae, agri denique ipsi tam beneficum, tam salutarem, tam mansuetum civem desiderant.
21
21
non
21
fuit ea causa, iudices, profecto, non fuit cur sibi censeret Pompeius quaestionem ferendam, sed homo sapiens atque alta et divina quadam mente praeditus multa vidit: fuisse illum sibi inimicum, familiarem Milonem; in communi omnium laetitia si etiam ipse gauderet, timuit ne videretur infirmior fides reconciliatae gratiae.
21
multa
21
etiam alia vidit, sed illud maxime, quamvis atrociter ipse tulisset, vos tamen fortiter iudicaturos.
21
itaque
21
delegit ex florentissimis ordinibus ipsa lumina, neque vero, quod non nulli dictitant, secrevit in iudicibus legendis amicos meos.
21
neque
21
enim hoc cogitavit vir iustissimus, neque in bonis viris
21
1
21
legendis id adsequi potuisset, etiam si cupisset.
21
non
21
enim mea gratia familiaritatibus continetur, quae late patere non possunt, propterea quod consuetudines victus non possunt esse cum multis
21
2
21
; sed, si quid possumus, ex eo possumus quod res publica nos coniunxit cum bonis.
21
ex
21
quibus ille cum optimos viros legeret idque maxime ad fidem suam pertinere arbitraretur, non potuit legere non studiosos mei.
22
22
quod
22
vero te, L. Domiti, huic quaestioni praeesse maxime voluit, nihil quaesivit aliud
22
1
22
nisi iustitiam, gravitatem, humanitatem, fidem.
22
tulit
22
ut consularem necesse esset: credo, quod principum munus esse ducebat resistere et levitati multitudinis et perditorum temeritati.
22
ex
22
consularibus te creavit potissimum: dederas enim quam contemneres popularis insanias
22
2
22
iam
22
3
22
ab adulescentia documenta maxima.
23
23
quam
23
ob rem, iudices, ut aliquando ad causam crimenque veniamus, si neque omnis confessio facti est inusitata, neque de causa nostra quicquam aliter ac nos vellemus a senatu iudicatum est, et lator ipse legis, cum esset controversia nulla facti, iuris tamen disceptationem esse voluit, et ei lecti
23
1
23
iudices, isque praepositus
23
est
23
2
23
quaestioni qui haec iuste sapienterque disceptet, reliquum est, iudices, ut nihil iam quaerere aliud
23
3
23
debeatis nisi uter utri insidias fecerit.
23
quod
23
quo facilius argumentis perspicere possitis
23
4
23
, rem gestam vobis dum breviter expono, quaeso, diligenter attendite.
24
24
P. Clodius, cum statuisset omni scelere in praetura vexare rem publicam videretque ita tracta
24
1
24
esse comitia anno superiore
24
2
24
ut non multos mensis praeturam gerere posset, qui non honoris gradum spectaret, ut ceteri, sed et L. Paulum conlegam effugere vellet, singulari virtute civem, et annum integrum ad dilacerandam rem publicam quaereret, subito reliquit annum suum seseque in proximum
24
3
24
transtulit, non, ut fit, religione aliqua, sed ut haberet, quod ipse dicebat, ad praeturam gerendam, hoc est ad evertendam rem publicam, plenum annum atque integrum.
25
25
occurrebat
25
ei mancam ac debilem praeturam futuram suam consule Milone; eum porro summo consensu populi Romani consulem fieri videbat.
25
contulit
25
se ad eius competitores, sed ita totam ut petitionem ipse solus etiam invitis illis gubernaret, tota ut comitia suis, ut dictitabat, umeris sustineret.
25
convocabat
25
tribus, se interponebat, Collinam
25
1
25
novam dilectu perditissimorum civium conscribebat.
25
quanto
25
ille plura miscebat, tanto hic magis in dies convalescebat. Vbi vidit homo ad omne facinus paratissimus fortissimum virum, inimicissimum suum, certissimum consulem, idque intellexit non solum sermonibus, sed etiam suffragiis populi Romani saepe esse declaratum, palam agere coepit et aperte dicere occidendum Milonem.
26
26
servos
26
agrestis et barbaros, quibus silvas publicas depopulatus erat Etruriamque vexarat, ex Appennino deduxerat, quos videbatis.
26
res
26
erat minime obscura.
26
etenim
26
dictitabat palam
26
1
26
consulatum Miloni eripi
26
2
26
non posse, vitam posse.
26
significavit
26
hoc saepe in senatu, dixit in contione; quin etiam
26
M.
26
3
26
Favonio, fortissimo viro, quaerenti ex eo qua spe fureret Milone vivo, respondit triduo illum aut
26
4
26
summum quadriduo esse periturum; quam vocem eius ad hunc M. Catonem statim Favonius detulit.
27
27
interim
27
cum sciret Clodius—neque enim erat id difficile
27
1
27
scire a Lanuvinis
27
2
27
—iter sollemne, legitimum, necessarium ante diem
27
xiii
27
Kalendas Februarias Miloni esse Lanuvium ad flaminem prodendum, quod erat dictator Lanuvi Milo
27
3
27
, Roma subito ipse profectus pridie est ut ante suum fundum, quod re intellectum est, Miloni insidias conlocaret; atque ita profectus est ut contionem turbulentam in qua eius furor desideratus est, quae illo ipso die habita est
27
4
27
, relinqueret, quam, nisi obire facinoris locum tempusque voluisset, numquam reliquisset.
28
28
Milo autem cum in senatu fuisset eo die quoad senatus est dimissus, domum venit, calceos et vestimenta mutavit, paulisper, dum se uxor, ut fit, comparat, commoratus est, dein profectus id temporis cum iam Clodius, si quidem eo die Romam venturus erat, redire potuisset.
28
obviam
28
fit ei Clodius, expeditus, in equo, nulla raeda, nullis impedimentis, nullis Graecis comitibus, ut solebat, sine uxore, quod numquam fere
28
1
28
: cum hic insidiator, qui iter illud ad caedem faciendam apparasset, cum uxore veheretur in raeda, paenulatus, magno et impedito et muliebri ac delicato ancillarum puerorumque comitatu.
29
29
fit
29
obviam Clodio ante fundum eius hora fere undecima aut non multo secus.
29
statim
29
complures cum telis
29
1
29
in hunc faciunt de loco superiore impetum; adversi
29
2
29
raedarium occidunt.
29
cum
29
autem hic de raeda reiecta paenula desiluisset seque acri animo defenderet, illi qui erant cum Clodio gladiis eductis, partim recurrere ad raedam ut a tergo Milonem adorirentur
29
3
29
, partim, quod hunc iam interfectum putarent, caedere incipiunt eius servos qui post erant; ex quibus qui animo fideli in dominum et praesenti
29
4
29
fuerunt, partim occisi sunt, partim, cum ad raedam pugnari viderent, domino
29
5
29
succurrere prohiberentur, Milonem occisum et ex ipso Clodio audirent et re vera putarent, fecerunt id servi Milonis—dicam enim aperte
29
6
29
non derivandi criminis causa, sed ut factum est—nec imperante nec sciente nec praesente domino
29
7
29
, quod suos quisque servos in tali re facere voluisset.
30
30
haec
30
sicuti
30
1
30
exposui ita gesta sunt, iudices: insidiator superatus est, vi victa vis vel potius oppressa virtute audacia est.
30
nihil
30
dico
30
2
30
quid res publica consecuta sit, nihil quid vos, nihil quid omnes boni: nihil sane id
30
3
30
prosit Miloni, qui hoc fato natus est ut ne se quidem servare potuerit quin una rem publicam vosque servaret.
30
si
30
id iure fieri non potuit
30
4
30
, nihil habeo quod
30
5
30
defendam.
30
sin
30
hoc et
30
6
30
ratio doctis et necessitas barbaris et mos gentibus et feris
30
7
30
natura ipsa praescripsit ut omnem semper vim quacumque ope possent a corpore, a capite, a vita sua propulsarent, non potestis hoc facinus improbum iudicare quin simul iudicetis omnibus qui in latrones inciderint aut illorum telis aut vestris sententiis esse pereundum.
31
31
quod
31
si ita putasset, certe optabilius Miloni fuit dare iugulum P. Clodio, non semel ab illo neque tum primum petitum, quam iugulari a vobis, quia se non iugulandum illi tradidisset.
31
sin
31
hoc nemo vestrum ita sentit, illud iam in iudicium venit, non
31
1
31
occisusne sit, quod fatemur, sed iure an iniuria, quod multis in causis saepe
31
2
31
quaesitum est.
31
insidias
31
factas esse constat, et id est quod senatus contra rem publicam factum iudicavit; ab utro factae sint incertum est.
31
de
31
hoc igitur latum est
31
3
31
ut quaereretur.
31
ita
31
et senatus rem, non hominem notavit et Pompeius de iure, non de facto quaestionem tulit.
31
num
31
quid igitur aliud in iudicium venit nisi uter utri insidias fecerit?
31
profecto
31
nihil: si hic illi, ut ne sit impune; si ille huic, tum nos
31
4
31
scelere solvamur.
32
32
quonam
32
igitur pacto probari potest insidias Miloni fecisse Clodium?
32
satis
32
est in illa quidem tam audaci, tam nefaria belua docere, magnam ei causam, magnam spem in Milonis morte propositam, magnas utilitates fuisse.
32
itaque
32
illud Cassianum
32
cui bono fueritcui bono fuerit iudicium (indicium Purser) codd. Asconii
32
in his personis valeat, etsi boni nullo emolumento impelluntur in fraudem, improbi saepe parvo.
32
atqui
32
Milone interfecto Clodius haec adsequebatur, non modo ut praetor esset non eo consule quo sceleris facere nihil
32
2
32
posset sed etiam ut eis
32
3
32
consulibus praetor esset quibus si non adiuvantibus, at coniventibus certe speraret se posse
32
4
32
eludere in illis suis cogitatis furoribus: cuius illi conatus, ut ipse ratiocinabatur, nec cuperent reprimere, si possent
32
5
32
, cum tantum beneficium ei se debere arbitrarentur, et, si vellent, fortasse vix possent frangere hominis sceleratissimi conroboratam iam vetustate audaciam.
33
33
an
33
vero, iudices, vos soli ignoratis, vos hospites in hac urbe versamini, vestrae peregrinantur aures neque in hoc pervagato civitatis sermone versantur, quas ille leges, si leges nominandae sunt ac non faces urbis, pestes rei publicae, fuerit impositurus nobis omnibus atque inusturus?
33
exhibe
33
1
33
, exhibe, quaeso, Sexte Clodi, librarium illud legum vestrarum quod te aiunt eripuisse e domo et ex mediis armis turbaque nocturna tamquam Palladium sustulisse
33
2
33
, ut praeclarum videlicet munus atque instrumentum tribunatus ad aliquem, si nactus esses, qui tuo arbitrio tribunatum gereret, deferre posses
33
3
33
.
33
et
33
aspexit me illis quidem
33
4
33
oculis quibus tum solebat cum omnibus omnia minabatur.
33
movet
33
me quippe lumen curiae!
33
quid
33
? tu me tibi iratum, Sexte, putas, cuius tu
33
5
33
inimicissimum multo crudelius etiam punitus es, quam erat humanitatis meae postulare?
33
tu
33
P. Clodi cruentum cadaver eiecisti domo, tu in publicum abiecisti, tu spoliatum imaginibus, exsequiis, pompa, laudatione, infelicissimis lignis semiustilatum nocturnis canibus dilaniandum reliquisti.
33
qua
33
re, etsi nefarie fecisti, tamen, quoniam in meo inimico crudelitatem exprompsisti tuam, laudare non possum, irasci certe non debeo.
34
34
Audistis, iudices, quantum Clodi inter
34
fuerit
34
1
34
occidi Milonem: convertite animos nunc vicissim ad Milonem.
34
quid
34
Milonis intererat interfici Clodium? quid erat cur Milo non dicam admitteret, sed optaret?
34
obstabat in spe consulatus Miloni Clodius.
34
at
34
eo repugnante fiebat, immo vero eo fiebat magis, nec me suffragatore meliore utebatur quam Clodio.
34
valebat
34
apud vos, iudices, Milonis erga me remque publicam meritorum memoria, valebant preces et lacrimae nostrae, quibus ego tum vos mirifice moveri sentiebam, sed plus multo valebat periculorum impendentium timor.
34
quis
34
enim erat civium qui sibi solutam P. Clodi praeturam sine maximo rerum novarum metu proponeret?
34
solutam
34
autem
34
2
34
fore videbatis, nisi esset is consul qui eam auderet possetque constringere. Eum Milonem unum esse cum sentiret universus populus Romanus, quis dubitaret suffragio suo se metu, periculo rem publicam liberare?
34
at
34
nunc, Clodio
34
3
34
remoto, usitatis iam rebus enitendum est Miloni ut tueatur dignitatem suam; singularis illa et
34
4
34
huic uni concessa gloria quae cotidie augebatur frangendis furoribus Clodianis iam Clodi morte cecidit.
34
vos
34
adepti estis ne quem civem metueretis; hic exercitationem virtutis, suffragationem consulatus, fontem perennem gloriae suae perdidit.
34
itaque
34
Milonis consulatus qui vivo Clodio labefactari non poterat mortuo denique temptari coeptus est.
34
non
34
modo igitur nihil prodest sed obest etiam Clodi mors Miloni.
35
35
at valuit odium, fecit iratus, fecit inimicus, fuit ultor iniuriae, punitor dolorispoenitur P sui.
35
quid
35
? si haec non dico maiora fuerunt in Clodio quam in Milone, sed in illo maxima, nulla in hoc, quid voltis amplius?
35
quid
35
enim odisset Clodium Milo, segetem ac materiam
35
2
35
suae gloriae, praeter hoc civile odium quo omnis improbos odimus?
35
illi
35
3
35
erat ut odisset primum defensorem
35
4
35
salutis meae, deinde vexatorem furoris, domitorem armorum suorum, postremo etiam accusatorem suum; reus enim Milonis lege Plotia
35
5
35
fuit Clodius quoad vixit
35
6
35
.
35
quo
35
tandem animo hoc tyrannum illum
35
7
35
tulisse creditis? quantum odium illius et in
35
8
35
homine iniusto quam etiam iustum fuisse?
36
36
reliquum
36
1
36
est ut iam illum natura ipsius consuetudoque defendat, hunc autem haec eadem coarguant.
36
nihil per vim umquam Clodius, omnia per vim Milo.
36
quid
36
? ego, iudices, cum maerentibus vobis urbe cessi, iudiciumne timui
36
2
36
, non servos, non arma, non vim?
36
quae
36
fuisset igitur iusta causa restituendi mei, nisi fuisset iniusta eiciendi?
36
diem
36
mihi, credo, dixerat, multam inrogarat, actionem perduellionis intenderat, et mihi videlicet in causa aut mala aut
36
3
36
mea, non et
36
4
36
praeclarissima et vestra, iudicium timendum fuit.
36
servorum
36
et egentium civium
36
5
36
et facinorosorum armis meos civis, meis consiliis periculisque servatos, pro me obici nolui.
37
37
vidi
37
enim, vidi hunc ipsum Q. Hortensium, lumen et ornamentum rei publicae, paene interfici
37
1
37
servorum manu, cum mihi adesset; qua in turba C. Vibienus senator, vir optimus, cum hoc cum esset una, ita est mulcatus
37
2
37
ut vitam amiserit.
37
itaque
37
quando illius postea sica illa quam a Catilina acceperat conquievit?
37
haec
37
intenta
37
3
37
nobis est, huic ego vos obici pro me non sum passus, haec insidiata Pompeio est, haec viam Appiam
37
4
37
, monumentum
37
5
37
sui nominis
37
6
37
, nece Papiri cruentavit, haec
37
7
37
eadem longo intervallo conversa rursus est in me; nuper quidem, ut scitis, me ad regiam paene confecit.
38
38
quid
38
simile
38
1
38
Milonis? cuius vis omnis haec semper fuit, ne P. Clodius, cum in iudicium detrahi non posset, vi oppressam civitatem teneret.
38
quem
38
si interficere voluisset, quantae
38
2
38
quotiens occasiones, quam praeclarae fuerunt!
38
potuitne
38
, cum domum ac deos penatis suos illo oppugnante defenderet, iure se ulcisci, potuitne civi egregio et viro fortissimo, P. Sestio, conlega suo, volnerato, potuitne Q. Fabricio, viro optimo, cum de reditu meo legem ferret, pulso, crudelissima in foro caede facta, potuitne L. Caecili, iustissimi fortissimique praetoris, oppugnata domo, potuitne illo die quo
38
3
38
est lata lex de me, cum totius Italiae concursus, quem mea salus concitarat, facti illius gloriam libens agnovisset
38
4
38
, ut, etiam si id Milo fecisset, cuncta civitas eam laudem pro sua vindicaret?
39
39
at
39
quod erat tempus?
39
clarissimus
39
et fortissimus vir
39
1
39
consul, inimicus Clodio, P. Lentulus
39
2
39
, ultor sceleris illius
39
3
39
, propugnator senatus, defensor vestrae voluntatis, patronus publici consensus, restitutor salutis meae; septem praetores, octo tribuni plebei illius adversarii, defensores mei; Cn. Pompeius, auctor et dux mei reditus, illius hostis, cuius sententiam senatus omnis
39
4
39
de salute mea gravissimam et ornatissimam secutus est, qui populum Romanum est cohortatus
39
5
39
; qui cum decretum de me
39
6
39
Capuae fecisset
39
7
39
, ipse cunctae Italiae cupienti et eius fidem imploranti signum dedit ut ad me restituendum Romam concurreret
39
8
39
; omnium denique in illum odia civium ardebant desiderio mei, quem qui tum interemisset, non de impunitate eius, sed de praemiis cogitaretur.
40
40
tum
40
1
40
se Milo continuit et P. Clodium in iudicium bis, ad vim numquam vocavit.
40
quid
40
? privato Milone et reo ad populum accusante P.
40
2
40
Clodio, cum in Cn. Pompeium pro Milone dicentem impetus factus est, quae tum non modo occasio sed etiam causa illius opprimendi fuit?
40
nuper
40
vero cum M.
40
3
40
Antonius summam spem salutis bonis omnibus attulisset gravissimamque adulescens nobilissimus rei publicae partem fortissime suscepisset, atque illam beluam, iudici laqueos declinantem, iam inretitam teneret, qui locus, quod tempus illud, di immortales, fuit!
40
cum
40
se ille fugiens in scalarum tenebras
40
4
40
abdidisset, magnum Miloni fuit conficere illam pestem nulla sua invidia, M.
40
5
40
vero Antoni maxima gloria?
41
41
quid
41
? comitiis in campo quotiens potestas fuit! cum ille in saepta inrupisset
41
1
41
, gladios destringendos, lapides iaciendos curasset
41
2
41
, dein subito voltu Milonis perterritus fugeret ad Tiberim, vos et omnes boni vota faceretis ut Miloni uti virtute sua liberet.
41
quem
41
igitur cum omnium gratia noluit, hunc voluit cum aliquorum querela, quem iure, quem loco, quem tempore, quem impune non est ausus, hunc iniuria, iniquo loco, alieno tempore, periculo capitis non dubitavit occidere?
42
42
praesertim, iudices, cum honoris amplissimi contentio et dies comitiorum subesset, quo quidem tempore—scio enim quam timida sit ambitio quantaque et quam sollicita sit cupiditas consulatus —omnia non modo quae reprehendi palam sed etiam quae obscure
42
1
42
cogitari possunt timemus, rumorem, fabulam falsam, fictam, levem
42
2
42
perhorrescimus, ora omnium atque oculos intuemur.
42
nihil
42
est enim
42
3
42
tam molle, tam tenerum, tam aut fragile aut flexibile quam voluntas erga nos sensusque civium, qui non modo improbitati irascuntur candidatorum sed etiam in recte factis saepe fastidiunt.
43
43
hunc
43
igitur diem
43
1
43
campi speratum atque exoptatum sibi proponens Milo, cruentis manibus scelus et facinus prae se ferens et confitens ad illa augusta centuriarum auspicia veniebat?
43
quam
43
hoc non credibile est
43
2
43
in hoc, quam idem in Clodio non dubitandum, qui se ipse
43
3
43
interfecto Milone regnaturum putaret!
43
quid
43
? quod caput est audaciae
43
4
43
, iudices, quis ignorat maximam inlecebram esse peccandi impunitatis spem?
43
in
43
utro igitur haec fuit? in Milone qui etiam nunc reus est facti aut praeclari aut certe necessarii, an in Clodio qui ita iudicia poenamque contempserat ut eum nihil delectaret quod aut per naturam fas esset aut per leges liceret?
44
44
sed
44
quid ego argumentor, quid plura disputo?
44
te
44
, Q. Petili
44
1
44
, appello, optimum et fortissimum civem; te, M. Cato, testor, quos mihi divina quaedam sors dedit iudices.
44
vos
44
ex M. Favonio audistis Clodium sibi dixisse, et audistis vivo Clodio, periturum Milonem triduo.
44
post
44
diem tertium gesta res est quam dixerat.
44
cum
44
ille non dubitarit
44
2
44
aperire quid cogitaret
44
3
44
, vos potestis dubitare
44
4
44
quid fecerit?
45
45
quem
45
ad modum igitur eum dies non fefellit?
45
dixi
45
equidem modo.
45
dictatoris
45
Lanuvini stata sacrificia nosse negoti nihil erat.
45
vidit
45
necesse esse Miloni proficisci Lanuvium illo ipso quo est profectus die: itaque antevertit
45
1
45
.
45
at
45
quo die?
45
quo
45
, ut ante dixi, fuit insanissima contio ab ipsius mercennario tribuno plebis concitata: quem diem ille, quam contionem, quos clamores, nisi ad cogitatum facinus approperaret, numquam reliquisset.
45
ergo
45
illi ne causa quidem itineris, etiam causa manendi
45
2
45
; Miloni manendi nulla facultas, exeundi non causa solum
45
3
45
sed etiam necessitas fuit
45
4
45
.
45
quid
45
si, ut ille scivit Milonem fore eo die in via, sic Clodium Milo ne suspicari quidem
45
5
45
potuit?
46
46
primum
46
quaero qui id scire
46
1
46
potuerit? quod vos idem in Clodio quaerere non potestis. Vt enim neminem alium nisi T. Patinam, familiarissimum suum, rogasset, scire potuit illo ipso die Lanuvi a dictatore Milone prodi flaminem necesse esse.
46
sed
46
erant permulti
46
2
46
alii ex quibus id facillime scire posset: omnes
46
3
46
scilicet Lanuvini. Milo de Clodi reditu unde quaesivit?
46
quaesierit
46
sane
46
4
46
—videte quid vobis largiar—servum etiam, ut Q.
46
5
46
Arrius, amicus meus
46
6
46
, dixit, corruperit.
46
legite
46
testimonia testium vestrorum.
46
dixit
46
C. Causinius
46
7
46
schola
46
, Interamnanus, familiarissimus et idem comes Clodi
46
8
46
, P. Clodium illo die in Albano mansurum fuisse, sed subito ei esse
46
9
46
nuntiatum Cyrum architectum esse mortuum, itaque repente Romam constituisse proficisci.
46
dixit
46
hoc item comes
46
10
46
P. Clodi, C. Clodius.
47
47
videte
47
, iudices, quantae res his testimoniis sint confectae.
47
primum
47
certe liberatur Milo non eo consilio profectus
47
1
47
esse ut insidiaretur in via Clodio: quippe, si ille obvius ei futurus omnino non erat.
47
deinde
47
—non enim video cur non meum quoque agam negotium—scitis, iudices, fuisse qui in hac rogatione suadenda diceret
47
2
47
Milonis manu caedem esse factam, consilio vero maioris alicuius.
47
me
47
videlicet latronem ac
47
3
47
sicarium abiecti homines et
47
4
47
perditi describebant.
47
iacent
47
5
47
suis testibus qui
47
6
47
Clodium negant eo die Romam, nisi de Cyro audisset, fuisse rediturum.
47
respiravi
47
, liberatus sum
47
7
47
; non vereor ne, quod ne suspicari quidem potuerim, videar id cogitasse.
48
48
nunc
48
persequar cetera; nam occurrit illud:
48
igitur ne Clodius quidem de insidiis cogitavit, quoniam fuit in Albano mansurus.
48
si
48
quidem exiturus
48
1
48
ad caedem e villa non fuisset.
48
video
48
enim illum qui dicatur de Cyri morte nuntiasse non id nuntiasse, sed Milonem appropinquare.
48
nam
48
quid de Cyro nuntiaret quem Clodius Roma
48
2
48
proficiscens reliquerat morientem?
48
testamentum
48
simul obsignavi, una fui
48
3
48
; testamentum autem palam fecerat et illum heredem et me scripserat.
48
quem
48
pridie hora tertia animam efflantem reliquisset, eum mortuum postridie hora decima denique ei nuntiabatur?
49
49
age
49
, sit ita factum: quae causa fuit
49
1
49
cur Romam properaret, cur in noctem se coniceret
49
2
49
?
49
quid
49
adferebat festinationis
49
3
49
quod heres erat?
49
primum
49
nihil erat
49
4
49
cur properato opus esset; deinde si quid esset, quid tandem erat quod ea nocte consequi posset, amitteret autem, si postridie Romam mane
49
5
49
venisset?
49
atqui
49
6
49
ut illi nocturnus ad urbem adventus vitandus potius quam expetendus
49
7
49
fuit, sic Miloni, cum insidiator esset, si illum ad urbem noctu
49
8
49
accessurum sciebat, subsidendum atque exspectandum fuit.
50
50
noctu
50
occidisset
50
1
50
: insidioso et pleno latronum in loco occidisset
50
2
50
.
50
nemo
50
ei neganti non credidisset quem esse omnes salvum etiam confitentem volunt.
50
sustinuisset
50
crimen
50
3
50
primum ipse ille latronum occultator et receptor
50
4
50
locus, tum neque muta solitudo indicasset neque caeca nox ostendisset Milonem; deinde
50
5
50
multi ab illo violati, spoliati, bonis expulsi, multi haec etiam timentes in suspicionem caderent, tota denique rea citaretur
50
6
50
Etruria.
51
51
atque
51
illo die certe Aricia rediens devertit Clodius ad se
51
1
51
in Albanum.
51
quod
51
ut sciret Milo illum Ariciae fuisse, suspicari tamen debuit eum, etiam si Romam illo die reverti vellet, ad villam suam quae viam tangeret deversurum.
51
cur
51
nec
51
2
51
ante occurrit ne ille in villa resideret, nec
51
3
51
eo in loco subsedit quo ille noctu venturus esset?
52
52
video
52
adhuc constare
52
1
52
, iudices, omnia: Miloni etiam utile fuisse Clodium vivere, illi ad ea quae concupierat optatissimum interitum Milonis; odium fuisse illius in hunc acerbissimum, nullum huius in illum; consuetudinem illius perpetuam in vi inferenda
52
2
52
, huius tantum in repellenda; mortem ab illo Miloni denuntiatam
52
3
52
et praedicatam
52
4
52
palam, nihil umquam auditum ex Milone; profectionis huius diem illi notum, reditum
52
5
52
illius huic ignotum fuisse; huius iter necessarium, illius etiam potius alienum; hunc prae se tulisse se illo die
52
6
52
exiturum, illum eo die se
52
7
52
dissimulasse rediturum; hunc nullius rei mutasse consilium, illum causam mutandi consili finxisse; huic, si insidiaretur, noctem prope urbem exspectandam, illi, etiam si hunc non timeret, tamen accessum ad urbem nocturnum fuisse metuendum.
53
53
videamus
53
nunc id quod caput est, locus ad insidias ille ipse ubi congressi sunt utri tandem fuerit aptior.
53
id
53
vero, iudices, etiam dubitandum et diutius cogitandum est?
53
ante
53
fundum Clodi quo in fundo propter insanas illas substructiones facile hominum mille versabatur
53
1
53
valentium, edito adversarii atque excelso loco superiorem se fore putabat
53
2
53
Milo, et ob eam rem eum locum ad pugnam
53
3
53
potissimum elegerat
53
4
53
, an in eo loco est potius exspectatus ab eo qui ipsius loci spe facere impetum cogitarat?
53
res
53
loquitur ipsa, iudices, quae semper valet plurimum.
54
54
si
54
haec non gesta
54
1
54
audiretis
54
2
54
, sed picta videretis, tamen appareret uter esset insidiator, uter nihil mali cogitaret
54
3
54
, cum alter veheretur in raeda paenulatus, una sederet uxor.
54
quid
54
horum non impeditissimum
54
4
54
? vestitus an vehiculum an comes? quid minus promptum ad pugnam, cum paenula inretitus, raeda impeditus, uxore paene constrictus esset?—
54
videte
54
nunc illum, primum egredientem e villa, subito: cur? vesperi
54
5
54
: quid necesse est? tarde: qui convenit, praesertim id temporis?
54
devertit in villam Pompei.
54
Pompeium ut videret? sciebat in Alsiensi esse; villam ut perspiceret? miliens in ea fuerat.
54
quid
54
ergo erat
54
6
54
? mora
54
7
54
et tergiversatio
54
8
54
: dum hic veniret, locum relinquere noluit.
55
55
age
55
nunc iter expediti latronis cum Milonis impedimentis comparate.
55
semper
55
ille antea cum uxore, tum sine ea; numquam nisi in raeda, tum in equo; comites Graeculi, quocumque ibat, etiam cum in castra Etrusca properabat, tum nugarum in comitatu
55
1
55
nihil. Milo qui numquam, tum casu pueros symphoniacos uxoris ducebat et ancillarum greges; ille qui semper secum scorta, semper exoletos, semper lupas duceret, tum neminem, nisi ut virum a viro lectum esse diceres.
55
cur
55
igitur victus est?
55
quia
55
non semper viator a latrone, non numquam etiam latro a viatore occiditur; quia, quamquam paratus in imparatos Clodius, ipse Clodius
55
2
55
tamen mulier inciderat in viros.
56
56
nec
56
vero sic erat umquam non paratus Milo contra illum
56
1
56
ut non satis fere esset paratus.
56
semper
56
ipse
56
2
56
et quantum interesset P. Clodii se interire
56
3
56
et quanto illi odio esset et quantum ille auderet cogitabat.
56
quam
56
ob rem vitam suam quam maximis praemiis propositam et paene addictam sciebat numquam in periculum sine praesidio et sine custodia proiciebat
56
4
56
.
56
adde
56
casus, adde incertos exitus pugnarum Martemque communem, qui saepe spoliantem iam et exsultantem evertit et perculit ab abiecto; adde inscitiam pransi, poti, oscitantis ducis qui, cum a tergo hostem interclusum reliquisset, nihil de eius extremis comitibus cogitavit, in quos incensos ira vitamque domini desperantis cum incidisset, haesit in eis
56
5
56
poenis quas ab eo servi fideles pro domini vita expetiverunt.
57
57
cur
57
igitur eos manu misit?
57
metuebat
57
scilicet ne indicaretur, ne dolorem perferre non possent, ne tormentis cogerentur occisum esse a servis Milonis in Appia via P. Clodium confiteri.
57
quid
57
opus est terrore
57
1
57
? quid quaeris?
57
occideritne
57
2
57
? occidit
57
3
57
.
57
iure
57
an iniuria?
57
nihil
57
ad tortorem: facti enim in eculeo quaestio est, iuris in iudicio.
57
quod
57
igitur in causa quaerendum est, id agamus
57
4
57
hic; quod tormentis inveniri
57
5
57
vis, id fatemur.
57
manu
57
vero cur miserit, si id potius quaeris quam cur parum amplis adfecerit praemiis, nescis inimici factum reprehendere.
58
58
dixit
58
enim hic idem qui semper omnia
58
1
58
constanter et fortiter, M.
58
2
58
Cato, et
58
3
58
dixit in turbulenta contione, quae tamen huius auctoritate placata est, non libertate solum sed etiam omnibus praemiis dignissimos fuisse qui domini caput defendissent.
58
quod
58
enim praemium satis magnum est tam benevolis, tam bonis, tam fidelibus servis, propter quos vivit?
58
etsi
58
id quidem non tanti est quam quod propter eosdem non sanguine et volneribus suis crudelissimi inimici mentem oculosque satiavit.
58
quos
58
nisi manu misisset, tormentis etiam dedendi fuerunt
58
4
58
conservatores domini, ultores sceleris, defensores necis.
58
hic
58
vero nihil habet in his malis quod minus moleste ferat quam, etiam si quid ipsi accidat, esse tamen illis meritum praemium persolutum.
59
59
sed
59
quaestiones urgent Milonem, quae sunt habitae nunc in atrio
59
libertatis
59
.
59
quibusnam
59
de servis?
59
rogas? de P. Clodi.
59
quis
59
1
59
eos postulavit?
59
Appius.
59
quis
59
produxit?
59
Appius.
59
Vnde?
59
ab Appio.
59
di
59
boni! quid potest agi severius
59
2
59
?
59
proxime
59
deos
59
3
59
Clodius accessit
59
4
59
, propius quam tum cum ad ipsos penetrarat, cuius de morte tamquam de caerimoniis violatis quaeritur.
59
sed
59
tamen maiores nostri in dominum
59
5
59
quaeri noluerunt, non quia non
59
6
59
posset verum inveniri, sed quia videbatur indignum
59
7
59
et dominis
59
8
59
morte ipsa tristius: in reum de servo accusatoris cum quaeritur, verum inveniri potest?
60
60
age
60
vero, quae erat aut qualis quaestio?
60
Heus tu, Rufio,
60
verbi causa,
60
cave sis mentiarementiare ΣHb2: -aris ET (cave ... ment. om. ab1): Clodius insidias fecit Miloni?
60
fecit;
60
certa crux.
60
nullas fecit:
60
sperata libertas.
60
quid
60
hac quaestione certius?
60
subito
60
adrepti
60
2
60
in quaestionem tamen separantur ceteri
60
3
60
et in arcas coniciuntur ne quis cum eis conloqui possit: hi centum
60
4
60
dies penes accusatorem cum fuissent ab eo ipso accusatore
60
5
60
producti sunt
60
6
60
.
60
quid
60
hac quaestione dici potest integrius, quid incorruptius?
61
61
quod
61
si nondum satis cernitis, cum res ipsa tot tam claris argumentis signisque luceat, pura mente atque integra Milonem, nullo scelere imbutum, nullo metu perterritum, nulla conscientia exanimatum Romam revertisse, recordamini, per deos immortalis, quae fuerit celeritas reditus eius, qui ingressus in forum ardente curia, quae magnitudo animi, qui voltus, quae oratio.
61
neque
61
vero se populo solum sed etiam senatui commisit, neque senatui modo
61
1
61
sed etiam publicis praesidiis et armis, neque his
61
2
61
tantum verum etiam
61
3
61
eius potestati cui
61
4
61
senatus totam rem publicam, omnem Italiae pubem, cuncta populi Romani arma commiserat: cui numquam se hic profecto tradidisset, nisi causae suae confideret, praesertim omnia audienti, magna metuenti, multa suspicanti, non nulla credenti. Magna vis est conscientiae, iudices, et magna in utramque partem, ut neque timeant qui nihil commiserint et poenam semper ante oculos versari putent qui peccarint.
62
62
neque
62
vero sine ratione certa causa Milonis semper a senatu probata est; videbant
62
1
62
sapientissimi homines facti rationem, praesentiam animi, defensionis constantiam.
62
an
62
vero
62
2
62
obliti estis, iudices, recenti illo nuntio necis Clodianae non modo inimicorum Milonis sermones et opiniones sed non nullorum etiam imperitorum?
62
negabant
62
eum Romam esse rediturum.
63
63
sive
63
enim illud animo irato ac percito
63
1
63
fecisset ut incensus odio trucidaret inimicum, arbitrabantur eum tanti mortem P. Clodi putasse ut aequo animo patria careret, cum sanguine inimici explesset odium suum; sive etiam illius morte patriam liberare voluisset, non dubitaturum fortem virum quin, cum suo periculo salutem populo Romano attulisset, cederet
63
2
63
aequo animo legibus, secum auferret gloriam sempiternam, vobis
63
3
63
haec fruenda relinqueret quae ipse servasset.
63
multi
63
etiam Catilinam atque illa portenta loquebantur:
63
erumpet, occupabit aliquem locum, bellum patriae faciet.
63
miseros
63
interdum civis optime de re publica meritos, in quibus homines non modo res praeclarissimas obliviscuntur sed etiam nefarias
63
4
63
suspicantur!
64
64
ergo
64
illa falsa fuerunt quae certe vera exstitissent, si Milo admisisset aliquid quod non posset honeste vereque defendere.
64
quid
64
? quae postea sunt in eum congesta, quae quamvis etiam mediocrium delictorum conscientiam
64
1
64
perculissent, ut sustinuit, di immortales! sustinuit? immo vero ut contempsit ac pro nihilo putavit, quae neque maximo animo nocens neque innocens nisi fortissimus vir neglegere potuisset!
64
scutorum
64
, gladiorum, pilorum, frenorum
64
2
64
etiam multitudo deprehendi posse indicabatur; nullum in urbe vicum, nullum angiportum esse dicebant in quo non Miloni conducta
64
3
64
esset domus; arma in villam Ocriculanam devecta Tiberi, domus in clivo Capitolino scutis referta
64
4
64
, plena omnia malleolorum
64
5
64
ad urbis incendia comparatorum: haec non delata solum, sed paene credita, nec ante repudiata sunt quam quaesita.
65
65
laudabam
65
equidem incredibilem diligentiam Cn. Pompei, sed dicam, ut sentio, iudices.
65
nimis
65
multa audire
65
1
65
coguntur neque aliter facere possunt ei
65
2
65
quibus commissa tota res publica est
65
3
65
.
65
quin
65
etiam fuit audiendus
65
4
65
popa Licinius nescio qui de circo maximo, servos Milonis apud se ebrios factos sibi confessos se
65
5
65
de interficiendo Cn.
65
6
65
Pompeio coniurasse, dein
65
7
65
postea se gladio percussum esse ab uno de illis ne indicaret. Pompeio nuntiatur in hortos
65
8
65
; arcessor in primis; de amicorum sententia rem defert ad senatum.
65
non
65
poteram in illius mei patriaeque custodis tanta suspicione non metu exanimari, sed mirabar tamen credi popae, confessionem servorum audiri, volnus in latere quod acu punctum videretur pro ictu gladiatoris probari
65
9
65
.
66
66
verum
66
, ut intellego, cavebat magis Pompeius quam timebat, non ea solum quae timenda erant, sed omnia, ne vos aliquid timeretis.
66
oppugnata
66
domus C. Caesaris, clarissimi ac
66
1
66
fortissimi viri, multas
66
2
66
noctis horas nuntiabatur: nemo audierat tam celebri loco, nemo senserat; tamen audiebatur
66
3
66
.
66
non
66
poteram Cn. Pompeium, praestantissima
66
4
66
virtute virum, timidum suspicari; diligentiam pro
66
5
66
tota re publica suscepta
66
6
66
nimiam nullam putabam.
66
frequentissimo
66
senatu nuper in Capitolio senator inventus est qui Milonem cum telo esse diceret.
66
nudavit
66
se in sanctissimo templo, quoniam vita talis et civis et viri fidem non faciebat, ut eo tacente res ipsa loqueretur.
66
omnia
66
false
66
7
66
atque invidiose
66
8
66
ficta comperta sunt: tametsi
66
9
66
metuitur etiam nunc Milo
66
10
66
.
67
67
non
67
iam hoc Clodianum crimen timemus, sed tuas, Cn. Pompei—te enim
67
1
67
appello et
67
2
67
ea voce ut me exaudire
67
3
67
possis —tuas
67
4
67
, inquam, suspiciones perhorrescimus.
67
si
67
Milonem times
67
5
67
, si hunc de tua vita nefarie aut nunc cogitare aut molitum aliquando aliquid putas, si Italiae dilectus, ut non nulli conquisitores tui dictitarunt, si haec arma, si Capitolinae cohortes, si excubiae, si vigiliae, si delecta iuventus quae tuum corpus domumque custodit contra Milonis impetum armata est
67
6
67
, atque illa omnia in hunc unum constituta
67
7
67
, parata, intenta sunt, magna in hoc certe
67
8
67
vis et incredibilis animus et non unius viri vires atque opes iudicantur, si quidem in hunc unum et praestantissimus dux electus et tota res publica armata est.
68
68
sed
68
quis non intellegit omnis tibi rei publicae partis aegras et labantis, ut eas his armis sanares et confirmares, esse commissas?
68
quod
68
si locus Miloni datus esset, probasset profecto tibi ipsi, neminem umquam hominem homini
68
1
68
cariorem fuisse quam te sibi; nullum se umquam periculum pro tua dignitate fugisse, cum illa ipsa
68
2
68
taeterrima peste se saepissime pro tua gloria contendisse; tribunatum suum ad salutem meam, quae tibi carissima fuisset, consiliis tuis gubernatum; se a te postea defensum in periculo capitis, adiutum in petitione praeturae; duos se habere semper amicissimos sperasse, te tuo beneficio, me suo.
68
quae
68
si non probaret, si tibi ita penitus inhaesisset ista suspicio ut nullo
68
3
68
evelli posset modo, si denique Italia a dilectu, urbs ab armis sine Milonis clade numquam esset conquietura, ne ipse
68
4
68
haud dubitans cessisset patria, is qui ita natus est et
68
5
68
ita consuevit; te, Magne, tamen ante testaretur
68
6
68
, quod nunc etiam facit.
69
69
vides
69
1
69
quam sit varia vitae commutabilisque ratio, quam vaga volubilisque fortuna, quantae infidelitates in amicitiis
69
2
69
, quam ad tempus aptae simulationes, quantae in periculis fugae proximorum, quantae timiditates.
69
erit
69
, erit
69
3
69
illud profecto tempus et inlucescet ille aliquando
69
4
69
dies, cum tu salvis
69
5
69
, ut spero, rebus tuis, sed fortasse
69
in
69
6
69
motu
69
7
69
aliquo communium
69
8
69
temporum, qui quam
69
9
69
crebro accidat experti scire debemus, et amicissimi benevolentiam et gravissimi hominis fidem et unius post homines natos fortissimi viri magnitudinem animi desideres.
70
70
quamquam
70
quis hoc credat, Cn. Pompeium, iuris publici, moris maiorum, rei denique publicae peritissimum, cum senatus ei commiserit ut videret ne quid res publica detrimenti caperet, quo uno versiculo satis armati semper consules fuerunt etiam nullis armis datis, hunc exercitu, hunc dilectu dato, iudicium exspectaturum fuisse in eius consiliis vindicandis qui vi
70
1
70
iudicia ipsa tolleret?
70
satis
70
iudicatum est a Pompeio, satis
70
2
70
, falso ista conferri in Milonem, qui legem tulit qua, ut ego sentio, Milonem absolvi a vobis oporteret
70
3
70
, ut omnes confitentur, liceret
70
4
70
.
71
71
quod
71
vero in illo loco atque illis publicorum praesidiorum copiis circumfusus sedet, satis declarat se non terrorem inferre vobis—quid enim minus illo dignum quam cogere ut vos eum
71
1
71
condemnetis in quem animadvertere ipse et more maiorum et suo iure possit
71
2
71
?—, sed praesidio esse, ut intellegatis contra hesternam illam contionem licere vobis quod sentiatis libere iudicare.
72
72
nec
72
vero me, iudices, Clodianum crimen movet, nec tam sum demens tamque vestri sensus ignarus atque expers ut nesciam quid de morte Clodi sentiatis.
72
de
72
qua si iam nollem ita diluere crimen ut dilui, tamen impune Miloni palam clamare ac mentiri gloriose liceret:
72
occidioccidi bis ETδ, Quintil. ix. 3. 28, Aquila Rom. Rhet. L. p. 27: semel H, Quintil. v. 11. 12 codd. BΣ, Isidorus, ii. 21. 31, occidi, non Sp. Maelium qui annona levanda iacturisque rei familiaris, quia nimis amplecti plebem videbaturvidebatur P, Quintil. v. 11. 12: putabatur HETδ, in suspicionem incidit regni appetendi, non Ti. Gracchum qui conlegae magistratum per seditionem abrogavitabrogavit PBHδ: -abit E: -abat T, quorum interfectores impleruntimpleverunt P orbem terrarum nominis sui gloria, sed eum— auderet enim dicere, cum patriam periculo suosuo om. Quintil. liberasset— cuius nefandum adulterium in pulvinaribus sanctissimis nobilissimae feminae comprehenderunt;
73
73
eum cuius supplicio senatus sollemnis religiones expiandas saepe censuit; eum quem cum sorore germana nefarium stuprum fecisse L.L. om. BH Lucullus iuratus se quaestionibus habitis dixit comperisse; eum qui civem quem senatus, quem populus RomanusRomanus PΣH: om. ETδ, quem omnes gentesgentes om. P urbis ac vitae civium conservatorem iudicarantiudicarant PΣH: -abant ETδ servorum armis exterminavit; eum qui regna dedit, ademit, orbem terrarum quibuscum voluit partitus est; eum qui plurimis caedibus in foro factis singulariin singulari ΣH virtute et gloria civem domum vi et armis compulit; eum cui nihil umquam nefas fuitfuit sit H nec in facinore necnec ... nec neque ... neque ΣH in libidine; eum qui aedem nympharum incendit ut memoriam publicam recensionis tabulis publicis impressam exstingueret;
74
74
eum denique cui iam nulla lexlex nulla T erat, nullum civile ius, nulli possessionum termini, qui non calumnia litium, non iniustis vindiciis ac sacramentis alienos fundos, sed castris, exercitu, signis inferendis petebat; qui non solum Etruscos—eos enim penitus contempserat—sed hunc P.P. H: C. (vel T.) P teste Zuretti: c. p ETWa: Cn. Pompeium b VariumVarium PETW: Varum H: narrum a: virum b, fortissimum atque optimum civem, iudicem nostrum, pellere possessionibus armis castrisque conatus est, qui cum architectis et decempedis villas multorum hortosque peragrabat, qui Ianiculo et Alpibus spem possessionum terminaratterminarat P: -abat HETδ suarum, qui cum ab equite Romano splendido et forti, M.forti, M. fortissimo H Paconio, non impetrasset, ut sibi insulam in lacu PrilioPrilio P: Prelio Ha: Perelio ET venderet, repente lintribus in eam insulam materiemmateriem PΣH: -iam BETδ, calcem, caementa, harenamharenam ΣBHb2: arma cett. (P) convexit dominoque trans ripam inspectante non dubitavit aedificium exstruereexstruere aed. P in alieno; qui huic T. Furfanio, cui viro, di immortales!—
75
75
quid enim ego de muliercula ScantiaScantia Stantia P: Sanctia Hδ, quid de adulescente P. AponioP. Aponio scripsi: Papinio P: Aponio HEδ: Apinio T dicam? quorum utrique mortem est minatusminatus ΣH: minitatus PETδ cf. Zielinski, Philol. 1906, p. 615), nisi sibi hortorum possessione cessissentcessissent PH: -isset ETδ—; sed ausumausus P1E esse T.esse T. Richter: esset ΣHE: esse PTδ Furfanio dicere, si sibi pecuniam quantam posceretposceret H: poposcerat PETδ non dedisset, mortuum se in domum eius inlaturum, qua invidia huic esset tali viro conflagrandum; qui Appium fratrem, hominem mihi coniunctum fidissima gratia, absentem de possessione fundi deiecit; qui parietem sic per vestibulum sororis instituit ducere, sic agere fundamenta ut sororem non modo vestibulo privaret sed omni aditu et limine.lumine H (contra B)
76
76
quamquam
76
haec quidem iam tolerabilia videbantur, etsi aequabiliter in rem publicam, in privatos, in longinquos, in propinquos, in alienos, in suos inruebat, sed nescio quo modo usu iam
76
1
76
obduruerat et percalluerat civitatis incredibilis patientia: quae vero aderant iam et impendebant, quonam modo ea aut depellere potuissetis aut ferre?
76
imperium
76
ille si nactus esset, omitto socios, exteras
76
2
76
nationes, reges, tetrarchas; vota enim faceretis ut in eos se potius immitteret
76
3
76
quam in vestras possessiones, vestra tecta, vestras pecunias
76
4
76
: pecunias dico? a liberis, me dius fidius, et a coniugibus vestris numquam ille effrenatas suas libidines cohibuisset.
76
fingi
76
haec putatis
76
5
76
quae patent, quae
76
6
76
nota sunt omnibus, quae tenentur, servorum exercitus illum in urbe conscripturum fuisse, per quos totam rem publicam resque privatas omnium possideret?
77
77
quam
77
ob rem si cruentum gladium tenens clamaret T. Annius:
77
adeste, quaeso, atque audite, cives! P. Clodium interfeci, eius furores, quos nullis iam legibus, nullis iudiciis frenare poteramus, hoc ferro et hac dextera a cervicibus vestris reppuli, per me ut unum ius aequitas, leges libertas, pudor pudicitia maneretmaneret BHETa: -erent b in civitatein civitate ante leges hab. ΣBH. post leges E, ante maneret Tδ; hoc loco posuit Zielinski (numeri gratia),
77
esset vero timendum quonam modo id ferret civitas!
77
nunc
77
enim quis est qui non probet, qui non laudet, qui non unum post hominum memoriam T. Annium plurimum rei publicae profuisse, maxima laetitia populum Romanum, cunctam Italiam, nationes omnis adfecisse et
77
3
77
dicat et sentiat?
77
non
77
queo vetera illa populi Romani gaudia quanta fuerint iudicare: multas tamen iam summorum imperatorum clarissimas victorias aetas nostra vidit, quarum nulla neque tam diuturnam laetitiam attulit
77
4
77
nec tantam.
78
mandate hoc memoriae, iudices. spero multa vos liberosque vestros in re publica bonabona Hb: multa bona TWa: vestra bona E esse visuros: in eiseis Garatoni: his codd. singulis ita semper existimabitis, vivo P. Clodio nihil eorumeorum ET: horum ΣHb2 (nihil eorum ... P Clodio vivo om. ab1) vos visuros fuisse. in spem maximam et, quem ad modum confido, verissimam sumus adducti, hunc ipsum annum, hochoc ΣH: hoc ipso cett. summo viro consule, compressa hominum licentia, cupiditatibus confractisconfractis H: fractis cett. (Σ), legibus et iudiciis constitutis, salutarem civitati fore. num quis igitur estigitur est ΣH: est igitur ET tam demens qui hoc P. Clodio vivo contingere potuisse arbitreturarbitretur Naugerius (1): -traretur codd.? quid? ea quae tenetis privata atque vestra dominante homine furioso quod ius perpetuae possessionispossessionis b, edd. VR: possessiones HETa habere potuissent? non timeo, iudices, ne odio mearuminimic. mearum T inimicitiarum inflammatus libentius haec in illum evomere videar quam verius. etenim sisi etsi H praecipuumpraecipue meus Richter esse debebat, tamen ita communis erat omnium ille hostis ut in communi odio paene aequaliter versaretur odium meum. non potest dici satis, ne cogitari quidem, quantum in illo sceleris, quantum exiti fuerit.
79
79
quin
79
sic attendite, iudices
79
1
79
.
79
fingite
79
animis—liberae sunt enim
79
2
79
nostrae cogitationes et quae volunt sic intuentur ut ea cernimus quae videmus
79
3
79
—fingite igitur cogitatione imaginem huius condicionis meae, si possimus
79
4
79
efficere Milonem ut
79
5
79
absolvatis, sed ita si P. Clodius revixerit—quid voltu
79
6
79
extimuistis? quonam modo ille vos vivus adficeret
79
7
79
quos mortuus
79
8
79
inani cogitatione percussit
79
9
79
?
79
quid
79
? si ipse Cn. Pompeius, qui ea virtute ac fortuna est ut ea potuerit semper quae nemo praeter illum, si is, inquam, potuisset aut quaestionem de morte P. Clodi ferre aut ipsum ab inferis excitare, utrum putatis potius facturum
79
10
79
fuisse?
79
etiam
79
si propter amicitiam vellet illum ab inferis evocare
79
11
79
, propter rem publicam non fecisset.
79
eius
79
igitur mortis sedetis ultores cuius vitam si putetis per vos restitui posse nolitis
79
12
79
, et de eius nece lata quaestio est qui si lege eadem reviviscere posset, ista lex lata numquam
79
13
79
esset.
79
huius
79
ergo interfector si esset, in confitendo ab eisne
79
14
79
poenam timeret quos liberavisset?
80
80
Graeci homines deorum honores tribuunt eis viris qui tyrannos necaverunt—quae ego vidi Athenis, quae in aliis
80
1
80
urbibus Graeciae! quas res divinas talibus institutas viris, quos cantus, quae carmina! prope ad immortalitatis
80
2
80
et religionem et memoriam consecrantur—vos tanti conservatorem populi, tanti sceleris ultorem non modo honoribus nullis adficietis sed etiam ad supplicium rapi patiemini?
80
confiteretur
80
, confiteretur, inquam, si fecisset, et magno
80
3
80
animo et libenter
80
4
80
, se fecisse
80
5
80
libertatis omnium causa quod esset non confitendum modo sed etiam vere
80
6
80
praedicandum.
81
81
etenim
81
si id non negat ex quo nihil petit nisi ut ignoscatur, dubitaret
81
1
81
id
81
2
81
fateri ex quo etiam praemia laudis essent petenda? nisi vero gratius putat esse vobis sui se capitis quam vestri
81
3
81
defensorem fuisse; cum praesertim in tali
81
4
81
confessione, si grati esse velletis, honores adsequeretur amplissimos.
81
sin
81
5
81
factum vobis non probaretur—quamquam qui poterat salus sua cuiquam non probari?—sed tamen si minus fortissimi viri virtus civibus grata cecidisset, magno animo constantique cederet ex ingrata civitate.
81
nam
81
quid esset ingratius quam
81
6
81
laetari ceteros, lugere eum solum propter quem ceteri laetarentur?
82
82
quamquam
82
hoc animo semper fuimus omnes
82
1
82
in patriae proditoribus opprimendis ut, quoniam futura esset nostra
82
2
82
gloria, periculum quoque et invidiam nostram putaremus.
82
nam
82
quae mihi tribuenda ipsi
82
3
82
laus esset, cum tantum in consulatu meo
82
4
82
pro vobis ac liberis vestris ausus essem, si id quod
82
5
82
conabar sine maximis dimicationibus
82
6
82
meis me esse ausurum arbitrarer?
82
quae
82
mulier interficere
82
7
82
sceleratum ac perniciosum civem non auderet, si periculum non timeret?
82
proposita
82
invidia, morte, poena qui nihilo segnius rem publicam defendit, is vir vere putandus est.
82
populi
82
grati est praemiis adficere bene meritos de re publica civis, viri
82
8
82
fortis ne suppliciis quidem moveri ut fortiter fecisse paeniteat.
83
quam ob rem uteretur eadem confessione T. Annius qua Ahala, qua Nasica, qua Opimius, qua Marius, qua nosmet ipsi, et, si grata res publicapublica om. H esset, laetaretur; si ingratasin ingrata Σ, tamen in gravi fortuna conscientia sua niteretur. sed huius benefici gratiam, iudices, FortunaFortuna om. H populi Romani et vestra felicitas et di immortales sibi deberi putant. nec vero quisquam aliter arbitrari potest, nisi qui nullam vim esse ducit numenquenumenque ΣH: -ve cett. divinum, quem neque imperi nostri magnitudo nec solnec sol ΣH: neque sol cett. ille nec caeli signorumque motus nec vicissitudines rerum atque ordines movent neque, id quod maximum est, maiorum nostrorumnostrorum ΣHw: om. ETδ sapientia, qui sacra, qui caerimonias, qui auspicia et ipsi sanctissime coluerunt et nobis suis posteris prodiderunt.
84
84
est
84
, est
84
1
84
illa vis profecto
84
2
84
, neque in his corporibus atque in hac imbecillitate nostra inest quiddam quod vigeat et sentiat, non inest in hoc tanto naturae tamque
84
3
84
praeclaro motu. Nisi forte idcirco non putant quia non apparet nec cernitur, proinde quasi nostram ipsam mentem qua sapimus, qua providemus, qua haec ipsa agimus ac dicimus, videre ac plane
84
4
84
qualis aut ubi sit sentire possimus.
84
ea
84
vis igitur ipsa
84
5
84
quae saepe incredibilis huic urbi felicitates atque opes attulit illam perniciem exstinxit ac sustulit, cui primum mentem iniecit ut vi inritare ferroque lacessere fortissimum virum auderet vincereturque ab eo quem si vicisset habiturus esset impunitatem et licentiam sempiternam.
85
85
non
85
est humano consilio, ne mediocri quidem, iudices, deorum immortalium cura res illa perfecta.
85
regiones
85
1
85
me hercule
85
2
85
ipsae quae
85
3
85
illam beluam cadere viderunt, commosse
85
4
85
se videntur et ius in illo suum retinuisse.
85
vos
85
enim iam, Albani tumuli atque luci, vos, inquam, imploro atque testor
85
5
85
, vosque, Albanorum obrutae arae, sacrorum populi Romani sociae et aequales, quas ille praeceps amentia caesis prostratisque sanctissimis lucis substructionum insanis molibus oppresserat
85
6
85
; vestrae tum
85
7
85
religiones viguerunt, vestra vis valuit, quam ille omni scelere polluerat; tuque ex tuo edito monte Latiari
85
8
85
, sancte Iuppiter, cuius ille lacus
85
9
85
, nemora finisque saepe omni nefario stupro et scelere macularat, aliquando ad eum puniendum
85
10
85
oculos aperuisti
85
11
85
: vobis illae, vobis vestro in conspectu serae, sed iustae tamen et debitae poenae solutae sunt.
86
86
nisi
86
forte hoc etiam casu factum esse dicemus ut ante ipsum sacrarium
86
bonae
86
deae, quod est in fundo T.
86
1
86
Serti Galli, in primis honesti et ornati adulescentis, ante ipsam, inquam,
86
bonam
86
deam, cum proelium commisisset, primum illud volnus acciperet
86
2
86
quo taeterrimam mortem obiret, ut non absolutus iudicio illo nefario videretur, sed ad hanc insignem poenam reservatus.
86
nec
86
vero non eadem ira deorum hanc eius satellitibus iniecit amentiam ut sine imaginibus, sine cantu atque ludis, sine exsequiis, sine lamentis, sine
86
3
86
laudationibus, sine funere, oblitus cruore et luto, spoliatus illius supremi diei celebritate cui cedere inimici etiam solent ambureretur
86
4
86
abiectus
86
5
86
.
86
non
86
fuisse credo fas clarissimorum virorum formas illi taeterrimo parricidae aliquid decoris adferre, neque ullo in loco potius mortem eius lacerari quam in quo esset vita
86
6
86
damnata.
87
87
dura
87
, me dius fidius, mihi
87
1
87
iam fortuna populi Romani et crudelis videbatur, quae tot annos illum in hanc rem publicam
87
2
87
insultare pateretur.
87
polluerat
87
stupro sanctissimas religiones, senatus gravissima decreta perfregerat, pecunia se a
87
3
87
iudicibus palam
87
4
87
redemerat, vexarat
87
5
87
in tribunatu senatum, omnium ordinum consensu pro salute rei publicae gesta resciderat, me patria expulerat, bona diripuerat, domum incenderat, liberos, coniugem meam vexarat, Cn. Pompeio nefarium bellum indixerat
87
6
87
, magistratuum privatorumque caedis effecerat, domum mei fratris incenderat, vastarat Etruriam, multos sedibus ac fortunis eiecerat; instabat, urgebat; capere eius amentiam civitas, Italia, provinciae, regna non poterant; incidebantur iam domi leges quae nos
87
7
87
servis nostris
87
8
87
addicerent; nihil erat cuiusquam, quod quidem ille adamasset, quod non hoc anno suum fore putaret.
88
88
obstabat
88
eius cogitationibus nemo praeter Milonem.
88
illum
88
ipsum qui poterat obstare
88
1
88
novo reditu in gratiam
88
2
88
sibi
88
3
88
devinctum
88
4
88
arbitrabatur; Caesaris potentiam suam
88
5
88
esse dicebat; bonorum animos in meo casu contempserat: Milo unus urgebat.
88
hic
88
di immortales, ut supra dixi, mentem illi perdito ac furioso dederunt ut huic faceret insidias.
88
aliter
88
perire pestis illa non potuit; numquam illum res publica suo iure esset ulta.
88
senatus
88
, credo, praetorem eum circumscripsisset.
88
ne
88
cum solebat quidem id facere, in privato eodem hoc aliquid profecerat.
89
89
an
89
consules in praetore coercendo fortes fuissent?
89
primum
89
Milone occiso habuisset suos consules; deinde quis in
89
1
89
eo praetore consul fortis esset
89
2
89
per quem tribunum virtutem consularem crudelissime vexatam esse meminisset?
89
oppressisset
89
3
89
omnia, possideret, teneret; lege nova, quae est inventa apud eum cum reliquis legibus Clodianis
89
4
89
, servos nostros libertos suos effecisset
89
5
89
; postremo, nisi eum di immortales in eam mentem impulissent ut homo effeminatus fortissimum virum conaretur occidere, hodie rem publicam nullam haberetis.
90
90
an
90
ille praetor, ille vero consul, si modo haec templa atque ipsa moenia stare eo vivo tam diu et consulatum eius exspectare potuissent, ille denique vivus mali nihil fecisset cui mortuo unus
90
1
90
ex suis satellitibus
90
2
90
curiam incenderit?
90
quo
90
quid miserius, quid acerbius, quid luctuosius vidimus? templum sanctitatis, amplitudinis, mentis, consili publici, caput urbis
90
3
90
, aram sociorum, portum omnium gentium, sedem ab universo populo concessam uni ordini, inflammari, exscindi, funestari, neque id fieri a multitudine imperita, quamquam esset miserum id ipsum, sed ab uno?
90
qui
90
cum tantum ausus sit ustor pro mortuo, quid signifer pro vivo non esset ausurus
90
4
90
?
90
in
90
curiam potissimum abiecit, ut eam mortuus incenderet quam vivus everterat.
91
91
et
91
sunt qui de via Appia querantur, taceant de curia, et qui ab eo spirante forum putent potuisse defendi, cuius non restiterit cadaveri curia?
91
excitate
91
, excitate ipsum, si potestis, a mortuis
91
1
91
: frangetis impetum vivi cuius vix sustinetis furias insepulti? Nisi vero
91
2
91
sustinuistis eos qui cum facibus ad curiam concurrerunt
91
3
91
, cum fascibus ad Castoris, cum gladiis toto foro volitaverunt
91
4
91
.
91
caedi
91
vidistis populum Romanum, contionem gladiis disturbari, cum audiretur silentio M. Caelius, tribunus plebis, vir et in re publica fortissimus, in suscepta
91
5
91
causa firmissimus, et bonorum voluntati, auctoritati
91
6
91
senatus deditus, et in hac Milonis sive invidia sive fortuna, singulari, divina, incredibili
91
7
91
fide.
92
92
sed
92
iam satis multa de causa, extra causam etiam nimis fortasse multa.
92
quid
92
restat nisi ut orem obtesterque vos, iudices, ut eam misericordiam tribuatis fortissimo viro quam ipse non implorat, ego etiam repugnante hoc et imploro et exposco?
92
nolite
92
, si in nostro omnium fletu nullam lacrimam aspexistis
92
1
92
Milonis, si voltum semper eundem, si vocem, si orationem stabilem ac non mutatam videtis, hoc minus ei parcere: haud scio an multo etiam sit adiuvandus
92
2
92
magis.
92
etenim
92
si in gladiatoriis pugnis et
92
in
92
infimi
92
3
92
generis hominum
92
4
92
condicione atque fortuna timidos et supplices
92
5
92
et ut vivere liceat obsecrantis etiam odisse solemus, fortis et animosos
92
6
92
et se acriter ipsos
92
7
92
morti offerentis servari
92
8
92
cupimus, eorumque nos magis miseret qui nostram misericordiam non requirunt quam qui illam efflagitant, quanto hoc magis in fortissimis civibus
92
9
92
facere debemus!
93
93
me
93
quidem, iudices, exanimant et interimunt hae voces Milonis quas audio adsidue et quibus intersum cotidie.
93
valeantvaleant valeant valeant H,
93
inquit
93
valeant cives meimei cives valeant ΣH; sint incolumes, sint florentes, sint beati; stet haec urbsurbs cara H praeclara mihique patria carissima, quoquo modo erit merita de memerita de me erit Tδ; tranquilla re publica mei cives, quoniam mihi cum illis non licet, sine me ipsi, sed propterpropter PΣH: per cett. me tamen perfruantur. ego cedam atque abibo. si mihi bona re publicabona re p PΣH: re p. bona ETwδ frui non licuerit, at carebo mala, et quam primumprimam Ernesti tetigero bene moratam et liberam civitatem, in ea conquiescam.
94
94
O frustra
94
inquit
94
meimihi P (contra Quintil. vi. 1. 27) suscepti labores, o spes fallaces, o cogitationeso cogit. ETδ, Quintil.: et cogit. P: cogit H inanes meae! ego cum tribunus plebis re publica oppressa meme om. H: fort. senatui me numeri gratia) senatui dedissemdedidissem Garatoni quem exstinctum acceperam, equitibus Romanis quorum vires erant debiles, bonis viris qui omnem auctoritatem Clodianis armis abiecerant, mihi umquam bonorum praesidium defuturum putarem? ego cum te
94
—mecum enim saepissime loquitur—
94
patriae reddidissem, mihi putarem in patria non futurumput. in patr. non fut. P: fut. in patr. non put. ΣHEw: non fut. in patr. put. Tδ locum? Vbi nunc senatus est quem secuti sumus, ubi equites Romani illiilli semel P, illi
94
inquit
94
tui? ubi studia municipiorum, ubi Italiae voces, ubi denique tuatua illa P, M. Tulli, quae plurimis fuit auxilio, vox atqueatque PΣHE: et Tδ defensio? mihine ea soli qui pro te totiens morti me obtuli nihil potest opitulari?
95
95
nec
95
1
95
vero haec, iudices, ut ego nunc, flens, sed hoc eodem
95
2
95
loquitur voltu quo videtis.
95
negat
95
enim se
95
3
95
, negat ingratis civibus fecisse quae fecerit, timidis et omnia pericula circumspicientibus
95
4
95
non negat.
95
plebem
95
et infimam multitudinem, quae P. Clodio duce fortunis vestris imminebat, eam quo tutior esset vestra vita suam
95
5
95
se fecisse commemorat, ut non modo virtute flecteret sed etiam tribus suis patrimoniis deleniret
95
6
95
, nec timet ne, cum plebem muneribus placarit, vos non conciliarit meritis in rem publicam singularibus.
95
senatus
95
erga se benevolentiam temporibus his ipsis saepe esse perspectam, vestras vero et vestrorum ordinum occursationes, studia, sermones, quemcumque cursum fortuna ceperit
95
7
95
, secum se
95
8
95
ablaturum esse dicit.
96
96
meminit
96
etiam vocem sibi
96
1
96
praeconis modo defuisse, quam minime desiderarit, populi vero cunctis suffragiis, quod unum cupierit, se consulem declaratum; nunc denique, si haec arma
96
2
96
contra se sint futura, sibi facinoris suspicionem, non facti crimen obstare.
96
addit
96
haec, quae certe vera sunt, fortis et sapientis viros non tam praemia sequi solere recte factorum quam ipsa recte facta; se nihil in vita nisi praeclarissime fecisse, si quidem nihil sit praestabilius viro quam periculis patriam liberare.
97
97
beatos
97
esse quibus ea res honori fuerit a suis civibus, nec tamen eos miseros qui beneficio civis suos vicerint.
97
sed
97
tamen ex omnibus praemiis virtutis, si esset habenda ratio praemiorum, amplissimum esse praemium gloriam; esse hanc
97
1
97
unam quae brevitatem
97
2
97
vitae posteritatis memoria consolaretur, quae efficeret ut absentes adessemus, mortui viveremus; hanc denique esse cuius gradibus etiam in caelum homines viderentur ascendere.
98
98
de me
98
inquit
98
semper populus Romanus, semper omnes gentes loquentur, nulla umquam obmutescet vetustas. quin hoc tempore ipso, cum omnes a meismeis ΣHb2: suis ETδ: tuis Lambin. inimicis faces invidiae meae subiciantur, tamentamen om. Σ omni inin om. Σ hominum coetu gratiis agendis et gratulationibus habendis et omni sermone celebramurcelebramur Hb: -emur ETα. omitto Etruriae festos et actos et institutos dies. centesima lux est haec ab interitu P. Clodi et, opinor, altera. qua fines imperi populi Romani sunt, ea non solum fama iam de illo sed etiam laetitia peragravit. quam ob rem ubi corpus hoc sit non
98
inquit
98
laboro, quoniam omnibus in terris et iam versaturversabitur Σ et semper hichic ΣH: om. cett. habitabit nominis mei gloria.
99
99
haec
99
tu mecum saepe his absentibus, sed isdem audientibus haec ego tecum, Milo:
99
te quidem, cum isto animo sissis H: es ETδ, satis laudare non possum, sed, quo est istaista ΣH: illa cett. magis divina virtus, eo maiore a te dolore divellor. nec vero, si mihi eriperiseripieris b2, reliqua est illa saltemsaltem ΣHw: tamen ETδ ad consolandum querelaquerella H ut eiseis his E irasci possim a quibus tantum volnus accepero. non enim inimici mei te mihi eripient, sed amicissimi, non male aliquando de me meriti, sed semper optime.
99
nullum
99
mihi umquam, iudices
99
7
99
, tantum dolorem inuretis—tametsi
99
8
99
quis potest esse tantus?—sed ne hunc quidem ipsum ut obliviscar quanti me semper feceritis.
99
quae
99
si vos cepit
99
9
99
oblivio
99
10
99
aut si in me aliquid offendistis, cur non id in
99
11
99
meo capite potius luitur quam Milonis?
99
praeclare
99
enim vixero, si quid mihi acciderit prius quam hoc tantum mali videro.
100
100
nunc
100
me una consolatio sustentat, quod tibi, T. Anni, nullum a me amoris, nullum studi, nullum pietatis officium defuit.
100
ego
100
inimicitias potentium pro te appetivi; ego meum saepe corpus et vitam obieci armis inimicorum tuorum; ego me plurimis pro te supplicem abieci; bona, fortunas meas ac liberorum meorum in communionem tuorum temporum
100
1
100
contuli; hoc denique ipso die, si qua
100
2
100
vis est parata, si qua
100
3
100
dimicatio
100
4
100
capitis futura, deposco.
100
quid
100
iam restat? quid habeo quod faciam
100
5
100
pro tuis in me meritis nisi ut eam fortunam quaecumque erit tua ducam meam?
100
non
100
abnuo, non recuso
100
6
100
, vosque obsecro, iudices, ut vestra beneficia quae in me contulistis aut in huius salute
100
7
100
augeatis aut in eiusdem exitio occasura esse videatis.