Etymologiae
Choose a text
id="mobileReaderAuthor" class="mobile-reader-author" href="/authors/isidorus-hispalensis565-636" aria-label="More works by Isidorus Hispalensis">
—
⋯
Original / primary: 8178 Etymol
6.1.1
LIBER QUINTUS. DE LEGIBUS ET TEMPORIBUS. CAPUT PRIMUM. De auctoribus legum.
6.1.1
1. Moyses genti Hebraicae primus omnium divinas leges sacris Litteris explicavit. Phoroneus rex Graecis primus leges judiciaque constituit.
6.1.2
2. Mercurius Trismegistus primus leges Aegyptiis tradidit. Solon primus leges Atheniensibus dedit. Lycurgus primus Lacedaemoniis jura ex Apollinis auctoritate confinxit. 190
6.1.3
3. Numa Pompilius, qui Romulo successit in regnum, primus leges Romanis edidit; deinde cum populos seditiosos magistratus ferre non posset, decemviros legibus scribendis creavit, qui leges ex libris Solonis in Latinum sermonem translatas XII tabulis exposuerunt.
6.1.5
4. Fuerunt autem hi: Appius Claudius, T. Genutius, P. Sextius, Spur. Veturius, C. Julius, A. Manlius, Ser. Sulpitius, P. Curiatius, T. Romilius, Sp. Postumius. Hi decemviri legum conscribendarum electi sunt.
6.1.6
5. Leges autem redigere in libris primus consul Pompeius instituere voluit, sed non perseveravit, obtrectatorum metu; deinde Caesar coepit id facere, sed ante interfectus est.
6.1.7
6. Paulatim autem antiquae leges vetustate atque incuria exoluerunt; quarum etsi nullus jam usus est, notitia tamen necessaria videtur.
6.1.8
7. Novae a Constantino Caesare coeperunt, et reliquis succedentibus; 191 erantque permistae, et inordinatae. Postea Theodosius minor Augustus ad similitudinem Gregoriani et Hermogeniani Codicem factum constitutionum a Constantini temporibus, sub proprio cujusque imperatoris titulo, disposuit, quem a suo nomine Theodosianum vocavit.
6.2.2
LIBER QUINTUS. DE LEGIBUS ET TEMPORIBUS. CAPUT II. De legibus divinis et humanis.
6.2.2
1. Omnes autem leges, aut divinae sunt, aut humanae. Divinae natura, humanae moribus constant; ideoque hae discrepant, quoniam aliae aliis gentibus placent.
6.2.3
2. Fas lex divina est; jus lex humana. Transire per alienum fas est, jus non est.
6.3.1
LIBER QUINTUS. DE LEGIBUS ET TEMPORIBUS. CAPUT III. Quid differant inter se jus, leges et mores.
6.3.1
1. Jus generale nomen est, lex autem juris est species. Jus autem dictum, quia justum. Omne autem jus legibus et moribus constat. 192
6.3.2
2. Lex est constitutio scripta. Mos est vetustate probata consuetudo, sive lex non scripta. Nam lex a legendo vocata, quia scripta est.
6.3.3
3. Mos autem longa consuetudo est de moribus tracta tantumdem. Consuetudo autem est jus quoddam moribus institutum, quod pro lege suscipitur, cum deficit lex. Nec differt, scriptura an ratione consistat, quando et legem ratio commendat.
6.3.4
4. Porro si ratione lex constat, lex erit omne jam quod ratione constiterit, duntaxat, quod religioni congruat, quod disciplinae conveniat, quod saluti proficiat. Vocata autem consuetudo, quia in communi est usu.
6.4.1
LIBER QUINTUS. DE LEGIBUS ET TEMPORIBUS. CAPUT IV. Quid sit jus naturale.
6.4.1
1. Jus, aut naturale est, aut civile, aut gentium. Jus naturale est commune omnium nationum, et quod ubique instinctu naturae, non constitutione aliqua habeatur, ut: viri et feminae conjunctio, liberorum susceptio et educatio, communis omnium possessio, et omnium una libertas, acquisitio eorum quae coelo, terra marique capiuntur. 193
6.4.2
2. Item depositae rei vel commodatae restitutio, violentiae per vim repulsio. Nam hoc, aut si quid huic simile est, nunquam injustum, sed naturale, aequumque habetur.
6.5
LIBER QUINTUS. DE LEGIBUS ET TEMPORIBUS. CAPUT V. Quid sit jus civile.
6.5
1. Jus civile est, quod quisque populus, vel civitas sibi proprium, humana divinaque causa constituit.
6.6
LIBER QUINTUS. DE LEGIBUS ET TEMPORIBUS. CAPUT VI. Quid sit jus gentium.
6.6
1. Jus gentium est sedium occupatio, aedificatio, munitio, bella, captivitates, servitutes, postliminia, foedera, paces, induciae, legatorum non violandorum religio, connubia inter alienigenas prohibita; et inde jus gentium, quod eo jure omnes fere gentes utuntur.
6.7.1
LIBER QUINTUS. DE LEGIBUS ET TEMPORIBUS. CAPUT VII. Quid sit jus militare.
6.7.1
1. Jus militare est belli inferendi solemnitas, foederis faciendi nexus, signo dato egressio in hostem, vel pugnae commissio. Item signo dato receptio; item flagitii militaris disciplina, si locus deseratur; item stipendiorum modus, dignitatum gradus, praemiorum honor, veluti cum corona vel torques donantur.
6.7.2
2. 194 Item praedae decisio, et pro personarum qualitatibus et laboribus justa divisio, item principis portio.
6.8
LIBER QUINTUS. DE LEGIBUS ET TEMPORIBUS. CAPUT VIII. Quid sit jus publicum.
6.8
1. Jus publicum est in sacris, et sacerdotibus, et in magistratibus.
6.9.1
LIBER QUINTUS. DE LEGIBUS ET TEMPORIBUS. CAPUT IX. Quid sit jus Quiritium.
6.9.1
1. Jus Quiritium est proprie Romanorum, quo nulli tenentur nisi Quirites, id est, Romani, tanquam de legitimis haereditatibus, de cretionibus, de tutelis, de usucapionibus; quae jura apud nullum alium populum reperiuntur, sed propria sunt Romanorum, et in eosdem solos constituta.
6.9.2
2. Constat autem jus Quiritium ex legibus, et plebiscitis, senatusconsultis, constitutionibus principum, et edictis, sive prudentum responsis.
6.10
LIBER QUINTUS. DE LEGIBUS ET TEMPORIBUS. CAPUT X. Quid lex.
6.10
1. Lex est constitutio populi, qua majores natu simul cum plebibus aliquid sanxerunt.
6.11
LIBER QUINTUS. DE LEGIBUS ET TEMPORIBUS. CAPUT XI. Quid scita plebium.
6.11
1. Scita sunt quae plebes tantum constituunt; et vocata scita, quod ea plebs sciat, vel quod sciscit ita uti rogata fuit.
6.12
LIBER QUINTUS. DE LEGIBUS ET TEMPORIBUS. CAPUT XII. Quid senatusconsultum.
6.12
1. Senatusconsultum, quod tantum senatores populis consulendo decernunt.
6.13
LIBER QUINTUS. DE LEGIBUS ET TEMPORIBUS. CAPUT XIII. Quid constitutio et edictum.
6.13
1. Constitutio, vel edictum, quod rex, vel imperator constituit, vel edicit. 196
6.14
LIBER QUINTUS. DE LEGIBUS ET TEMPORIBUS. CAPUT XIV. Quid responsa prudentum.
6.14
1. Responsa sunt, quae jurisconsulti respondere dicuntur consulentibus; unde et responsa Pauli dicta. Fuerunt enim quidam prudentes, et arbitri aequitatis, qui institutiones civilis juris compositas ediderunt, quibus dissidentium lites contentionesque sopirent.
6.15.1
LIBER QUINTUS. DE LEGIBUS ET TEMPORIBUS. CAPUT XV. De legibus consularibus, et tribunitiis.
6.15.1
1. Quaedam etiam leges dicuntur ab iis qui condiderunt, ut consulares, tribunitiae, Juliae, Corneliae. Nam et sub Octaviano Caesare suffecti consules Papius et Poppaeus legem tulerunt, quae a nominibus eorum appellatur Papia, Poppaea, continens patrum praemia pro suscipiendis liberis.
6.15.2
2. Sub eodem quoque imperatore Falcidius tribunus plebis legem fecit, ne quis plus testamento legaret quam ut quarta pars superesset haeredibus. Ex cujus nomine lex Falcidia nuncupata est. 197 Aquilius quoque legem condidit, quae hactenus Aquilia nuncupatur.
6.16
LIBER QUINTUS. DE LEGIBUS ET TEMPORIBUS. CAPUT XVI. De lege satyra.
6.16
1. Satyra vero lex est quae de pluribus rebus simul eloquitur, dicta a copia rerum, et quasi a saturitate; unde, et satyram scribere est poemata varia condere, ut Horatii, Juvenalis et Persii.
6.17
LIBER QUINTUS. DE LEGIBUS ET TEMPORIBUS. CAPUT XVII. De legibus Rhodiis.
6.17
1. Rhodiae leges navalium commerciorum sunt, ab Insula Rhodo cognominatae, in qua antiquitus mercatorum usus fuit. 198
6.18
LIBER QUINTUS. DE LEGIBUS ET TEMPORIBUS. CAPUT XVIII. De privilegiis.
6.18
1. Privilegia autem sunt leges privatorum, quasi privatae leges. Nam privilegium inde dictum, quod in privato feratur.
6.19
LIBER QUINTUS. DE LEGIBUS ET TEMPORIBUS. CAPUT XIX. Quid possit lex.
6.19
1. Omnis autem lex, aut permittit aliquid, ut vir fortis petat praemium; aut vetat, ut, Sacrarum virginum nuptias nulli petere liceat; aut punit, ut, Qui caedem fecerit capite plectatur; ejus enim praemio, aut poena vita moderatur humana.
6.20
LIBER QUINTUS. DE LEGIBUS ET TEMPORIBUS. CAPUT XX. Quare facta sit lex.
6.20
1. Factae sunt leges ut earum metu humana coerceatur audacia, tutaque sit inter improbos innocentia, et in ipsis improbis, formidato supplicio, refrenetur nocendi facultas.
6.21
LIBER QUINTUS. DE LEGIBUS ET TEMPORIBUS. CAPUT XXI. Qualis debeat fieri lex
6.21
1. Erit autem lex honesta, justa, possibilis, secundum naturam, secundum patriae consuetudinem, loco, temporique conveniens, necessaria, utilis, manifesta quoque, ne aliquid per obscuritatem in captionem 199 contineat, nullo privato commodo, sed pro communi civium utilitate conscripta.
6.22
LIBER QUINTUS. DE LEGIBUS ET TEMPORIBUS. CAPUT XXII. De causis.
6.22
1. Pragma Graecum est, quod Latine dicitur causa; unde et pragmata negotia dicuntur, et actor causarum et negotiorum pragmaticus nuncupatur.
6.23.1
LIBER QUINTUS. DE LEGIBUS ET TEMPORIBUS. CAPUT XXIII. De Testibus.
6.23.1
1. Testes quisque ante judicium, sibi placitis alligat, ne cui sit postea liberum, aut dissimulare, aut subtrahere se; unde et alligati appellantur.
6.23.2
2. Item testes dicti, quod testamento adhiberi solent, sicut signatores, quod testamenta signant.
6.24.1
LIBER QUINTUS. DE LEGIBUS ET TEMPORIBUS. CAPUT XXIV. De instrumentis legalibus.
6.24.1
1. Voluntas generale nomen omnium legalium instrumentorum, quae quia non vi, sed voluntate procedit, ideo tale nomen accepit.
6.24.2
2. Testamentum vocatum, quia nisi testator mortuus fuerit, 200 nec confirmari potest, nec sciri quod in eo scriptum sit, quia clausum et obsignatum est; et inde dictum testamentum, quia non valet nisi post testatoris monumentum; unde Apostolus: Testamentum, inquit, in mortuis confirmatur.
6.24.3
3. Testamentum sane in Scripturis sanctis non hoc solum dicitur, quod non valet, nisi testatoribus mortuis, sed omne pactum et placitum, testamentum vocabant; nam Laban et Jacob testamentum fecerunt, quod utique etiam inter vivos valeret. Et in Psalmis legitur: Adversum te testamentum disposuerunt, hoc est, pactum; et innumerabilia talia.
6.24.4
4. Tabulae testamenti ideo appellatae sunt, quia ante chartae et membranarum usum in tabulis dolatis non solum testamentum, sed etiam epistolarum alloquia scribebantur; unde et portitores earum tabellarii vocantur.
6.24.5
5. Testamentum juris civilis est quinque testium subscriptione firmatum.
6.24.6
6. Testamentum juris praetorii est septem testium signis signatum; sed illud apud cives fit inde civile, istud apud praetores, inde juris praetorii. Testamentum autem signare, notare est, ut notum sit quod scriptum est.
6.24.7
7. Holographum testamentum est manu auctoris totum conscriptum, 201 atque subscriptum; unde et nomen accepit. Graeci enim ὅλον totum, γραφὴν litteram dicunt.
6.24.9
8. Irritum testamentum est, si is qui testatus est capite diminutus est, aut si non rite factum sit.
6.24.10
9. Inofficiosum testamentum est, quod, frustra liberis exhaeredatis, sine officio naturalis pietatis in extraneas personas redactum est.
6.24.11
10. Ruptum testamentum, inde vocatur, eo quod nascente posthumo, neque exhaeredato nominatim, neque haerede instituto, disrumpitur.
6.24.12
11. Suppressum testamentum, est quod in fraudem haeredum, vel legatariorum, seu libertorum non est palam prolatum: quod si non latet, tamen si praedictis personis non proferatur, supprimi tamen videtur.
6.24.13
12. Nuncupatio est cum in tabulis cerisque testator recitat, dicens: Haec, ut in his tabulis cerisque scripta sunt, ita do, ita lego; itaque vos, cives Romani, testimonium mihi praebetote, et hoc dicitur nuncupatio; nuncupare enim est palam nominare, et confirmare.
6.24.14
13. Jus liberorum est conjugum sine liberis invicem loco pignorum haereditatis alterna conscriptio.
6.24.15
14. Codicillum, ut veteres aiunt, sine dubio ab auctore dictum, 202 qui hoc scripturae genus instituit. Est autem scriptura nulla indigens solemnitate verborum, sed sola testatoris voluntate qualicunque scripturae significatione expressa; cujus beneficio voluntatibus defunctorum constat esse subventum propter legalium verborum difficultatem, aut certe propter necessitatem adhibendorum solemnium, ita ut qui titulum scribit ejusdem scripturae, codicillum vocet; sicut autem codicillus fit vice testamenti, ita epistola vice codicillorum.
6.24.16
15. Cretio est certus dierum numerus, in quo institutus haeres, aut addit haereditatem, aut finito tempore cretionis excluditur, nec liberum est illi ultra capiendae haereditatis.
6.24.17
16. Cretio autem appellata est quasi decretio, id est, decernere, vel constituere, ut puta: Ille mihi haeres esto; additurque: Cernitoque intra dies tot. Adeundarum autem haereditatum centesimus statutus erat dies, quibus non esset cretio addita.
6.24.18
17. Fideicommissum dictum, ut fiat quod a defuncto committitur. 203 Nam fides dicta, eo quod fiat: quod tamen non directis verbis, sed precativis exposcitur.
6.24.19
18. Pactum dicitur inter partes ex pace conveniens scriptura, legibus ac moribus comprobata; et dictum pactum, quasi ex pace factum, ab eo quod est pango, unde et pepigit.
6.24.20
19. Placitum quoque similiter ab eo quod placet. Alii dicunt Pactum esse quod volens quisque facit; ad Placitum vero etiam nolens compellitur, veluti quando quisque paratus sit in judicio ad respondendum; quod nemo potest dicere pactum, sed placitum.
6.24.22
20. Mandatum dictum, quod olim in commisso negotio alter alteri manum dabat.
6.24.23
21. Ratum vero quasi rationabile et rectum; unde, et qui pollicetur dicit: Ratum esse profiteor, hoc est, firmum atque perpetuum.
6.24.24
22. Rite autem esse[ F. est] non recte, sed, ex more.
6.24.25
Chirographum..... Cautio.....
6.24.26
23. Emptio et venditio est rerum commutatio, atque contractus ex convenientia veniens.
6.24.27
24. Emptio autem dicta, quod a me tibi sit; venditio quasi venundinatio, id est, a nundinis.
6.24.29
25. Donatio est cujuslibet rei transactio. Dictam autem dicunt donatiouem, quasi doni actionem; et dotem, quasi do item. Praecedente enim in nuptiis donatione, dos sequitur. 204
6.24.30
26. Nam antiquus nuptiarum erat ritus, quod se maritus et uxor invicem emebant, ne videretur uxor ancilla, sicut habemus in jure. Inde est, quod praecedente donatione viri, sequitur dos uxoris.
6.24.31
27. Donatio usufructuaria ideo dicitur, quia donator ex ea usumfructum adhuc retinet, servato cui donatum est jure.
6.24.32
28. Donatio directa ideo nuncupatur, quia et jure et usu statim transit in alterum, nec ultra inde aliquid ad jus donatoris retorquetur.
6.24.33
29. Conditiones testium sunt proprie, et dictae conditiones a condicendo, quasi condictiones, quia non ibi testis unus jurat, sed vel duo, vel plures. Non enim in unius ore, sed in duorum aut trium testium stat omne verbum. Item conditiones, quod inter se conveniat sermo testium, quasi condictiones.
6.24.34
30. Stipulatio est promissio, vel sponsio; unde et promissores stipulatores vocantur; dicta autem stipulatio a stipula. Veteres enim quando sibi aliquid promittebant, stipulam tenentes frangebant: 205 quam iterum jungentes, sponsiones suas agnoscebant. Sive quod stipulum juxta Paulum juridicum firmum appellaverunt.
6.24.35
31. Sacramentum est pignus sponsionis, vocatum autem sacramentum, quia violare quod quisque promittit, perfidiae est.
6.25.1
LIBER QUINTUS. DE LEGIBUS ET TEMPORIBUS. CAPUT XXV. De rebus.
6.25.1
1. Haereditas est res quae morte alicujus ad quempiam pervenit, nec legata testamento, nec possessione retenta. Dicta autem haereditas a rebus additis, sive ab aere, quia qui possidet agrum, et censum solvit; inde haeres.
6.25.2
2. Res sunt quae in nostro jure consistunt. Jura autem sunt quae a nobis juste possidentur, nec aliena sunt.
6.25.3
3. Dicta autem res a recte habendo, jus a juste possidendo. Hoc enim jure possidetur quod juste, hoc juste quod bene. Quod autem male possidetur alienum est. Male autem possidet, qui vel sua male utitur, vel aliena praesumit. Possidet autem juste, qui non irretitur cupiditate. Qui autem cupiditate tenetur, possessus est, non possessor.
6.25.4
4. Bona sunt honestorum, seu nobilium, quae proinde bona 206 dicuntur, ut non habeant turpem usum, sed ea homines ad res bonas utantur.
6.25.5
5. Peculium proprie minorum est personarum, sive servorum. Nam peculium est, quod pater, vel dominus filium suum, vel servum pro suo tractare patitur. Peculium autem a pecudibus dictum, in quibus veterum constabat universa substantia.
6.25.6
6. Bonorum possessio est jus possessionis certo ordine, certoque titulo acquisita.
6.25.8
7. Intestata haereditas est, quae testamento scripta non est, aut si scripta sit, jure tamen nequaquam est addita.
6.25.9
8. Caduca inde dicitur, quia ejus haeredes ceciderunt.
6.25.10
9. Familia herciscunda est divisio haereditatis inter haeredes. Herciscunda enim apud veteres divisio nuncupatur.
6.25.11
10. Communi dividendo, est inter eos quibus communis res est; quae actio jubet postulantibus iis arbitrium dari, cujus arbitratu res dividatur.
6.25.12
11. Finium regundorum actio dicta, eo quod per eam regantur fines utrique, ne dissipentur, dummodo non angustiore quinque pedum loco ea controversia sit.
6.25.14
12. Locatio est res ad usum data cum definitione mercedis.
6.25.15
13. Conductio est res in usum accepta, cum constituta mercede.
6.25.16
14. Res credita est quae in obligationem ita deducta est, ut ex tempore quo contrahebatur certum sit eam deberi.
6.25.17
15. Usura est incrementum fenoris, ab usu aeris crediti nuncupata.
6.25.18
16. Commodatum est id quod nostri juris est, et ad alterum 207 temporaliter translatum est cum modo temporis, quandiu apud eum sit; unde et commodatum dictum est.
6.25.19
17. Precarium est, dum prece creditor rogatus permittit debitorem in possessione fundi sibi obligati demorari, et ex eo fructus capere. Et dictum precarium, quia prece additur, quasi prece adium, r pro d littera commutata.
6.25.20
18. Mutuum appellatum est, quia id quod a me tibi datur ex meo tuum fit.
6.25.21
19. Depositum est pignus commendatum ad tempus, quasi diu positum. Deponere autem quis videtur, cum aliquid metu furti, incendii, naufragii, apud alium custodiae causa deponit.
6.25.22
20. Interest autem in loquendi usu inter pignus et arrham. Nam pignus est quod datur propter rem creditam, quae dum redditur, statim pignus aufertur. Arrha vero est quae primum pro re bonae fidei contractu empta, ex parte datur, et postea completur.
6.25.23
21. Est enim arrha complenda, non auferenda, unde, qui habet arrham non reddet sicut pignus, sed desiderat plenitudinem, et dicta arrha a re pro qua traditur. Item inter pignus et fiduciam, et hypothecam, hoc interest:
6.25.24
22. Pignus est enim quod propter rem creditam obligatur, cujus rei possessionem solam ad tempus consequitur creditor. Caeterum dominium penes debitorem est.
6.25.25
23. Fiducia est cum res aliqua sumendae mutuae pecuniae gratia, vel mancipatur, vel in jure ceditur.
6.25.26
24. Hypotheca est cum res commodatur sine depositione pignoris, pactione, vel cautione sola interveniente.
6.25.27
25. Momentum dictum a temporis brevitate, ut quam cito, quam statim salvo negotio reformetur, nec in ullam moram produci 208 debeat, quod repetitur; sicut nec ullum spatium est momenti, cujus tam brevis est temporis punctus, ut in aliquam moram nullo modo producatur.
6.25.28
26. Instrumentum est unde aliquid construimus, ut culter, calamus, ascia.
6.25.30
27. Instructum, quod per instrumentum efficitur, ut baculus, codex, tabula.
6.25.31
28. Usus, quo in re instructa utimur, ut in baculo inniti, in Codice legere, in tabula ludere, sed, et ipse fructus agrorum, quia eo utimur, usus vocatur. Haec sunt illa tria....
6.25.32
29. Ususfructus autem vocatus, quia solo usu habetur ejus fructus, manente apud alium jure.
6.25.33
30. Usucapio est adeptio dominii per continuationem justae possessionis, vel biennii, vel alicujus temporis.
6.25.34
31. Mancipatio dicta est, quia res manu capitur. Unde oportet eum qui mancipio accipit comprehendere idipsum quod ei mancipio datur.
6.25.35
32. Cessio est propriae rei concessio, sicut est illud: Cedo jure propinquitatis. Cedere enim dicimus, quasi concedere, id est, quae propria sunt; nam aliena restituimus, non cedimus. Nam cedere proprie dicitur, qui contra veritatem alteri consentit, ut Cicero: Cessit, inquit, amplissimi viri auctoritati, vel potius paruit.
6.25.37
33. Interdictum est quod a judice non in perpetuum, sed pro reformando momento ad tempus interim dicitur, salva propositione actionis ejus.
6.25.38
34. Pretium vocatum, eo quod prius illud damus, ut pro ejus vice rem quam appetimus possidere debeamus.
6.25.39
35. Commercium dictum a mercibus, quo nomine res venales appellamus. Unde et mercatus dicitur coetus multorum hominum, qui res vendere vel emere solent.
6.25.40
36. Integri restitutio est causae vel rei reparatio. 209
6.25.41
37. Causa redintegratur, quae vi potestatis expleta non est. Res redintegratur, quae vi potestatis ablata atque extorta est.
6.26.1
LIBER QUINTUS. DE LEGIBUS ET TEMPORIBUS. CAPUT XXVI. De criminibus in lege conscriptis.
6.26.1
1. Crimen a carendo nominatur, ut furtum, falsilas, etc., quae non occidunt, sed infamant.
6.26.2
2. Facinus dictum a faciendo malum, quod noceat alteri.
6.26.3
3. Flagitium a flagitando corruptelam libidinis, qua noceat sibi. Haec duo sunt genera omnium peccatorum.
6.26.4
4. Vis est virtus potestatis, per quam causa, sive res, vel aufertur, vel extorquetur.
6.26.5
5. Vis privata est, si quisquam ante judicium armatis hominibus quemquam a suo dejecerit vel expugnaverit.
6.26.6
6. Vis publica est, si quis civem ante populum, vel judicem, vel regem appellantem necaverit, aut torserit, sive verberaverit, vel vinxerit.
6.26.7
7. Dolus est mentis calliditas, ab eo quod deludat; aliud enim agit, et aliud simulat. Petronius aliter existimat dicens: Quid est, judices, dolus? Nimirum ubi aliquid factum est quod legi dolet; habetis dolum, accipite nunc malum.
6.26.8
8. Calumnia est jurgium alienae litis, a calvendo, id est, decipiendo dicta. 210
6.26.9
9. Falsitas, appellata a fando aliud quam verum est.
6.26.10
10. Injuria est injustitia; hinc est apud Comicos injurius qui audet aliquid contra ordinem juris.
6.26.12
11. Seditio dicitur dissensio civium, quod seorsum alii ad alios eunt. Nam hi maxime turbatione rerum et tumultu gaudent.
6.26.13
12. Sacrilegium proprie est sacrarum rerum furtum; postea, et in idolorum cultu haesit hoc nomen.
6.26.14
13. Adulterium est illusio alieni conjugii, quod quia alter alterius torum commaculavit, adulterii nomen accepit.
6.26.15
14. Stuprum.....
6.26.16
15. Raptus proprie est illicitus coitus, a corrumpendo dictus, unde Virgilius: Rapto potitur, id est, stupro fruitur.
6.26.17
16. Homicidii vocabulum compositum est ex homine, et caede; qui enim caedem in hominem fecisse compertus erat, homicidam veteres appellabant.
6.26.19
17. Parricidii actio non solum in eum dabatur qui parentem, id est, qui patrem, vel matrem interemisset, sed et in eum qui fratrem occiderat, et dictum parricidium, quasi parentis caedes.
6.26.20
18. Internecivi judicium in eum dabatur qui falsum testamentum 211 fecerat, et ob id hominem occiderat. Accusatorem ejus possessio bonorum sequebatur. Internecivi autem significatio est, quasi hominis quaedam enecatio; nam praepositionem inter ponebant antiqui pro e. Naevius: Mare INTER- bibere. Et Plautus: INTER luere mare, id est, ebihere, et eluere.
6.26.21
19. Furtum est rei alienae clandestina contrectatio, a furvo, id est fusco vocatum, quia in obscura fit. Furtum autem capitale crimen apud majores fuit ante poenam quadrupli.
6.26.22
20. Pervasio est rei alienae manifesta praesumptio. Furtum autem earum rerum fit, quae de loco in locum transferri possunt, pervasio autem et earum quae transferuntur, et earum quae immobiles sunt.
6.26.23
21. Inficiatio est negatio debitae rei cum a creditore deposcitur. Idem et abjuratio, id est, rei creditae abnegatio.
6.26.24
22. Ambitus judicium in eum est, qui largitione honorem capit, et ambit, amissurus dignitatem quam munere invadit.
6.26.25
23. Peculatus judicium in eos datur, qui fraudem aerario faciunt, pecuniamque publicam intervertunt; nam a pecunia peculatus est dictus. Non autem sic judicatur furtum publicae rei, sicut rei privatae; nam ille sic judicatur ut sacrilegus, quia fur est sacrorum.
6.26.26
24. Repetundarum accusatur, qui pecunias a sociis coepit. In hoc 212 judicio reus si ante moriatur, in bona ejus judicium redditur.
6.26.27
25. Incesti judicium in virgines sacratas vel propinquas sanguine constitutum est; qui enim talibus miscentur, incesti, id est, incasti habentur.
6.26.28
26. Majestatis reatu tenentur ii qui regiam majestatem laeserunt, vel violaverunt, vel qui rempublicam prodiderunt, vel cum hostibus consenserunt.
6.26.29
27. Piaculum dictum, quod expiari potest; Commissa sunt enim quae erant quoquo ordine expianda.
6.27.1
LIBER QUINTUS. DE LEGIBUS ET TEMPORIBUS. CAPUT XXVII. De poenis in legibus constitutis.
6.27.1
1. Dupliciter malum appellatur: unum quod homo facit, alterum quod patitur. Quod facit, peccatum est, quod patitur poena. Malum autem tunc plenum est, cum et praeteritum est, et impendet, ut sit et dolor et metus.
6.27.2
2. Poena dicta quod puniat. Est autem epithetum necessarium, et sine adjectione non habet plenum sensum, adjicis poena carceris, poena exsilii, poena mortis, et imples sensum.
6.27.3
3. Supplicium proprie dicitur, non quo quis quoquo modo punitur, sed cum ita damnatur, ut bona ejus consecrentur, et in publico redigantur; nam supplicia dicebantur supplicamenta. Et supplicium dicitur de cujus damnatione delibatur aliquid Deo, unde et supplicare.
6.27.4
4. Octo genera poenarum in legibus contineri Tullius scribit: 213 damnum, vincula, verbera, talionem, ignominium, exsilium, servitutem, et mortem; his namque poenis vindicatur omne perpetratum peccatum.
6.27.5
5. Damnum a diminutione rei vocatum.
6.27.6
6. Vincula a vinciendo, id est, arctando dicta, eo quod constringant, atque retineant, vel quia vi ligant.
6.27.7
7. Compedes dictae, quia continent pedes.
6.27.9
8. Pedicae sunt laquei quibus pedes illaqueantur, dictae a pedibus capiendis.
6.27.10
9. Catenae autem quod accipiendo teneant utraque vestigia, ne progrediantur. Item catenae, quod se capiendo teneant plurimis nodis.
6.27.11
10. Manicae sunt vincula quibus manus capiuntur' licet et manicae tunicarum sint.
6.27.12
11. Nervus.....
6.27.13
12. Boia est torques damnatorum, quasi jugum in bove; ex genere vinculorum est.
6.27.14
13. Carcer in quo custodiuntur noxii. Et dictus carcer, quod eo homines coerceantur, includanturque quasi arcer, ab arcendo scilicet. Locum autem in quo servantur noxii carcerem dicimus numero tantum singulari; unde vero emittuntur quadrigae carceres vocamus numero tantum plurali.
6.27.15
14. Verbera dicta, quia cum agitantur, aerem verberant. Hinc 214 flagra, et plagae, et flagella, quia cum flatu, et strepitu in corpore sonant. Nam plagae quasi flagae; sed plagae et flagra primae positionis sunt; flagella autem per diminutionem dicta.
6.27.16
15. Anguilla est, qua coercentur in scholis pueri, quae vulgo scutica dicitur.
6.27.17
16. Fustes sunt quibus pro criminibus juvenes feriuntur, appellati quod praefixi in fossis stent, quos palos rustici vocant.
6.27.18
17. Vectes dicti, quod manibus vectentur; unde ostia saxaque velluntur, sed hi ad poenas legum non pertinent.
6.27.19
18. Virgae sunt summitates frondium arborumque dictae, quod virides sunt, vel quod vim habeant arguendi: quae si lenis fuerit, virga est; si certe nodosa, vel aculeata, scorpio rectissimo nomine, quia arcuato vulnere in corpus infigitur.
6.27.20
19. Ictus proprie flagellorum sunt ab agitando vocati.
6.27.21
20. Ungulae dictae, quod effodiant; hae et fidiculae, quia iis rei in equuleo torquentur, ut fides inveniatur. 215
6.27.22
21. Equuleus autem dictus, quod extendat.
6.27.23
22. Tormenta vero, quod torquendo mentem inveniant.
6.27.24
23. Est et latomia supplicii genus(.... ad verberandum aptum) inventum a Tarquinio Superbo ad poenam sceleratorum. Iste enim prior latomias, tormenta, fustes, metalla, atque exsilia adinvenit, et ipse prior ex regibus exsilium meruit.
6.27.25
24. Talio est similitudo vindictae, ut taliter quis patiatur ut fecit. Hoc enim et natura et lege est institutum, ut laedentem similis vindicta sequatur. Unde et illud est legis: Oculum pro oculo, dentem pro dente. Talio autem non solum ad injuriam referendam, sed etiam pro beneficio reddendo ponitur. Est enim communis sermo et injuriae et beneficentiae.
6.27.26
25. Ignominium dictum, eo quod desinat habere honestatis 216 nomen is qui in aliquo crimine deprehenditur. Dictum autem ignominium quasi sine nomine, sicut IGNARUS sine scientia, sicut IGNOBILIS sine nobilitate.
6.27.28
26. Hoc quoque et infamium, quasi sine bona fama; fama autem dicta, quia fando, id est, loquendo, pervagatur per traduces linguarum et aurium serpens. Est autem nomen et bonarum rerum, et malarum. Nam fama felicitatis interdum est, ut illud est: Illustris fama, quod laus est; malarum, ut Virgilius: Fama malum, qua non aliud velocius ullum.
6.27.29
27. Famae autem nomen certi locum non habet, quia plurimum mendax est, adjiciens multa, vel demutans de veritate; quae tandiu vivit, quandiu non probatur. At ubi probaveris, esse cessat, et exinde res nominatur, non fama.
6.27.30
28. Exsilium dictum quasi extra solum. Nam exsul dicitur, qui extra solum est. Dividitur autem exsilium in relegatis et deportatis.
6.27.31
29. Relegatus est quem bona sua sequuntur; deportatus, quem non sequuntur.
6.27.32
30. Proscriptio exsilii procul damnatio, quasi porro scriptio. Item proscriptus, quia palam scriptus.
6.27.33
31. Metallum est ubi exsules deputantur ad eruendam venam marmoraque secanda in crustis. 217
6.27.34
32. Servitus a servando vocata. Apud antiquos enim qui in bello a morte servabantur, SERVI vocabantur. Haec est sola malorum omnium postrema, quae liberis omni supplicio gravior est, nam ubi libertas periit, una ibi perierunt et omnia.
6.27.36
33. Mortium vero diversi casus, ex quibus crux, vel patibulum, in quo homines appensi cruciantur, vel patiuntur, unde et nomina habent.
6.27.37
34. Patibulum enim vulgo furca dicitur, quasi ferens caput, suspensum enim et strangulatum ex eo exanimat; sed patibuli minor poena quam crucis. Nam patibulum appensos statim exanimat, crux autem suffixos diu cruciat, unde et in Evangelio latronibus, ut morerentur, et de ligno ante Sabbatum deponerentur, crura confracta sunt, quia ligno suspensi cito mori non poterant.
6.27.38
33. In ipso quoque genere necis differt. Crudelius est enim in aqua spiritum torquente exstingui, ignibus uri, frigore, et fame necari, canibus, et bestiis exponi. Nam ferro mori aetas quoque major optavit. Gladius enim sine majori cruciatu compendiosa morte vitam finire novit.
6.27.39
36. Culleus est parricidale vasculum ab occulendo, id est, claudendo 218 dictum. Est autem uter ex corio factus, in quo parricidae cum simia, et gallo, et serpente inclusi, in mare praecipitantur; omnium autem istarum mortium genus animadversio nominatur.
6.27.40
37. Animadversio enim est quando judex reum punit, et dicitur animadvertere, id est, animum illuc advertere, intendere utique ad puniendum reum, quia judex est.
6.27.41
38. Ideo autem Romani aqua et igni interdicebant quibusdam damnatis, quia aer et aqua cunctis patet, et omnibus data sunt, ut illi non fruerentur, quod omnibus per naturam concessum est.
6.28
LIBER QUINTUS. DE LEGIBUS ET TEMPORIBUS. DE TEMPORIBUS. CAPUT XXVIII. De chronicae vocabulo.
6.28
1. Chronica Graece dicitur, quae Latine temporum series appellatur, qualem apud Graecos Eusebius Caesariensis episcopus edidit, et Hieronymus presbyter in Latinam linguam convertit: χρόνος enim Graece, Latine tempus interpretatur.
6.29.1
LIBER QUINTUS. DE LEGIBUS ET TEMPORIBUS. CAPUT XXIX. De momentis et horis.
6.29.1
1. Tempora autem momentis, horis, diebus, mensibus, annis, lustris, saeculis, aetatibus dividuntur. Momentum est minimum atque angustissimum tempus, a motu siderum dictum.
6.29.2
2. Est enim extremitas horae in brevibus intervallis, cum aliquid sibi cedit atque succedit. Hora Graecum est nomen, et tamen Latinum sonat. Hora enim finis est temporis, sicut et horae sunt fines maris, fluviorum et vestimentorum. 219
6.30.1
LIBER QUINTUS. DE LEGIBUS ET TEMPORIBUS. CAPUT XXX. De diebus.
6.30.1
1. Dies est praesentia solis, sive sol supra terras, sicut nox sol sub terris: ut enim dies aut nox sit causa est, aut supra terram sol, aut sub terris. Dies legitimus viginti quatuor horarum est, usquedum dies, et nox spatia sui cursus ab Oriente usque ad alium Orientem solem coeli volubilitate concludat. Abusive autem dies unus est spatium ab Oriente sole usque ad Occidentem.
6.30.2
2. Sunt autem diei spatia duo: interdianum atque nocturnum, et est dies quidem horarum viginti quatuor, spatium autem horarum duodecim.
6.30.4
3. Vocatus autem dies a parte meliore; unde et in usu est ut sine commemoratione noctis numerum dicamus dierum, sicut et in lege divina scriptum est: Factum est vespere et mane dies unus.
6.30.5
4. Dies secundum Egyptios inchoat ab occasu solis; secundum Persas, 220 ab ortu solis; secundum Athenienses, a sexta hora diei; secundum Romanos a media nocte. Unde et tunc gallicinium est, id est gallorum cantus, quorum vox diei ostendit praeconium, quando et mesonyctius afflatus fit.
6.30.6
5. Dies dicti a diis, quorum nomina Romani quibusdam sideribus sacraverunt. Primum enim diem a Sole appellaverunt, qui princeps est omnium siderum, sicut et idem dies caput est cunctorum dierum.
6.30.7
6. Secundum a Luna, quae soli et splendore et magnitudine proxima est, et ex eo mutuat lumen. Tertium a stella Martis, quae Pyrois vocatur. Quartum a stella Mercurii, quem quidam Stilbonta dicunt.
6.30.8
7. Quintum a stella Jovis, quam Phaetontem aiunt; sextum a Veneris stella, quam Luciferum asserunt, quae inter omnia sidera plus lucis habet; septimum a stella Saturni, quae septimo coelo locata XXX annis fertur explere cursum suum.
6.30.9
8. Proinde autem ex his septem stellis nomina diebus gentiles dederunt, eo quod per easdem aliquid sibi effici existimarent, dicentes habere a Sole spiritum, a Luna corpus, a Mercurio ingenium et linguam, a Venere voluptatem, a Marte sanguinem, a Jove temperantiam, 221 a Saturno humorem: talis quippe exstitit gentilium stultitia, qui sibi finxerunt tam ridiculosa figmenta.
6.30.10
9. Apud Hebraeos autem dies prima una Sabbati dicitur, quae apud nos dies Dominicus est, quem gentiles Soli dicaverunt; secunda Sabbati, secunda feria, quem saeculares diem Lunae vocant; tertia Sabbati, tertia feria, quem illi diem Martis vocant; quarta Sabbati, quarta feria, qui Mercurii dies dicitur a paganis.
6.30.12
10. Quinta Sabbati, quinta feria est, id est, quintus a die Dominico, qui apud gentiles Jovis vocatur; sexta Sabbati, sexta feria est, quae apud eosdem paganos Veneris nuncupatur; Sabbatum autem septimus a Dominico die est, quem gentiles Saturno dicaverunt, et Saturni nominaverunt. Sabbatum autem ex Hebraeo in Latinum requies interpretatur, eo quod Deus in eo requievisset ab omnibus operibus suis.
6.30.13
11. Melius autem in vocabulis dierum de ore Christiano ritus loquendi ecclesiasticus procedit: tamen si quem forte consuetudo traxerit, ut illud exeat ex ore, quod improbat corde, intelligat illos omnes, de quorum nominibus appellati sunt hi dies, homines fuisse, et propter beneficia quaedam mortalia, quia plurimum potuerunt, et eminuerunt in hoc saeculo, delati sunt eis ab amatoribus suis divini honores et in diebus, et in sideribus, sed prius a nominibus hominum sidera nuncupata, et a sideribus dies sunt appellati.
6.30.14
12. A fando autem feriae nuncupatae sunt, quod in eis nobis sit tempus dictionis, id est, in divino, vel humano officio fari; sed ex iis festi dies hominum causa instituti sunt, feriati causa divinorum sacrorum.
6.30.15
13. Partes diei tres sunt: mane, meridies et suprema.
6.30.16
14. Mane, lux matura et plena; nec jam crepusculum. Et dictum mane a mano: manum enim antiqui bonum dicebant. Quid enim melius luce? Alii mane existimant vocari a manibus, quorum conversatio a luna ad terram est. Alii putant ab aere, quia manus, id est, rarus est, atque perspicuus. 222
6.30.17
15. Meridies dictus quasi medidies, hoc est, medius dies, vel quia tunc purior dies est. Merum enim purum dicitur. In toto enim die nihil clarius meridie, quando sol e medio coelo rutilat, et omnem orbem pari claritate illustrat.
6.30.19
16. Suprema est postrema pars diei, quando sol cursum suum in Occasum vertit, dicta quod superest ad partem ultimam diei.
6.30.20
17. Serum vocatum a clausis seris, quando jam nox venit, ut unusquisque somno tutior sit.
6.30.21
18. Hodie, quasi hoc die, et quotidie, non cotidie, ut sit quot diebus.
6.30.22
19. Cras, quod est postea.
6.30.23
20. Hesternum est pridie, et dictum hesternum ab eo quod jam dies ipse sit a nobis extraneus, et praetereundo alienus.
6.30.24
21. Pridie autem, quasi priori die.
6.30.25
22. Perendie, id est, per ante diem, vel in antecessum, id est, prius.
6.31.1
LIBER QUINTUS. DE LEGIBUS ET TEMPORIBUS. CAPUT XXXI. De nocte.
6.31.1
1. Nox a nocendo dicta, eo quod oculis noceat. Quae idcirco lunae ac siderum lucem habet, ne indecora esset, et ut consolaretur 223 omnes nocte operantes, et ut quibusdam animantibus quae lucem solis ferre non possunt ad sufficientiam temperaretur.
6.31.2
2. Noctis autem et diei alternatio propter vicissitudinem dormiendi et vigilandi effecta est, et ut operis diurni laborem noctis requies temperaret.
6.31.3
3. Noctem autem fieri, aut quia longo itinere lassatur sol, et cum ad ultimum coeli spatium pervenit elanguescit, ac labefactos efflat suos ignes; aut quia eadem vi sub terras cogitur, qua super terras pertulit lumen, et sic umbra terrae noctem facit. Unde et Virgilius: Ruit Oceano nox, Involvens umbra magna terramque polumque.
6.31.4
4. Noctis partes septem sunt: vesper, crepusculum, conticinium, intempestum, gallicinium, matutinum, diluculum.
6.31.5
5. Vesper a stella occidentali vocatur, quae solem occiduum sequitur, et tenebras sequentes praecedit. De qua Virgilius: Ante diem clauso componet Vesper Olympo.
6.31.6
6. Tenebrae autem dictae, quod teneant umbras.
6.31.7
7. Crepusculum est dubia lux. Nam creperum dubium dicimus, hoc est inter lucem et tenebras.
6.31.9
8. Conticinium est, quando omnia silent. Conticescere enim silere est.
6.31.10
9. Intempestum est medium et inactuosum noctis tempus, quando agi nihil potest, et omnia sopore quieta sunt. Nam tempus per se non intelligitur, nisi per actus humanos; medium autem noctis actu caret 224
6.31.11
10. Ergo intempesta, inactuosa, quasi sine tempore, hoc est sine actu, per quem dignoscitur tempus; unde est, intempestive venisti. Ergo intempesta dicitur, quia caret tempore, id est, actu.
6.31.12
11. Gallicinium propter gallos lucis praenuntios dictum.
6.31.13
12. Matutinum est inter abscessum tenebrarum el aurorae adventum; et dictum matutinum, quod hoc tempore inchoante mane sit.
6.31.15
13. Diluculum quasi jam incipiens parva diei lux. Haec et aurora, quae solem praecedit.
6.31.16
14. Est autem aurora diei clarescentis exordium, et primus splendor aeris, qui Graece ἠὼς dicitur, quam nos per derivationem auroram vocamus, quasi eororam. Unde est illud: Laetus Eois Eurus equis, et: Eoasque acies.
6.32
LIBER QUINTUS. DE LEGIBUS ET TEMPORIBUS. CAPUT XXXII. De hebdomada.
6.32
1. Hebdomada dicta a numero septem dierum quorum repetitione, et menses, et anni, et saecula peraguntur; ἑπτὰ enim Graeci septem dicunt. Hanc nos septimanam vocamus, quasi septem luces. Nam MANE lux est. Octavus autem dies, idem primus est, ad quem reditur, et a quo rursus hebdomadis series orditur.
6.33.1
LIBER QUINTUS. DE LEGIBUS ET TEMPORIBUS. CAPUT XXXIII. De mensibus.
6.33.1
1. Mensis nomen est Graecum de lunae nomine tractum. Luna enim μήνη Graeco sermone vocatur, unde et apud Hebraeos menses 225 legitimi, non ex solis circulo, sed ex lunae cursu enumerantur, qui est de nova ad novam.
6.33.2
2. Aegyptii autem primi propter lunae velociorem cursum, et ne error computationis ejus velocitate accideret, ex solis cursu diem mensis adinvenerunt, quoniam tardior solis motus facilius poterat comprehendi.
6.33.3
3. Januarius mensis a Jano dictus, cui fuit a gentilibus consecratus, vel quia limen et janua sit anni. Unde, et bifrons idem Janus pingitur ut introitus anni et exitus demonstretur.
6.33.4
4. Februarius nuncupatur a Februo, id est, Plutone cui eo mense sacrificabatur. Nam Januarium diis superis, Februarium diis Manibus Romani consecraverunt. Ergo Februarius a Februo, id est, a Plutone, non a febre, id est, aegritudine, nominatus.
6.33.5
5. Martius appellatur propter Martem, Romanae gentis auctorem, vel quod eo tempore cuncta animantia ad marem agantur, et ad concumbendi voluptatem.
6.33.7
6. Idem appellatur et mensis novorum, quia anni initium mensis est Martius. Idem et novum ver, ab indiciis, scilicet, germinum, quia in eo, viridantibus fructibus novis, transactorum probatur occasus.
6.33.8
7. Aprilis pro Venere dicitur, quasi Aphrodis. Graece enim Ἀφροδίτη Venus dicitur, vel quia hoc mense omnia aperiuntur in florem, quasi aperilis.
6.33.9
8. Maius dictus a Maia, matre Mercurii, vel a majoribus natu, qui erant principes reipublicae. Nam hunc mensem majoribus, sequentem vero minoribus Romani consecraverunt.
6.33.10
9. Unde et Junius dicitur. Ante enim populus in centurias seniorum et juniorum divisus erat. 226
6.33.11
10. Julius vero, et Augustus de honoribus hominum Julii et Augusti Caesarum nuncupati sunt. Nam prius Quintilis et Sextilis vocabantur: Quintilis, quia quintus erat a Martio, quem principem anni testantur esse Romani; Sextilis similiter, quod sextus.
6.33.12
11. September nomen habet a numero, et imbre, quia septimus est a Martio, et imbres habet. Sic et October, November atque December ex numero et imbribus acceperunt vocabula: quem numerum decurrentem December finit, pro eo quod denarius numerus praecedentes numeros claudit.
6.33.13
12. Kalendas autem, Nonas et Idus propter festos dies Romani instituerunt, vel propter officia magistratuum. In iis enim diebus conveniebatur in urbibus.
6.33.14
13. Quidam autem Kalendas a colendo appellari existimant. Apud veteres enim omnium mensium principia colebantur, sicut et apud Hebraeos. Idus autem plerique Latinorum ab edendo dictas putant, quod ii dies apud veteres epularum essent.
6.33.15
14. Nonae a nundinis vocatae, nundinae enim sunt publicae conventiones, sive mercimonia.
6.34.1
LIBER QUINTUS. DE LEGIBUS ET TEMPORIBUS. CAPUT XXXIV. De solstitiis et aequinoctiis.
6.34.1
1. Solstitium dictum, quasi solis statio, quod tunc, sole stante, 227 crescant dies, vel noctes.
6.34.2
Aequinoctium appellatum, quod tunc dies et nox horarum spatio aequali consistunt.
6.34.3
2. Duo autem sunt solstitia: unum aestivum octavo Kalendarum Juliarum, de quo tempore remeare sol ad inferiores incipit circulos, aliud hiemale, octavo Kal. Januar., quo tempore sol altiores incipit circulos petere. Unde et hiemalis solstitii dies minimus, sicut aestivi maximus invenitur.
6.34.4
3. Item duo sunt aequinoctia: unum vernale, et aliud autumnale, quae Graeci ἰσημερίας vocant. Sunt autem haec aequinoctia die octava Kalend. April. et octavo Kalend. Octob., quia annus olim in duas partes tantum dividebatur, hoc est, in aestivum et in hiemale solstitium, et in duo hemisphaeria.
6.35.1
LIBER QUINTUS. DE LEGIBUS ET TEMPORIBUS. CAPUT XXXV. De temporibus anni.
6.35.1
1. Tempora anni quatuor sunt: ver, aestas, autumnus et hiems; dicta sunt autem tempora a communionis temperamento, quod invicem se humore, siccitate, calore et frigore temperent. Haec et curricula dicuntur, quia non stant, sed currunt.
6.35.3
2. Constat autem post factum mundum ex qualitate cursu solis tempora in ternos menses fuisse divisa. Quorum temporum talem veteres faciunt discretionem, ut primo mense ver novum dicatur, secundo adultum, tertio praeceps.
6.35.4
3. Sic et aestas in suis tribus mensibus nova, adulta et praeceps; sic et autumnus novus, adultus et praeceps; item hiems nova, 228 adulta et praeceps, sive extrema. Unde est illud: Extremae sub casum hiemis. Ver autem dictum, quod viret. Tunc enim post hiemem vestitur tellus herbis, et in florem cuncta rumpuntur.
6.35.5
4. Aestas dicitur ab aestu, id est, calore; et aestas quasi usta, id est, exusta et arida. Nam calor aridus est.
6.35.6
5. Autumnus a tempestate vocatur, quando et folia arborum cadunt, et omnia maturescunt.
6.35.7
6. Hiemem autem ratio hemisphaerii nuncupavit, quia tunc breviori sol volvitur circulo. Unde et hoc tempus bruma dicitur, quasi βραχὺς ἡμέρα, id est, brevis, vel a cibo, quod major tunc sit vescendi appetitus. Edacitas enim Graece βρῶμα appellatur; unde et imbrumari dicuntur quibus fastidium est ciborum.
6.35.8
7. Hibernus autem inter hiemem et vernum est, quasi hiemevernus, qui plerumque a parte totam hiemem significat. Haec tempora singulis etiam coeli partibus ascribuntur.
6.35.9
8. Ver quippe Orienti datur, quia tunc ex terris omnia oriuntur; aestas vero Meridiano, eo quod pars ejus calore flagrantior sit; hiems Septentrioni, eo quod frigoribus et perpetuo gelu torpeat; autumnus Occiduo, eo quod graves morbos habet; unde et tunc folia arborum defluunt. Ut autem autumnus abundet morbis, facit 229 hoc confinium frigoris et caloris, et compugnantia inter se contrariorum aerum.
6.36.1
LIBER QUINTUS. DE LEGIBUS ET TEMPORIBUS. CAPUT XXXVI. De annis.
6.36.1
1. Annus est solis anfractus, cum, peractis CCCLXV diebus ad eadem loca siderum redit. Annus autem dictus, quia mensibus in se recurrentibus volvitur. Unde et annulus, quasi annuus, id est, circulus, quod in se redeat. Virgilius:
6.36.2
Atque in se sua per vestigia volvitur annus.
6.36.3
2. Sic enim et apud Aegyptios indicabatur ante inventas litteras, picto dracone caudam suam mordente, quia in se recurrit. Alii annum dicunt, ἀπὸ τοῦ ἀνανεοῦσθαι, id est, ab innovatione, renovatur enim semper.
6.36.4
3. Tria sunt autem genera annorum. Aut enim lunaris annus est triginta dierum, aut solstitialis, qui XII continet menses; aut magnus, omnibus planetis in eumdem locum recurrentibus, qui fit post annos solstitiales plurimos.
6.36.6
4. Aera singulorum annorum constituta est a Caesare Augusto, 230 quando primum censum exegit, ac Romanum orbem descripsit. Dicta autem aera ex eo quod omnis orbis aes reddere professus est reipublicae.
6.37.1
LIBER QUINTUS. DE LEGIBUS ET TEMPORIBUS. CAPUT XXXVII. De olympiadibus, et lustris, et jubileis.
6.37.1
1. Olympias apud Graecos constituta apud Elidem Graeciae civitatem. Eliis agentibus agonem, et quinquennale certamen, quatuor mediis annis vacantibus; et ob hoc Elidum certaminis tempus olympiadem vocaverunt, quadriennio in una olympiade supputato. 231
6.37.2
2. Lustrum vero est πεντετηρὶς, id est, quinquennium, quod quinto anno dicitur condi propter olympiadas a Romanis; adhuc enim consules, adhuc aera nondum erant. Est enim quinquennale tempus. Ideo vero sic vocatur eo quod censu per quinquennium in republica peracto, urbs Roma lustrabatur.
6.37.3
3. Jubilaeus interpretatur remissionis annus. Est enim Hebraicus, et sermo, et numerus, qui septenis annorum hebdomadibus, id est, quadraginta novem annis texitur, in quo clangebatur tubis, et ad omnes revertebatur antiqua possessio, debita absolvebantur, confirmabantur libertates.
6.37.4
4. Hunc numerum etiam in diebus Pentecostes et ipsi celebramus post Domini Resurrectionem, remissa culpa, et totius debiti chirographo evacuato, ab omni nexu liberi suscipientes advenientem in nos gratiam Spiritus sancti.
6.38.1
LIBER QUINTUS. DE LEGIBUS ET TEMPORIBUS. CAPUT XXXVIII. De saeculis et aetatibus.
6.38.1
1. Saecula generationibus constant, et inde saecula, quod sequantur. Abeuntibus enim aliis alia succedunt. Hunc quidam quinquagesimum annum dicunt quem Hebraei jubilaeum vocant.
6.38.2
2. Ob hanc causam, et ille Hebraeus, qui, propter uxorem et liberos 232 amans dominum suum, aure pertusa, servitio subjugatur, servire jubetur in saeculum, hoc est, usque ad annum quinquagesimum.
6.38.3
3. Aetas plerumque dicitur et pro uno anno, ut in annalibus; et pro septem, ut hominis; et pro centum, et pro quovis tempore. Unde et aetas tempus quod de multis saeculis instruitur. Et dicta aetas quasi aevitas, id est, similitudo aevi.
6.38.4
4. Nam aevum est aetas perpetua, cujus neque initium neque extremum noscitur, quod Graeci αἰῶνας vocant; quod aliquando apud eos pro saeculo, aliquando pro aeterno ponitur. Unde et apud Latinos est derivatum.
6.38.5
5. Aetas autem proprie duobus modis dicitur; aut enim hominis, sicut infantia, juventus, senectus; aut mundi, cujus prima aetas est ab Adam usque ad Noe; secunda a Noe usque ad Abraham; tertia ab Abraham usque ad David; quarta a David usque ad transmigrationem Judae in Babyloniam; quinta deinde usque ad adventum Salvatoris in carne; sexta, quae nunc agitur, usque quo mundus iste finiatur.
6.38.6
6. Quarum decursus per generationes et regna primus ex nostris Julius Africanus sub imperatore Marco Aurelio Antonino, simplicis historiae stylo elicuit. Dehinc Eusebius episcopus Caesariensis, atque sanctae memoriae Hieronymus presbyter, chronicorum canonum multiplicem ediderunt historiam regnis simul et temporibus ordinatam.
6.38.7
7. Dehinc alii atque alii inter quos praecipue Victor Tununensis 233 Ecclesiae episcopus, recensitis priorum historiis, gesta sequentium aetatum usque ad consulatum Justini junioris imperatoris explevit.
6.38.8
8. Horum nos temporum summam ab exordio mundi ad Augusti Heraclii imperatorem, vel Suinthilanis regis Gothorum, quanta potuimus brevitate, notavimus, adjacente e latere descendente linea temporum, cujus indicio summa praeterita saeculi cognoscatur.
6.39.1
LIBER QUINTUS. DE LEGIBUS ET TEMPORIBUS. CAPUT XXXIX. De discretione temporum.
6.39.1
1. Prima aetas continet in exordio sui creationem mundi. Primo enim die, Deus in lucis nomine condidit angelos; secundo, in firmamenti appellatione coelos; tertio, in discretionis vocabulo speciem aquarum, et terrae; quarto, luminaria coeli; quinto, animantia ex aquis; sexto, animantia ex terra, et hominem, quem appellavit Adam. 2. Adam, anno CCXXX, genuit Seth, a quo filii Dei, CCXXX. Seth, anno CCV, genuit Enos, qui coepit invocare nomen Domini, CCCCXXXV. Enos, an. CLXXXX, genuit Cainan, DCXXV. Cainan, an. CLXX, genuit Malaleel, DCCXV.
6.39.2
Secunda aetas. Arphaxad, an. CXXXV, genuit Sala, a quo Samaritae et 234 3. Malaleel, an. CLXV, genuit Jared, DCCCCLX. Jared, an. CLXXII, genuit Enoch, qui translatus est, M. CXXII. Enoch, an. CLXV, genuit Mathusalem, M. CCLXXXVII. 4. Mathusalem, an. CLXVII, genuit Lamech, M. CCCCLIV. Lamech, an. CLXXXVIII, genuit Noe. Arca aedificatur, M. DCXLIII. Noe autem, an. DC, factum est diluvium, II M. CCXLII. 5. Sem post diluvium, anno II, genuit Arphaxad, a quo Chaldaei, II M. CCXLIV. Indi fuerunt, II M. CCCLXXIX. Sala, an. CXXX, genuit Heber, a quo Hebraei, II M. DIX. 6. Heber, ann. CXXXXIV, genuit Phaleg. Turris aedificatur, II M. DCXLIII. Phaleg., an. CXXX, genuit Ragau. Dii primum adorantur, II M. DCCLXXIII. Ragau, an. CXXXII, genuit Seruch. Regnum inchoat Scytharum, II M. DCCCCV. 7. Seruch, an. CXXX, genuit Nachor. Regnum Aegyptiorum nascitur, III M. XXXV. Nachor, an. LXXIX, genuit Tharam. Regnum Assyriorum et Sycioniorum exoritur, III M. CXIV. Thara, an. LXX, genuit Abraham. Zoroastes magicam reperit. III M. CLXXXIV.
6.39.3
Tertia aetas. 8. Abrahum, anno C, genuit Isaac. Nam prius et Ismahel, a quo et Ismahelitae, III M. CCLXXXIV. Isaac, an. sexagesimo, genuit Jacob. Argivorum regnum inchoat, III M. CCCXLIV. Jacob, an. XCI, genuit Joseph. Phoroneus Graeciae leges dedit, III M. CCCCXXXV. 9. Joseph, an. CX vixit. Graecia segetes habere coepit, IIIM. DXLV. 235 Hebraeorum servitus in Aegypto an. CXLIV. Atlas astrologiam invenit, IIIM. DCLXXXIX. Moyses, an. XL, rexit populum in eremo. Hebraei legem et litteras habere coeperunt, III. M. DCCXXIX. 10. Josue, an. XXVII, Erichthonius in Graecia primus quadrigam junxit, IIIM. DCCLVI. Othoniel, an. XL, Cadmus litteras Graecis dedit, IIIM. DCCXCVI. Aoth, an. LXXX. Fabulae fictae sunt, IIIM. DCCCLXXVI. Debbora, an. LX. Apollo medicinae artem invenit, et citharam reperit, IIIM. DCCCCXVI. 11. Gedeon, an. XL. Mercurius lyram condidit, IIIM. DCCCCLVI.
6.39.4
Quarta aetas. Abimelech, an. III. Chorus in Graecia inventus, IIIM. DCCCCLIX. Thola, an. XXIII. Priamus regnavit in Troja, III M. DCCCCLXXXII. Jair, an. XXII. Carmentis Latinas Litteras reperit, IVM. IV. Jephte, an. VI. Hercules se flammis injecit, IVM. X. Abesan, an. VII. Alexander Helenam rapuit, IVM. XVII. 12. Abdon, an. VIII. Troja capta est, IVM. XXV. Samson, an. XX. Ascanius Albam condidit, IVM. XLV. Heli sacerdos, an. XL. Arca Testamenti capitur, IVM. LXXXV. Samuel, an. XL. Homerus fuisse putatur. IVM. CXXV. 13. David, annis XL. Carthago a Didone conditur. Gad, Nathan et Asaph prophetaverunt, IVM. CLXV. Salomon, an. XL. Templum Hierosolymis aedificatur, IVM. CCV. 14. Roboam, an. XVII. Regnum Israel, et Juda dividitur, IVM. CCXXII. Abia, an. III, sub quo Abimelech pontifex fuit, IVM. CCXXV. Asa, an. XLI. Achias, Amos, Jehu, Johel et Azarias prophetaverunt, IVM. CCLXVI. 15. Josaphat, an. XXV. Prophetavit Elias, Abdias et Michaeas. IVM. CCXCI. Joram, an. VIII. Prophetavit Elias et Eliseus, IVM. CCXCIX. 236 Ochozias, an. I. Elias rapitur, IVM. CCC. Athalia, an. VII. Jonadab sacerdos claruit, IVM. CCCVII. 16. Joas, an. XL. Eliseus moritur, IVM. CCCXLVII. Amasias, an. XXIX. Carthago condita, IVM. CCCLXXVI. Ozias, an. LII. Olympias a Graecis instituitur, IVM. CCCCXXVIII. Joathan, an. XVI. Romulus nascitur, IVM. CCCCXLIV. 17. Achaz, an. XVI, Roma conditur, IVM. CCCCLX. Ezechias, an. XXIX. Senatus Romae fit, IVM. CCCCLXXXIX.
6.39.5
Quinta aetas. Manasses, an. LV. Sibylla Samia claruit, IVM. DXLIV. Amon, an. XII. Census primum agitur, IVM. DLVI. 18. Josias, an. XXXII. Thales philosophus agnoscitur, IVM. DLXXXVIII. Joachim, an. XI Nabuchodonosor Judaeam capit, IVM. DXCIX. Sedechias, an. XI. Templum Hierosolymis incensum. Sapho mulier diverso poemate claruit, IVM. DCX. 19. Hebraeorum captivitas, annis LXX. Judith historia scribitur, IVM. DCLXXX. Darius, an. XXXIV. Judaeorum captivitas solvitur, IVM. DCCXIV. Xerxes. an. XX. Sophocles et Euripides tragoedi celebrantur, IVM. DCCXXXIV. 20. Artaxerxes, an. XL. Esdras incensam legem renovat, IVM. DCCLXXIV. Darius, qui et Nothus, an. XIX. Haec aetas habuit Platonem et Gorgiam primum rhetorum, IVM. DCCXCIII. Artaxerxes, an. XL. Hester historia expletur, IVM. DCCCXXXIII. 21. Artaxerxes( qui et Ochus), an. XXVI. Demosthenes et Aristoteles praedicantur, IVM. DCCCLIX. Xerxes, an. IV. Xenocrates illustris habetur, IVM. DCCCLXIII. Darius, an VI. Alexander Hierosolymam coepit, IVM. DCCCLXIX.
6.39.6
24. Evergetes, an. XXIX. Brutus Hispaniam subegit, 22. Alexander Macedo, an. V. Asiam obtinuit, IVM. DCCCLXXIV. Ptolemaeus, an. XL. Machabaeorum liber inchoat primus, IVM. DCCCCXIV. 237 Philadelphus. an. XXXVIII. Septuaginta interpretes agnoscuntur, IVM. DCCCCLII. Evergetes, an. XXVI. Jesus Sapientiae librum componit, IVM. DCCCCLXXVIII. 23. Philopator, an. XVII. Machabaeorum, secundi libri historia componitur, IVM. DCCCCXCV. Epiphanes, an. XXIV. Romani Graecos obtinuerunt, VM. XIX. Philometor, an. XXXV. Scipio Africam vicit, VM. LIV.
6.39.7
Sexta aetas. VM. LXXXIII. Soler, an. XVII. Thraces Romanis subjiciuntur, VM. C. Alexander, an. X. Syria Romanis subjecta est, VM. CX. 25. Ptolemaeus, an. VIII. Rhetoricae ars Romae coepit, VM. CXVIII. Dionysius, an. XXX. Pompeius Judaeam capit, VM. CXLVIII. Cleopatra, an. II. Aegyptus Romanis subditur, VM. CL. Julius Caesar, an. V. Hic primus monarchiam tenuit, VM. CLV. 26. Octavianus, annis LVI. Christus nascitur, VM. CCXI. Tiberius, an. XXIII. Christus crucifigitur, VM. CCXXXIV. Caius Caligula, an. IV. Matthaeus Evangelium scripsit, VM. CCXXXIII. 27. Claudius, an. XIV. Marcus Evangelium edidit, DM. CCLII. Nero, an. XIV. Petrus et Paulus necantur, VM. CCLXVI. Vespasianus, an. X. Hierosolyma a Tito subvertitur, VM. CCLXXVI. 28. Titus, an. II. Hic facundus et pius fuit, VM. CCLXXVIII. Domitianus, an XVI. Joannes in Pathmos relegatur, VM. CCXCIV. Nerva, an. I. Joannes Ephesum redit, VM. CCXCV.
6.39.8
31. Antoninus Caracalla, an. VII. Quinta Editio Hierosolymis Trojanus, an. XVIV. Joannes Apostolus requiescit, VM. CCCXIV. 29. Adrianus, an. XXI. Aquila interpretes habetur, VM. CCCXXXV. Antoninus Pius, an. XXII. Valentinus et Marcion agnoscuntur, VM. CCCLVII, Antoninus, an. XIX. Cataphrygarum haeresis oritur, VM. CCCLXXVI. 30. Commodus, an. XIII. Theodotion interpres habetur, VM. CCCLXXXIX. 238. Aelius pertinax, an. I. Nihil habet historiae, VM. CCCXC. Severus, an. XVIII. Symmachus interpres habetur, VM. CCCCVII. invenitur, VM. CCCCXV. Macrinus, an. I. Hujus brevitas vitae nihil gestorum habet, VM. CCCCXVI. Aurelius Antoninus, an. IV. Sabellii haeresis oritur, VM. CCCCXX. 32. Alexander, an. XIII. Origenes insignis habetur, VM. CCCCXXXIII. Maximus, an. III. Iste Germanos vicit, VM. CCCCXXXVI. Gordianus, an. VII. Iste de Parthis et Persis triumphavit, VM. CCCCXLIII. 33. Philippus, an VII. Hic primus Christianus imperator fuit, VM. CCCCL. Decius, an. I. Antonius monachus claruit, VM. CCCCLI. Gallus, an. II. Novatus haeresim condit, VM. CCCCLIII. Valerianus, an. XV. Cyprianus martyrio coronatur, VM. CCCCLXVIII. 34. Claudius, an. II. Iste Gotthos ab Illyrico expulit, VM. CCCCLXX. Aurelianus, an. V. Iste Christianos persequitur, VM. CCCCLXXV. Tacitus, an. I. Hujus brevitas vitae praenotatione caret, VM. CCCCLXXVI.
6.39.9
37. Jovianus, an. I. Iste iterum Christianus effectus 35. Probus, an. VI. Manichaeorum haeresis orta est, VM. CCCCLXXXII. Carus, an II. Iste de Persis triumphavit, VM. CCCCLXXXIV. Diocletianus, an. XX. Iste divinis libris adustis martyria facit, VM. DIV. Galerius, an. II. Hujus brevitas vitae nihil dignum historiae contulit, VM. DVI. 36. Constantinus, an. XXX. Nicaena synodus congregatur, VM. DXXXVI. Constantius, an. XXIV. Anthropomorphitarum haeresis oritur, VM. DLX. Julianus, an. II. Hic ex Christiano paganus effectus est, VM. DLXII. est, VM. DLXIII. Valens, an. XIV. Gothi haeretici efficiuntur, VM. DLXXVII. Gratianus, an VI. Priscilianus agnoscitur, VM. DLXXXIII. Valentinianus, an. VII. Hieronymis in Bethleem praedicatur, VM. DXC. Theodosius, an III. Joannes anachoreta claruit, VM. DXCIII. 38. Arcadius, an. XIII. Joannes Chrysostomus floruit, VM. DCVI. 239 Honorius, an. XV. Augustinus episcopus claruit, VM. DCXXI. Theodosius, an. XXVII. Nestorius haeresiarcha exstitit, VM. DCXLVIII.
6.39.10
41. Tiberius, an. VII. Longobardi Italiam capiunt, 39. Martianus, an. VI. Chalcedonensis synodus agitur, VM. DCLIV. Leo major, an XVI. Aegyptus errore Dioscori latrat, VM. DCLXX. Zenon, an. XVII. Acephalorum haeresis orta est, VM. DCLXXXVII. 40. Anasthasius, an. XXVII. Fulgentius episcopus praedicatur, VM. DCCXIV. Justinus, an. VIII. Acephalorum haeresis abdicatur, VM. DCCXXII. Justinianus, an. XXXIX. Vandali in Africa exstinguuntur, VM. DCCLXI. Justinus, an. XI. Armenii fidem Christi suscipiunt, VM. DCCLXXII. VM. DCCLXXIX. Mauritius, an. XXI. Gotthi catholici effecti sunt, VM. DCCC. Phocas, an VIII. Romani caeduntur a Persis, VM. DCCCVIII. 42. Eraclius XVII nunc agit imperii annum; Judaei Hispania Christiani efficiuntur. Residuum sextae in aetatis soli Deo est cognitum.