Reader

CAPUT I. Diu desideratam a Leone Magno generalem synodum tandem in Oriente habendam imperator Marcianus permisit. Cujus dispositioni S. P. gravioribus ductus rationibus cum posset obsistere, tamen praepeditus ne synodo interesset, quatuor legatos in Orientem mittit, qui ipsius nomine, vice et loco, eidem praesint. Omnia idcirco agenda disponit, datis hac de causa aliis et aliis epistolis ad Paschasinum, ad Marcianum, ad Anatolium, ad Pulcheriam augustam, et ad Julianum Coensem.

Vix facta nova legatorum in Oriente expeditione pro quibusdam recipiendis lapsis ad poenitentiam venire cupientibus, de habenda generali synodo, cum summus pontifex, tum Marcianus augustus tandem deliberarunt. Hanc enim in votis Leonem habuisse, statim infelici latrocinalis Ephesini exitu audito, produnt istius litterae datae ad Theodosium eodem anno 449, in mense Octobris, de quibus in antecedentis libri Exercitationibus verba fecimus. Sed cum Theodosius augustus, in Eutychem propensus, circumventus fuisset a factiosis viris, quibus ducebatur, irrita tum prorsus reddita sunt pontificia desideria, donec ad imperium assumptus Marcianus, Orientis res jam fere pessumdatae erigerentur. Igitur in sententiam Leonis imperator veniens, de loco tamen et tempore non conveniebant. Leoni in Italiam synodum cogi placebat, secum recogitans omnia praecavere mala quibus memoria latrocinii Ephesini vehementer afflictabatur, optans praeterea se adesse concilio. At imperator videns per totum Orientem haeresim grassari, ibidem esse jugulandam credidit, et propterea, ultro citroque litteris missis, Marcianus rerum necessitate ductus, et ab Orientalibus episcopis sollicitatus, non amplius synodi congregationem deferendam esse arbitratus est. Cum ergo ex Italia nec consuetudo, nec patriae amor, nec externi hostes Hunni, duce Attila, Leoni egredi permitterent, Paschasinum Lilybaei episcopum ad vices suas implendas seligit, quem pauci doctrina, sanctitate et fama adaequabant. Maximum hujus episcopi animi robur et constantiam jam probaverat dura illa atque longa servitus quam subiit apud barbaros; atque istius scientia apprime noscitur ex cycli paschalis emendatione, circa quam a S. Leone fuerat consultus. Quem praeterea idem S. pontifex tanti fecerat, ut ipsi jam pridem a duobus annis commisisset curam antiquae disciplinae reparandae, et mores Ecclesiae Siculae emendandi, ut ex epistola olim 4, nunc apud Quesnellum 16 colligitur, cujus ultimum caput hisce verbis clausit: Haec autem quae vobis, inspirante Domino, insinuanda credidimus, per 450 fratres et coepiscopos nostros Baccillum atque Paschasinum ad vestram volumus notitiam pervenire. Quibus referentibus cognoscamus quam reverenter a vobis apostolicae sedis instituta serventur. Tum ergo novas litteras dare voluit quasi praenuntias muneris quod paulo post eidem demandare cogitabat. Propterea ut ejus animum necessaria institutione praepararet, ad eum mittit celebrem epistolam ad Flavianum, quamque( ait) universalis Ecclesia amplectitur, diligentius tibi recensendam cognoscendamque direxi. Multa de Eutychiana et Nestoriana haeresibus disserit, a quarum labe ut Constantinopolitanam purgaret Ecclesiam, legatos pontificios jam illuc misisse narrat, qui de incarnationis sacramento ea praedicantes quae SS. Patres docuerunt, et quae Ecclesiarum universitas pridem tenuerat, feliciter impetrarunt ut totam Constantinopolitanam eamdem Ecclesiam cum monasteriis omnibus et multis episcopis ad bonam frugem reducerent; qui praebuerunt consensum, et subscriptionibus suis Nestorium et Eutychen cum suis anathematizarunt dogmatibus. Quae ut evidenter a Paschasino cognoscerentur, aliqua( ait) ad dilectionem tuam scripta transmisi. Addit deinde: Noveris etiam proxime me epistolam Constantinopolitani episcopi accepisse, quae refert Antiochenum episcopum( Maximum videlicet), missis per provincias suas tractatoriis, universos episcopos et epistolae meae praebuisse consensum, et Nestorium et Eutychen pari subscriptione damnasse. Qua in re minime aures et fidem Quesnello praebere possumus, qui Anatolii merito illius consessus praesidis haec omnia adjudicavit. Nam S. Leo de pluribus rebus Paschasinum instruere volens, seriem omnium quae a suis legatis apud Constantinopolim gesta fuerant transmisit, certe haud Anatolio vindicans Constantinopolitanae Ecclesiae purgationem, Nestorii et Eutychetis damnationem, sed illius dumtaxat facit mentionem, quatenus jam ab eo relationem obtinuit de iis quae per Maximum in Antiochenas provincias fuerant in fidei praesidium atque munimen religiose exsecutioni demandata. Quid? Anatolius, cujus fides suspecta fuerat, legatis pontificiis praesentibus Constantinopolitano potuisset praeesse conventui? Figmentum est; illudque refellimus in nostra dissertatione de Photio Tyrio, ad quam nos lectores remittimus.

In postrema tandem suae epistolae parte S. pontifex a Paschasino rationem Paschalis festi servandam anno 455 sciscitatur; eo quod in annotatione Theophili invenerat sanctae memoriae Alexandrinum episcopum octavo kalendas Maii constituisse Pascha celebrandum esse: quod a regula ecclesiastica penitus invenimus alienum. Quoniam, subjicit, in nostris paschalibus cyclis, quod bene nosse dignaris, decimo quinto kalendas Maii ejusdem anni Pascha celebrandum esse sit scriptum. Idcirco omnem errorem praecavere et ambiguitatem tollere volens, eidem mandat ut cum peritis quibusque diligentius requirat atque pertractet novam temporum supputationem, et coelestium orbium regulam atque cursum. Sed de hoc paschali cyclo, quem emendari S. Leo Magnus exoptavit, rerum ordine servato, verba faciemus de rebus gestis disserentes, quae Chalcedonense concilium subsecutae sunt.

Mirum tamen est hac in epistola nihil Paschasino indicatum fuisse 451 de itinere aggrediendo Nicaeam versus, ut ibi pontificias ageret vices in synodo, quam incunctanter fieri postulaverat Marcianus. Nam cum praefatam epistolam scripsisset octavo kalendas Julii, et duobus vix elapsis diebus tres alias scripsisse inveniamus, unam ad Marcianum augustum, alteram ad Anatolium, tertiam denique ad Julianum Coensem episcopum, in quibus mentionem facit jam de institutis ad novam synodum legatis, idcirco argumentari licet die septima kalendarum ejusdem mensis imperiales litteras recepisse, quibus synodum non amplius differri postulabat. Ad has litteras Quesnellus animadvertens, plane dissimulavit ea omnia quae summorum pontificum jura patefaciunt. Et dumtaxat stylum convertit ad exaggerandum quemadmodum Leo aegre tulerit synodum nec differri, nec fieri in Italia, et plus valuisse Anatolii Orientaliumque vota, quam sua. Non tamen erat in animo summi pontificis pacis consilia comperendinatione omittere. Vereor tamen nostrum interpretem pontificiae voluntatis scopum hisce divinationibus haud esse assecutum. Votis enim Marciani imperatoris potuisset Leo obsistere, ut sincere fassus in epistola hac occasione ad eumdem scripta. Cujus quippe voluntati non alia de causa obviare distulit, ne devoto principis arbitrio repugnare velle videretur. Ad haec verba animadvertat, quaeso, Quesnellus, et quotquot cum eo nugari solent. Credebamus clementiam vestram( ita epistolam orditur) id desiderio nostro posse praestare, ut, praesenti necessitate respecta, differri ad opportunius tempus sacerdotalem synodum juberetis. Hujus pontificiae fiduciae illud erat fundamentum: Ut, evocatis de cunctis provinciis sacerdotibus, vere posset esse universale concilium.

Quis enim ignorat externam illorum afflictorum temporum faciem multarum provinciarum episcopis prohibere potuisse e suis dioecesibus exire, ne plebes sibi commissas barbarorum furori tamquam orphanas desererent, et semetipsos iis periculis exponerent quae ab hostium copiis pati solent? Non aegre igitur ferebat Leo quod synodus non differretur, vel quia imperiali jussione, cui non potuisset obsistere, urgeretur; sed quia tempus illud minus congruum pro sacerdotum et ecclesiasticorum incolumitate, cui prospicere volebat, ipsi videbatur; et aliunde Nicaena urbs, ad quam episcopi convenire debebant, frustrabat pontificium desiderium, quo ipse ducebatur ut immediate synodo generali interesset. Quare cum intellexisset imperialem illam jussionem a catholicae fidei amore derivari, nec apostolicae sedis jura leviter laedi, illi obsistere noluit. Quod subsequentibus verbis clare explicavit, subjiciens: Sed quia vos amore catholicae fidei congregationem nunc fieri voluistis, ne devoto obviare viderer arbitrio, fratrem et coepiscopum meum Paschasinum, etc. Praeterea si quid in hac parte Anatolii et Orientalium vota valuerunt, id pontificiae indulgentiae dandum est, qui devoto Marciani arbitrio obsistere noluit. At quis conjiciet eum aliqua lege aut necessitate ductum obviare non potuisse, cum solius imperialis arbitrii faciat mentionem? Fortem habebat animum in tuendis suae sedis praerogativis et juribus, et indulgenter dumtaxat ea magnis principibus permittebat quae in communem Ecclesiae utilitatem redundare poterant, quaeque, ex altera parte, nec ipsius laederent auctoritatem, nec pontificiae dignitati vulnus aut dedecus inferrent.

Paschasino deinde Bonifacium presbyterum ex urbe Roma adjunxit, et ad eamdem synodum misit, quibus et illos duos legatos sociari jussit, Lucentium videlicet et Basilium, quos Constantinopolim jam miserat pro habendo synodali conventu ad lapsos poenitentiam agentes recipiendos. Synodi tandem generalis praesidem Paschasinum instituit; non ea quidem ratione qua Quesnellus interpretari nisus fuit, nimirum, ut falsitatum turbine catholica constantia resisteret, utpote homo qui absque odio et gratia laborem assumpsisset pro solius haereticae impictatis excidio, sed quia summi pontificis partes assumere et obire debebat. Quare delendam 452 esse Quesnelli marginalem notam, utpote aequivocum sensum reddentem, censuimus, quam ad oram suae editionis scripsit:« Nota qua de causa Leo legatum suum synodo universali praesidere cupiat.» Nam pontifex hoc munus suo legato deberi illa verba indicant: Praedictum fratrem et coepiscopum meum vice mea synodo convenit praesidere. Non ergo id solum desideravit S. Leo, sed convenire aut deberi non obscure significavit; potissimum ad reparanda illa apostolicae sedis jura quae per unius Dioscori impotentiam in latrocinio Ephesino pessumdata et abolita fuerunt, ut ex concilii Chalcedonensis definitione exploratum est. Sibi concinit S. P. in sequenti epistola ad Anatolium, in qua clarius significat clementissimi principis dispositioni obsistere noluisse, praesertim quia generale concilium et ipse magno desiderio depoposcerat. Quoniam vero quatuor illis viris ex Sicilia et Italia Orientem pro tam gravi negotio adeuntibus valde difficile fuisset Leonis jussa adamussim exsequi, nisi ab aliquo probatae fidei viro, qui omnes Orientalium agendi rationes, studia, artes, vafritiem tergiversationesque apprime noscere potuisset; veritus quidem Leo, et rationabiliter, ne Paschasinus cum aliis legatis in muneribus exsequendis deciperentur, Juliano episcopo Coensi demandat iisdem ea monita et consilia suggerere, eaque praestare subsidia quae ad abolenda evertendaque scandala et ad rerum emergentium necessitates prodesse posse judicabit. Nihil plane nostro confingimus arbitrio. Id indicant illa sanctissimi Leonis summi pontificis verba ad eumdem Coensem episcopum: Ut omnium scandalorum strepitus auferatur, necessario fraternitati tuae quod omni Ecclesiae prosit injungimus, ut cum fratribus et coepiscopis nostris Paschasino et Lucentio....., quos vice nostra ad praedictum conventum ire praecipimus, curam tuam actionemque conjungas, in omnibus auctoritate nostrae praeceptionis usurus. Notanda sunt verba sequentia: Quoniam scimus omnium illic actarum rerum majorem te quam nostros habere notitiam, ut dum curam tuam illis consiliumque sociaveris, in nulla parte fallantur.

Nondum satis communi Ecclesiarum bono Leonem consuluisse sibi videbatur, nisi ad synodum, quae apud Nicaeam primum, deinde apud Chalcedonem cogebatur, regulas necessario sequendas misisset. Propterea eadem die quinta kalendarum Julii ad omnes generalis hujus synodi Patres epistolam scripsit, tria potissimum capita continentem, in quibus tota agendarum rerum ratio versabatur. Ecquis enim plene atque perfecte vim, pondus et energiam quibus totius istius epistolae textus refertus est poterit explicare? Dignitatis majestatem, supremi capitis auctoritatem, et in universam Ecclesiam etiam in conciliis congregatam Romanum pontificem jurisdictionem habere, satis manifeste patefacit, quin quispiam aut ex primarum, aut ex inferiorum sedium episcopis eidem ausus fuerit refragari. His enim verbis auctoritate majestateque plenis epistolam orsus est: Optaveram quidem, dilectissimi, pro nostri charitate collegii omnes Domini sacerdotes in una catholicae fidei devotione persistere, nec quemquam gratia aut formidine potestatum saecularium..... ut a via veritatis abscederet. Molli brachio hic vellicat eos qui in praecedenti depraedatoria synodo, ab improborum a micitia victi aut formidine deterriti, in horrenda illa gravia facinora, Dioscori et Chrysaphi artibus, lapsi fuerant, quorum ultionem ideo prolatam hactenus fuisse asseverat, ut Dei misericordia poenitentibus elargiretur. Subjicit se ab imperatore fuisse invitatum synodo praeesse, beatissimi Petri apostoli jure atque honore servato. Cujus votis ne annueret, nec temporum afflictorum necessitas, nec ulla consuetudo permittebat. Duplici tamen modo synodo adesse atque praeesse fatetur. Primo in quatuor illis 453 legatis vicariam ipsius personam agentibus; deinde verbi divini praedicatione, satis explicata in celebri epistola ad Flavianum, ex qua ignorare haud poterant quid ex antiqua( ait) traditione credamus, non possitis dubitare quid cupiamus. In altero capite jam statutum fuisse quid de sacramento incarnationis pie et sincere ab omnibus esset confitendum plenissime et lucidissime cunctis esse patefactum asseverat per litteras quas misimus ad beatae memoriae Flavianum episcopum. Tandem vero pravas factiosorum aemulationes animadvertens, catholicis episcopis injuria a sedibus expulsis et in exsilia deportatis, atque in locum superstitum aliis substitutis, jubet primitus medicinam justitiae adhiberi, ne quisquam careat propriis aut utatur alienis. Ex quo Leonis Magni pontificis mandato intelligimus Eusebium Dorylaei, Theodoretum Cyri, aliosque catholicos episcopos, qui violentiam passi fuerant, propriis sedibus esse restituendos; Domno vero Antiocheno, Dioscori et Eutychetis nutibus suffragatori, nullum jus superesse potuisse ut pristino honori et dignitati quibus exutus fuerat restitueretur. Profecto si hanc Leoninam praescriptionem Quesnellus attendisset, vix unam ex tantis quaestionibus excitasset, inquirondo cur, rescissis a Leone latrocinii Ephesini actis, non fuisset ei permissum ad Antiochenam sedem remeare, pro qua Maximus fuerat ordinatus; neque incassum tantopere laborasset ut contenderet actionem illam de Domno Antiocheno esse supposititiam.

Sed ad rem nostram iterum venire volentes, Leo Magnus ab incoepto non desistit studio. Nam discessurus Bonifacius presbyter ex urbe Roma, ut pontificii vicarii sive legati munere in synodo fungeretur, huic novas litteras Marciano augusto reddendas tradidit, in duo tantum capita distributas; quorum priori in imperatoris mentem praecedentem renovat petitionem, qua ad tranquilliora tempora, longe ab hostili metu, synodum maluisset differri. Laudat tamen pium imperiale studium, quo humanis negotiis divina praeponebat, inquirendo ne inter sacerdotes sensuum esset dissonantia, et in Evangelii praedicatione ulla esset discordia. Quae duo ibidem ipsius pontificium animum movebant, ne hisce dispositionibus de synodo extra Italiam et tali tempore habenda reniteretur, optans( ait) ut in omnium cordibus catholica fides, quae non potest nisi una esse, firmetur. Post haec de ambobus Ephesinis conciliis verba facit. Quorum alterum merito et juste Nestorium, hujus dogma et asseclas damnasse asseverat; alterum vero Eutychetis causa habitum, non posse vocari concilium, quod in eversionem fidei constat agitatum, quodque ecclesiastica potissimum et imperiali deinde ipsius Marciani auctoritate fuerat cassatum.

Formulam autem futuri judicii in synodo habendi S. pontifex cunctis Patribus per quatuor legatos Chalcedonem missos, cum in hac, tum in subsequenti, et demum in una ad Pulcheriam augustam epistolis praescripsisse narrat, vetans ne ulla quaestio de fide institueretur; cum nimis injuriosum atque obsonum prorsus esset fidem quam beati Patres nostri ab apostolis sibi traditam praedicarunt, quasi dubiam retractare. Tandem se in legatis concilio adfuturum spondet, dicens: Nec me quoque, ut voluit vestra clementia, ab illo credatis abesse concilio, cum in his fratribus, quos direxi, id est Paschasino et Lucentio episcopis, Bonifacio et Basilio presbyteris, sed et in fratre meo Juliano, quem eorum volui esse participem, etiam mea sit aestimanda praesentia. Hanc epistolam scripsit sanctus pontifex VI kal. Julii anni 451. Sed cum post quindecim dies certior factus fuisset Paschasinum ex Sicilia ad Orientem navigasse, apostolicae sedis mandata exsecuturus, novas litteras ad ipsum Marcianum imperatorem dare constituit, in quibus legatos suos ipsi commendat, iterumque postulat ne disputatio de fide illic instauretur. Hoc ipsum praestitit cum Pulcheria augusta, ad quam epistolas misit per Theoctistum Magistrianum. In hac quippe de suis legatis ad concilium missis primo verba faciens, iterum 454 explicat quemadmodum desideraverit in Italia synodum congregari. Deinde servandam esse in ecclesiasticis causis omnem moderationem mandat, quae procul abfuit ab Ephesino latrocinio, ubi primates synodi nec resistentibus sibi fratribus nec consentientibus pepercerunt. Quare cupiens vulneribus majoribus medicinam adhiberi, decrevit correctis veniam non esse denegandam. Tandem, haeresis exstinctionem obtinere desiderans, etiam haeresiarchas indulgentiam poscentes, nec rejiciendos, nec temere recipiendos deliberavit; qui quamvis post injustum judicium non essent catholicae fraternitati honorabiles ut fuerunt, tamen cum suas adhuc obtinerent sedes, et episcopatus sui honore potirentur, ecclesiasticam pacem ipsis non denegare jubet, si per veram atque necessariam satisfactionem resipiscerent.

Regulas igitur omnium rerum in synodo agendarum, cum in hac atque praecedentibus epistolis, tum in commonitorio suis legatis dato S. Leo proposuit, praescripsit, praedefinivit. A quibus quidem resilire nemini permissum esse poterat, ne irrita et vacua synodalia Acta redderentur quemadmodum videbimus opportuniori loco, agentes de primatu Constantinopolitanae sedis post Romanum pontificem, quem PP. illi Anatolii ambitui nimium faventes stabilire conabantur. At cum in laudatis epistolis potissimum S. pontifex de fidei dogmate unanimiter asserendo juxta celebrem epistolam quam scripserat ad Flavianum disserat, et de ecclesiastica pace iis etiam danda qui per latrocinium Ephesinum a catholica exciderunt societate, indignos se reddentes iis Ecclesiae honoribus, gradibus et praerogativis quibus potiebantur, eosdem lapsos ad sinceram poenitentiam venire cupientes, debita ab iisdem satisfactione praemissa, recipi jubet; eamque cautionem mandat servari, ut etiam principes haeresiarchae indulgentiam poscentes, nec rejiciantur, nec temere recipiantur. Quare, omni poena poenitentibus relaxata, ad antiquas suas episcopales sedes reverti aut eas retinere indulget, dummodo lapsorum episcoporum loco jampridem alii catholici non fuissent suffecti, et ipsi lapsi adhuc episcopatus honore potirentur. Id sane iis verbis, seclusa omni violenta interpretatione, indicare voluisse arbitramur, quibus dixit iis postulantibus omnem indulgentiam esse concedendam, qui tamen adhuc obtinent sedes et episcopatus sui honore potiuntur. Hanc sane Leonis agendi oeconomiam, scribendique rationem, cum haudquaquam assecutus esset Quesnellus, multas quaestiones excitavit, ad examen revocando Domni quondam episcopi Antiocheni causam. Studiosus vir, huc illucque mente vagari coactus, cur Thalassius Caesariensis, Juvenalis Hierosolymorum, Eustathius Berytensis, qui pariter in latrocinio Ephesino cum Dioscoro et Eutychiana factione principes partes obierunt, suas sedes Chalcedonensis concilii suffragio retinere potuerint inquirit; Domno vero, qui parem cum istis causam habuit ad suam Antiochenam sedem remeare non fuerit permissum. Profecto si ad praecedens Leonis decretum attendisset, secumque agitasset Domnum tunc adhuc nec sedem obtinuisse, nec episcopatus honore amplius fuisse potitum, quia, absoluto latrocinio Ephesino, Maximus episcopus catholicus in ejus locum fuerat suffectus, tantopere minime laborasset ut lectoribus persuaderet Domnum Chalcedonensis concilii tempore non amplius fuisse superstitem, nec concilii Chalcedonensis actionem quae de eodem scripta est tamquam falsam et commentitiam rejecisset. At sinceram et genuinam esse hanc synodi actionem gravissimis evidentibusque argumentis clarissimus Stephanus Baluzius, summa qua pollebat 455 eruditione probavit. Quamvis laudatum Leonis locum Quesnello non objecerit; quod testimonium tamen ad plura et insigniora sui adversarii argumenta refellenda aptissimum erat, ut ipsi annotabimus in sequentibus de Chalcedonensis synodi actionibus locuturi.