Reader

CAPUT II. Quare generalis synodus Epheso indicta Chalcedonem transfertur. De S. Leonis epistola ad Ravennium. Galliarum episcopi in duabus synodis conveniunt, eorumque synodicas epistolas multa sapientia et eruditione sacra adornatas transmittunt ad apostolicam sedem. Tandem de Mediolanensi Eusebii synodo agitur, hujusque synodicis ad S. Leonem missis.

Promulgato jam edicto de nova generali synodo in Oriente habenda, imperator Marcianus veteres Eutychianorum turbas huc illucque renovari vidit, undequaque partium studia concitari, excitarique tumultus; cum videlicet qui semel Eutycheti adhaeserunt, ne levitatis, ait Baronius, arguerentur, perstabant in sententia, et omni conatu patrocinabantur susceptae semel iniquae causae, et si non aliter, acclamationibus saltem nominis Eutychetis. Has turbas primum Constantinopolim magna cum seditione excitatas fuisse, Marciani imperatoris edictum ad eas comprimendas abolendasque manifestat. Quae cum a gravissimis odiis atque aemulationibus foverentur, periculum civitati imminebat ne Constantinopolitani mutuis caedibus sese interficerent. Deo itaque favente imperatoris edicto, tertio idus Julii dato, sedatae fuerunt, utriusque partis factiosi viri intelligentes se ultimo supplicio esse puniendos, si in seditionibus perstitissent. Ex his ergo aliquantulum Marciani animum fuisse commotum arbitrari oportet; nec probabilitate caret eum poenituisse quod in Italia synodum haberi non permisisset, quemadmodum Leo votis omnibus exoptaverat, ad praecavendas quidem illas seditionum turbas et gravissimas commotiones quas duae adversae factiones jam excitaverant. Has quoque in Nicaeam Bithyniae, ubi synodus haberi debebat, transferri posse imperator veritus est. Unde Pulcheria augusta ad Strategium illius provinciae consularem litteras dedit, in quibus, communi tranquillitati prospicere cupiens, et fidem catholicam imperturbatam et immotam ab omni genere hominum custodiri volens, eidem consulari viro mandat ut nemini sine episcoporum consensu ad generalem synodum evocatorum permittat ad eam urbem accedere: Immo omnes monachos et laicos, quos nulla ratio ad synodum vocat omnino debeat de civitate et ipsis locis expellere. Ut, cum omni disciplina considente sancta synodo, sine aliqua commotione atque contentione, quae a Domino Christo revelata fuerint communiter ab omnibus confirmentur.

Dum haec autem agebantur, imperator certior factus est Illyricum maxime perturbari ob metum barbaricae invasionis. Quare secum recogitans non valde tutum esse longe a Constantinopoli recedere, iteratis litteris concilii Patres Chalcedonem, Constantinopoli propinquam, convocat, ut sanctorum episcoporum incolumitati et imperii felicitati facilius et securius consuleret. Interim hic describit Baronius gravem cladem Romano imperio ab Attila Hunnorum rege illatam, de qua Sidonius Appollinaris, Gregorius Turonensis, Salvianus Massiliensis episcopus, aliique 456 scriptores verba fecerunt. Cujus rei dumtaxat nos hic mentionem facimus, ut quilibet intelligat quanta ratione S. Leo papa ad securiora pacatioraque tempora generalem synodum differri exoptaverit. Igitur his praetermissis, antequam brevem Chalcedonensium gestorum narrationem instituamus, de nonnullis S. Leonis gestis atque de duabus synodis Galliarum et altera Mediolanensium, verba facere properamus.

Et primo quidem nobis occurrit brevissima S. pontificis epistola ad Ravennium Arelatensem, quam doctissimus Sirmondus publici juris fecit, et deinde Paschasius Quesnellus in suam novam transtulit editionem. Agit in ea S. pontifex de Paschate sequenti anno 453 die decima kalendarum Aprilis celebrando. Ad Romanum enim pontificem pertinuisse indicare illius diei celebritatem epistolae synopsis manifestat. Ut nimirum, quorum in fide una est( ait) confessio, sit etiam in hac festivitate una devotio. Duas praeterea circa ea tempora Galliarum episcopi litteras ad nostrum sanctum pontificem scripserunt, in quibus ita obsequentes et studiosos erga apostolicam sedem se exhibent, ut ab hujus decretis et a catholica veritate ipsis in epistola ad Flavianum proposita declinare sacrilegum esse reputaverint. Quam quidem observantiam cum semper Gallicani antistites tenere et servare omni studio nisi sint, illam Ecclesiam ab omni haereseos labe illibatam custodierunt, strictissimo obedientiae vinculo Romanae Ecclesiae adhaerentes, quemadmodum a suis majoribus traditum esse acceperunt. Et quidem id conjici ex illa epistola quae Ceretii, Salonii et Verani nomina praefert, nemo potest inficiari. Quorum praesulum episcopales sedes, etsi incertae et valde obscurae a viris doctis visae sint, ut nonnisi aliis et aliis ducti conjecturis ratiocinati sint, tamen communi suffragio Galliarum episcopos epistolae laudatae esse auctores sine ulla haesitatione et fraudis suspicione judicarunt. Pro accepto igitur exemplari epistolae ad Flavianum, divinae doctrinae ubertate ditatae, primo gratias reddunt, paternam curam et sollicitudinem in Romano pontifice recognoscentes, quia anticipata curatione remediorum beneficia ante malorum experimenta ipsis exhibere voluerit. In eo enim agnoscere profitentur peculiarem animi erga ipsorum Ecclesias affectionem, qua istarum incolumitati succurrere curabat, dum, constitutus supra apostolicae sedis speculam, cura et sollicitudine clamabat, ne inopinantibus improvisus hostis adveniret, neve vulneri locum praebeat( aiunt) incauta securitas. Ipsi quoque Romano pontifici gratulantur, quod laudata epistola ita per omnium Ecclesiarum conventicula celebraretur, ut vere omnium sententia declaretur merito illic principatum sedis apostolicae constitutum, unde adhuc apostolici spiritus oracula reserentur.

Post talia praeconia de epistola Leonis dogmatica effusa, S. pontificem ita compellant: Deprecamur ut opus, et praesentibus et futuris temporibus profuturum, quod nos asservandi studio foliis mandare curavimus, sanctitas vestra percurrere et, si quid librarii errore defuerit, emendare dignetur; vel si salutarem lecturis omnibus paginam aliquo studii vestri accumulastis argumento, idipsum addi libello huic sollicita pietate jubeatis: ut non solum plures sancti episcopi fratres nostri per Galias, verum etiam multi ex laicis filii vestri, qui epistolam istam magnopere pro veritatis manifestatione desiderant, remissam ad nos et sancta manu vestra emendatam transcribere, legere et tenere mereantur. Multa quidem alia in hac epistola notatu digna occurrunt, quae vel a Baronio, vel a Quesnello et ab aliis etiam forte indicata fuerunt, in quibus haud immorari opus est. Duo dumtaxat ego subjiciam. Alterum, videlicet, tres illos episcopos bis, tertio quaterque voces illas, beatissime papa, adhibuisse, sanctissimum pontificem alloquentes, quas concilii Chalcedonensis tempore in usu fuisse negat Quesnellus, ut ex iis colligat falsam et supposititiam esse de Domno Antiocheno actionem. Verumtamen allucinatum esse 457 hunc Leoninorum Operum editorem, probat cum haec, tum subsequens epistola synodica Ravennii, aliorumque episcoporum Gallorum, in cujus inscriptione ista verba offendimus: Domino vere sancto, merito in Christo beatissimo, et apostolico honore venerando papae Leoni Ravennius. Quamvis tamen, violenta quadam usus interpretatione in notis ad hanc sequentem epistolam, contendat illas voces et istas alias appellationes, apostolatum vestrum, apostolicamque sedem, de omnibus et quibuscumque episcopis eorumque sedibus dictas fuisse, quemadmodum in sequentibus videbimus. Dum haec annotare haud piguit, minime Quesnellum debitis laudibus fraudare intendimus qui multo studio, Ceretii, Salonii atque Verani episcopales sedes inquisivit, sed ob veterum monumentorum jacturam incassum laboravit. Idcirco Baronii, Sirmondi aliorumque praecedentium scriptorum dictis insistens, S. Eucherii Lugdunensis filios fuisse Salonium et Veranum affirmat; Ceretium et Salonium Arausicano interfuisse concilio judicat; atque tandem annotavit Veranum Hilari aevo superstitem apostolicae sedis legationem egisse in Galliis pro Ecclesiae Viennensis juribus et S. Leonis decreto contra Arelatensem episcopum tuendis, ut videre est tom. V Conciliorum.

Non absimile obsequium nec minorem animi reverentiam et devotionem universum Gallorum episcoporum coetum in synodo congregatum apostolicae sedi exhibuisse, synodica Ravennii Arelatensis et aliorum episcoporum patefacit. Nam imprimis episcopi sibi veniam dari petunt ob temporis moram qua detenti fuerunt ne in unum celeriter convenirent, atque duo obstitisse ne celerrime synodum haberent asseverant, locorum nimirum distantiam, aurarumque intemperiem quae eo anno animantium corpora in Galliis morbis vexabat. Ne itaque desides minusque obsequiosi viderentur in apostolicae sedis mandatis exsequendis, neve inobedientiae nota afficerentur, statim subjiciunt: Det ergo apostolatus vester nostrae veniam tarditati, quae non de otio, sed de certa necessitate descendit; quaeque a nobis, et si celeritatis gratiam abstulit, exsultandi tamen materiam auferre non potuit. Summam animi exsultationem expertos fuisse dogmaticam illam epistolam accipientes et percurrentes, maxime aptam ad instruendos omnes intra Gallias constitutos, palam testantur. Dolentes pariter( aiunt) pro his vobiscum qui, catholicae fidei lumine derelicto, errorum tenebras inciderunt. Itaque hasce litteras tamquam regulam et fidei symbolum recepisse fassi sunt. Quo munere non Gallias tantum, sed mundum totum gratiosissimis gemmis esse ornatum intelligunt et aestimant, neque pro eo quemquam dignas persolvere posse gratias asseverant. Quare fidelibus et infidelibus Leonis doctrinam magnopere profuisse, sequentibus verbis explicant, dicentes: Doctrinae post Deum vestrae debet quisque fidelis, ut constanter teneat quod credebat; debet etiam infidelis, ut a perfidia sua, agnita veritate, discedat, et apostolicae institutionis luce perfusus erroris sui tenebras derelinquat, etc. Subjiciunt deinde, quemadmodum quandoque optassent litteras Marciano imperatori fidelissimo principi dare, quibus ipsi gratularentur, eumque certiorem facerent, et proderent sollicitudinem qua pontificiam doctrinam in Christo sequebantur. Sed cum ad eos ex Orientalium partibus nuntius pervenisset, fieri hoc minime necessarium putarunt. Propterea fidei triumphum adjudicantes Leonis vigilantiae, studio atque ministerio, supplices Deum orant apostolatum vestrum conservare, et Ecclesiam ipsam toto orbe diffusam. Quod ante oculos semper habentes, et gratias et supplicationes Deo indesinenter offerre promittunt: Gratulantes quod tantae sanctitatis, tantae fidei, tantaeque doctrinae apostolicae sedi, unde religionis nostrae, propitio Christo, fons et origo manavit, antistitem dederit; petentes etiam ut datum concessumque munus pontificii vestri longissima ad aedificationem Ecclesiarum suarum aetate custodiat. 458

Hocce autem in Leonem ejusque Romanam sedem elogium, publice in Gallicana illa quadraginta quatuor episcoporum synodo recitatum, et ad perpetuam posterorum memoriam scripto consignatum, firmum ac grave testimonium exhibet illius maximae devotionis et obsequii quibus tum se apostolicae sedi obstrictos esse gloriabantur. A quorum institutis atque vestigiis numquam vel ob temporum vicissitudines, aut falsarum opinionum superstitiones Gallicana recessit Ecclesia. Quoniam istius praesules parati semper fuerant, confortante Domino, cum Romano pontifice pro veritate animas ponere, et vitam auctori salutis et largitori aeternitatis impendere. Hisce autem verbis quadraginta illi quatuor episcopi suam claudunt epistolam, singulique huic subscribunt, eas formulas adhibentes quibus supremum Ecclesiae regimen Romanis pontificibus convenire passim probari solet. Paschasius Quesnellus, tom. II Operum S. Leonis singillatim horum Gallorum praesulum episcopales sedes ex aliis et aliis monumentis recensuit, ut videre est pag. 478 ad quam lectorem remittimus, ne nimium extra propositum scopum vagemur. Synodica hujusmodi Gallorum episcoporum epistola a S. pontifice Leone accepta, ipse ad eosdem rescribere non diu distulit, et servata sui muneris amplitudine, hisce gravibus vocibus suam epistolam orditur: Optassemus quidem fraternitatis vestrae litteras eo tempore quo promiseratis accipere, ut profecturis ad Orientem fratribus nostris, quos ad sanctam synodum vice nostra pro catholicae fidei defensione direximus, etiam vestrae sententiae professio jungeretur. Tarditatem tamen se excusare fatetur ob inopinata obstacula quae praepedierunt ne citius in unum convenirent. Multo gaudio deinde eorum litteras recensuisse asseverat, quas se ait probare, quia eruditione Spiritus sancti in ipsis vigere doctrinam cognoverat, quam in Orientalibus Ecclesiis daemonis astutia per suos sequaces fatigare curaverat, ut operante divina gratia tandem validior et clarior efficeretur. Multa tandem exsultatione se ait gaudere, quod, sicut causa poscebat, fiduciam nostram quam de vobis habemus in Domino fideliter atque obedienter auxisti. O utinam ad haec postrema verba attendisset Quesnellus! Tantas quidem non excitasset elapso saeculo turbas, nec gravissimis perturbationibus occasionem dedisset, si, episcoporum Gallorum exempla secutus, fiduciam quam primo de eo Romani pontifices habuerunt non frustrasset, et fideliter et obedienter apostolicae sedis definitiones profiteri non detrectasset.

In altero epistolae suae capite narrat quemadmodum, pontificiorum legatorum studio et devotione, sacerdotibus Christi, principibus et potestatibus Christianis, cunctisque clericis, plebibus, ordinibus plene in synodo Chalcedonensi sexcentorum PP., plene et evidenter apparuerat doctrinam in illa dogmatica epistola intimatam evangelicae et apostolicae traditioni de incarnatione Domini nostri Jesu Christi cohaerere; et idcirco damnatos esse Nestorium atque Eutychetem. Quorum errores recensuit et exagitavit in subsequenti tertio capite, ut magis atque magis quantum ab iisdem esset abhorrendum patefaceret. Sequenti quarto capite deinde narrat quemadmodum S. synodus Chalcedonensis religiosa unanimitate dogmaticae suae epistolae, auctoritate Domini mei beatissimi Petri apostoli et merito roborata, consenserit, amputando ab Ecclesia Dei opprobrium, et Dioscorum Alexandrinum in sua impietate damnando, Ne illa Ecclesia( ait) quae inter ipsa Evangelii principia beatum Marcum beatissimi Petri apostoli discipulum in omnibus utique doctoris sui magisterio consonantem habuit fundatorem labefactata maneret. Quae verba cum in Grimanico codice lineolis interclusa conspexerim, arbitratus sum, vel antiquum amanuensem, vel doctum aliquem virum designare voluisse summam societatem quae a primordiis Romanam Ecclesiam inter et Alexandrinam servata fuit, non tantum ob universale S. Petri magisterium, 459 verum etiam ob principium illud a quo Alexandrina ipsa duxit originem. Hinc S. pontifex in medium profert Athanasii, Theophili atque Cyrilli exempla, quos probatissimos praesules appellat. Quae loquendi phrasis cum Quesnello, nescio qua de causa, displicuisset, censuit annotare:« Theophilum mirabitur quis hunc inter probatissimos praesules recenseri a Leone, dignumque haberi qui Dioscoro in exemplum proponeretur.» Et volens deinde praepedire responsionem quae adhiberi posset, statim subjicit:« Quod ne ad fidei sinceritatem tantum restringatur, obstat quod sanctae memoriae appellatur ab eodem epistola 94 ad Marcianum imperatorem, et 68 ad Paschasinum Lilybaetanum, et cum sanctitatis praeconio citantur ejus scripta tam in epistola 134 ad Leonem Augustum, quam in excerptis SS. Patrum in Chalcedonensi relectis.» Addit praeterea:« Nec tamen ignorare potuit S. Leo quam nefandis quamque aperta vi sanctum Joannem Chrysostomum persecutus fuerit, ac tandem oppresserit Theophilus.» An autem ante mortem tot scelerum eum poenituerit, non explicat Quesnellus, sed lectores remittit ad opus Gallice conscriptum a Gothofrido Hermantio de Vita S. Joannis Chrysostomi, et demum concludit:« Crediderim ego ex his loquendi formulis de episcoporum sanctitate non esse decernendum, cum videamus perditissimos homines iisdem titulis decorari etiam in conciliis oecumenicis, et hanc consuetudinem per ea tempora viguisse, ut quicumque episcopi a fide catholica nullo modo deviaverant decesserantque in communione Ecclesiae, reponerentur in sacris diptychis, et sanctae memoriae viri dicerentur.»

At quis non intelligit nimis gravem atque malignam esse hanc in Theophilum censuram, qua non tantum istius in Chrysostomum simultates exaggerantur, verum etiam S. Leonis judicium et Chalcedonensia gesta parvi pendenda esse indicatur, quasi quod idem Theophilus nec probatissimus fuerit praesul, nec sanctae memoriae rationabiliter esset dicendus? Obstare contendit Quesnellus quae in Chrysostomum egit. Sed si haec attendamus, minime illius generis sunt ut ipsius Theophili famam atteramus, perditissimisque viris comparemus. Simultatum enim illarum nulla alia origo fuit quam studium illud quo gentiles haereticosque anthropomorphitas ubique insectari quaerebat, simulque catholicos viros a librorum Origenis lectione avertere procurabat, ob apertos videlicet errores in hujus scriptis repertos. Quare cum ipse jussisset ut ab omnibus damnarentur, et Longi fratres eorumque sectatores obtemperare detractassent, hos Aegypto ejecit et, Alexandriae coacta synodo, ipsum Origenem cum suis libris damnavit, agens quoque ut in alia synodo Cypri, cui Epiphanius praefuit, damnarentur. Hactenus nihil in Chrysostomum Theophilus fuerat commotus. Sed audiens monachos a se ejectos benigne ab eodem Chrysostomo Constantinopoli receptos, ecclesiasticae disciplinae studio tuendae actus, quasi Alexandrinae sedis jura tueri cupiens, in Joannem invehi coepit, et, forte nondum sufficienter istius agendi ratione explorata, Constantinopolim proficiscitur et, coacta synodo, Joannem tamquam canonum violatorem, etiam reclamante plebe, deposuit. Dabo quidem Theophilum tum eam animi moderationem non servasse quae episcopum decebat, et nimio zelo actum praecipiti judicio in hanc causam inquisivisse. Sed obstant forte quin probatissimus praesul et sanctae memoriae vir appelletur? Attendat, quaeso, Quesnellus rationes quibus ducebatur, in mentem revocet eximias excellentesque virtutes quibus erat praeditus. Nam praeter sacrarum rerum scientiam, qua maxime pollebat, quoadusque vixit ab omni haeresi abhorruit, Judaeorum conversionem omni nisu curavit, gentiles ad verae religionis cultum inducere quaesivit, nihilque eorum aggredi praetermisit quae in catholicae fidei munimen, praesidium et incrementum poterant 460 redundare. At diutius in his immorari jam taedet, potissimum cum in alio opere, agendo Rufinianas vindicias, descripserim quemadmodum Theophilus Origenem et Origenistas exagitasset. Addam dumtaxat Quesnelli et alterius cujusque recentioris scriptoris opinionem tantum roboris numquam obtinere potuisse, ut Leonis Magni et Chalcedonensium PP. testimonia atque judicium infirmare aut dejicere queant. Cum neminem lateat gravissimas quaestiones olim inter sanctissimos viros excitatas horum sanctitati et nominis celebritati minime obesse potuisse, etiam si aliquid humanae infirmitatis passi sint, ut nimis vehementer propriis studiis et opinionibus adhaererent, ut sexcentis exemplis ipsi probare possemus.

Restat jam tandem ut de Mediolanensi synodo verba faciamus, quam non alia de causa S. Leo haberi jussit, nisi ut communi illius provinciae etiam episcoporum consensu et publicis subscriptionibus epistola dogmatica ad Flavianum susciperetur, quod, ait Baronius, impigre curatum est. Tunc igitur Abundius Comensis, caeterique pontificii legati ex Oriente Romam regressi erant, verbis de omnibus quae in Chalcedonensi synodo contigerant rationem reddituri. Quare S. pontifex, ut certis documentis innotesceret omnes Occidentales episcopos fidei regulam a se ipso conscriptam et definitam suscipere, Abundio episcopo et Senatori Mediolanensi presbytero collegae ad patriam et episcopatum revertentibus mandat ut Eusebium conveniant pro synodo indicenda. Huic synodo Eusebius praefuit, ad eamque alii decem et octo episcopi vel per se, vel per suos legatos presbyteros interfuerunt, quorum multi sanctitate, doctrina maxime, celebres fuerunt; videlicet Maximus Taurinensis episcopus, ipse Abundius Comensis, Crispinus Ticinensis, aliique quorum nomina multa cum laude in Ecclesiae tabulis regesta sunt, ut videre est apud Baronium anno superius laudato. Hinc facile colligimus longe a veritate eos scriptores abscessisse, qui dixerunt Maximum Taurinensem, regnantibus Honorio et Theodosio, mortuum esse. Quomodo enim fieri id potuit, si non tantum huic Mediolanensi interfuit synodo, sed etiam Romani concilii Actis sub Hilaro papa subscripsit?

Quidquid autem de his similibusque quaestionibus ab aliis dictum fuerit, praesenti hoc otio non inquiramus. Summam dumtaxat hujus synodicae epistolae paucis recensebimus. Tribus igitur capitibus distinctam mss. codd. omnesque editores illam exhibuerunt. In quorum priori Eusebius cum sociis exsultare fatetur, quod apostolicae sedis legati Chalcedonem missi felicem faustumque effectum legationis sibi commissae assecuti fuissent, quod quidem in Dei laudem et Christianae fidei custodiam ob divinae majestatis praesidium contigisse asseverant, Quando( videlicet, aiunt) vos idoneos cultus sui assertores in apostoli sui sede praesulem collocavit. In altero epistolae capite laudant doctrinam in epistola ad Flavianum contentam, tamquam prophetarum assertionibus, evangelicis auctoritatibus et apostolicis testimoniis omnino consonam; eamque nitore quodam lucis ac veritatis splendore radiare, omnibusque sensibus convenire quos beatus Ambrosius de incarnationis Dominicae mysterio suis libris Spiritu sancto incitatus inseruit. In tertio tandem capite idem Eusebius cum sociis anathema Eutychianis dixisse profitetur; atque, litterarum( aiunt) vestrarum formam secuti, modum praescriptae ordinationis nos servasse, his per fratrem et coepiscopum nostrum Cyriacum missis ostendimus. Quae sane verba innuunt formam rerumque omnium agendarum ordinem a sancto pontifice praescripta, nemine refragante, ab iisdem servata fuisse, ad debitam quidem obedientiam patefaciendam, quam semper totius orbis episcopi etiam in synodis congregati Romanis pontificibus praestiterunt. 461 Unum tandem adhuc restat in hac synodica epistola quod nostram animadversionem excitavit, quodque, repugnantibus vulgatis et mss. codd., aliter in Quesnelliana editione exhibetur. Eusebius siquidem, praesentem suam orationem claudere volens, divinam opitulationem implorat, Leonisque pontificis studio Eutychianae haereseos exitium, fidei palmam et consummati certaminis coronam perpetua quiete retinendam adjudicat, subdens deinde: Hoc futuris memorabile saeculis relinquatis, ut ab hoc exstincta praesenti tempore impiae sectae contumacia videatur, ut vobis( supple catholicae fidei) propugnatoribus in aeternum prostrata succumberet. Concinunt huic lectioni Surius, conciliorum collectores, aliique ex vulgatis exemplaribus, quam genuinam esse etiam aliqua mss. exemplaria, quorum auctoritatem sequendam nobis persuasum est. Quamvis Quesnellus pro illa voce exstincta, aliam exstitisse induxerit, et forte sui librarii oscitantia pugnatoribus pro propugnatoribus admiserit. Is tamen in notis ad hanc epistolam fatetur laudatum locum medica manu indiguisse, quem ad mss. Trecop. et Thuan. cod. emendavit, facta collatione cum hac vulgata: superesse ut, annuente Domino, perpetuo retinentes, hoc futuris memorabile saeculis relinquatis; ut a tempore praesenti extincta impiae sectae contumacia videatur, ut novis purgationibus in aeternum prostrata succumberet. Falsam quidem atque corruptam esse hanc lectionem nemo inficiabitur, si eam consideret, deinde conferat cum praecedenti epistolae contextu, in quo, ut diximus, et haereseos exitium, et fidei palma, et consummati certaminis corona summo pontifici Leoni adjudicantur. Non igitur novae purgationis adhibendae erant ut exstincta haeresis in aeternum prostrata succumberet. Quare novissima Augustini Savioli Veneti typographi editio maximam mihi movit admirationem, tam corruptam lectionem in hujus epistolae contextu inducendo, ea expuncta quam Surius, conciliorum collectores, et ipse Quesnellus retinendam esse judicarunt. Atque admirationem adauxit, quod ipse editor fassus sit optimorum mss. codd. fidem et auctoritatem se esse secutum, quamvis revera nullos codices consuluisse ex hoc atque similibus lapsis mihi liceat argumentari; de qua re aliqua dicere opportunius reservabo in altero tomo Leoninorum Operum.