Reader

SERMO XII. Ab eo loco B. Augustini: « Praeposito tanquam Patri obediatur, usque ad finem Regulae. De Reverentia exhibenda praelatis. De officio eorum atque de sollicitudine hujus observantiae regularis. »

SYNOPSIS SERMONIS.-- 1. Quantopere in vita sociali vitanda litium discordiae: ac amanda unitas concordiae.-- 2. Deo debemus cordis munditiam, sodalibus concordiam, superioribus obedientiam.-- 3. Inter superiores mutua dependentia, auxilium, et reverentia necessaria: qui turpiter invicem inhonorant.-- 4. Dissensio inter superiores est totius disciplinae Regularis dissolutio.-- 5. Magna abusio invadentis inferioris potestatem superiorem: at unus alteri habet inniti et mutua dilectione uniri.-- 6. Quaenam obedientia perfecta, vice Dei superioribus exhibita: cujus merito excidunt murmurantes.-- 7. Obedientia triplex, servilis, mercenaria, filialis. Haec a Legislatore commendata.-- 8. Causae graviores deferendae primoribus; praelatis autem ut animarum medicis incumbit, tam salutem integram conservare, quam amissam recuperare.-- 9. Felix praelatorum potestas, quam temperat affectus charitatis; infelix, quam inflat aestus dominationis.-- 10. Quam necessaria praelatis charitas in mente, et servitus in opere.-- 11. Apostrophe ad praelatos de charitate serviente, qua sint felices.-- 12. Qualiter praelati exterius honorati, sint interius coram Deo pedibus suorum substrati.-- 13. Exemplum in opere, deinde correptionem exhibeant in sermone.-- 14. Disciplina in praelatis coercet subditos; qui judices aliorum, Deum judicem reformident.-- 15. Prompta obedientia addit superioribus fiduciam. De spirituali pulchritudine et bono religiosae conversationis odore.-- 16. Veram libertatem servorum Dei constituit charitas.-- 17. Frequentata lectio, praesertim sanctarum Scripturarum, speculum mentis est, referens multiplices fructus.-- 18. Spiritualis animae decor retinendus et augendus; cujus maculae diluuntur dolore praeteriti, et cautela futuri.-- 19. Legislator instar periti medici tum adminicula praebet habitae sanitatis conservandae, tum remedia restaurandae.

Tenuit nos, fratres charissimi, aliqua mora, et quidem longiore, quam putavimus, sermo iste praecedens, quem ad charitatem vestram, de cavendo horrore litigii, et acquirenda lenitate concordiae habuimus: non nostrum, sed veritatis sequentes spiritum, ad cujus spectat moderamen verba nostra, et prout vult, et quantum vult, in necessariam extendere prolixitatem; et quando vult et ubi vult ad congruum perducere finem. Quia enim non ignoramus, quod universi, sine ulla exceptione, qui in conversatione religiosa omnipotenti Deo student medullitus placere, et malum illud caeterorum malorum pessimum, inter mala caetera omnibus, quibus valent, modis exsecrari debent, et abhorrere: et bonum illud, aliorum bonorum optimum, inter bona alia in affectu amplecti, et in effectu exercere; cordi nobis fuit, inspirante id nostro ut speramus Spiritui sancto, de quo modo tetigimus, Spiritu, verbis aliquantum profusis magis quam profundis, et illius immanitatem, et hujus vobis explicare sanctitatem: ut plene possitis comprehendere, quid de utroque debeatis judicare. Incumbit autem nobis in sermone praesenti, vestram super his dilectionem alloqui, quae usque ad finem supersunt 301 Regulae beati Patris nostri Augustini: ac nostram super verbis tanti doctoris, quae ad institutionem clericorum scripsit, prout possumus expositionem terminare.

Praeposito tanquam Patri obediatur, multo magis presbytero, qui omnium vestrum curam gerit. Ab hoc, ut scitis, loco adoriri hodie debemus: quia hic heri substitimus. Postquam nos docuit Pater noster, quales nos debeamus invicem habere, curavit quoque instruere, quales oporteat nostris nos praelatis exhibere. Vas quoque electionis Apostolus Paulus sana, ex more, ac salubri instructione discipulos alloquens, in Epistola ad Romanos dicit: Reddite omnibus debita. Et de diversis quidem debitis subjungit; quia diversos, quibus tenemur obligati, debitores agnovit. Ad extremum tamen universa in sola dilectione conclusit: ut illum sciamus plene reddere, quod debet, qui eam et in affectu veraciter coram Deo habet intrinsecus; et in effectu nihilominus coram proximo utiliter adimplet extrinsecus. Nemini, inquit, quidquam debeatis, nisi ut invicem diligatis. Et adjunxit: Qui enim diligit proximum suum, legem implevit. Et qui illi sunt, quibus debitores sumus? Utique Deus, socii, et praelati nostri. In occultis autem nostris quam maxime Deo sumus debitores: et necesse ut est in illis etiam, simus redditores. Nam spiritus est Deus, teste homine Deo. Et quid subdit? Eos qui adorant eum: in spiritu, et veritate oportet adorare. In spiritu oportet adorare eum, qui spiritus est: et adorare eum est, quod debes, ei reddere. Nam spiritus Deum spiritum adorat: cum in ejus se conspectu humiliat. Porro humilitas ejus, puritas ejus. Et considerate haec per contrarium: si forte haesitatis, vel haeretis. Sapientis haec sententia est quidem vera: Immundus est omnis qui exaltat cor suum. Et quae exaltatio ista, nisi superbia? Si immundus qui se exaltat, quomodo non mundus, qui se humiliat? Cordis itaque munditiam a te exigit Deus; hanc ei debes reddere. Si vero de sociis, et praelatis tuis agitur, cum magno, et vario erga eos tenearis debito constrictus, clamitare solent: Affer, affer. De unitate concordiae isti: de alacritate obedientiae illi. Hi ergo tres, quibus debemus: Deus, socii, et praelatus. Quae autem debemus, puritas munditiae, unitas concordiae, alacritas obedientiae, tria haec. De unitate vero concordiae, quam habere nos convenit in invicem, in sermone, qui hunc proxime praecessit, audistis tam ex Patris vestri, quam ex verbis nostris: qualiter videlicet eam vel retinere debeatis adhuc custoditam, vel recuperare jam forte elapsam. In praesenti quoque commonendi estis super alacritate obedientiae: qualiter videlicet, et quibus eam vos deceat exhibere. Inquiritis quibus? Praeposito, et presbytero. Quaeritis qualiter? Ut Patri quidem praeposito: sed multo magis presbytero. Et quare multo magis presbytero? Quaeritis causam, audite eam. Quia omnium vestrum curam gerit. Sic enim se habet ipse ordo verborum: Praeposito tanquam Patri obediatur; multo magis presbytero, qui omnium vestrum curam gerit. Idcirco, ut ex his conjicimus, illi tanquam Patri, sed isti multo magis; quia plenitudinem iste potestatis nactus est; in partem vero sollicitudinis ille vocatus est.

Quorumdam enim assertio est, eum hoc loco vocari praepositum, quem in tempore isto, alio solemus nomine vocare priorem; presbyterum vero, quem usitato apud nos vocabulo, nuncupant abbatem. Quod si ita est, multo magis quam praeposito, huic obediendum: quod enim omnium curam gerit, nullus pene, qui ignorat. Plenitudinem, ut modo diximus, potestatis iste exercet, partem quoque sollicitudinis ille habet; quia in omnibus iste, et prae omnibus praeest; huic vero ille in his, tanquam adjutor adest. Sed pendet ab invicem, et istius potestas in toto, et illius in parte sollicitudo: in tantum ut grandis utriusque officio deesse non possit confusio, nisi alter alteri et humiliter deferat, et efficaciter succurrat. Quid enim in conventu fratrum utilitatis erga eosdem vel operari poterit prior, nisi in utroque hoc bono, reverentia videlicet et auxilio auctoritas ei adfuerit abbatis; vel ipse etiam abbas, si forte, quod absit, in utrovis eorum fidelis ei defuerit sollicitudo prioris? Idcirco invicem se honorent et invicem sibi occurrant. Ille humiliter, hic autem efficaciter. Nec sua jam poterit facile vel integritate minui potestatis plenitudo in abbate: vel officio fraudarit provisionis sollicitudo, in priore. Quod si haec ita agenda sunt, examinent, quaeso, justi judices, quid utilitatis conferat sententia huic prorsus contraria, quam utinam nullum abbatem sic protulisse 302 scirem, sicut aliquem scio. Quanquam nullo modo contingere possit, ut utraque mihi scientia absit. Est autem ista: sed cujus sit non dico: Quid mihi, et priori meo? Quis ille, aut quantus ille? Nullo in praesentia mea me major est: par ei est, qui omnibus in conventu minor est. Quid habere debet amplius ab omni alio fratre, etiam minimo, ubi praesens sum ego? Se ad se trahat, se in se teneat; non se longius aliis extendere praesumat; non erigere altius, non latius dilatare. Cum conventu suo se restringat, sic enim exigit ordo; nec unquam, nec usquam alias appareat; ad hoc ei et omne denegetur tempus, et omnis claudatur locus. Contrahat cornua sua, non se extollat pro nomine suo. Ex me est nomen hoc: durabit quandiu placuerit mihi. Accommodavi illud, non donavi. Sufficientia mea est, non haereditas sua; non peculium suum, sed mutuum meum. Exaltavi, meum erit et humiliare. Faciam hoc, et in brevi. Non ego bonorum suorum. Satis sunt, et praesto, qui priores esse volunt, sciunt et possunt. Egenus non sum, habeo, et abundo, et qui isto sciunt sapientius, et praeesse possunt efficacius; unde nec injuste volo. Unde assumpsi, ibi illum reponam. Non erigat caput me praesidente: me loquente, nec mutire praesumat. Haec ille, et alia forte, in hunc modum. Sed quantum sibi ipsi dispendium inferat in eo, quod sic priorem suum inhonorat, utinam non nimis sero agnoscat. Nam quod non quandoque saltem agnoscet; putare non possum. Haec autem prior deprehendens, subducet humeros suos; et pro eo ulterius medullitus laborare cessabit. Non solum autem; sed et poenitebit eum transacti laboris, nec aliquem pro eo inposterum sustinebit. Tepescet tunc ordinis fervor, nec id fortasse abbas deprehendet: nisi quando exinanita, imo exinanita usque ad fundamentum, disciplina religionis, vix aliquod efficax poterit remedium adhibere.

Ecce quantum sibiipsi abbas nocet, quando priorem suum inhonorare pro modico habet. Quid, quando ei in sollicitudine sua auxiliari non curat? Habet zelum in observatione ordinis prior, et ipse zelanti resistit? Unde, inquit priori, ut tam miserabiliter fratres incarcerare praesumat? Ut quid eos tanta affligit assiduitate, in labore; rigore, in silentio; taedio, in claustro; disciplina, in capitulo? Quod prior temere petentibus, contradicit, abbas concedit. Quod ipse claudit, iste aperit. Relaxat iste, quod ille refraenat. Et ecce dissoluti quid dicunt inter haec? Utinam in capitulo semper abbas esset; prior raro? Nec unquam, nec usquam nobiscum iste; sed semper, et ubique nobiscum ille. Nihil nobis, et priori: includat quando voluerit; ibimus ad abbatem, et aperiet nobis. Ille frangentibus nobis silentium, in capitulo injunget jejunium: quod iste nobis in refectorio relaxabit. Ille nobis licentiam eundi aliquo, quantum voluerit, neget, ibimus ad abbatem, et ad primam petitionis nostrae vocem, exaudiet nos. Sed, dum haec videt, quid ad ea prior dicet? Ut quid ego sic? Cui laboro, et fraudo animam meam bonis? Quo mihi labor iste multus, cum fructus sit nullus? Cur illa verba surda aure pertranseo: Unus aedificans, et unus destruens: quid proficit eis, nisi ruina? Cur multum semino, ubi parum colligo? Parum dixi, sed nihil dicere debui; id enim verius. Stultus ego, et insipiens, qui fratrum in me excito furorem; dum ordinis tenere volo rigorem; et in hoc non adjuvantem, sed impedientem sustineo abbatem. Nonne melius, et quietius mihi cum relaxante relaxare: ut eorum possim furorem sedare, et iram placare? Satius mihi habere quietos, quam inordinatos pariter, et inquietos. Ibo ergo mihi, et in foro lenitatis residens, vendam eis dissolutionem, ut emam mihi quietem. Hic jam abbati existit adjutor in concessione dissolutionis; dum ei auxiliari non vult abbas, in observatione rigoris. Quod si haec prior aggredi non audet, pro eo, quod peccatis alienis consentire timet: ut suae quieti consulat, ab officio recedit, eligens magis cedere, quam infructuose stare. Ecce quae inde mala emergunt: cum abbas priori suo auxiliari contemnit.

Quid autem de hoc dicemus, quod abbatem suum prior honorare dedignatur, vel adjuvare? Nam et haec abusio magna. Magna, inquam, et detestanda abusio est: quod illum prior honorare despicit, qui eum priorem fecit; quod in officio suscepto juvamen ei impendere non intendit, qui eum ad hoc praefecit. Et ut de primo malo agamus, ecce haec vox ejus: Quid abbati, et conventui? Intromittat se cum officialibus suis de exterioribus, nam mihi commissus est conventus. 303 Quid amodo de eo se intromittit, quem mihi semel commisit? Ego sum, cui incumbit conventum et restringere, et relaxare. Non debet e conventu aliquis ullam ab abbate petere licentiam, non ulli ipse dare. Mentitur, fratres, iniquitas sua sibi: non est ita. Honorem abbatis in conventu, ab eo, et sub eo sibi commisso, quaerere debet prior; nihil penitus contra eum disponere. Et accipite congruum super hoc exemplum. Nihil habuit in domo sua dominus ille Aegyptius, quod non reliquerit in potestate Joseph; verumtamen uxorem ejusdem domini sui, idem Joseph fatetur exceptam. Ipsam fortassis acceperat: sed in sollicitudinem, non in potestatem; ut ei provideret, non ut cum ea se commisceret; ut ad necessaria denique ei obsequeretur, non ad turpia ea abuteretur: Sic et prior conventum. Quid enim conventus nisi sponsa est abbatis? Hunc, inquam, conventum prior, nam ipse est Joseph, ad honorem abbatis gubernet juxta quod ei providerit abbas, disponat. Nam, quasi Joseph uxorem domini sui prostituit, cum prior eamdem per omnia cum conventu familiaritatem, et super conventum potestatem, quam, habet abbas, praesumptione temeraria habere contendit: cum praecipiat pater, et advocatus noster, ut praeposito tanquam patri; sed multo magis presbytero obediatur. Quid item de illo priore dicemus, qui abbati suo in ordinis observatione non modo non suffragatur, sed et refragatur? Quod si aperte id non praesumit: id profecto eo periculosius, quo occultius. Si enim aperte ad reaedificandos muros Jericho cervicem suam erigeret, resisteretur ei. Nunc autem, putatur esse ex sociis Josue: sed est cum adversariis ejus. Et quae pestis efficacior ad nocendum, quam familiaris inimicus? Ecce cum abbas absens est unicuique dat licere, quod libet; ordinis passim transgressiones, aequanimiter sustinet. Extendit manum suam cum Absalon, et singulos deosculatur, ut sollicitet corda virorum post se. Quidquid construit abbas dum praesens est, ipse destruit in absentia ejus. Sic perit ipse et perimit ordinis, praevaricando, statuta: transgressor existens, et alios transgredi aequanimiter sustinens, imo praecipiens. Qua autem poena mulctandus sit, perpendite, qui ordinis esse non metuit destructor: qui electus est ejus observator. Et cur dixi abbatem, et priorem, praepositum videlicet, et presbyterum pendere ex invicem in tantum, ut in suscepto officio fructuose neuter degere queat, nisi alter alteri congruam reverentiam exhibeat, et plenum auxilium impendat. Si autem perfecte unum, secundum Deum sunt, fructuose jam officium suum exsequi poterunt, eoque securius in universis jam negotiis suis alter alteri poterit inniti, quo tenacius compage sincerae, secundum Deum, dilectionis fuerint uniti.

Qualiter vero sui eis debeant subjecti obedire, in sanctorum passim scriptis poterit, qui voluerit, sufficienter invenire. Scribit, quoque sanctus Pater Benedictus in monachorum Regula hoc modo: Primus, inquit, humilitatis gradus est, obedientia sine mora. Haec convenit his qui sibi nihil Christo charius aliquid existimant. Propter servitium sanctum, quod professi sunt, seu propter metum gehennae, vel gloriam vitae aeternae, mox ut aliquid imperatum fuerit a majore, ac si divinitus imperetur, moram pati nesciunt in faciendo. De quibus dicit Dominus: Ab auditu auris obedivit mihi. Ergo tales hi relinquentes statim quae sua sunt, et voluntatem propriam deserentes, mox ex occupatis manibus, et quod agebant imperfectum relinquentes, vicino obedientiae pede jubentis vocem factis sequuntur: et veluti momento, praedicta magistri jussio, et perfecta discipuli exsecutio ab iis communiter citius perficiuntur: quibus ad vitam aeternam gradiendi amor incumbit. Ideo angustam viam arripiunt, de qua Dominus dicit: Angusta est via, quae ducit ad vitam. Ut non suo arbitrio viventes, vel desideriis suis, et voluptatibus obedientes: sed ambulantes alieno judicio, et sub imperio in coenobiis degentes, abbatem sibi praeesse desiderent. Sine dubio hi tales illam dominicam imitantur sententiam, quae dicit: Non veni facere voluntatem meam, sed voluntatem ejus, qui misit me. Sed haec ipsa obedientia tunc acceptabilis erit Deo, et dulcis hominibus, si quod jubetur non trepide, non tarde, non tepide, aut cum murmure, aut, cum responso nolentis efficiatur; quia obedientia, quae majoribus praebetur, Deo exhibetur. Ipse enim dixit: Qui vos audit, me audit. Et cum bono animo a discipulis eam praeberi oportet; quia hilarem datorem diligit Deus. Nam si obediat discipulus 304 cum malo animo, et non solum ore, sed etiam corde obmurmuret: etiamsi impleat jussionem, tamen acceptum non erit Deo, qui cor respicit murmurantis. Et pro tali facto nullam consequitur gratiam, imo poenam murmurantis incurrit, si non cum satisfactione emendaverit. Exhibenda est itaque obedientia praeposito; sed tanquam Patri, multo magis presbytero.

Obedientiam, ut aestimo, B. Augustinus filialem requirebat: qui ut Patri, sic praeposito, multo autem magis presbytero obedire jubebat. Nam habet dominus servum, habet paterfamilias mercenarium, habet quoque pater filium. Unusquisque istorum obedit: patri, filius; Domino, servus; et mercenarius ei, qui conduxit illum. Sed ad obediendum servum, impellit timor: mercenarium, allicit spes; filium vero invitat amor. Primus timet, secundus sperat, tertius amat. Obedit igitur primus, quia poenam metuit; secundus, quia mercedem cupit; tertius, quia patrem diligit. Haec obedientia prima ac secunda longe pretiosior et sublimior est; quia manum non metuit, quae feriat, non manum attendit, quae porrigat, sed ipsum in omnibus et prae omnibus amat. Et quod aliud hujus obedientiae praemium erit, nisi ille, quem ipse obediens in ea quaerit? Itaque ut Patri obediamus praeposito, multo autem magis presbytero: quatenus non servos, non mercenarios, sed filios nos esse comprobemus; dum non timore coacti, non cupiditate allecti, sed charitate potius inflammati, paremus.

Sequitur, ut autem cuncta ista serventur, es si quid minus servatum fuerit, non negligenter praetereatur: sed ut emendandum, corrigendumque curetur; ad praepositum praecipue pertinebit, ut ad presbyterum, cujus apud vos major est auctoritas, referat, quod modum, vel vires ejus excedit. Regularia profecto instituta haec, ad hoc promulgata sunt: ut sollicite custodiantur. Quod si, emergente forte aliquo casu, minus ea contigerit custodiri, nullo modo dentur neglectui; sed cogitetur sollicite, qualiter possint emendari. Major certe plerumque culpa est, post excessum negligere correctionem, quam excedendo lapsum incurrere. Nam hoc contemptus damnabile facit; illud vero ignorantia nonnunquam, aut infirmitas veniale. Unde et Pater noster, cuncta ista, quae ab ipso exordio Regulae, usque ad hunc locum dicta sunt, praecipit, ut serventur; et si quid minus servatum fuerit, jubet ut non negligenter praetereatur: sed ut emendandum, corrigendumque curetur. Pertinere quoque praecipue ad praepositum asserit, ut cuncta ista serventur, et minus servata corrigantur. Quod in his servandis, ac corrigendis modum suum vidit excedere, ad presbyterum studeat referre. Sic enim gradientem per desertum illum antiquum Dei populum minores sub Moyse constituti judices in levibus judicabant: omne autem verbum quod gravius erat, ad ipsius Moysis examen referebant. Sic in hoc jubetur praepositus ad presbyterum referre: quidquid per se secundum canonicam Regulam non valet definire. Unde patet verum esse, quod superius diximus, praepositum videlicet accersitum esse in partem sollicitudinis, non in plenitudinem potestatis. Unde et de presbytero hic dicitur: Cujus apud vos est major auctoritas. Ad quod etiam pertinet, quod superius obediri multo magis presbytero jubet. Major nimirum exhiberi obedientia ei debet, qui majorem auctoritatem habet. Haec igitur duo, referente praeposito ad presbyterum, quod modum, vel vires ejus excedit: hoc est, consulente eum super his, in quibus ipse minus sibi sufficit, studiose exercenda sunt: primum quidem, ut cuncta ista serventur: secundum vero, si quid minus servatum fuerit, non negligenter praetereatur; sed ut emendandum, corrigendumque curetur. Quid enim aliud praelati sunt, nisi spirituales medici? Et haec quidem duo ad carnales etiam pertinent medicos: salutem habitam custodire, et amissam recuperare. Quasi vera salus custodietur, cum illibata sanctitas in religiosa conversatione conservatur; et quasi amissa salus reparatur, cum quae minus servata est sanctitas, emendatur. Intendant itaque studiosissime implere officia sua praepositus, et presbyter; qui animarum sunt medici, quibus ex suscepto incumbit ministerio, et ab aegritudine immunes reddere sanos, et sanitati restituere aegros. Sed accedamus jam ad id, quod subjungitur: in se quippe aliquid habet, quod diligenter discuti debet. Est autem istud:

Ipse vero, qui vobis praeest, non se existimet potestate dominante, sed charitate serviente felicem. Ille utiliter praeest, cui humilitas in cura regiminis non deest. 305 Hujus voluntas magis est prodesse, quam praeesse, cui placet onus, non honor; officium, non nomen; quem charitas inflammat, non potestas elevat; quem delectat servitus aliis impensa non ab aliis suscepta. Hic felix est, sed adhuc in merito. Hac mediante felicitate, ad illam quandoque perventurus est, quae erit in praemio. Non, inquit, ipse se existimet potestate dominante; sed charitate serviente felicem. Videtur, quod praesumptio potestatis, et austeritas inhibetur dominationis: non autem affectus charitatis, non opus servitutis. Ecce potestas et dominatio: charitas et servitus, quatuor haec. Et quidem pene semper potestati se solet inserere dominatio; nunquam vero charitas in corde caret humilitate servitutis, quandiu perfecte flagrat in opere. Potestas tamen semper a bono; dominatio vero plerumque a malo. Nam illa, ab ordinatione divina; haec vero, ab elatione nostra. Non est potestas, nisi a Deo. Sententia haec Pauli est; sed et haec vox ejus: Non quia dominamur fidei vestrae. Est et ista: Nos autem servos vestros per Jesum. Magnum certe, et vere praecellens tibi scias a divina gratia donum collatum: si cum multam potestatem habeas, dominari non curas; magisque motus, qui in mente ex potestate gigni solent, potenter premis elatos, quam potestatem gaudes exercere per dominium in subjectos. Nescio quomodo quasi innatus naturaliter humano animo potestatis videtur appetitus; ita ut rarus sit, qui eam vel cum non habetur, non desideret, vel cum habetur, amittere non formidet, et cum forte amittitur, amisisse se non doleat. Ostendens evidenter per dolorem, quo cruciatur in amissione, quae eum fovebat delectatio in possessione; quia illi nimirum rei, cui omnis deerat delectatio possessae, nullus inesse solet cruciatus amissae. Plerumque vero, etiam cum forte eam habere non multum affectas, offerri tamen eam tibi desideras; quia, cum non fuerit quaesita, delectat tamen oblata; sicut cruciat quandoque, ut jam diximus, ablata. Consuit multoties, hac in parte, infirmus animus folia ficus, ad operienda verenda sua. quae hic quam maxime sordent. Facit perizomata, simulans se, hac sola de causa, quod inest potestati, culmen honoris quaerere; ut ex ejus occasione, quod consulit necessitati, commodum exerceat laboris: cum tamen ex ea, et per eam ad fumum exoptet pertingere vanitatis. Qui nimirum fumus, cum elevatus ad superiora fuerit, vero confestim defectu evanescit, vacuasque effertur in auras.

Nec tamen caret semper potestas bono, cum sit ipsa a bono: quia non est potestas, nisi a Deo. Et, ut ait quidam: Deus potentes non abjicit, cum et ipse sit potens. Sed est bonum, quod potestas, et in hoc bono multoties malum est in potestate dominium; nec hoc ex potestate, quae a Deo est; sed ex elatione, quae a nobis est. Studeat igitur, qui praeest, reprobare malum, et eligere bonum, potestatem pro loco, et tempore, pro persona, et causa, pro modo, et mensura exercens super fratrum transgressiones; non dominium super eosdem fratres. Bene ergo beatus dicit Augustinus; ut non potestate dominante, se existimet, qui praeest, felicem; sed charitate, inquit, serviente. Non igitur in potestate, et dominio felicitas est; est autem in charitate et servitute. Et illa quidem in mente; haec autem in opere est. Illa quoque intus coram Deo, haec autem foris coram proximo; quia et illa ad conscientiam, haec autem ad famam. Quasi cujusdam arboris radix illa est; haec profecto quasi ejus est fructus. Et quo vivacius in occulto illa convalescit, eo et copiosior iste in manifesto apparet sanctae conversationis: mittente arbore in charitate mentis radicem deorsum, et faciente in servitute operis fructum sursum. Claret itaque ex his, quid illud sit, quod in officiis suis praelatos fecundos, et steriles reddit. Nam in quantum in charitate mentis fervidi sunt, in tantum nimirum in servitute operis flammescunt, ut sanctorum sit similitudo animalium, et aspectus eorum quasi carbonum ignis ardentium, et quasi aspectus lampadarum; in quantum vero in illa frigidi sunt, in tantum et in ista steriles existunt. Quia cum qui vegetet humor in radice vitalis non est, consequenter nec qui reficiat in fructu fecunditas est.

Cum igitur vos, qui praeestis, de quibus dicit Pater vester B. Augustinus: Ut vos non existimetis, potestate dominante, sed charitate serviente, felices; cum ipsa, inquam, evidenti attestante experientia, vos sentitis debitam subjectis vestris, vel in exemplo sanctae conversationis ad imitationem, vel in verbo sanae instructionis ad eruditionem, impendendo curam, non implere servitutem: ex hoc perpendite ignaviam, quae marcetis in opere, quia fervor vobis deest charitatis in mente. Econtrario vero cum potentes vos, auctore Deo, cernitis in opere et sermone, 306 et ad eorum informationem, qui vobis commissi sunt, tam in omittendo prudenter quod malum est, quam in admittendo fortiter quod bonum est, in sanctae conversationis jubare lucis exempla monstrare; prohibendo mala, praecipiendo bona, concedendo media, suadendo perfecta, de thesauro vestro proferre nova in promissione praemii et vetera in comminatione supplicii; infundendo vulneribus saucii oleum consolationis, et vinum correptionis et aliquid hujusmodi ad oris spectans aedificationem agendo, in verbo laborare et doctrina: scitote hanc vestram devotionem, quae apparet in publico, ab imo manare charitatis, quae latet in occulto. Itaque cum hoc modo charitate servitis, existimate vos felices. Utique felicitas magna charitate sincera flagrare in corde, et servitutem sinceram exercere in opere. Magna, inquam, felicitas, sed in merito: per quam ad illam pertingetis, quae erit in praemio. Et prius quidem, ut jam diximus, flagret charitas in occulto: deinde fulgeat servitus in manifesto. Unde primum Ecclesiae pastorem ad spiritualem invitans pastum ovium Pastor ille summus Dominus Jesus, prius eum de suo amore convenit: ut ad pascendum idoneum ostenderet, si verum erga oves suas interius affectum foveret. Unde subjungit: Pasce oves meas. Nimirum ut ostenderet, debere vos existimare, charitate serviente, felices; et prius quidem debere vos flagrare charitate in affectu, deinde vero servitute nitere in actu.

Et haec de eo, quod dicit Augustinus legislator noster, ut is, qui praeest, non se existimet, potestate dominante, sed charitate serviente, felicem. Et adjungit: honore coram vobis praelatus sit vobis; timore coram Deo substratus sit pedibus vestris. Quid sibi volunt verba haec, gravia quidem ad audiendum: nec minus difficilia, quam utilia ad explendum? Verba, ut mihi videtur, valde a se diversa; quae in se sublimia quaedam continent, et humilia: quae sanctae Ecclesiae praelatos, cum eorum fuerint in devotione operis exsecutores, et per auctoritatem erectos, et per humilitatem efficiunt depressos. Et magna, ni fallor, inest diversitas eis, de quibus, et quibus loquimur: quae praelatis asserunt et exhibendum ad hominibus honorem, et inesse debere iis coram Deo timorem; et eorumdem etiam pedibus debere substerni, supra quorum capita eos constat elevari. Haec autem, quae sic quibusdam videntur diversa, non sunt in aliquo adversa: Duae virtutes eximiae, quas debent effectui mancipare, et humilis reverentia in subjectis, et perfectus Dei timor in praelatis. Exhibeamus, fratres, gratam et humilem reverentiam praelatis nostris, honoremus eos omnibus, quibus possumus et debemus secundum Deum, modis; secundo post eum loco, cujus vices gerunt, cujus loco nobis praesunt; et sic honore coram nobis praelati erunt nobis. Vos autem, o Patres, in ipso ex quo omnis paternitas in terra, et in coelo nominatur, potissimum venerandi, non arbitrari vobis debetis indignum, ut una cum his, qui nobis similes sunt, admoneamus et vos per verbum Christi, de quibus constat, quod cum his pariter, quibus estis ex tempore praelati, ipsi universitatis Domino, in una estis, eademque servitute subjecti. Vos, inquam, quanto majorem a subjectis vestris extrinsecus honorem percipitis; tanto profundius necesse est, ut Majestatem illam tremendam intrinsecus timeatis; et vosmetipsos coram ejus oculis despicientes, eos, a quibus transitorius hic honor transitorie vobis impenditur, in intima cogitatione, praeponatis: sicque coram Deo prostrati eritis pedibus eorum. Sancti etenim viri, qui in suscepto regimine magis prodesse gaudent, quam praeesse, quiquid exterius coram hominibus sublime sunt interius apud se deponunt, timore coram Deo existentes subditorum suorum pedibus prostrati; coram quibus, et quibus honore sunt praelati. Hinc gentilis hominis consilium audit Moyses; ludit coram Domino rex David, et est humilis in oculis suis: accinctus lumbos Elias currit ante Achab; tangi a mulieribus non dedignatur Elisaeus et sanctae mulieris ipsum in oratione sua Dominum alloquentis haec vox est: Domine habes omnium scientiam, et nosti quod oderim gloriam iniquorum, et detester cubile incircumcisorum, et omnis alienigenae. Et adjungit: Tu scis necessitatem meam, et quod abominer signum superbiae, et gloriae meae, quod est super caput meum in diebus ostentationis meae, et detester illud quasi pannum menstruatae, et non portem in diebus silentii mei. O quam isti in imo, quos modo breviter tetigimus, apud se erant prostrati, qui tamen valde in alto coram hominibus fuerunt erecti?

Circa omnes seipsum bonorum praebeat exemplum, corripiat inquietos, consoletur 307 pusillanimes, suscipiat infirmos, patiens sit ad omnes. Ecce qualis debet esse praelatus erga seipsum; ecce, et qualis erga subjectos suos. Nam quod jubetur seipsum praebere bonorum exemplum, ad se spectare videtur; quod autem corripere inquietos, consolari pusillanimes, suscipere infirmos, patiens esse ad omnes subjectos. Et pulchre ei praecipitur, ut primum seipsum exemplum praebeat, deinde ut inquietos corripiat; quatenus praecedat vita, et succedat doctrina. Primumque induat, qui vult esse sacerdos superhumerale, deinde rationale, illumque imitetur, qui non venit docere, et facere; sed facere, et docere: qui Propheta dictus est, non quidem potens sermone et opere; sed opere et sermone. Nam et de sancto Esdra scriptum est: quod paravit cor suum, ut investigaret legem Domini: et non doceret, et faceret; sed faceret, et doceret in Israel praeceptum, et judicium. Quatenus et praelatus noster non prius inquietos corripiat, et postmodum bonorum seipsum exemplum praebeat; sed primo exemplo intendat in opere, et deinde correptioni, in sermone Et bene circa omnes; ut sicut omnibus praesidet in cathedra, sic et omnes nihilominus praeeat in vita. Igitur circa omnes seipsum praebeat bonorum exemplum; et sicut omnes praecedit in ordine, ita et praecedat in sanctitate: ut qualiter vivere debeant, ex praevio ejus exemplo subditi discant. Quod enim haec quatuor S. Augustinus asserit ei debere inesse, erga inquietos videlicet correptionem, erga pusillanimes consolationem, erga infirmos susceptionem, erga omnes patientiam, quae verba sunt Apostoli Pauli evidenter ostendit, qualis esse debeat in sermonibus praedicationis, et qualis in visceribus compassionis. Nam tota summa sanae et catholicae, quae spectat ad mores, instructionis, consistit in rigore correptionis, et fomento consolationis. Quia et misericors Samaritanus ille, in vulneribus illius, qui de Jerusalem descenderat in Jericho, nihil aliud legitur infudisse, nisi oleum, et vinum: nec quidquam aliud scriba doctus in regno coelorum protulisse de thesauro suo, nisi nova, et vetera. Suscipere vero infirmos, et habere patientiam ad omnes; mollia et suavia verae compassionis viscera habere est.

Disciplinam libens habeat, metuendus imponat, et quamvis utrumque sit necessarium, tamen plus amari a vobis appetat, quam timeri; semper cogitans se pro vobis redditurum esse Deo rationem. Sicut in praecedenti versu monuit, bonorum prius esse exemplum praebendum, et tunc demum correptionem, atque consolationem inferendam; sic et in isto jubet, ut prius disciplinam habeat, deinde ut eam aliis imponat. Nam quomodo alios coarctare secure poterit, qui seipsum in illicitis dilatare non erubescit? Qui praedicas, inquit, non moechandum, moecharis? Qui dicis non furandum, furaris?. Laboret proinde laborans anima tua sibi; compellit enim te os tuum. Sic in aedificio, quod vidit S. Ezechiel, labia mensarum, quae de quadris erant lapidibus exstructae, reflexa per circuitum intrinsecus fuerunt.

Idcirco prius disciplinam habe, et postea eam impone; ut possis dicere et tu: Imitatores mei estote, sicut et ego Christi. Hinc de abbate sanctus Benedictus: Omnia, inquit, quae discipulis docuerit esse contraria, in suis factis judicet non agenda. Ne videlicet, si aliter fecerit, filii B. Job in domo fratris primogeniti mortem convivantes incurrant. Et disciplinam hanc libens habeas, ut metuendus imponere queas: quia, dum voluntarie temetipsum sub loris disciplinae constringis, tibi nimirum ne in suscipiendo disciplinam resistere audeant, etiam timori aliis eris. Et quamvis utrumque sit necessarium, et quod timor inquietos per correptionem deterreat, et amor pusillanimes per consolationem demulceat, Tamen plus a vobis, inquit, amari appetat, quam timeri. Quia in tanta infirmitate temporis hujus, majorem plerumque fructum in modernis subjectis invenit amor, quam timor. Semper, inquit, cogitans, se pro vobis Deo redditurum esse rationem. Hoc autem, ut longe ante nos dictum est, semper cogitare debet, qui Judex est animarum, quod super se habeat Judicem Deum: ut regiminis curam tanto sollicitius agat, quanto redditurum se ratione apud districtum Judicem, pro sibi commissis, profundius pensat. Valde enim sollicitat in operibus bonis, si homo in cunctis, quae agit, semper cogitat de extremis suis, juxta id quod scriptum est:: In omnibus operibus tuis memorare novissima tua, et in aeternum non peccabis. De hoc S. Benedictus: Memor sit, inquit abbas, doctrinae suae, et discipulorum obedientiae; quia utrarumque rerum in tremendo Dei judicio facienda erit discussio. Sciatque abbas culpae pastoris incumbere, quidquid in ovibus Patris familias minus utilitatis potuerit invenire. Et postea: Sciat, quod qui suscepit animas regendas, praeparet se ad rationem reddendam. Et quantum fratrum numerum sub sua 308 cura se habere scierit: agnoscat pro certo, quia in die judicii ipsarum omnium animarum Domino redditurus est rationem; sine dubio addita et animae suae.

Unde et vos magis obediendo non solum vestri, sed etiam ipsius miseremini, qui inter vos quanto in loco superiori, tanto in periculo majori versatur. Utique, ubi superior locus, ibi periculum majus; quia quanto sublimior gradus, eo et gravior casus, et plus erit ab eo exigendum, cui plus fuerit commissum. Idcirco misereamur, fratres, non tantummodo nostri; sed et illorum, quia, ut Scriptura dicit: Exiguo datur misericordia; judicium autem durissimum his qui praesunt, fiet. Et misereamur obediendo; quia cum eorum sumus praeceptis humiliter, et prompte, efficaciter, ac perseveranter obedientes, ipsis nimirum causam damus. et occasionem, atque confidentiam, ut tremendum illud futurum Dei judicium de fructu, quem se apud nos facere vident confidentes exspectent securiores. Sequitur: Donet autem Deus, ut observetis haec omnia, tanquam spiritualis pulchritudinis amatores de bono Christi odore, de bona conversatione fragrantes, non sicut servi sub lege, sed sicut liberi sub gratia constituti. Oratio est Patris nostri circa ipsa extrema Regulae suae, orantis pro nobis, et optantis nobis, Orantis, inquam, pro nobis, ut horum omnium, quae in codice hujus disciplinae Regularis scripta sunt, teneamus observationem; optantis vero nobis, ut religiosae habeamus conversationis sanctitatem. Tanquam spiritualis, inquit, pulchritudinis amatores. Pulchritudo, ut mihi videtur, spiritualis est virtutum spiritualium ornatus, quo interior ille homo, noster spiritus videlicet, decoratur. Bonus quoque odor Christi ad testimonium spectat bonae, et veracis conscientiae; quo eruditus et instructus deprehendere solet homo, quid de seipso in praesenti possit judicare. Hic odor suavem admodum Christo fragrantiam reddit, quando homini testimonium, in omni veritate, conscientia perhibet, quod in cunctis suis motibus illi soli placere concupiscit. Hic odor in bona conversatione fragat, cum homo qualis in occulto coram Deo in conscientia latitat, talem se in aperto coram proximo in opere ostentat. Vel certe bona conversatio ad sanctitatem pertinet religiosae vitae; bonus vero odor Christi ad suavitatem bonae famae. Et de bono Christi odore, de bona conversatione fragramus quando et in vita purae religionis ostendimus sanctitatem; et sancte, ac religiose vivendo bonam de nobis longe, lateque extendimus opinionem.

Quod vero innuit, non velle se nos similes esse sub lege servis; sed liberis potius sub gratia constitutis, conjicitur velle; ut non ex timore, nec inviti malum declinemus; sed ex amore, et voluntarii bonum faciamus. Nam timere, servorum est; et quasi sub lege gemunt qui inviti a malo recedunt. Vera quoque libertas, ipsa charitas est. Et sub gratia constituti; hoc est, in alacritate latae voluntatis, quod bonum est amplecti. Non, inquit, sicut servi sub lege, sed sicut liberi sub gratia constituti: Ut non timentes, seu inviti malum deseramus; sed corde dilatato viam mandatorum ejus in exsecutione justitiae currentes, faciamus voluntatem ejus corde perfecto, et animo volenti. Sunt itaque verba ejus, in quibus et orat pro nobis, et optat nobis, hunc habentia modum: Donet autem Dominus, ut observetis haec omnia, tanquam spiritualis pulchritudinis amatores de bono Christi odore, de bona conversatione fragrantes, non sicut servi sub lege; sed sicut liberi sub gratia constituti. Et rectus quidem ordo in his verbis illius. Primo quoque pius nos affectus exhibet puros; secundo vero testimonium conscientiae securos, et bona opinio commendatos; tertia autem sancta nos reddit conversatio justos. Novissime certe, ut in ornatu sacerdotis, caeteris sanctis vestibus casula superponatur, per excellentiorem viam curramus, omnis consummationis videntes finem, latum mandatum Domini nimis, parati ad omnem voluntatem illius, non jam ut servi, a facie Domini timentes; sed ad Patris, ut filii, praesentiam suspirantes.

Ut autem in hoc libello, quasi in speculo possitis inspicere, ne per oblivionem aliquid negligatis, semel in septimana vobis legatur. Inter bona caetera duo nobis conferuntur insignia per sacram lectionem, quae et eorum, quae eatenus ignoravimus, nobis infundit agnitionem, et memoriam nostram reddit tenacem. Confert siquidem nobis claritatem instructionis, et negligentiam nihilominus oblivionis alienam a nobis reddit assiduitas hujus, de qua loquimur, lectionis. Et idcirco nobis jubet Pater noster, quae in hoc libello scripta sunt, semel in septimana legi, ne possit per oblivionem aliquid negligi; quia quod saepius legendo frequentamus, facile oblivioni non tradimus. Quod autem 309 libellum hunc, in quo regularis hujus disciplinae institutio scripta est, speculo assimilat, nequaquam hoc negligenter praeterire nostra diligentia debet. In speculo quoque nostram intueri faciem solemus, ejusque nos illustrante perspicuitate, quae in ea sunt foeda, et pulchra deprehendimus; et deprehensa delere studemus foeda, et remanere permittimus pulchra. Et quid nisi speculum sacra lectio est, cui dum intendimus, tam nostra, quam aliorum et bona, et mala inspicimus; videmus namque in eam quae in nobis sunt, vitia quoque, quae nos indecoros; et virtutes, quae nos reddunt formosos; et debilia quae alios infirmos; et fortia quae eos exhibent robustos. Nam de his, in ipso exordio secundi libri Moralium haec B. Gregorii tam nitida, quam vera verba sunt. Scriptura sacra quasi quoddam speculum mentis nostrae oculis apponitur, ut interna nostra facies in ea videatur. Ibi etenim foeda; ibi pulchra nostra cognoscimus. Ibi sentimus quantum proficimus; ibi a profectu quam longe distamus. Narrat autem gesta virorum, et ad imitationem corda provocat infirmorum. Dumque illorum victricia facta commemorat, contra vitiorum praelia debilia nostra confirmat. Fitque verbis illius, ut eo minus mens inter certamina trepidet, quo ante se positos tot virorum fortium triumphos videt. Nonnunquam vero non solum nobis eorum virtutes asserit; sed et casus innotescit, ut et in victoria fortium virorum, quod imitando arripere; et rursum videamus in lapsibus, quod timere debeamus. Hoc autem, quod modo diximus, cum de speculo tractaremus, quia videlicet foeda nostra, quae in eo deprehendimus, delere studemus; et pulchra remanere permittimus, B. Augustini verba continere videntur, quae hoc modo sequuntur:

Et ubi vos inveneritis ea, quae scripta sunt, facientes, agite gratias Domino bonorum omnium largitori. Ubi autem quicunque vestrum sibi videt aliquid deesse, doleat de praeterito, caveat de futuro, orans ut et debitum sibi dimittatur, et in tentationem non inducatur. In verbis istis regulari suae disciplinae, quam de institutione scripsit clericorum B. Augustinus, imposuit finem. Omnia sine ulla exceptione, quae in hoc libello scripta sunt de spirituali animae decore disserunt, et quomodo interior homo noster virtutum spiritualium ornatum, quo decoratur, acquirat, et conservet, ostendunt. Et cum dicit, ut ubi invenerimus ea, quae scripta sunt, nos facientes, agamus gratias Domino bonorum omnium Largitori, quid nobis aliud praecipit, nisi ut ubi deprehendimus, illuminante nos claritate, quae est in speculo, quaedam nobis formosa inesse, ei, ex cujus sunt munere, ascribentis, et manere ea permittamus, et augere pro posse studeamus? Cum autem adjungit, ut ubi quicunque vestrum videt sibi aliquid deesse; doleat de praeterito, caveat de futuro: orans et debitum sibi dimittatur, et in tentationem non inducatur: Quid aliud eum aestimamus jubere, nisi ut cum in praesenti speculo deprehendimus nos contracta foeditate aliquid minus de formositate habere, studeamus sollicite et eam delere, et ne rursum inquinemur, prudenti nobis cautela providere. Doleat, inquit, de praeterito, caveat de futuro. Ecce geminum sanctae religionis exercitium; eo magis sanctis omnibus notum, quo evidentius liquet, quod si illud etiam frequentando non agnoscunt, sancti esse nullatenus possunt. Cum enim in jugi magis experientia sentimus, quam in Scriptura legimus, quod nemo mundus a sorde, et nunquam in eodem statu homo permanet. Quis ullo modo sanctitatem valet recuperare jam perditam, nisi doleat de praeterito? Quis retinere adhuc habitam, nisi caveat de futuro? Itaque qui jam cecidit, addat ut resurgat, de praeterito cavens. Verba autem, quae subintulit: Orans ut sibi debitum dimittatur, et in tentationem non inducatur, quae de Oratione dominica sumpsit, ad ea pertinent, quae praemisit; doleat de praeterito, caveat de futuro. Ad eumdem namque finem respicit dolere de praeterito et orare ut debitum dimittatur, cavere de futuro et orare ut inductio in tentationem devitetur.

Igitur nos, qui in professione nostra promisimus vivere secundum Regulam B. Augustini, ligati sumus verbis oris nostri, et eamdem tenemur Regulam observare; nec ab ea sine grandi offensa possumus deviare. Sed qui se deviasse deprehendit; Doleat de praeterito, caveat de futuro: orans ut sibi debitum dimittatur, et in tentationem non inducatur. Medicus itaque animarum peritissimus Pater noster B. Augustinus de utroque nos exercitio medicinae, in libro Regularis disciplinae suae, exhibet eruditos; instruens nos in eo, qualiter possimus 310 et sanitatem, cum eam habemus, spiritualem custodire, et ad eam, cum forte amiserimus, redire. Hanc namque, de qua loquimur, sanitatem custodimus, cum ea, quae scripta sunt, facimus; ad amissam vero redimus, cum dolemus de praeterito, cavemus de futuro: orantes ut et debitum dimittatur, et in tentationem non inducamur. Quae cum ita sint, fratres charissimi, diffiteri nullo modo valemus quin multa de his, quae scripta sunt in libro hoc, nobis deesse videamus. In multis quippe offendimus omnes; nulla pene dies est, in qua, ex parte aliqua, non omittimus, et negligimus reddere Domino vota nostra, quae distinxerunt labia nostra. Idcirco videntes deesse nobis non unum aliquid, sed multa de his, quae scripta sunt, clamemus totis cordis medullis ad Patrem nostrum, qui in coelis est, et dicamus dolentes de praeterito: Dimitte nobis debita nostra, sicut et nos dimittimus debitoribus nostris. Dicamus et caventes de futuro: Ne nos inducas in tentationem. Ut et a praeteritis mundati, et contra futura muniti, ipsum laudemus, et honoremus, qui est Deus benedictus in saecula, Amen.