Reader

VITA S. EXUPERANTII. CAPUT PRIMUM. Ecclesia B. Agnetis aedificata. Civitas Argentea in processu constructa. Felix patricius occiditur. Eudoxiae adventus. Tricolos aedificatur.

Exuperantius XIX, vir grandaevus, humilis et mitis, prudens in operibus bonis. Quod sui antecessores aedificaverunt, iste incolumis tenuit. Illius temporibus ecclesia B. Agnetis a Gemello subdiacono istius S. Ravennae ecclesiae, et rectore Siciliae constructa est, et multum eam ditavit in auro, argentoque, et palleis sacris, et civitatem Argenteam in processu construxit natalis ipsius martyris, et usque nostris temporibus perduravit. In diebus ejus occisus est Felix patricius ad gradus ecclesiae Ursianae mense Maii, et facta est domina Eudoxia Augusta Ravennae VIII. Idus Augusti. Nihil amplius seniores nostri, et longaevi mihi de ejus Vita retulerunt. Non memorabilem habet historiam. Aedificator Tricoli, sed non consummavit.

VITA S. EXUPERANTII. CAPUT II. Historiae ratio redditur. Sancti Exuperantii obitus, et sepulcrum.

Et si aliqua haesitatio vobis hunc Pontificalem legentibus fuerit, et volueritis inquirere dicentes, cur non istius facta pontificis narravit, sicut de caeteris praedecessoribus, audite, ob hanc causam. Nunc praedictum pontificalem a tempore B. Apollinaris post ejus decessum pene annos 800, et amplius, ego Agnellus, qui et Andreas exiguus sanctae meae hujus Ravennatis ecclesiae presbyter rogatus, et coactus a fratribus ipsius sedis composui, et ubi inveni quid illi certius fecerunt, vestris aspectibus allata sunt, et quod per seniores et longaevos audivi, vestris oculis non defraudavi. Ubi[ Et ubi] historiam non inveni, aut qualiter eorum Vita fuisset, nec per annosos et vetustos homines, neque per aedificationem, neque per quamlibet auctoritatem, ne intervallum sanctorum pontificum fieret, secundum ordinem, quomodo unus post alium hanc sedem obtinuerunt, vestris orationibus me Deo adjuvante, illorum vitam composui, et credo non mentitum esse, quia et oratores fuerunt, castique et eleemosynarii et Deo animas[ animarum] hominum adquisitores. De vero illorum effigie si forte cogitator fuerit inter vos, quomodo scire potui; sciatis, quod me pictura docuit, quia semper fiebant imagines suis temporibus ad illorum similitudinem. Et si altercatio ex picturis fuerit, quod adfirmare eorum effigies non debuissem, Ambrosius Mediolanensis antistes in passione beatorum martyrum Gervasii et Protasii, de B. Pauli apostoli effigie cecinit dicens; cujus vultum me pictura docuerat. Qui jussu divino pontificatum finivit, et vitam IV Kal. Junii, sepultusque est in jam dicta basilica S. Agnetis Martyris ante altare sub porphyretico lapide. Alii ajunt post altare subtus porphyretico lapide. Sedit annos..... menses...... dies.......

VITA S. EXUPERANTII. OBSERVATIONES AD VITAM SANCTI EXUPERANTII. Civitas Argentea quid, quidve processus? Agnelli fides. Caetera, quae de Exuperantio narrantur, Agnello ignota.

Pauca in superioris dissertationis parte secunda, num. 5, aliud agens praemisi, quae tamen possint satis lectorem docere quid sentiam de communi sententia eorum, qui recentioribus saeculis de Ravennae rebus scripsere, quique ex hoc Agnelli loco se sufficiens documentum habere crediderunt, quo scriberent Exuperantium Ravennae episcopum Argentae oppidum struxisse. Nunc res paulo attentius est examinanda. Verba Agnelli sunt haec:« Illius( Exuperantii) temporibus Ecclesia B. Agnetis a Gemello subdiacono istius sanctae Ravennae Ecclesiae, et rectore Siciliae constructa est, et multum eam ditavit in auro argentoque, et palleis sacris, et civitatem Argenteam in processu construxit natalis ipsius martyris, et usque nostris temporibus perduravit.» Fateor me hic nil solidum videre, cui superstruatur asserta Argentae aedificatio. Etenim ex quo altero scriptore antiquo, recentiorive oppidum illud civitatis nomine nuncupatum agnoscere possumus? Agnellus ipse infra in Vita Agnelli episcopi Argentam ipsam Rus vocat, ita enim habet:« Adquisivitque Rura in Ecclesia Ravennae Argentea, quae dicitur, et infra ipsius Ruris monasterium B. Georgii a fundamentis aedificavit.» Qui fieri potuit, ut idem, qui antea Argentam civitatem dixerat, postmodum Rus diceret? Praeterea ea verba, quae certe ad civitatem Argenteam referuntur, et quibus constructa dicitur« in processu natalis ipsius martyris,» et quae sequuntur« usque nostris temporibus perduravit,» satis, ut puto, clara sunt, ut videamus nullo modo referri posse ad civitatem seu oppidum Argentae. Posteriora enim significarent scribentis tempore Argentae oppidum periisse, id enim verba ipsa sonant, et in similibus eadem frasi utitur Agnellus loquens de his, quae se vivente pessum ierant. Sic infra in Vita Maximiani« Et praedicta episcopia( arianorum) usque ad nostra tempora permanserunt,» et alibi eodem modo loqui amat. At quid est, civitatem Argenteam construi in processu natalis Martyris? Dicam quod sentio. Sermo hic de donariis a Gemello subdiacono rectore Siciliae oblatis Ecclesiae sanctae Agnetis a se ipso aedificatae. Inter ea civitas Argentea fuit, quae usui erat in processu fieri solito recurrente die natali sanctae Agnetis sacro; quod quidem donarium perierat Agnelli tempore recentiorum episcoporum, de quibus suo loco, prodigalitate. Hoc modo explicata rite sibi constat oratio. Verum cum varii antiquis processus essent, de processu hic agi, qui martyris ad cultum spectaret, nullus ambigo. Πρόκενσον sive πρόκεσσον ἔχειν, seu ποιεῖν dicebantur Byzantini imperatores, cum solemni pompa adhibita ad palatia Constantinopoli proxima procedebant, vel ibidem morabantur, qua de re eruditissime Ducangius in Constantinopoli sacra, lib. IV, sect. 11, num. 2, et in Glossario Graecitatis. Ex his tamen, quae in eam rem congessit laudatus scriptor, apparet eodem nomine vocatum ritum ecclesiasticum procedendi, quo episcopi cum clero et populo certis solemnititabus procedebant, quod ex eo fortasse, quia et ipse imperator cum pompa, et apparatu esse soleret, πρόκενσον fieri dictum fuit. Id astruit conc. Constantinop. sub Mena Actor. III, ubi dicitur: Ἐν συνάξει τῆς δεσποίνης ἡμῶν τῆς θεοτόκου, καὶ ἁγίας Μαρίας, τῆς διακειμένης ἐν Βλαχέρνης, προκένσου ὄντος βασιλικοῦ:« In synaxi reginae nostrae Matris Dei, et sanctae Mariae, quae est in Blachernis, cum habebatur processus imperialis.» De processibus autem hujusmodi, quos ex imperatoris interventu ita specialiter vocatos conjici posse videtur, loqui existimo Anastasium in Agathone, ubi narrat, instante pontifice, episcopo cuidam ab imperatore interdictum, ne ad processum veniret. Processus hujusmodi cum imperatoris interventu, et pompa, Exuperantii, et successorum aliquot tempore Ravennae habitos, suadet Valentiniani ibidem mora, et conjecturae locum faciunt, mores et ritus Constantinopolitani in multis ab Ecclesia Ravennate affectati. Sic Ecclesiae eadem appellatione vocatae, qua celeberrimae Constantinopoli, ut sanctae Mariae in Blachernis, cujus operis scriptor Agnellus abbas fuit.

In his autem processibus celebritatem et laetitiam in natale martyrum intentam potius crediderim, quam poenitentiam, seu expiationem, quae caeterum in litaniis, processionibus et rogationibus primario intendebantur; ac de hujusmodi processibus frequentia populi celebratis loqui arbitror Hieronymum ad Eustochium epist. 22, illam a processibus removens:« Martyres tibi quaerantur in cubiculo tuo, nunquam causa deerit procedendi, si semper, quando necesse est, progressura sis.» Idem suadet epist. 12, ad Gaudentium, et epist. 7, ad Laetam. Ad processus revocandam censeo pompam, qua festivis diebus per annum episcopus, seu Romanus pontifex ad missarum mysteria procedebat, de quibus in Ordinibus Romanis, qui dum agebantur a pontifice procedente dirimebantur lites, et causae, ut apparet ex Ordine primo a Mabillonio edito num. 2, ubi Mabillonius ipse adnotat,« Sic causae nonnunquam in ipso processu finiebantur, unde processus vocabulum lingua nostra Gallica( imo et Italica) pro lite fluxisse, quidam viri docti opinantur.» Porro distinctionem processuum laetitiae, et celebritatis causa habitorum ab his qui expiationis et poenitentiae causa fiebant, apparet ex ipso ritu; etenim in his collecta in una Ecclesia habebatur, statio in altera, in illis vero procedebatur absque collectis. Vide indicem Stationum ab ipso Mabillonio editum, tom. II Musei Italici, ubi collectae adnotantur singulis diebus per Quadragesimam, minime autem in aliis. Novi oppositum quodammodo docuisse Mabillonium ipsum, cujus auctoritate deterritus, fere ab allatis scribendis recesseram. Stationes, quas collecta praecedebat solemnes, alias privatas vocat ipse in Commentario praevio, num. 5. At dierum et occasionum distinctio quibus fiebant, aliud suadere videtur. Hinc et modo oratio illa quae collecta improprie vocatur expiationis causa semper adjungitur orationibus diei. Praeterea utrasque solemnes fuisse, vix dubitari posse reor ex Ordinum lectione, in quibus describitur pompa solemnis procedendi. Sic in Ordine primo, num. 2, et alibi.

Quae vero donarii species civitas Argentea? Profecto nisi mendum descriptoris vitio cubet( quod valde suspicor) arguere licet, civitatis Argenteae effigiem in tabula expressam, argenteis videlicet bracteis obductam, quae in solemnioribus processibus, et potissimum in die natali sanctae Agnetis ornatus gratia exponeretur; nam caeterum in processibus quae deferebantur, ad missae ἀκολουθίαν pertinebant. Illud demum evincit hic de Argenta oppido minime Agnellum loqui, quod civitas illa vocaretur, quae episcopo gaudebat, caetera loca castra dicebantur. Vide ejus rei argumenta apud Ducangium verbo Castrum, et in appendice primi tomi, verbo Civitas. Id etiam Civitatis Argenteae aedificationem, sive constructionem tribui potius Gemello quam Exuperantio, efficit, ut mirum sit belle adeo hinc Argentae oppidi initia intellecta, et Exuperantio attributa.

Verba illa aedificator Tricoli, sed non consummator, videntur hic irrepsisse aliunde, cum infra aedem illam a Petro Chrysologo fundatam narret Agnellus, et versus adjecti id ipsum probent. Hoc ipsum, quae immediate praecedunt et subsequuntur, vix alias separabilia, legenti suadent.

Quae sequuntur astruendae Agnello fidei apprime faciunt; sincere enim fatetur se cum vel ex documentis, vel ex aedificiis, vel ex majorum traditione episcoporum gesta actaque intellexit, ea scriptis mandasse, cum vero omnia deerant, ne seriem pontificum interrumperet, ea dixisse quae sibi probabili conjectura vera videbantur. Perperam igitur ex elogiis generalia tantum tradentibus, argumentum sufficiens visi sibi sunt habere plerique certa nonnullis episcopis ascribendi. Verum multo magis refelluntur fabulae pseudo- dextrinae a Fabro laudatae, et refellitur conjectura de epistola Hieronymi huic Exuperantio scripta; haec enim omnia Agnellus ignoravit, et ignoravere Ravennates Agnello seniores; utinam autem, quam hic Agnellus in scribendo fidem jactat, et in antiquioribus narrandis utcunque servasse fatemur, ubique, et in recentioribus custodisset, minusque suorum conterraneorum fabulis, suaeque in Romanam sedem aversioni indulsisset!