Reader

PARS PRIMA, Complectens Vitas eorum qui floruere a sancti APOLLINARIS tempore usque ad ECCLESIUM.

Vobis rogantibus ordinatum libellum de Ordine pontificalis successionis pontificum, qui sedem sancti Apollinaris nutriverunt, sicut veritas et argumentatio vestri Agnelli, qui est Andreas, ipsius orthodoxae sedis Ravennae, potuit reperire et cognoscere; gratias vobis necesse est agere Deo Patri, et Filio ejus, simulque Spiritui sancto, trinae majestati, unicae potestati, quod me pollutis labiis redusit, et linguam aridam, in quantum illi placuit, disertam fecit. Confido etenim orationibus vestris gratiam fandi meis sermonibus Deum donare, ut sanctorum praecedentium sedis antistitum Patrum Ravennatis Ecclesiae, qualiter unusquisque suis temporibus facta peregit, pro eo quod vos me sermonibus coegistis, in quantum potuero, ad memoriam revocare; non solum quod eorum facta perspexi, verum etiam ex auditu, quae mihi seniores nostri retulerunt, vestris auribus patefaciam. Moyses enim praeexcellentissimus vir, inspirante Deo, Genesis librum descripsit. Ipse enim ait: Interroga patres tuos. et nuntiabunt tibi; seniores tuos, et dicent tibi; et Job: Interroga generationes pristinas, et diligenter investiga patrum memorias. Ex stirpe enim Abrahae Moyses descendit, et antequam Abraham nasceretur totius hujus mundi fabrica a Deo facta fuisse memoratur. Marcus etiam Petri apostoli discipulus et in baptismate filius, non corporaliter Domini secutus fuit vestigia, neque ulla miracula ab eo facta vidit, sed Petro enarrante Evangelium exaravit. Lucas vero Petri[ Pauli] apostoli ministrator imbutus ab eo doctrina, Evangelii aperuit fontem. Multi etiam alii ex auditu volumina condiderunt; sicut in Vitas Patrum legitur:« Narravit mihi quidam senex,» etc. Nonne Gregorius sedis Romanae Ecclesiae antistes in plurimis locis libri Dialogorum retulit dicens:« Narravit mihi ille et ille homo?» et reliqua. Sed minime me fari possum similem illis. Nam confiteor quippe, sicut modica scintilla posita in aspectu solis obumbratur, et ejus non apparet lumen, sic et mea ante conspectum tantorum philosophorum exstinguitur pagina. Quantum est hoc, possum alia et his similia protelare sermone, chartas et atramentum expendo. Similis enim sum illis qui in silvis vel in eremis positi sunt, et videntes densas erga se arbores, opaca, et obscura loca, atque intransmeabilia veprium multarum, et nescientes partem qua petant vel incedant, nisi tota via facta fuerit et incultum exierint; sic et ego propterea relationem sanctorum pontificum sedis Ravennatis hujus ingressus sum, quasi in discrimina maris et quasi procellas, tempestas adversum me conluctaret totius gurgitis, vel tumultus undarum iidata me sectiretcaerulearum. Tamen non trepido, quia obsecrationibus vestris pene litus sum, et Dominus mecum est, qui est benedictus in saecula. Charitate vestra transeam ad superius studium, quod vobis urgentibus semel incoepi. Dudum enim auribus vestris intimavi, quod de supradicta sede aliquid facere debeam, quod mihi narratum fuit. Fortasse si fefelli, indulgete. Exactor non molestus debet esse, quando debitor est redditurus. Sed in his omnibus benedicamus Deum Patrem, et Filium, et Spiritum sanctum, qui vivit et regnat in saecula saeculorum. Amen.

Explicit prologus.

DISSERTATIO PRIMA CHRONOLOGICO HISTORICA De aetate priorum duodecim episcoporum, praecipue vero de tempore sedis AGAPITI, MARCELLINI ET SEVERI, ac de eorumdem successione.

Nil difficilius in re ecclesiastica quam temporum eorum digestio quae prioribus saeculis definiuntur. Hinc uniuscujusque Ecclesiae ea est conditio, ut veterum episcoporum aetas vix certis terminis assignetur, acta ignota sint, successio saepe perturbata. Clarissima et antiquissima Ravennas Ecclesia laetatur felicius aliquanto secum rem actam. De ejus prioribus episcopis Agnellus nomina, sanctitatem et successionis ordinem ex seniorum fide testatur, caetera tanquam incomperta silentio tegit. Inventi sunt autem recentiores clarissimi viri, qui( praeter plura Agnello ignota scriptis consignata, de quibus alias) cujuslibet episcopi annos certis numeris concludere voluerunt, sed et numerum seriemque antiquissimorum Pontificum alicubi augere et immutare. Id potissimum aetas et successio Agapiti, Marcellini, et Severi passa est; quare operae pretium futurum fore credidi, ex Agnelliano labore et caeteris perspectae veritatis documentis Ravennatum pontificum chronologiam illustrare, et decernere quae incertis, quaeve probabilibus, si non certis, sint accensenda. Id semel praestitum vires animosque faciet ut reliquam Ravennatis Ecclesiae chronologiam successive pro viribus restituere aggrediar, dispositis suis quibusque locis similibus Dissertationibus. Illud autem hic semel praemissum accipiatur velim, tanquam ubique repetitum, quod scilicet cum aliorum cogar dicta vel cogitata negare, et argumentis impugnare, id a me fiet, salvo obsequio quod ex corde profiteor erga scriptores eximios quorum scripta ad crisim revocare res ipsa coget. Vix alias de Agnello edendo cogitassem, nisi hinc lumen novum historiae accedere posse cognovissem. Hoc autem vix fieri potest, quin saepius in lucem a recentioribus prolata ad trutinam revocentur. Utor jure quo quisque scribens gaudet aliena legens ea probandi, vel rejiciendi; utantur et caeteri jure suo mea legentes, et, siquidem solo veritatis intuitu id faciant, gratias agam.

DISSERTATIO PRIMA CHRONOLOGICO HISTORICA De aetate priorum duodecim episcoporum, praecipue vero de tempore sedis AGAPITI, MARCELLINI ET SEVERI, ac de eorumdem successione. CAPUT PRIMUM. Hieronymi Rubei et Baronii circa quaestionem dissidium. Utriusque rationes exponuntur. Bollandi et sociorum sententiae. Dictorum epitome.

Rubeus in priori Historiae Ravennatis editione, narrato Agapiti episcopi obitu circa initia imperii Alexandri Severi XVIII Kal. Aprilis, addiderat:« Quidam censent, Constantino et Constante imperantibus, circiter annum Domini trecentesimum quadragesimum primum, Agapitum sub Julio I Romano pontifice fuisse, et in concilio Romano sedisse; verum ob Liberios archiepiscopos, qui plures fuerunt, sunt decepti.» Huic Marcellinum suffecerat circa trigesimum annum supra ducentesimum ab ortu Christi, Urbano adhuc Romano pontifice sedente, eumque dixerat septem et quadraginta annis Ravennati Ecclesiae praefuisse, mortuum proinde circa tempora quibus Aurelianus ad imperium evectus in Christianos saevire coeperat. Hinc nactus initia episcopatus Severi, ejusdem mortem consignaverat circa primordia imperii Constantini, Constantis et Constantii, subrogato Liberio quidem, sed additis quae sequuntur:« Sunt tamen qui post Severum, Agapitum alium archiepiscopum constituant, huncque aiunt concilio Romano a Julio I pontifice maximo celebrato, simul cum Benedicto Aquileiensi, Rufo Carthaginiensi, Julio Mediolanensi, Luciano Mauritanorum antistitibus, et reliquis aliis centum sexdecim episcopis interfuisse. Alii hunc Agapitum post Liberium ponunt. Sed quocunque loco collocetur, constat et eo interfuisse concilio, et parum admodum in archiepiscopatu vixisse, quemadmodum et Liberius, qui..... cum decessisset..... Probum successorem accepit.» Haec quidem Rubeus scripserat, cum Baronius edens in Romanum Martyrologium Notas, tempus assertum pontificatus Severi confutandum assumens, ad diem primam Februarii his fere argumentis laudatum scriptorem aggressus fuit. Cum reperiatur Severus episcopus Ravennas interfuisse et subscripsisse concilio Sardicensi, habito Rufino et Eusebio coss., ex Actis ejusdem concilii et ex Apologia secunda Athanasii, si Severi episcopatus coeperit temporibus Aureliani et Gaii, conficitur vixisse in episcopatu annos, ad minus, sexaginta quatuor. Gaius enim papa creatur anno 283, concilium autem Sardicense celebratur anno 347. Tempus autem sedis Severi, his terminis conclusum, nimis diuturnum videtur, cum maxime includat persecutionum pericula. Inde ex eo inficiatur Severum Marcellino successisse, quod ex Actis synodicis constet Agapitum sedisse in concilio Romano sub Julio papa anno quarto Constantii et Constantis, septem annis ante Sardicense consilium, quod fieri non potuit, si Severus sedere coepit Aureliani imperatoris et Gaii pontificis Romani temporibus. Addit quod licet ex his clare constet quo tempore sederit Severus, et cui episcopo immediate praecedenti suffectus sit, talia adhuc aliquid firmitatis nanciscuntur ex Vita Severi, quam Mombritius recitat, in qua Severus ipse creatus ponitur Constantio IV et Constante III coss. Demum decernit, si nihilominus contendatur Severum successisse Marcellino, necesse esse ut alter agnoscatur ab isto ejusdem nominis, vel post Agapitum alium sedisse Marcellinum dicatur, quod nec prioris sententiae assertores autumat admissuros.

Rubeus in hunc modum a Baronio vexatus, parata Historiae suae Ravennatis nova editione, quam supra dimidium auctam Venetis typis Francisci Franciscii Senensis, anno 1590, in publicum produxit, sibi priori sententiae insistendum mordicus existimavit, eamque ut fulciret et opposita tela retunderet, statuit aperte Severum reversum a Sardicensi concilio diem obiisse, et successive Agapitum ejus nominis secundum; et hocce in scenam producto, objecto de Romano concilio satisfaciendi gratia, concilium ipsum celebratum asseruit post Sardicense. Huic sententiae se adactum multiplici ex capite ait, ac primo quod omnium Ravennatum scriptorum consensu, et etiam ex picturis Ursianae ecclesiae, ac templi nunc temporis Spiritui sancto dicati, constet Marcellinum archiepiscopum, Severum proxime antecessisse, satisque diu vixisse: quare non Agapitus, sed Marcellinus concilio Romano interfuisset. Praeterea, cum concilium illud, cui Agapitus interfuisse memoratur, numeraverit 121 episcopos, arguit diversum exstitisse ab eo quod Sardicense praecessit, quodque solis quinquaginta episcopis constasse dicit. Hinc ad characteres chronologicos ejusdem concilii, cui Agapitus interfuit, convertitur, et innititur indictioni in Actis, quae exstant sextae, quae soli anno 348 convenit, aitque certiorem omnium numerandi modum in publicorum Actuum consignatione eum esse qui ex indictione desumitur, quem proinde praeceperit concilii Nicaeni ni canon observari, et habitum usu non modo a D. Gregorio, sed ab eo qui eum longe antecessit Cassiodoro, imo ab Athanasio, in consignando conciliorum sui aevi tempore. Marcellinum etiam comitem, licet consules scribat, primo tamen loco indictionem signare, et hujusmodi charactere rem certius apparere dicit, cum anni imperatorum et consulum passim controvertantur. Ad aliud praeterea argumenti genus convertitur, desumptum ex serie archiepiscoporum Mediolanensium, quam dicit a viris doctissimis et in omni antiquitate bene peritis digestam, in qua ponitur Protasium ante Julium sedisse: id autem mirum in modum ejus hypothesim confirmare videtur, cum constet Protasium interfuisse Sardicensi concilio cum Severo, Julium vero cum Agapito Romano concilio post Sardicense habito. Censet proinde quod sicut Silvester subito convocato Romae concilio Acta Nicaena confirmavit, ita Julius Romanam synodum coegerit ad confirmanda Sardicensia paulo ante celebrata, quibus quidem Athanasius est absolutus. Ita adjicit et Damasum postea fecisse post synodum Constantinopolitanam, et Julium ipsum laudasse hunc Ecclesiae Romanae morem in epistola ad Orientales, apud Athanasium inscripta, cui rei alludere censet Julii verba de Athanasio, quibus inquit:« Non a nobis tantum, sed a cuncta synodo receptus est.» Cum autem animadverteret Rubeus sibi opponi posse in Sardicensi concilio memoratos Fortunatianum Aquileiensem, et Gratum Carthaginiensem antistites, quos deinde pluribus annis Sardicensi illi supervixisse constat, quique proinde debuissent intervenisse, et Romano asserto concilio pro Grato ac Benedicto ibidem expresse recensitis, occurrit dicens Gratum in concilio Romano nominari tantum episcopum, unde alterius Ecclesiae potuit esse pontifex a Carthaginiensi; Fortunatianos vero Aquileienses fuisse duos, quorum medius Benedictus sederit, praeterquamquod in aliquot vetustis et manuscriptis codicibus asserit non Fortunatianum, sed Fortunatum legi; et praeterea novum non esse ait duos ejusdem nominis episcopos invicem in eadem sede successisse, exempla afferens ex serie pontificum Romanae et aliarum Ecclesiarum, episcoporum diversorum, qui ob nominis similitudinem ex pluribus in unum conflati sunt. Nec, ait, in concilio Romano mentionem fieri de Sardicensi, sicut fit de Nicaeno, tum quia eo loco necessarium id non erat, tum quia ea de quibus actum fuerat in Sardicensi, ex Nicaena synodo sumpta fuerant. Quod spectat ad Severi aetatem, quae producta plus quam par sit videatur, reponit id mirum non debere videri ei qui aetates ampliores admittit in plurimis aliis diversarum sedium episcopis. Eos autem qui initia episcopatus Severi consignant Constantio IV et Constante III coss., nec verum, ait, nec verosimile fari, quandoquidem ea re admissa Severus in Ravennati sede vixisset annum vix unum, cum ex Panvinio sentiat Augustos laudatos iniisse consulatum praedictum eo anno qui praecessit Sardicense concilium, circa anni ejusdem medium. Hinc censet duos fuisse Agapitos, unum, qui Marcellinum praecessit, alterum, qui Severo suffectus sit, et hunc ait, sicut et Liberium successorem ejus, brevissime sedisse, ac mortuos dum in vivis esset adhuc Julius,« in exsilium,» ait,« a Constantio Caesare missus.»

His Rubei argumentis nihil permotus Baronius edens Romae anno 1594 Annalium suorum tomum tertium ad annum 337, cui alligavit concilium Romanum sub Julio, de quo controversia erat, Rubeum ipsum, quem dicit debuisse amice admonitum emendare quae scripserat in priori suae Ravennatis Historiae editione, majori quam antea conatu aggreditur. Censet igitur concilio illi qui interfuerint ex centum sexdecim episcopis recenseri Benedictum Aquileiensem, qui praecessit Fortunatianum; Rufum Carthaginiensem, qui successit Caeciliano et praecessit Gratum; Agapitum Ravennatem, qui praecessit Severum; Julium Mediolanensem, qui, post Eustorgium, habuit Protasium successorem. Id probare nititur ex eo quod successores nominati laudatorum pontificum qui interfuere concilio Romano, noscuntur plerique subscripsisse Sardicensi, et Gratum Carthaginiensi, quae postmodum sunt celebrata, conciliis; et ex eo etiam quod indictio sexta semel tantum consignata fuerit Julio Romano pontifice sedente, eodem anno quo Sardicense concilium celebratum fuit. Arguit autem severe Rubeum, qui indictioni sextae fidit, quia indictio hujusmodi incidit in annum( quod Rubeus ipse concesserat) 348, et indictio eadem anno praecedenti coeperit a Septembri, ut in indictionibus solemne esse nullus inficiatur; quare cum concilium illud Romanum coeptum dicatur VIII Kal. Octobris, consequens fit ut Rubeus vel synodum illam celebratam dicat indictione 7, vel si id factum indictione sexta pergat defendere, concedat id actum indictione sexta anno praecedenti 347. Si autem primum asserat, recedat oportet a charactere chronologico sibi probato, qui suae sententiae principale est fundamentum; si vero secundum dicat, admittat Agapitum, quem anno ipso 348 subrogatum Severo dicit, interfuisse Romano concilio anno praecedenti 347. Quo eodem anno item cogetur concedere Sardicensem et Romanas synodos factas, in quibus diversorum nominum, earumdem tamen sedium episcopi simul pene ac eodem tempore convenerint. Male insuper, ait, dubitatum esse de Grati sede, cum ex Actis Sardicensibus constet illi subjectos fuisse Africanos episcopos, et eumdem anno sequenti praefuisse Carthaginiensi synodo, in qua canone quinto de Sardicensi mentio habetur. Adjicit Protasium Mediolanensem perperam collocatum a Panvinio ante Julium. cum, repugnantibus Actis Sardicensis concilii, Dionysium sedisse eo tempore ponat, quem praecesserit Eustorgius successor Materni, cujus praedecessor Protasius Diocletiani temporibus vixerit. Fortunatianum denique male Fortunatum dici ait, ex aliquibus codicibus, cum si mendorum sit habenda ratio, tot episcopos eodem tempore sedisse fiet, quot mendis ab imperitis exscriptoribus veri episcopi nomen vexatum fuerit. Haec fere Baronius, cui an quidquam reposuerit Rubeus, ignoro.

Funi eidem trahendo pro suo instituto manum deinde admovere in insigni ac celeberrimo suo opere Bollandus et socii, Acta sanctorum sincera a non sinceris discernentes, et incredibilem ecclesiasticae eruditionis copiam orbi Christiano exhibentes. Quaestionem diversis in locis tractant, at praecipue ad primam ipsam diem Februarii, quae sancti Severi Natali consecratur, nec non sanctarum Vincentiae ejus uxoris, et Innocentiae filiae. Laudato ex manuscriptis martyrologiis sancti Severi cultu, advertunt in sibi visis antiquis Kalendariis, memoriam sancti Severi episcopi consignari die prima Januarii, et alicubi illud legi: Sancti Severi cum sociis suis. Arguunt itaque id factum fuisse confuso Severo episcopo cum altero ejusdem nominis martyre Ravennate, de quo Rubeus ipse libro secundo, ubi hunc passum dicit sub Maximiano Herculeo, ac ejus corpus servari in Orbito, quem Herbanum vetus plerisque creditum dicit, ibique Maurolycum accusat, qui Severum hunc martyrem, episcopum etiam dixerit, et Ferretum, qui eumdem cum altero, qui fuit Ecclesii archiepiscopi ex fratre nepos. Hinc Bollandus ait:« An non suspicari fas sit episcopum illum fuisse, sed cum ejus Acta laterent, posterioris Severi confessoris celebriorem conservatam memoriam? At severe pronuntiat Ughellus tomo secundo Italiae Sacrae, mendacium esse asserere plures Severos. Non asserimus quidem, sed quo argumento severam suam censuram firmet vir doctissimus, non satis perspicimus. Fuisse certe celebrem jam olim opinionem de sancto Severo episcopo Ravennate martyre, patebit inferius ex Vita per Luidolphum, cui cap. 2, num. 5, ita Ravennas monachus respondet:« Severus, cujus tu Vitam scire desideras, non« fuit martyr, sed confessor.» Ergo de episcopo ita percunctatus erat Luidolphus, ut martyrem eum existimaret, siquidem quadret interrogationi responsio.» Aetatem vero Severi episcopi, de quo nunc disserimus, diffiniri posse credunt socii doctissimi sequenti modo: creatum episcopum, ut in altera ex ejus Vitis quam exhibent, et scriptam censent saeculo decimo vel undecimo, cap. 2, num. 6, Constantio IV et Constante III AA. coss., sive anno Christi 346, consecratum Romae a sancto Julio papa, cujus is decimus erat annus; anno sequenti interfuisse concilio Sardicensi, Rufino et Eusebio coss., uti ex subscriptionibus patet. Demum adfuisse funeri sancti Geminiani Mutinensis episcopi multis post annis, quandoquidem tempore Siricii papae, qui anno 385 ad pontificatum evectus est, adhuc in vivis fuit Geminianus, ut ostenderant ad diem trigesimam primam Januarii. Recte igitur aiunt conjecisse Haraeum circa annum Christi 390 decessisse Severum.

His statutis, expresse impugnant Rubei argumenta ex eo quod cum tribus characteribus chronologicis affixis consignentur Acta asserti concilii Romani, cui interfuisse Agapitus dicitur, duo contradicunt Rubei sententiae; nam annus imperii Augustorum convenit anno Christi 340, consules conveniunt anno 337. Pleraque a Rubeo absque auctore asserta quaeruntur. Quod autem successisse Marcellino Severum ille asseruerat, non inde aiunt consequens fieri Agapitum minime interfuisse synodo Romanae, aut Marcellinum eidem interesse debuisse:« Unde enim,» quaerunt,« constat, Marcellinum, quod scribit Rubeus, satis diu vixisse in episcopatu? Potuit sane post primam illam sub Julio Romanam synodum, obiisse Agapitus, atque ipse quoque haud multo post ejus successor Marcellinus.» Alia in hanc rem congerunt, addentes potuisse esse antiquiorem Marcellinum, cui successerit alter Severus aliquis, et forte Severus martyr, de quo supra, quod tamen necessarium non arbitrantur ad sancti Severi stabiliendam aetatem.

Eadem fere aiunt ad diem sextam decimam Martii de sancto Agapito agentes, et Rubeum accusant ob multiplicatos gratis Agapitos, decretisque temporum spatiis quibus episcopi Ravennates sederunt, absque ullo teste; quae quidem incerta futura fore asserunt, quousque Rubeus, vel, quem dicunt materiam suppeditasse, Ferretus, ejus rei documenta in medium proferat, excipientes contra recentiorum Catalogos, et Fabrum accusantes, qui eadem cum Rubeo senserit. Fatentur tamen magnae apud se auctoritatis esse Ursianae ecclesiae musivum opus, ubi Marcellinus post Agapitum, et post Marcellinum Severus ponitur. Id autem consistere aiunt, licet Marcellini episcopatus ad paucos menses esset contrahendus, qui alias extendi potuit, salvo Romano concilio, cui Agapitus interfuerit anni 337 usque ad quinquennium, sexennium, septennium, quibus Marcellinus alicui synodo subscripserit.

Ad idem argumentum etiam pertinet quod habent ad diem trigesimum primum Januarii, de sancto Geminiano episcopo Mutinensi tractantes. Aiunt enim quod, si vera sunt quae de sancto Geminiano narrantur ad Attilae miraculum spectantia, necesse est duos fuisse Geminianos, quos scriptor Vitae quam exhibent in unum conflaverit.« Primus,» inquiunt,« is esse videtur qui Ambrosii episcopi Mediolanensis, Bassiani Laudensis, et caeterorum episcoporum Mediolani in synodo congregatorum adversus Jovinianum sectatoresque haereticos, ad Siricium papam epistolae, quae septima est libri primi epistolarum sancti Ambrosii, ita subscripsisse per presbyterum reperitur: Ex jussu domini Geminiani episcopi ipso praesente Aper presbyter subscripsi. Atque hujus funeri interfuisse sanctus Severus Ravennas potuit, quod et hic et in ipsius Severi Vita prima Februarii refertur.» Rubeum arguunt quod male constituerit initia episcopatus sancti Severi, remissive. Vitam autem sancti Geminiani exhibent, quam scriptam conjiciunt post tempora Liutprandi ex verbis: Sed veh tibi, Ravenna misera vicina destructae classi. At haec ipsa conficiunt, Scriptorem illius vitae post Agnelli nostri tempora vixisse, etenim non modo verba illa, sed tota narratio de sancto Severo, sancti Geminiani funus curante de verbo ad verbum ex Agnello ipso descripsit, prout utraque conferenti constabit.

Haec omnia simul de implicita hacce quaestione scripta erudito alias lectori exponere visum est, ut facilius rationum momenta conjecturarumque argumenta perpendantur, et unico veluti conspectu quidquid doctius de Ravennatum praesulum antiquissimis temporibus, et successione in hanc usque diem prolatum est, cognoscatur. Quandoquidem autem, et mihi pro suscepta provincia onus incumbit, quid sentio in medium exponere, id pergam agere ea quidem methodo, ut uniuscujusque ex allatis sententiis ita perpendam hypothesim, ut eorum incommoda minime dissimulem, ob quae ab illis recedere cogor; hinc progrediendo ostendam esse unum quod sane considerari debuerat, nec consideratum est, licet in eo situs sit totius fere negotii cardo; demum exponam quae mihi necessaria conjectura dicenda videbuntur. Interim paucis hic operae pretium esse reor complecti Rubei, Baronii, et Bollandi sociorumque sententias, quae in hunc fere modum in epitomem redigi posse censeo.

Rubeus, diffinita certis terminis singulorum episcoporum aetate, Agapito defuncto circa tempora Alexandri Severi successorem dicit Marcellinum, qui sedem tenuerit usque ad initia Aureliani imperatoris et Gaii pontificis, unde coeperit episcopatus Severi paulo post Sardicense concilium, defuncti anno 348.

Severo subrogat Agapitum II, et Agapito Liberium, qui vivente Julio pontifice defuncti sint.

Concilium Romanum, alias anno 337 consignatum, celebratum dicit anno 348, cui adfuerit Agapitus II.

Baronius ante Severum tenet immediate sedisse Agapitum; Severum probabiliter episcopatum coepisse Constantio IV et Constante III coss.

Concilium Romanum, cui Agapitus interfuit, anno 337 celebratum.

Bollandus et socii conveniunt cum Baronio circa initia episcopatus Severi et tempus concilii Romani cui Agapitus interfuerit.

Sentiunt Severo praecessisse Marcellinum, Marcellino Agapitum.

Severum circa annum 390 obiisse.

Potuisse ante tempora Agapiti, et Marcellini Severum alterum sedisse, illum videlicet quem uti martyrem Ecclesia Ravennas veneratur, qui alteri antiquiori item Marcellino successerit.

DISSERTATIO PRIMA CHRONOLOGICO HISTORICA De aetate priorum duodecim episcoporum, praecipue vero de tempore sedis AGAPITI, MARCELLINI ET SEVERI, ac de eorumdem successione. CAPUT SECUNDUM. Incommoda uniuscujusque ex allatis sententiis. Tres solum episcopos spatio 142 annorum implendo non sufficere. Acta veterum episcoporum antiquis scriptoribus fere ignota. Ecclesiae sanctis dicatae, conventusque frequentissimi Christianorum an Aureliani tempore? Agapitus II ignotus omnibus ante Rubeum scribentibus. Concilium Romanum perperam ad annum 348 dilatum. Marcellinus inter Agapitum et Severum sedit. Idem incommodum in Bollandi sententia. Marcellinum satis diu vixisse Agnellus asserit.

Sententia Rubei plura sane incommoda patitur; etenim nisi ejus rei testes antiquissimos proferat, vix obtinebit a cordato lectore ut credat spatium fere 142 annorum a solis tribus episcopis Agapito, Marcellino et Severo, occupatum fuisse, cujus quidem temporis major pars saevas persecutiones, ac inter alias Diocletianeam, diuturniorem crudelioremque caeteris, sit perpessa. Quod si de aliis sanctis longaevis sane similia narrantur, id creditur, cum testes rem talem astruendo idonei proferuntur, alias minime. Verum qui fieri potuit ut Rubeo saeculo sexto decimo scribenti notum fuerit tempus quo quisque Ravennas episcopus antiquus sederit, cum id ignoraverit Agnellus saeculo nono scribens, qui proinde solius sancti Apollinaris tempus apponit, et paucorum insuper eorum a quorum aetate minus abfuit? Longaevos quidem nonnullos indicat, sed a decernendo annorum, mensium, dierum numero, fere ubique abstinet. At id quidem Agnelli aevo ignoratum illud conficit quod omnia quae is de Severo narrat, non lecta, sed a senioribus sibi relata dicit, unde agnoscitur, nec praedecessorum, nec Severi Acta scripta tunc adhuc exstitisse, et illud unum ex tabulis probari potuisse, quod scilicet certa serie unus alteri suffectus fuisset, Severumque Sardicensi concilio subscripsisse.

Illud etiam incommodi accedit quod facilius multo emunctioris naris eruditi solemnitatem electionis, et loci qualitatem, ubi sit facta, descriptas ab Agnello, et ex Agnello a Rubeo initio libri secundi, acquiescent, ut credant, si hujusmodi historia evenisse dicatur temporibus filiorum Constantini, quam si accidisse narretur Aureliano, seu, ut ibidem, Probo, vel Caro cum filiis Carino et Numeriano imperantibus. Templum tribus munitum portis D. Theodoro dicatum erectumque vix credent( quorum tamen sententiam non probo) qui tenent ante Constantini tempora, etiam cum Ecclesia persecutionibus respirabat, loca Christianos habuisse quidem, ubi ad synaxes congregabantur, sed ea in domibus privatorum, et in sublimioribus aedibus collocata, quae non alio quam domini totius domus nomine, vocabantur. Ibidem autem, aiunt, conventus factos ea frequentia, quam aedes hujusmodi non satis magnae patiebantur, et ea prudenti cautela, ne conveniendi modus gentilium animos religionemque moveret; quare in episcoporum electionibus convenisse quidem par est cum clero populum, sed admissis tantum proceribus, qui testimonium grave de eligendi merito praebituri crederentur. Quod pertinet ad templorum seu ecclesiarum formam et publicitatem, probantes sancti alicujus nomine vocatam nullibi sacram aedem fuisse, multa congerent ex veteri ecclesiastica historia, ac maxime Titulos in Urbe Equitii, Pammachii, Callisti, Pastoris, quibus sicut indicabantur fidelium patrimonia, ita loca ipsa ad quae conventus fiebant, significabantur, quare monebunt diserte a Nicolao I, epist. 7, ad Michaelem imperatorem scriptum:« Ecclesia Salvatoris, quae ab auctore vocabatur Constantiniana, prima quae in toto terrarum orbe constructa est.» Videantur eruditissime deducta in hanc rem a Daniele Papebrochio in responsionibus ad exhibitiones errorum per P. Sebastianum a Sancto Paulo, parte II.

Agapitum secundum etiam gratis inventum quisquis judicabit, qui noverit ignotum omnibus qui ante Rubeum scripserunt, nec de eo scriptum memoratumve quidquam a majoribus, licet Rubeus phrasi sibi familiari in priori Historiae suae editione scribat, esse aliquos qui Agapitum illum Severo successisse dicant, nonnullos Liberio; petent enim ut ex aliquibus illis unus fide dignus proferatur, quem protulisse debuerat in secunda Historiae suae editione, Baronianae crisi respondens, cum demum ejus quem protulisset opinioni subscribere decreverat.

Vix praeterea intelligent quomodo Rubeus potuerit concilium Romanum post Sardicense ad annum 348 differre, cum nullus ex characteribus chronologicis anno illi respondeat ex productis supra a Baronio et Bollando, ex his videlicet quibus concilium illud consignatum ferunt Acta quae circumferuntur, quaeque nil habent spectans ad Sardicense concilium, vel ad Athanasii absolutionem, sed bene nonnulla ad Nicaenae synodi confirmationem pertinentia. Et hoc quidem tanti est momenti, ut ob id tota Rubei ratiocinatio, ingeniose plane excogitata, ruat.

Baronii sententia de Severo immediate Agapito subsecuto vix videtur sustineri posse, cum medium inter Agapitum et Severum Marcellinum exstitisse probent picturae Ravennates, et ipsum Agnelli Pontificale. Praeterea si Severus anno ab ipso assignato sedere coepit, et immediatum praedecessorem habuit Agapitum, necessario episcopis praedecessoribus tempus prolixum nimis episcopatus tribuet, et sic culpa illa peccabit cujus accusat Rubeum. Quod apprime in ejus asserto accidet, qui ad annum septuagesimum quintum dixerat Eleucadium illis Vespasiani temporibus in episcopatum Aderito successisse, etenim ab anno 81, Vespasiani postremo, ad annum 337, quo electum contendit Severum, anni intercedunt omnino 256, qui numerus, si per 9 dividatur, totidem enim ab Eleucadio ad Agapitum intercessere episcopi Ravennates, resultabunt anni 28, menses 5, dies 10, quos aequata ratione unusquisque praedecessorum Severi vixisse conficitur. Id autem videbitur aeque saltem improbabile per ea tempora persecutionum plena, ac tempus episcopatus a Rubeo Marcellino et Severo tributum.

Idem fere incommodum sequitur in sententia Bollandi, quandoquidem Marcellino sedem ultra septennium aegre protrahendam cognoscunt. Id tamen evitaretur, si constaret Severum illum, Ravennatem martyrem, episcopum etiam sedisse, et alterum Marcellinum praedecessorem habuisse; at haec nullo idoneo teste fulciuntur, fides enim Martyrologiorum allatorum vix sufficit ad inanem conjecturam fundandam. Illud etiam accedit quod de diuturniori Marcellini sede vix videtur dubitari posse, ac de ea re testem optimum habuit Rubeus, licet neglexerit afferre, Agnellum videlicet, quem modo illustramus ac e tenebris vindicamus, qui Marcellinum laudans concludit in haec verba;« transactaque plurima[ sive plurium] annorum curricula spatii, pontificatum amisit et vitam.» Haec enim non dicerentur de eo qui septennium in pontificatu explesset.

DISSERTATIO PRIMA CHRONOLOGICO HISTORICA De aetate priorum duodecim episcoporum, praecipue vero de tempore sedis AGAPITI, MARCELLINI ET SEVERI, ac de eorumdem successione. CAPUT TERTIUM. Concilia Romana sub Julio plura. De illorum numero, occasione ac tempore controversiae. Acta Romanae synodi prioris supposititia Pagio, Labbeo, criticis. Series episcoporum Mediolanensium. Julius Firmicus Maternus minime Mediolanensis antistes. Loca ex opere de mysteriis profanarum religionum illustrata.

Baronius tria agnoscit concilia Romana sub Julio pontifice celebrata. Primum hoc, de quo nunc quaerimus, quod a Julio ait convocatum, ut statim pontificatus sui initio Nicaenum confirmaret, celebratumque ipso, quo magnus Constantinus decessit, anno Christi 337. Secundum, anno 340, in causa Athanasii, qui diu exspectaverat ibi judicium episcoporum, quique post concilium Alexandriam statim regressus est. Tertium anno 342, post cladem Alexandrinam, intrusumque in illam sedem Gregorium, ob quae denuo Athanasius Romam reversus sit. Petrus de Marca aliud concilium Romanum agnoscit ex sancti Hilarii fragmentis, et ex epistola Osii ad Constantium, quod celebratum dicit biennio post Mediolanense anni 347, id est anno 349, in quo damnatus Photinus Sirmiensis episcopus fuit. In eo concilio Ursacius et Valens, quod in Mediolanensi fecerant,« poenitentiae libello consubstantiali assentiuntur, ac litteris ad Athanasium missis, de caetero cum illo communicaturos fatentur» ut Socrates lib. II, cap. 19, licet Sozomenes lib. III, cap. 22, libellum ipsum exhibens, ante scriptas Athanasio litteras illum ab Ursacio et Valente praedictis datum dicat, cum hi simul cum Theognide in Mareotem proficiscebantur. Libellum eumdem affert Athanasius apolog. II. De hoc tertio asserto Romano concilio nihil in rem praesentem agere operae est pretium. Vide, si lubet, Baluzium in nova Collectione concil., pag. 27. Secundum concilium a Baronio assertum in controversiam vertitur ab eruditis, qui negant Athanasium Romam venisse bis, ut contendit Baronius, et semel tantum id factum admittunt, cum subaudisset Arianos, decreta ejus expulsione, Gregorium subintrusisse. Vide rem totam diffuse tractatam ex Valesio ad annum 342 a Pagio in Critica historicochronologica Baronii. In eo tamen falli Valesium tenent alii, quod synodum Romanam, de qua ulla controversia minime haberi potest, celebratam asserit anno 342, cum certae videantur rationes astruentes habitam fuisse vergente ad finem anno 341, ex eo quod Julius papa aperte testetur episcopos adfuisse indicta die, legatosque ab Arianis detentos tandiu, quoad regressi sint multo post quam ea synodus indicta fuerat. Quod si Athanasius apologia secunda ait:« Haec cum Romae synodus per Julium Romanum episcopum scripsisset,» etc., et epistola ipsa scripta est post legatorum reditum, dicunt tamen synodum commisisse Julio provinciam scribendi quae in synodo acta erant, et respondendi prioribus litteris; quod postea praestans Julius, reversis legatis prioribus simul et posterioribus, Arianorum litteris respondisse. Alias enim improbabile adjiciunt, episcopos indicta die convenientes exspectasse sequentem annum, quo demum synodum celebrarent post legatorum adventum. At, ut verum fatear, res est implicatissima: cum enim adventum Romam Athanasii differant, quousque jam Gregorius designatus fuerat ab Arianis Alexandriae episcopus, et constet ex Julii litteris, Athanasium, qui idem testatur de se, Romae exspectasse annum totum et integros sex menses, videtur synodum citius non fuisse celebratam quam postremis anni 342 mensibus. Scio eam esse nonnullorum sententiam, ut credant in ea nil aliud quod ad Athanasium spectaret, factum, quam decernere eumdem ad communionem rite recipiendum; at Julium ante hujusmodi concilium cum Athanasio communicasse fateri debent, si negant priorem synodum actam fuisse; Ariani enim de nullo magis in epistola Julio scripta conquesti sunt, quam de Athanasio in communionem recepto; quod probat Pagius ex Valesio loco laudato. At de ea quaestione aliorum esto judicium. Haec pauca summatim mihi delibanda sumpsi, ut appareat quam controversa sint concilia Romana sub Julio Romae habita, ex quibus proinde certum vix sperari possit ad statuendam anni cujuslibet historiam.

Nunc, quod praecipuum in hac re est, agendum de priori Romana synodo quae Baronianae sententiae de tempore quo Agapitus episcopus sedit, fundamentum est, et a qua cum se premi Rubeus sentiret, nil aptius invenit quam ab anno 337, quo illam celebratam fuisse asserit idem Baronius, ad 348 transferre. Baronio in hac parte adhaesere Bollandus sociique, nec exquirendum censuere de ejusdem synodi veritate. Mihi vero rem serio perpendenti visum est, quidquid sit de ea synodo, quam celebratam fuisse negare nolim, scio etenim per ea tempora frequentissime concilia celebrata fuisse, sed et bis singulis annis juxta Nicaenos canones, Acta tamen quae ejus esse dicuntur, supposititia esse et fide indigna. Farraginem esse hinc inde collectam ab eodem qui binas Julio epistolas affixit, Isidoro, actionem illam quae Baronio imposuit, quidam dicunt apud Labbaeum in marginali nota ascripta eidem in Collectione Conciliorum tom. II, pag. 527; et Pagius in Critica supra citata, ad annum Christi 337,§ 8, haec scribit:« Synodus Romana sub Julio papa aliud non est quam farrago quaedam ab Isidoro Mercatore collecta ex tripartita aliisque, et in formam concilii redacta. Certe nulla ejus in libello synodico mentio.» Hinc est quod ejus nullam rationem habeant recentiores critici, inter quos laudari meretur Doviatus in opere optimo Praenotionum cano nicarum.

Porro si a doctorum virorum auctoritate ad rem ipsam transeamus, illud mihi evidens videtur quod si error in assignandis consulibus signum tale suppositionis habitum est a Binio, ut ex solo hoc capite illegitimas merito censuerit epistolas Julio ascriptas, quae habentur in Labbaeana Collectione, pag. 475 et 485 tomi secundi, fieri non possit quod si caetera dicenda deessent, hinc saltem et hujus concilii Acta supposita non judicentur. Etenim eumdem omnino errorem erravit ille qui epistolas memoratas tanquam ex synodi decreto emanatas intendens propinare ex mendoso Anastasio, eisdem consulibus signavit Acta synodi et epistolas,« Feliciano» videlicet,« et Maximiano viris clarissimis coss.» At si ex hoc capite epistolae Julio ascriptae fictitiae existimantur, quanto magis Acta synodi ipsa, quae nullo charactere muniuntur probabili! Collegium enim consulum memoratum nullibi in tota Fastorum serie invenitur, quod proinde aeque ineptum fuerat ad Baronii fundandam sententiam, affigendumque consilium anno 337, sicut indictio 6 a Rubeo assumpta, ut illud ipsum in annum 348 transferret. Haec autem, ut bene advertit Baronius, ineptissime concilium efficeret celebratum anno ipso Sardicensis concilii 347, et inde monstrum ingens oriretur, quod eodem anno eaedem sedes diversos habuissent episcopos duobus conciliis subscribentes. Annus etiam imperii Constantii et Constantis Augustorum IV non subsistit, cum character hujusmodi anno 340 ineunte coeperit, quo quidem concilium indictum novimus in causa Athanasii, sed non celebratum, ut supra dictum est. Qui igitur fieri potest ut Acta hujusmodi legitima dicamus, quae nullo modo annis quibus Julius sedit sunt applicabilia?

Verum conferenti caetera eorum temporum monumenta cum isthac farragine, deprehensaque horrida sensuum stylique barbarie, quibus a principio ad finem scatet, evidenter apparebit nil ibi sincerum esse. Narratur Julium pontificem dixisse sanctae Dei et apostolicae synodo, et Dei voluntate et gratia in indivisa communione sancti Spiritus in hac consonanter et unanimiter congregatae antiqua alma urbe Roma ad confirmationem sacram et correctionem fidei nostrae et Christianorum immaculatae disciplinae.» Quid horridius hoc legi potest? quid commodi importat correctio fidei nostrae, et immaculatae Christianorum disciplinae? Post Symbolum ex Nicaeno concilio descriptum subdit consarcinator:« De quibus et affirmamus ita habere, et ita sapere, seu etiam dudum sic habuisse, et ita sapuisse, et usque ad mortem pro hac stare fide, anathematizantes omnem sine Deo haeresim.» Et infra damnantur qui« pro arbitrio, malitiae atque virtutis capabilem Filium Dei dicunt.» At omne describere inepti hominis opus operae pretium esset, si barbara omnia quae ei insunt exponere conduceret. Nunc ad concilii hujusmodi causam respiciendum est, quae duplex esse significatur, una confirmandi videlicet diffinita a synodo Nicaena de consubstantialitate Filii, altera suppetias ferendi fratribus oppressis. Primum autem inepte satis praestatur, de altero haec paucula verba in fine habentur, quibus tota fabula clauditur:« Simul et pro nobis omnibus, et reliquis oppressis fratribus, ut ipsi eruantur illaesi, et serventur immaculati, ut quae bene placuerunt firma permaneant per Dominum nostrum Jesum Christum secundum bonam voluntatem facta, sicut credimus Dei et Patris in Spiritu sancto, cui est gloria in saecula saeculorum. Amen.» Haecne suppetiae decretae pro fratribus oppressis?

Priori assertae concilii cogendi occasioni innititur Baronius, confirmandi videlicet Nicaenae synodi Acta, quod sibi oneris incubuisse Julius pontifex Romanus crediderit in ipso pontificatus sui limine. Sint haec porro uti doctissimo Annalium patri placet; consueverint scilicet pontifices Romani, coacta in urbe synodo, concilia, quibus longe positi per legatos tantum interfuerant, coram confirmare; Julius etiam id egerit, et egerit eo, de quo quaestio est, tempore; at cardo rei in eo versatur, an Acta ejus concilii legitima exstent. Non exstare autem, et quae hucusque deduximus, et quae adjungemus ostendunt. Actis autem hujusmodi cadentibus, ruet praecipua fere ratio cui innititur Baronii censura in Rubeum, qua iste per ea tempora quibus synodus hujusmodi celebrata dicitur, asseruerat Agapitum Ravennae episcopum sedisse; et ex ea quidem ob auctoritatem Baronii praeconcepta opinione, panicus timor incussus est omnibus qui usque in hanc diem de successione Ravennatum episcoporum scripsere, ut Agapitum praedecessorem Severi omnino vixisse anno 337 statuerint, cui rei stabiliendae varias inierint vias. Inter eos tamen nullus longius aberravit, meo quidem judicio, quam Ughellus, qui ubi Rubeus ex uno duos fecit Agapitos, tres multiplicavit, hoc pacto seriem disponens. Agapitus, electus an. 206, mortuus 237. Marcellinus, mortuus 238. Agapitus secundus, qui interfuit concilio Romano, ann. 337. Severus, mortuus 348. Agapitus tertius, mortuus 349.

Ita, qui scrupulo tenebatur ne Severos multiplicaret, quod qui faceret mendacem dictatorie pronuntiavit, non timuit mendacii accusari, Agapitos multiplicans contra fidem antiquissimae traditionis Ecclesiae Ravennatis et ejus monumentorum.

Remanet demum ut Actorum usque modo excussorum suppositionem ex eo etiam ostendam, quod nomina quinque episcoporum ex assertis centum sexdecim in illis recensita dolum prodant. Etenim esto quod honoris causa seligerentur nominandi celeberrimarum Italiae Ecclesiarum episcopi, Ravennae, videlicet, Aquileiae, Mediolani, licet id in aliis Romanis synodis factum non constet, et cum episcopi subscribunt recentioribus saeculis, primo fere loco id agat Ravennas, ut alibi videbimus, esto quod concilio huic Carthaginiensis Rufus interfuerit; at cur recensetur Lucianus ille Maurianensis, sive Mauritanensis, cujus sedes, ut inveniretur, vexanda ecclesiastica geographia fuerit frustra, et legendum vel Mariensis, vel Maranensis? nec enim adhuc de sede ejus nominis constat, quae aliis quatuor comparari possit; quamvis haec de sancto Joanne Maurianae in Sabaudia intelligi posse crederemus. Benedictus praeterea Aquileiensis nullo alio documento subsistit, quam desumpto ex conficto concilio. Ughellus aliud non produxit, nec producendum didicit a Dandulo, quem citat, a quo se male etiam edoctum ostendit, cum Benedictum episcopum creatum dicit anno 332, et rexisse Ecclesiam annis 20, et statim Fortunatianum subjicit anno 347 Sardicensi concilio interfuisse. Si Benedictus, sedis annos auspicatus ab anno 332 sedit annos 20, consequens est ut obierit anno saltem 351: anno itaque 347 vel non sedebat Fortunatianus, vel duo simul in eadem sede sedebant episcopi. Agapitum sedisse Ravennae, ut vult consarcinator asserti concilii, res est adeo dubia, ut nullo certo argumento firmetur, et fortassis ut episcoporum numerus tempori coaequetur quod intercessit inter sancti Apollinaris et sancti Severi sedem, necesse sit annos episcopatus Marcellini( quem Agnellus picturaeque Ravennates male a Baronio negatum conficiunt) amplioribus mensuris dimetiri quam dimensi sint Bollandus et socii. Lucius Maurianensis omnino cum sua sede vel incognitus est, vel obscurus, et licet alius sedes satis sit celebris, Mediolanum videlicet, episcopus tamen a tota antiquitate ignoratur.

Papebrochius accuratissime, ut solet, examini subjecit antiquum episcoporum Mediolanensium catalogum, quem cum observationibus doctissimis tomo primo Maii praefixit, post examen successionis episcoporum Tungrensium. In eo autem et quidem in parte priori antiquior series episcoporum ita disponitur pro tempore controverso: Maternus, ab anno 282 ad 303. Myrocles, ad annum 315. Eustorgius, ad annum 331. Protasius, ad annum 352. Dionysius, ad annum 362, computatis exsilii annis.

Evidentibus autem rationibus laudatus doctissimus auctor ostendit seriem perturbatam in hunc modum restitui debere. Myrocles sedit annis 22. Maternus sedit annis 12. Protasius sedit annis 22. Eustorgius sedit annis 17. Dionysius sedit annis 14, seu 4 ante exsilium.

Porro, ut vides, lector, nihil territus est Papebrochius Baronii censura, qua ad annum laudatum 337 ait,« Miramur profecto hunc ipsum( Julium videlicet) ab eodem auctore( Panvinio) praetermissum..... nam si alicujus Ecclesiae antiqui quaerantur episcopi, illi certiores erunt quos veterum conciliorum Acta suppeditant.» Ita quidem si vere ejus concilii Acta legitima exstarent, at secus, cum ea conficta fuisse deprehendantur. Novi autem Baronium in eam inclinasse sententiam, ut crederet Julium Mediolanensium episcopum Maternum cognominatum fuisse, et illum ipsum, cujus insigne opus habemus de Mysteriis profanarum religionum sub nomine Julii Firmici Materni V. E. At praeterquamquod id nullo apto teste probatur, ex opere ipso apparet Commentarii auctorem diversum esse a Materno Mediolanensi episcopo, cui propterea Julii nomen alterum affigi nequeat. Etenim deprehendere poterat, ex ipsis quae descripsit locis ex opere laudato; auctorem anno saltem Sardicensis concilii scripsisse, quo Protasius certissime sedebat. Refert inter caetera ex cap. 29 illa, quibus auctor Constantium et Constantem alloquitur:« Hieme( quod nec factum est aliquando, nec fiet) tumentes ac saevientes undas calcastis Oceani sub remis vestris. Incogniti jam nobis pene maris unda contremuit, et insperatam imperatoris faciem Britannus expavit.» His addit, ex cap. 30 alia:« Missi sunt superbi sub jugum populi, et Persica vota collapsa sunt, nec stare diu contra vos potuit malis suis armata crudelitas, Dei virtutem utrique diverso sensistis eventu,» etc., quae quidem debuisse referri, ait, Baronius, eo quod in ipsis victorias memorari dicat, quarum nulla mentio apud scriptores habeatur, quas quidem( cum sentiat opus hujusmodi scriptum sub initium imperii Constantini minoris et Constantis, quod re vera scriptum fuit Constantio et Constante imperantibus) contigisse arbitratur, Constantino patre adhuc vivente, ac in ejus rei argumentum numisma Constantini Junioris victoriam Alamannicam praeseferens exhibet, quod certe nil habet quod ad Britannos Persasque referri possit.

Porro non ad Constantini Junioris victoriam quamlibet alludit Maternus, sed ad Constantis Britannicam, ipsa rigente hieme confectam anno 343, et Persicam Constantii, quam alii anno 348 ex Hieronymi et Idatii Chronico, alii 345, ex Juliani oratione prima ad Constantium, habitam tenent. Prioris duos nummos exhibet testes Mediobarbus ex Constantinopoli Christiana Ducangii, aureum unum, aereum alterum. Eorum hic in cujus aversa parte triremis cum remigibus in mediis fluctibus, in cujus prora Victoria dextra lauream, sinistra palmam, in puppi duo signa militaria, in medio navis imperator galeatus dextera hastam, sinistra clypeum, et in mediis fluctibus figura nuda epigraphem habet BONONIA OCEANUS. Ammianum illam eamdem innuere lib. XXVII sentit Pagius in Critica historico- chronologica ad hunc annum, et Ducangius in opere laudato eamdem illustrat. Quod spectat ad praelium apud Singaram nocturnum, victoriamque de Persis reportatam, Julianus loco citato rem pluribus narrat; at cum subsequatur Magnentii caedem ἕκτον μετὰ τὸν πόλεμον ἔτος accidisse, et haec constet referenda ad annum 350, signatum coss. Sergio et Nigriniano ex Idacii Chronico, hinc Jacobus Gothofredus in Chronolog. Cod. Theodos., et in notis ad eumdem Codicem ad leg. V, argumentum sumpsit recedendi ab Hieronymi et Idatii Chronicis, et praelium illud ascribendi anno 345, quo Nisibi legem eam datam fuisse constat, cujus sententiae adhaesere Harduinus ad orationem primam Themistii, et Pagius in critica ad annum 345. Ezechiel Spanhemius tamen ad orationem primam Juliani, de his omnibus eruditissime lectorem monens, sincere notat sententiae Petavii ac Valesii( et hic quidem Juliano mendum subesse existimat, et pro ἕκτον ἔτος legendum τρίτον) suffragari Libanium, qui in Basilico de ea re ita loquitur, ut recentissime praelium commissum, Parthorumque sive Persarum fugam subsecutam innuat; quare praelium hujusmodi videri posse commissum, vel anno 348 juxta Idacium, vel etiam 349, juxta Hieronymum, quo anno scriptum Basilicon statuerat Gothofredus in Chronologia Cod. Theodosiani, et leg. II cod. ejusdem, de Raptu virginum, et alia addit quae huic sententiae favere videntur.

Ex his omnibus Julii Firmici Materni loca allata mirifice illustrantur, constatque verba; Dei virtutem utrique diverso sensistis eventu, referenda esse ad Constantium quidem ob Persas apud Singaram in fugam versos, ad Constantem vero, ob Britannicam reportatam victoriam. Sicut autem apparet opus illud a Materno scriptum ante annum 350, quo Constans occisus est in Galliis, ita constat vel post annum 348, vel saltem post 345, quibus praelium illud et Persarum fuga evenit, Constante bellum gerente, exaratum. Cum vero de victoriis hujusmodi ita loquatur auctor, ut( quod sane probabile unice videtur) aliquod ante tempus eas reportatas ostendat, vix fieri potest ut Commentarium exaraverit ante annum 348, quo Protasius Mediolanensis episcopus in Sardicensi concilio subscripsit. Maternus itaque Commentarii ejus auctor differt a Materno, juxta Papebrochii sententiam, episcopo Mediolanensi, praedecessore Protasii, cui Julii nomen convenire nullo modo constat; ac proinde ex hoc etiam capite ruunt asserti Romani concilii Acta, argumentumque ex eo sumptum pro Agapito Ravennati episcopo, anno 337, ut praetendit Baronius, immediate ante Severum, sedente.

DISSERTATIO PRIMA CHRONOLOGICO HISTORICA De aetate priorum duodecim episcoporum, praecipue vero de tempore sedis AGAPITI, MARCELLINI ET SEVERI, ac de eorumdem successione. CAPUT QUARTUM. Severi aetas ex Geminiani Vita probatur. Nulla Agapitos Severosve multiplicandi necessitas. Episcoporum Ravennatum successio certa, caetera obscura. Agnelli fides et sinceritas.

Illud in primis censeo nullo modo dubitari posse de Severi aetate, ex Actis enim constat sancti Geminiani Mutinensis morti supervixisse. Licet enim jure dicendum sit Geminiani ejusdem ad superos jam translati intercessionibus, alterius Geminiani tempore Attilae Mutina pertranseuntis oculos sic perstrictos, ut quo loci esset non viderit, quod factum perperam, et reclamante temporum ratione, Geminiano ipsi priori viventi tributum est; nulla tamen ratio suppetit qua dubitari possit de sancti Severi, funus sancti Geminiani curantis, historia. Hanc Agnellus ex majorum traditione diserte tradit, hanc ex Agnello ad verbum descripsit, qui sancti Geminiani Vitam compinxit, nec est unde inficias ire quis possit, nisi ex praeconcepta Rubei sententia. Severus itaque ex productis supra cap. 3, n. 6, Vitam produxit ad annum 390.

Hinc anno 346, quod sensere laudati Bollandus et socii, coepisse episcopum agere, consentaneum videtur; alias, qui anno praedicto 390 obiit, vitam et sedem plusquam credibile sit protraxisset.

Verum apparet nulla nos cogi necessitate seu Agapitos multiplicandi, ut facit Rubeus, et Ughellus, aliique eos secuti, sive Marcellini sedem ad quinquennium, sexennium septenniumve contrahendi, quem Agnellus, ut ostendimus, post plurima temporum curricula defunctum dicit, sive Severos alios Marcellinosve multiplicandi. Ac porro certissimae in hac re fidei, non modo Ursianae basilicae musiva opera, sed maxime Agnelli Pontificalis Liber esse debet. Novimus enim veteribus pontificum seriem et nomina nota satis fuisse ex diptycis, quibus inter missarum solemnia per ordinem recitabantur, ex quibus pontificum Ravennatum seriem collectam ab Agnello, vel a senioribus, qui notitias suffecere, sive ex Ursiana ecclesia, in qua alibi se nutritum ab ineunte aetate dicit, consentaneum est. Ab Agnello itaque recedere periculosissimum arbitror, et in eam se necessitatem conjicere dicendi ea quibus probandis omnino argumenta desint.

Sicuti autem de pontificum Ravennatum serie arbitror satis superque constare, ita video nulla argumenta suppetere quibus eorum qui ante Severum sedere tempus probabilibus limitibus statuatur. Cum enim in diptycis purum putum nomen apponeretur, eorum etiam qui martyrio coronati fuerant, sic nil de eorum Actis, nil de eorum aetate ad Agnelli notitiam pervenit. Elogia quibus uniuscujusque Vitam definivit, ex meris probabilibus utplurimum contexuit, quod ipse sincere fatetur infra in Vita sancti Exuperantii XIX credens tamen se minime id agens mentitum fuisse, quia, ait, et episcopi illi, de quibus nihil invenit, hortatores fuere, castique et eleemosynarii, et Deo animas hominum adquisitores. Nec proinde mentiti sunt qui elogia eadem ex Agnello descripsere; ab historiae tamen fide recessere annos uniuscujusque, quibus episcopatus duravit, statuentes, quod Agnellus non fecit Et haec quidem sunt quae adnotanda disserendaque censui, ut praeconcepta opinio de Actis synodi Romanae tollatur, ob quae seriem pontificum Ravennatum susdeque invertere voluerunt viri alias eruditissimi.

MONITIUNCULA Ad versus Vitae sancti Apollinaris praefixos.

Et hos versus minime omittendos putavi. Alienos ab Agnelli stylo deprehendet qui tantum leget, ejusdem tamen, vel paulo recentioris aetatis ostendunt Latinitas corrupta et mirabilia in syntaxi hyperbata. Illud etiam addendum est quod Bonifacii Classensis lumen oculorum receptum D. Apollinaris ope recitent, de quo nihil Agnellus. Tecla etiam prioribus versibus morbo liberata dicitur, Agnello omissa, qui ejus loco Herenei filium anonymum caecum illuminatum affirmat. Quid sibi velit prius septimi hexametri verbum Plamone, obscurum. Cum tamen integritati versus syllaba desit, et alias noverimus Lamonem fluvium non longe a civitate Ravennae fluxisse in Padusam, videtur exscriptori littera P. solitarie ponenda, quae prius transversa linea signata praepositionem post pro saeculi genio tempus significantem compendiose exprimeret, ita quod sensus esset post haec Lamone, id est ad Lamonem fluvium D. Apollinarem martyrio coronatum fuisse. Sequenti versu hexametro eodem sensu exhibetur eadem particula post. Hinc autem conficeretur ex mente auctoris horum versuum, locum ubi diem obiit D. Apollinaris, quem alii communiter extra Classem, vicum versus Leprosorum cognomento dictum, statuunt, ad Lamonem fluvium fuisse. Incipit[ Incipiunt] versus metri[ metrici], et pronomen beati Apollinaris hoc legitur pariter. Almis[ Almus Bacch.] apostolus, et solidus princeps aliorum, Quem sanctis monitis discipulum docuit, Pontificum summam sedem dans cuique, Ravennam, Et populum misit recte vocare Dei. Orbatis lumen dedit, Teclamque levavit Quaeque toro membris aegra diu jacuit. Laetus et[ ut id.] advenit capitolia summa, catervas Nomine, daemonicas subruit, in Domini. Allidens cupidi lethi retinacula, natam Ad vitam Rufi per Dominum retulit. Lumen per Deum[ Domini] munus lingua reparavit Classensi, nomen cui Bonifacius est. Plamone coronatus cum martyrio fit. Ante flagellorum vulnera plura tulit. Lege poli revocante petit post spiritus ejus Coeli consessus, angelicosque choros. Ille nequit quicumque capax chunprendere mertum[ metrum]. Non id displiceat, suppliciter rogito. Sed sumens itiner per set[ iter prenset Bacch.] per pervia gressus Dirigat, et mecum pacem servatur[ pace feratur id.] ovans. Finit metrum pentametrum, et exametrum; quicunque non capit, convertatur adprosam.

VITA S. APOLLINARIS CAPUT PRIMUM. Sancti Apollinaris patria, cultus et ordinatio. Ravennam venit, Christi fidem praedicat, miracula patrat. Rufi patricii conversio, ejusdemque sepulcrum.

Sanctus Apollinarius, natione Antiochenus, Graecis et Latinis litteris eruditus, apostoli Petri discipulus, et cum eo in urbem Romam pervenit. Qui post plurimum tempus eum pontificem ordinavit atque per impositionem manus Spiritum sanctum tribuit, et osculum illi dedit, et ab urbe Roma quasi terdenos milliarios communiter cum eo venit. In quo situm est monasterium beati Petri, qui vocatur ad Januculum, ubi Christum apostolus oravit, et ubi genu posuit, lapis mollis apparuit, ut cera ab igne, et in modum ejus, lapis genu concavus est. Et ad aliud monasterium ipsius apostoli, quod vocatur ad Ulmum, in ipsa nocte pariter sopiti sunt, et apparent fossae in illo lapide, ubi caput, vel terga, atque nates, et crura tenuerunt, usque in hunc diem. Et post Ravennam eum direxit, et ipse beatissimus antequam in urbem Ravennam ingrederetur, Herenei filium caecum illuminavit. Hereneus quippe pacificus intelligitur, et forinsecus[ intrinsecus] hujus civitatis plurimas peregit virtutes. Templa deorum subvertit, et simulacra comminuit, presbyteros et diaconos ordinavit, infirmos sanavit, daemones effugavit, leprosos mundavit, in Bedente fluvio et in mare multos baptizavit. In basilica beatae Euphemiae, quae vocatur ad Arietem, primitus baptismum fecit, et ubi pedibus stetit, liquefactus est ille lapis, et vestigia quasi signum impressa sunt. Filiam quoque Rufi patricii mortuam suscitavit, et illius in patricii domo episcopium Bononiensis ecclesiae usque in praesentem cernimus diem. Sic autem domum illam integram, et incolumem sic, quomodo antiquitus. Et nunc pene annos quinque Theodoricus Bononiensis antistes saxeam arcam, ubi Rufus patricius sua cum filia positus fuit, abstulit, et ad suam ecclesiam Bononiensem deportavit, ut postquam defunctus, ibidem sepultus fuisset. Sed quid ei profuit? qui alios exinde expulit, et ille non in illa positus est, nam segnius ipse fecit eam stabilire.

VITA S. APOLLINARIS CAPUT II. Sancti Apollinaris carcer, exsilium, et post reditum Acta et martyrium.

Igitur beatissimus Apollinaris cum ingenti pondere ferri in carcerem missus est non longe ad Capitolium istius Ravennae civitatis. In quo custodibus circumspicientibus angeli victum coelestem ministrarant ei. Iterumque eum coegerunt, et ab urbe projecerunt non longe ab hac milliario VI, ubi ecclesia beati Demetrii antiqua structa est. Post haec ad partes Illyricae captivus ductus est. Deinde per Salonam, Pannoniam quoque, per Danubii ripam, Thraciamque, et ibidem, atque in littore Corinthi multa per cum mirabilia intulit Dominus. Reversus[ Rursus] post tres Ravennam annos remeavit, et a fidelibus suis filiis sacerdotibusque cum magna laetitia susceptus est. Quem saevientes pagani post diu caesum, nudis pedibus super prunas stare fecerunt, et alia multa tormenta in eum exercuerunt. Templum Apollinis, quod ante portam quae vocatur Aurea juxta amphiteatrum, suis orationibus demolivit. Cujus tanta beatitudo fuit, et mansuetudo, ut nunquam, dum pateretur, alicui injuriam fecisset, aut eum increpasset, nisi dum fortiter torqueretur, ait ad vicarium: Impiissime, quare non credis in Filium Dei, ut evadas tormenta aeterna? Pro nimia dierum plenitudine curvus effectus est. Temporibus Vespasiani Caesaris martyrio coronatus est. Vixit autem in pontificale solio annos 28, mensem 1, dies 4.

VITA S. APOLLINARIS OBSERVATIONES AD VITAM SANCTI APOLLINARIS.

Pseudo- Dexter et Bivarius confutati. Ecclesiae per prolepsim memoratae. Bidens fluvius. Ecclesiarum certo sancto dedicationes Apollinaris aevo recentiores. Rufus patricius Ravennas diversus ab episcopo et martyre Capuano synonymo. Capitolium Ravennae. Recentiorum commenta explosa. Sanctus Apollinaris quo tempore sit martyrio coronatus. Ejusdem ex veteri martyrologio encomium.

Quod primo observatione dignum occurrit, est, inter caetera quae Agnellus nec legit nec a senioribus audivit illud quidem esse, quod Bivarius, Pseudo- Dextrinorum commentorum propugnator et Commentator, ad annum 1 ex Metaphraste nititur comprobare. Petrus ait,« cum non diu mansisset apud Romanos, scilicet tres tantum vel quatuor annos, et Linum episcopum ordinasset, sibi scilicet suffraganeum vel coepiscopum, ut, etc.......... anno quadragesimo septimo, vel initio quadragesimi, Roma exiit versus Hierosolymam, comitibus Marco, Marcello, Eugenio, Epaphrodito, Epaeneto, Rufo, Crescente et aliis. His igitur comitibus Petrus Ravennam transiens assumpsit secum Apollinarem, et tandem pervenit Hierosolymam, ubi eo anno interfuit Assumptioni Virginis, et sequenti concilium celebravit de legalibus non observandis a conversis a gentilitate.» Et haec quidem cum his quae sequuntur, ut, si Deo placet, fulciat fabulas Pseudo- Dextri ad annum 1 scribentis:« Petrus ut Christi vicarius Hispanias adiit, imagines Antiochia delatas affert, Epaenetum Sexifrimi in Baetica reliquit, episcopis multis eum comitantibus, Marco, Marcello, Eugenio, Apollinare Ravennate, quem redeuntem ad Italiam consequitur Calocerus, Barnabas, Judasque; hinc in Africam et Aegyptum migrat.» Haec sane ignoravit Agnellus, ignoravere Ravennates Agnello seniores, ac inter caeteros Maximianus archiepiscopus, ex cujus Historiis Agnellus acta hujusmodi admodum illustria hausisset. Ut autem reliqua omittam, quae hujusmodi technas destruunt, ridere libet Bivarii lepidum argumentum, ut Apollinarem probet profectum cum Petro primum Hierosolymam, inde in Hispanias, assumptum ex eo quod, secundum a Metaphraste narrata, Petrus Roma discesserit ut Hierosolymam pergeret, quasi itineri illi perficiendo Ravennam pertransire debuerit, qua occasione data, Apollinarem socium assumeret. Porro si diceret Ravennam potius venisse, ut Apollinarem sibi sociaret, quid itineris rationi minus repugnans dicere. At cur non potius vocasset, ut Roma simul discederent, vel maritimo itinere ab Ostiis, Antii, Tarracinaeve portu solvendo, vel eadem, qua venerant, via, per Appiam Puteolos usque abeuntes? Ita quidem Metaphrastes apud Surium, quo abutitur Bivarius, ait:« Cum autem non diu mansisset apud Romanos...... venit Tarracinam..... venit Sirmium civitatem Hispaniae.... Carthaginem civitatem Africae... in Aegyptum...... rursus Hierosolymam,» etc. Iter prorsus a Bivariano diversum. Undique commentum se prodit. Agnellus tradit Petrum Romam venientem Antiochia Apollinarem secum duxisse,« quem post plurimum tempus pontificem ordinavit.» Ravennamque direxit; sentit itaque Petrum id egisse non statim ac Romae degit, quod fieri necesse fuisset, si non diu Romae moratus iter Hierosolymam capiens, pertransiensque Ravennam, Apollinarem jam ordinatum missumque, socium itineris assumpsisset. Semel igitur invitus ab Ecclesia Ravennati expulsus abfuit, ut infra.

Abeunti Roma Apollinari narrat se socium adjunxisse Petrum per fere XXX milliaria, qua in via notat terminum unde discessere, Janiculum videlicet, et alium, ubi per noctem cubavere, quem ad Ulmum dicit, et utrobique impressa in silice, et Petri orantis et utrorumque dormientium vestigia recenset, ac in principis apostolorum cultum ibidem per prolepsim dedicata postmodum monasteria, quorum nomine, quod sibi familiare est, oratoria privata intelligit. Ac ita quidem haec Agnelli narratio intelligenda est. Porro sicut Petrum Romae ad Janiculum constitisse et orasse, ibidemque basilicas, pace Ecclesiae data, eidem dedicatas fuisse, nullus ambigat, ita difficillime stationem ad Ulmum triginta milliaribus Roma distantem ex itinerariis tabulisque quis expiscabitur, licet et scribentis tempore ibidem ecclesiam divo Petro dicatam fuisse ejusdem Agnelli testimonium probet. Quod si via Flaminia, ut par est, processere, mansionem hujusmodi et ecclesiam circa Ocriculum exstitisse milliariorum ratio suadere poterit.

Herenei filio caeco lumen redditum narrat, Teclam a morbo liberatam silet, tribunumque ad Christi fidem conversum, quod recentiores Agnello affirmant. Credi potest haec et alia signa clausula illa significasse:« plurimas fecit virtutes,» etc. Sic et altera:« presbyteros et diaconos ordinavit,» intelligit, quod deinde narrabit in Vitis subsecutorum pontificum. Porro quod ait:« In Bedente fluvio et in mare multos baptizavit,» ostendit eodem nomine fluvium unum vocitatum. Montonem recentiores vocant, sicut eumdem Arietis nomine nuncupatum observavit Rubeus mox laudandus, quod fere cum Montonis Italica significatione, et arietis, et bedentis, seu bidentis vocabula conveniant. Fabrus, et Vervecis nomine dictum testatur fluvium eumdem, parte prima, de ecclesia S. Euphemiae agens. Rubeus, edit. 1590, Bidentem ab incolis dictum testatur alterum fluvium Ronchi nomine alias indigitatum, qui Vitis Antiquorum creditur. Haec autem Rubeus lib. I: Primum baptismatis fontem in ea urbis parte constitutum ferunt, quae ad Arietem dicebatur, a fluvio cui proxime accedit, nomen sortita, quem nunc fluvium vulgari vocabulo Montonem appellamus in ipsius tribuni domo; quam templum fecit ac consecravit.» Quod spectat ad postremum Rubei assertum, Agnellus haec habet:« In basilica beatae Euphemiae, quae vocatur ad Arietem, primitus baptismum fecit.» Rubeus post reditum, D. Euphemiae idem, quod prius templum fecerat, dedicasse Apollinarem dicit, cum virginis et martyris paulo ante passae cultum et sacra lipsana ab Hermacora Aquileiae episcopo et D. Marci discipulo didicisset et reportasset. Haec Rubeus ex Actis sanctae Hermacorae, ex quibus Petrus in Catalogo, lib. VIII, cap. 29, ut observat Baronius ad diem 3 Septembris, et ex Rubeo Fabrus agens de sanctae Euphemiae ecclesia. Ut ut autem ex omni parte Acta illa subsistant, et D. Apollinaris Ravennam attulerit ejusdem sanctae virginis et martyris corpus, nullus adducar ut credam per ea tempora templum aut basilicam constructam fuisse, cum latere Apollinarem aliunde oportuisse notum sit, ac in tuguriis privatisque domibus sacra facere. Agnellus autem locum ubi primum fideles baptizati sunt, exprimit, ecclesiamque quod solet, post evoluta tempora ibi erectam indicare intendit; et nil praeterea.

Quod sequitur de Rufo patricio maxime notandum est; constat enim, nunc tandem e tenebris vindicato Agnello, Rufum patricium Ravennae decessisse, ibidemque sepultum fuisse cum filia, quondam ab Apollinare a mortuis revocata, in arca marmorea, quam, deturbatis Rufo filiaque, Theodoricus episcopus Bononiensis, ipso vidente ac vivente Agnello, Bononiam deportavit, ut ea aptata sibi sepulcrum pararet. Consequens igitur fit Rufum hunc diversum esse a Rufo qui usque in hanc diem creditus est idem et quem apostolorum princeps Petrus episcopum Capuanum consecrasse ferunt, quique per ea tempora martyrio coronatus Capuae obiit. Rufus Capuae episcopus non patricius Romanus, sed forte ille ipse quem Baronius inter septuaginta Christi discipulos ab Epiphanio numeratum observat, quemque ad annum quadragesimum quartum inter socios recenset Petri venientis Romam, et tunc eumdem jam Capuae factum episcopum dicit, licet Apollinaris ejusdem itineris socius a Petro nondum Ravennam episcopus missus fuisset. Quod sane mirum est Baronio res hujusmodi erudite perpendenti minime perspectum, ita ut confusionem ob nominis similitudinem Rufi istius cum illo, in Martyrologio ad VI Kal. Septembris non emendaverit. Excusetur tamen utcunque Baronius, cui faculam in re hujusmodi non exhibuit Agnellus; nulla excusatione dignus est Rubeus, qui Agnellum evolvit, melioraque in suam Historiam transtulit, ac nihilominus Rufum dicit non modo ad fidem ex gentilitate conversum, sed, quod sane inauditum, vivente Petro, Capuae episcopum ab eodem Apollinari creatum, et infra narrato Apollinaris martyrio adjungit, id factum esse« paulo postquam Rufus ejus discipulus Capuae, cujus urbis erat antistes, ab Messalino ob Christi religionem interficeretur.» Baronius supra laudatus in notis ad Martyrolog.., die 27 Augusti, ait:« Agitur de eo in Actis sancti Apollinaris, quae recitat Surius tom. IV, die 23 Julii, unde et caeteri acceperunt, ut Petrus in Catal., lib. VII, cap. 119; Hieron. Rub., Hist. Raven., lib. I, et alii.» At apud Surium nil de episcopatu Capuano, nil de Rufi martyrio; quare quisque prior unum cum altero confudit, ad nomen tantum et ad synchronologiam spectavit, non Surium ejus rei auctorem habuit. Faber in sacris Memoriis Ravennae tertium dicit fuisse episcopum Capuanum Rufum, qui Ravennae ad fidem conversus est; quod si verum esset, non is Rufus quem ex Orientis partibus Petrus in Italiam perduxit Capuaeque primum episcopum fecit, qua in re Ughellum non omnino assertorem habet; collocat enim is quidem primo loco Priscum, secundo Sinotum, addit tamen de eo nihil reperiri in antiquis diptycis, sed primum omnium Michaelem monachum ex quodam Capuano musivo id asseruisse. Loquens deinde tertio loco de Rufo, eum secundum rexisse diserte affirmat. Monachus ipse, ut idem observat Ughellus, duos Rufos cognoscit, et alterum dicit episcopum Thebanum, alterum Capuanum. Sint haec ut lubet, adhuc ex Agnello apparet Rufum sive tertium, sive secundum Capuae episcopum, toto coelo diversum a Rufo patricio Ravennae cum filia in eadem arca sepulto, cujus domus Agnelli temporibus perstitit, qua tanquam episcopio utebantur Bononienses episcopi, cum Ravennae apud suum metropolitam degebant. Martyrologia antiquissima a Papebrochio publicata, de quibus infra, habent VI Kal. Septemb. In Capua natale sancti Rufi martyris. At hic Ughellus etiam emendandus venit in episcopis Bononiensibus; ubi enim trigesimo octavo loco Theodorum nominat, qui vixerit anno 855, praemisso Christophoro, interponat necesse est Theodoricum, qui ex hoc Agnelli loco defunctus sit circa annum 825 ex dictis supra ad versus operi huic praefixos.

Ravennae Capitolium memoratur ab omnibus qui sancti Apollinaris Acta scripsere. Agnellus tamen Apollinarem minime dicit ductum a pontificibus in Capitolium ut Jovi sacrificaret, quod Rubeus libro eodem, sed tantum in carcerem non longe a Capitolio missum. Carceres autem ad Capitolium siti, sicut et Capitolium ipsum, milliarium aureum et alia Ravennam ostendunt Romanae magnitudinis aemulam. Solemne tamen et celeberrimis urbibus Capitolium habere notavit Ricquius in Comment. de Capit. Rom., cap. 47, per totum; qui cap. 45 e Baronio disputaverat de vero loco carceris Mamertini et Tulliani, quorum alterutrum carcer Ravennas imitabatur.

De sancti Demetrii ecclesia VI ab urbe milliario altum apud Ravennatum rerum scriptores silentium. Hanc Agnelli aevo superstitem conditam credo pace Ecclesiae post Constantinum data eo loci, unde Apollinaris a gentilibus est deturbatus. Addit Agnellus eumdem ad partes Illyricas captivum ductum, indeque per Danubii ripam, Pannoniam Thraciamque peragrasse, signisque illustrasse; caetera recentioribus asserta omittit, vel clausula generali concludit. Nullus tamen credo intelligi hoc debere de seditione illa quam recentiores affirmant motam a Christianis contra Messalinum et gentiles, in qua istorum ducentos ab illis interfectos recensuerit, merito a Rubeo reprobatam; repugnat enim veterum Christianorum mansuetudini, unde jure merito, et ex hoc capite, et ob similem rationem argumentum nactus est praeter alia eruditissimus Papebrochius reprobandi Martyrologii Brixiensis recentia inventa.

Martyrii genus quo demum coronatus obiit Agnellus non exprimit, sicut nec auctor versuum Vitae praefixorum. Nil de Tauri conversione et patrocinio Apollinari praestito, cui in suburbano praedio asylum praebuerit. Designat tamen martyrio coronatum Vespasiani Caesaris temporibus, et tempus quo sedit annorum 28, mens. 1, dier. 4, quod recentiores numero pleno complectuntur annorum 29, ac cum Rubeo libro primo mortuum asserunt anno reparatae salutis 80, X Kal. Sextil. Baronius ad annum 75, agens de successione Eleucadii post Aderitum, narratis verbis D. Petri Damiani, quibus martyrium sive sedem 29 annorum spatio metitur, compendiose quod Rubeus recitaverat de extortis a Vespasiano rescriptis contra Apollinarem, replicat. A Rubeo tamen recedat necesse est, quoad martyrii annum, quem saltem, Aderiti pontificatui anno uno assignato, consignet anno 74, uti divinando Baronio adhaerens Fabrus fecit. Quantum ab his diversa Rubeus, qui Aderiti pontificatum ad annum 100 differt! Obscura sane omnia; opinioni tamen mortem Apollinaris anno 74 figenti nullatenus suffragatur Agnellus, qui tradit Apollinarem cum Petro apostolo Romam venisse, et post plurimum tempus ordinatum episcopum et Ravennam missum. Petrus Romam venerit anno aerae vulgaris 43, si Apollinaris obierit anno 74, missus fuerit necesse est anno secundo pontificatus Petri. Id autem non consentit Agnello, qui post plurimum tempus a Petri adventu Romam missum dicit. Diuturniorem certe Apollinaris sedem illud innuit quod« pro nimia dierum plenitudine curvus» incederet martyrio proximus. Cum autem ex severioribus tabulis Vespasianum sciamus mortuum anno Christi vulgari 79, martyrium Apollinaris ultra illum annum differre nefas, uti facit Rubeus, putoque rectius statui D. Apollinaris obitum circa annum mortis Vespasiani, qui tamen cum defunctus fuerit ex Suetonio VIII Kal. Julii, mors Apollinaris non potuit accidisse nisi anno praecedenti. Qua chronologiae ratione admissa, initium pontificatus Apollinaris retrocedendo affigetur, servata die qua natale ejusdem in omnibus et antiquissimis Martyrologiis signatur 23 Julii, anno vulgaris aerae 50, diei vero 19 Junii. Cum autem semel Martyrologiorum inciderit mentio, juvat hic demum pro dictorum coronide ea afferre quae de sancto Apollinari habet vetustissimum Bedae ascriptum, allatum a c. V. Daniele Papebrochio prior mensis Martii tomo praefixum, simul cum adjectionibus successive a diversis factis ex celeberrimarum bibliothecarum latebris erutis, ex quo apparebit quantum antiqua monumenta conveniant cum Agnelli simplicitate, et cum ex omnibus constet sub Vespasiano Apollinarem martyrio coronatum, summa tamen diversitate pugnare vetera hujusmodi documenta in assignandis sedis ejus annis. Martyrologium itaque laudatum haec habet ad X Kal. Augusti:« Natale sancti Apollinaris episcopi in Ravenna, qui Romae ordinatus est ab apostolo Petro, et illuc missus est, qui etiam in Aemilia praedicavit, et in partibus Corintiorum, et in Mysia, et in ripa Danubii, et in partibus Tarachiae, in quibus locis exsilio relegatus est. Et ubicunque potuit innumeras virtutes fecit, et passiones sustinuit, nam nimia cum caede mactatus est, et rursum diutius fustibus super prunas impositus, et equuleo appensus, tensus est, et saxo os ejus contusum est, et cum gravissimo ferri pondere inclusus carcere horribili, atque in ligno extensus est( ubi hominibus quidem neglectus, sed ab angelo publice pastus est), deinde catenatus et in exsilium directus est( in quo rursum diutius fustibus caesus, et rursum in Ravenna ligatus, a paganis caesus, et vulneratus, et rursum in carcerem missus, et caesus), sic martyrium consummavit sub Vespasiano Caesare, Demosthene patricio. Rexit Ecclesiam annis viginti, diebus octo.» Ita D. ms.. ast Barbarinianum, S. Cyriaci, Atrebatense, et Tornacense, annis viginti octo et dies quatuor; Vaticanum, annis triginta et octo; Letiense, annis decem et octo, et diebus quatuor. In allata annorum mensura diverse a diversis codicibus enuntiata, vides tamen a pluribus Agnelli assertum confirmari, quare sicut Vaticani exscriptor facile potuit pro viginti triginta expressisse, ita D. ms. et Letiense vix debent attendi, cum caetera repugnent, et Agnellus potuerit certioribus niti documentis, quam qui Ravenna dissiti Martyrologia scripsere. Praeterea ex Letiensi facile potuit nota X excidisse.

VITA S. ADERITI. CAPUT UNICUM. Aderiti ordinatio, et praedicatio. Sepulcrum ejusdem dubium.

Aderitus I, vir sanctus, et timoratus a beatissimo Apollinare presbyter ordinatus est, et ut sapiens architectus supra fundamentum sui magistri, et doctoris aedificavit. Pro suis ovibus incessanter Deum deprecabatur, ut a cultura Idolorum discederent, et Deum vivum Patrem, et Filium, et Spiritum sanctum confiterentur; et multi in ejus temporibus post tempestatem persecutionis baptismum susceperunt. Deinde multos ad Deum sociavit. Defunctus est in civitate Classis, sicut asserunt, ultimo Kal. Octobris, quidam. In basilica beati Probi sepultus est non longe ab Ecclesia B. Apollinaris quasi stadio uno. Sedit annos....... mens..... dies.....

VITA S. ADERITI. OBSERVATIONES AD VITAM SANCTI ADERITI.

Aderiti sedem usque ad annum vulgarem centesimum extendunt cum Rubeo caeteri. Illud argumento esse potest, Aderitum ad Trajani tempora vitam protraxisse, quod hic ait illum post tempestatem persecutionis multos baptismate initiasse; id enim intelligi debet de tempore subsecuto persecutioni Domitiani, cui proinde aliquot annis supervixerit Aderitus. Domitiano, itaque obeunte anno 96, minime abnuo Aderitum, durante Nervae pacatissimi imperatoris brevi satis regimine, gentilium conversioni operam sedulam navasse, et sub initia Trajani, circa centesimum Christi annum, ad meliorem vitam transisse, cum sedem Ravennatensem ultra vigesimum annum tenuisset. Quae ad subsequentes Vitas adnotabuntur, Aderiti Actis illustrandis nonnihil proderunt.

VITA S. ELEUCADII. CAPUT UNICUM. Sancti Eleucadii nomen, ordinatio, sapientia, scripta. Ejusdem sepulcrum.

Eleucadius II, cui nomen Latine Candidus intelligitur. Hic mitis, et prudens fuit, et eum sanctissimus Apollinaris diaconem sacravit. Cujus tanta fuit philosophia, ita ut plurimos de Novo et Veteri Testamento libros conderet, et de incarnatione Domini nostri Jesu Christi, atque illius passione volumina exaravit; unde et in passione Apollinaris athletae Christi legitur; Eleucadium philosophum diaconum fecit. Iste vere gentibus praedicavit, et in sua Ecclesia oleo pietatis perunctus quasi lucernae lumen effulsit. Defunctus est autem XVI Kal. Martii, et sepultus est extra muros Classis, ubi usque hodie ad laudem est nominis ejus ecclesia aedificata, et Deo consecrata. Sedit autem annos...... mens...... dies.....

VITA S. ELEUCADII. OBSERVATIONES AD VITAM SANCTI ELECCADII. Sancti Apollinaris Acta Agnelli tempore exstasse. Sancti Eleucadii corpus Papiam minime translatum. Inter scriptores ecclesiasticos apostolicos sanctum Eleucadium referendum.

Quod in primis notandum illud videtur, exstasse nimirum Agnelli tempore Acta passionis sancti Apollinaris, ex quibus assumpserit is quae de eo supra narravit, plura dicturus si plura legisset. Nullus autem dubitandi locus remanet, quin narrata ab Agnello certa fide nitantur: Eleucadium in primis ex gentili philosopho ad Christi fidem conversum diaconatus officio insignitum ab Apollinari fuisse. Sanctus Petrus Damianus in sermone de sancto hocce Eleucadio ea tantum habet quae ex Agnello didicerat, ut sermonem totum legenti manifestum fit; caetera recentiorum sunt.

Palmare autem illud est, quod Rubeus tradit ex fide cujusdam libri Ecclesiae D. Michaelis Ticinensis, in quo haec legi affirmat:« A parte dextera in cornu ipsius templi est corpus S. Eleucadii archiepiscopi Ravennatis, qui dum ob philosophiam, cujus erat peritissimus, fidem Christi studiosissime impugnaret, tandem superatus et conversus est a B. Apollinari discipulo principis apostolorum et coelestis clavigeri Petri, qui post ejusdem conversionem de fide Christi mirabiliter scripsit, et disputavit, adeo ut tempore suo appellaretur haereticorum metus, et primus in Italia ordinavit officium nocturnum pariter, et diurnum, solemniter distinguendo libros Novi et Veteris Testamenti, ut hodie per totam Ecclesiam leguntur in matutinis, et Ravennam huc translatum fuit per Christianissimum imperatorem Constantinum natum sanctae Helenae, qui hanc basilicam fundavit anno Nativitatis Domini 325, propter gloriosum triumphum, quem tunc obtinuit contra Gallicos imperium non verentes, precibus signiferi sancti Michaelis.» Haec ex Rubeo referunt etiam Bollandus, et Henschenius ad diem 14 Februarii, et rem perpendentes addunt verba Caroli Sigonii de Occidentali imperio, lib. III, ad ann. 314, de templo S. Michaelis Ticinense a Constantino aedificato, et de S. Eleucadii corpore illuc translato; praeterea adjiciunt eadem cum Sigonio tradita a Stephano Breventano, lib. IV Historiae Ticinensis, qui tamen pro 314 annum exprimit 325. His adjungunt Speltam in Thoma episcopo Ticinense XI, confirmantem dicta de aede a Constantino exstructa, et Saccum illud solum affirmantem, templum videlicet constare aedificatum ante Gothorum incolatum, ac denique Gualam in Sanctuario Papiensi, lib. IV, cap. primo, qui templum illud non a primo Constantino aedificatum dicit, sed a recentiori Italiae principe translatum asserit S. Eleucadii corpus, idque constare ex monumentis Ticinensibus. His narratis laudati Bollandus et Henschenius desiderant distinctius nosse monumenta hujusmodi, si quae sunt, praeter allatum a Rubeo id Constantino Helenae filio tribuens; inde modeste ex Rubeo quaerunt qui sint qui sentiant sacrum Eleucadii corpus ab Aistulpho rege translatum, qui regnavit saeculo octavo temporibus Pippini, et Caroli; Rubeus enim, qui in priori editione Historiae suae rem absolute tradiderat, in posteriori per haec verba moderatius dixit« plerosque opinatos corpus ab Aistulpho translatum.» Ita quidem non modo doctissimi collectores, sed et Rubeus ipse ostenderunt se de rei veritate dubitasse.

Ego sane ex D. Petri Damiani, ac in primis ex Agnelli silentio, de ea re quam maxime dubito. Qui enim fieri potuit ut qui absque haesitatione( quod alias consuevit) scripsit Eleucadium sepultum extra muros Classis, ubi usque ad sua tempora ad laudem sui nominis ejus Ecclesia aedificata fuerit, quae etiam Petri Damiani aevo exstabat, nil addiderit de translatione ejusdem Ticinum a Constantino facta? Quod si id tribuatur Aistulpho, ut contendit Rubeus, vel Liutprando, ut Fabrus perperam in id citans scriptores supra laudatos, crescunt argumenti vires; etenim incredibile mihi est Agnellum rem tacuisse suis fere temporibus actam. Nil autem hic, nil in Vita Sergii episcopi, ubi multa de Aistulpho, qui ibi dicitur chlamydem qua erat indutus super sanctum altare Ursianae ecclesiae posuisse, et cogitasse de aedificanda Petriana ecclesia, quae funditus eversa fuerat, licet ob rerum vices id non praestiterit. De Ecclesia etiam S. Michaelis Ticinensis Agnellus loquitur in Vita Georgii episcopi, et nullibi de translatione asserta ullum habet verbum.

Praeter haec, ut dubitem de hujus translationis veritate, facit inconstantia qua rem tantam tradunt auctores memorati; quorum duos testes, ut aiunt contestes idem tradentes, non habemus, quare ex eorum dictis quid verum sit elici nequit. Unum monumentum, quod Rubeus affert, multis ex capitibus laborat. Primo etenim« ex libro quodam illud sumpsisse se dicit, ubi de reliquiis divorum quae ibidem locatae sunt fit mentio,» et nil praeterea quod libri antiquitatem et authentiam commendet; quinimo Rubeus ipse de monumenti hujusmodi fide dubitans deprehenditur, ubi ab ejusdem asserto recedit, affirmans ab Aistulpho Longobardorum rege factum illud ipsum, quod a documento Constantino Helenae filio tribuitur. At librum illum scriptoribus rerum Ticinensium ignotum recentioris aeditui cujusdam fuisse ostendunt quae ibidem leguntur de lectionibus Veteris et Novi Testamenti dispositis, si Deo placet, a S. Eleucadio pro matutini officii precibus, quales scribentis tempore recitabantur; constat enim certas hujusmodi lectiones non fuisse dispositas nisi post saeculum saltem undecimum, cum antea pro superioris in choro nutu legerentur. Nec officii, ut vocant, dispositio una fuit« per totam Ecclesiam,» quod tradit libri ejus auctor, nisi recentioribus saeculis. Quinam vero triumphus ille gloriosus, quem tunc, id est anno 325 obtinuisse dicitur Constantinus« contra Gallicos imperium non verentes,» ex cujus occasione S. Michaelis templum Ticini exstruxerit? Nullum novimus bellum contra Gallicos, seu Gallos, Constantini tempore peractum, quinimo circa illa tempora Constantinum agentem in Galliis faustis acclamationibus exceptum exhibent Codices Theodos., lib. II, de veteranis, et Justin. l. prima de veteranis, ubi edictum de immunitate veteranorum dedit, de quo Baronius ad annum 320. Nutat itaque assertae translationis historia, quousque legitima monumenta proferantur, licet alterius sancti ejusdem nominis corpus Ticini servari libenter credam.

Ex Agnelli demum, veterum etiam aliorum Agnello cognitorum, sicut et recentiorum testimonio constat, Eleucadium inter ecclesiasticos scriptores, et quidem apostolicos, adnumerandum esse, quamvis omissum ab omnibus ejus argumenti auctoribus, qui Bibliothecas conscripsere. Magna sane jactura opera ejusdem interiere. Scripsit autem: In Vetus ac Novum Testamentum libros plures.

De Incarnatione et Passione Domini

VITA S. MARTIANI. CAPUT UNICUM. Sancti Martiani genus, ordinatio, vita et obitus.

Martianus III, antistes praeclarus, ex nobili ortus est progenie. In sancta, fecundus Spiritu sancto, permansit Ecclesia. Hic cleros ampliavit sacro dogmate eruditus, atque diaconos, presbyterosque consecravit plurimos. A beatissimo Apollinare una cum prudentissimo Eleucadio diaconus ordinatus est, sicut in passione ipsius ordinatoris reperitur, ubi ait: Martianum nobilissimum virum, Eleucadium diacones consecravit. Post plura miracula in pace Deo creatori animam reddidit. Unde arbitratus sum quod in ecclesia beati Eleucadii sepultus sit. Sedit autem annos...... mens...... dies...

VITA S. MARTIANI. OBSERVATIONES AD VITAM SANCTI MARTIANI.

Martianus Ravennas perperam cum Dertonensi confusus. Rubeus in secundis curis emendatus.

Fabrus in sacris Ravennae Monumentis, quosdam ait, Martianum archiepiscopum Ravennatem confundere cum Martiano episcopo Dertonensi et martyre, quos recte corrigit. Henschenius in Actis sanctorum, ad diem 22 Maii haec de ea re habet:« Hieronymus Rubeus diligens alias et accuratus Scriptor, deceptus nominis similitudine aut identitate, ex quibusdam apocryphis manuscriptis utrumque Martianum in unum conflavit lib. primo Historiae Ravennatum, pag. 55,» quasi S. Martianus episcopus Ravennatum Dertonae ob Christianam fidem martyrium subiisset, et sanctum ejus corpus Ravennam ad suam ecclesiam fuisset reductum.« Verum constat corpus S. Martiani episcopi Dertonensis et martyris in sua ecclesia detineri, et ibi eum ut martyrem coli, e contra S. Martiani episcopi corpus ad suos fuisse sepultum, eumque supra ostendimus( ex officii videlicet et missae ritu) non martyrem, sed confessorem haberi.» Et sequitur laudans Fabrum, et describens ex eodem loca SS. Petri Chrysologi ac Damiani, quae hoc ipsum probant. Rubeus de S. Martiano in priori Historiae Ravennatis editione Aldina 1572 haec tantum scripserat:« Sufficitur Eleucadio in Ravennati archiepiscopatu Martianus a Deo demissa columba electus, natus sublimi loco, vir in primis pie, juste ac temperanter vitam degens, tanto concitus ardore animi, ut Christum praedicans in animis Ravennatum ardentes amores excitaret omnium virtutum, multique nullis rerum adversarum ictibus frangi, neque oppugnationibus nefariorum de gradu pietatis dejici potuerint, sed calamitates omnes, tandemque necem pro Christo libenter pertulerint. Plurimos sacris initiavit, cumque rerum admirabilium gloria clarissimus esset, coelestem in patriam abiit XI Kal. Junii, atque, uti in vetustissimis scriptis collegimus, in D. Eleucadii sepulturae traditus anno Domini septimo, et trigesimo supra centesimum, dum Aelius Hadrianus imperaret.» Haec tantum scripserat Agnello fere fidens eruditissimus auctor; at secundis curis ab Agnello recedens, admisit quod merito et Fabrus, et Henschenius, caeterique scriptores refellerent.

VITA S. CALOCERI. CAPUT UNICUM. Nominis etymon, Caloceri praedicatio, obitus.

Calocerus IV bonum tempus interpretatur, et si forte C in I vertatur et ieros dicatur, senior intelligitur, vel sacerdos, sive dominus. Iste enim proveeta aetate vir grandaevus fuit. Sub illius temporibus multas gratias et magna mirabilia per eum Dominus in populo exercuit. Cujus tanta praedicatio fuit, ac talis[ talem] curam gessit pastoris, ut non solum adquisitas oves erudiret, verum etiam ex gentilium sede atque robore daemonis animas evelleret, et ad sacrum fontem baptismatis coelesti Domino recrearet. Defunctus et sepultus est, sicut aiunt quidam, 3 Februarii in basilica B. Probi confessoris. Sedit autem annos....... mens...... dies......

VITA S. CALOCERI. OBSERVATONES AD VITAM SANCTI CALOCERI. Calocerus cujas fuerit. An praecedentium episcoporum vicarius. Tamaius de Salazar, et Pseudo-Dextri figmenta refutata.

Bollandus et Henschenius ad diem 11 Februarii subdubitant an Calocerus Graecus fuerit, quod ab aliis solius nominis argumento affirmatur. Ex Pontificali Agnelliano manifestum fit id sibi persuasisse etiam veteres, quare Agnellus ipse infra in Vita S. Petri ait:« A tempore B. Apollinaris una cum isto viro praedecessores sui Syriae fuerunt.» Syriae nomine Orientis partes intelligit. Assertioni hujusmodi tamen plurium antistitum, qui Petrum praecessere, nomina mere Latina videntur obstare, quod in Calocero non efficit.

Addunt recentiores ex S. Apollinaris Actis elici Calocerum praedecessorum suorum vicariam operam egisse, cum quomodocunque abesse contingebat. Probabilius multo videtur S. Apollinare vivente id praestitum a quatuor viris, qui in pontificali sede post ipsum successive sederunt. Nil de his tamen Agnellus.

Tamaii de Salazar in Martyrologio Hispanico commenta referunt laudati collectores, quae ipse orbi propinavit juxta Pseudo- Dextri assertum Chronicon, quaeque omnia in suam lucubrationem assumpsit Fabrus. Ea autem sicut Marianae prius, ita sibi suspecta dicunt. Ego nullam fidem mereri statuo, cum de ea re nil apud veteres quos audivit legitve Agnellus inventum fuerit. Fragmentum Flavio Marco Dextro ascriptum, quo fruimur, editum in fine Bibliothecae veteris Hispanae doctissimi quondam viri Nicolae Antonii ex humanitate et bonarum litterarum amore eruditissimi, piissimique cardinalis de Aguirre, qui opus insigne posthumum publici juris fecit; fragmentum, inquam, illud adventum D. Jacobi in Hispanias in hunc modum consignat:« Jacobus ad Hispaniam venit XXXVI.» Si itaque sustineatur, notas huic brevi narrationi affixas significare annum ab ortu Salvatoris 36( de qua re aliorum esto judicium) quomodo credemus Pseudo- Dextro Calocerum ex Syria cum D. Jacobo ad Hispanias navigasse, ibidem praedicasse, indeque postquam diutius episcopatum Ravennatum tenuit, centenario licet majorem, ad coelum migrasse anno 130. Sed neque sustinetur Calocerum ad eam aetatem pervenisse. Cum Rubeus Agnellum legisset scribentem:« iste Calocerus etenim provecta aetate vir grandaevus fuit,» credidit sibi licere aetatem ampliori regula dimetiri, dixitque.« Calocerum cum annum aetatis centesimum viridi senecta superasset, mortem cum vita commutavisse.» Haec assumens Pseudo- Dexter Higuerrianus, ea in suam rem inepte traduxit, non animadvertens multis porro annis Calocerum centenario majorem obiisse, si socius D. Jacobi in Hispanias venit. Quae quidem mirum est non advertisse Fabrum, qui profitetur Baronio adhaerere, et accurate perpendere debuerat ea quae gravissime Baronius ipse ad diem 25 Julii in Martyrologium adnotaverat de tempore quo D. Jacobus in Hispaniam venire potuit, ac de iis quae ibidem gessisse illum consentaneum est sacrarum Scripturarum et veterum scriptorum testimonio.

VITA S. PROCULI. CAPUT UNICUM. Sancti Proculi mores et obitus, sepulcrum dubium.

Proculus. V. Hic pius fuit, velut pater in filios, et plures ad ecclesiastica crebro viscera complectebat, et suae praedicationis dulcedine velut mellitus se se populo tribuebat, et sicut lactis sitientibus pocula ministrabat. In senectute positus capitis canitiei gratia repletus sacerdotium cum vita finivit, et ubi ejus sit sepulcrum ignoro. Ambiguitas est mihi, utrum in basilica B. Probi sit conditus, an in sancti Eleucadii confessoris. Sedit autem annos....... mens........ dies.......

VITA S. PROCULI. OBSERVATIONES AD VITAM SANCTI PROCULI. Dies emortualis sancti Proculi incerta.

Agnellus nil de anno dieve quibus coepit finivitve pontificatum Proculi rescivit, et quod in margine Codicis de prima die Decembris adnotatum est, recentioris manus est parergon. Rubeus tamen testatus et ipse sepulturae incertitudinem addit:« Id constat obiisse sub id fere tempus quo Hyginus, qui Telesphoro in pontificatu successerat, obtruncatus est, eique successor datus Pius Aquileiensis, quemadmodum Proculo apud Ravennates Probus.» Unde autem id constet, minime dicit; Fabrus vero, part. II, haec habet Latino sermone reddita: Proculus« post decem in pontificali munere exactos annos, aetate demum labente, vitam cum morte commutavit anno centesimo quadragesimo secundo, sedente in pontificali Romana sede Telesphoro eodem anno suffecto Xysto hujus nominis primo, ac imperante Antonino Pio, prima Decembris die.» Unde haec sumpserit. nec iste docet. Incerta proinde omnia.

VITA S. PROBI. CAPUT UNICUM. Sancti Probi miracula, mors et sepultura. Ecclesia speciali cultu habita.

Probus VI mitis et pius, clarus in specie, fulgidus in opere, sapiens eloquiis, prudens corde, plenus gratia Spiritus sancti. Quicunque languidus ad eum venire potuisset, suis orationibus salvus revertebatur, quacunque fuisset infirmitate detentus, et spiritus immundos expulit, atquecatervarum corpora sauciata vel dissoluta solidabat. Postquam sua ad occasum vita angelica conspexit agmina, statim sancta elapsa est de corpore anima quarto Idus Novembris. Deinde cunctus lugendo populus cum nimia corpus ejus reverentia sepelivit, et sepulcrum ipsius apud nos veneratur usque in praesentem diem, et illius ecclesia sita est in partibus Orientis. Et in nullis ecclesiisinfra civitatem Ravennae, Classisve, missa super populum celebratur, nisi in ista sola. Aedificata est jam dicta basilica juxta ardicam beatae Euphemiae, quae vocatur ad Mare, quam nunc demolitam esse videmus. Sedit autem annos...... mens........ dies......

VITA S. PROBI. OBSERVATIONES AD VITAM SANCTI PROBI.

Chronicon Pseudo- Dextri confutatum. Rubeus multifario impugnatus. Quid missa super populum?

Et hic quam maxime fabularum monstra profliganda sunt. Paulum apostolum, quod promiserat ad Rom. XV scribens, in Hispanias venisse, licet videatur Gelasius negare, affirmant tamen plurimi veteres, gravissimique viri, quos Baronius ad annum Christi 61 collegit. Metaphrastes, apud Surium, ad diem 25 Junii tanquam ab Eusebio, secundo libro Historiae Ecclesiasticae relata, addit quae sequuntur; Xantippem Probi Neroni noti, et in Hispaniis degentis, uxorem, viso in fronte Pauli scripto Paulus Christi preco, ad fidem conversam, ac deinde similiter Probum ipsum cum Philotheo praefecto, ac omnibus qui illam habitabant regionem, in Christum credidisse. Notat autem Surius non modo quod Probi nomen alias Procus scribatur, sed quod observaverat Baronius, cum nusquam Eusebius haec scripsisse inveniatur, caetera quoque in suspicionem adduci posse. His omnibus auctor Chronici Pseudo- Dextrini alia superstruxit, parergis Probi nomen ornavit, Lucium Sabinum Probum vocans, et Ravennatem pontificem faciens. Tamaius de Salazar, ad diem 10 Novembris ex Dextro suam in Hispano Martyrologio fabulam texuit his verbis:« Laminii apud Lybisosam in Hispania S. Probi, qui adhuc saecularis gubernationis ministerium in agro Laminitano feliciter exercuit, ubi Xantippem sanctissimam feminam uxorem duxit, cum qua a S. Paulo gentium apostolo ibidem fidem catholicam suscepit, postea Italiam reversus Ravennatum episcopus factus, ibi miraculis et doctrinis clarus, in coelum confessor clarus migravit.» Reliqua exhibet ad diem 23 Septembris, lepidum sane epigramma adjiciens tanquam compositum ab Eugenio Xantippis fratre, in quo exposita de Probo narrantur. Fabrus haec omnia sciens volens in suum opus transtulit, illud palmare sane et omnino dictis repugnans adjiciens, Probum videlicet, post triginta trium annorum sedem, obiisse anno vulgaris aerae centesimo septuagesimo quinto, Sotere summo pontifice, et M. Aurelio Antonino regnante. Porro quomodo haec fieri potuerunt, quin Probus centum triginta et amplius annis vixerit? Etenim qui Baronii chronologiam sequitur non potuit conversionem probi ultra annum LXVII differre, cum Paulus statuatur anno sequenti Romam reversus. Fuerit sane tunc Probus Neroni notus uxore Xantippe dudum ducta, et Laminitani agri gubernator annorum saltem triginta, conficietur quod annorum CV, anno Christi 142, episcopus sit creatus, et annorum CXXXVIII decesserit, qui mortuus dicitur anno Christi 175. Quis talia credet? Nec minori incommodo urgeretur, si fideret chronologiae Pseudo- Dextri, Tamaii, Bivarii, caeterorumque earum rerum assertorum, quandoquidem anticipato adventu Probi Ravennam, et tempore ejus pontificatus, et mortis, vel aliquis ex praecedentibus episcopis e diptychis abradendus esset, vel implendo spatio temporis subsecuto alii essent subrogandi. Verum narrato fabularum hujuscemodi progressu, visoque quibus substructionibus plane ficulneis, ut eas per allusionem ad auctoris nomen vocat laudatus Nicolaus Antonius, fabulae ipsae ruunt.

Rubeus sepultum dicit« Probum in eo templo, quod a se conditum in Classensi oppido fuerat...... a mari haud procul.» Agnellus autem indicat sepultum ubi postmodum aedificata illius ecclesia fuit, nec enim ipse sibi ecclesiam aedificaverit. Aedificata autem fuit in Classe, quam urbis partem intelligit nomine partium Orientis, juxta ardicam, porticum videlicet ecclesiae beatae Euphemiae ad mare, quam scribentis tempore demolitam ipse testatur.

Addit Rubeus quod Probus« eorum antistitum,» Aderiti videlicet et Caloceri,« cadavera cum honeste collocasset, instituit ut ibi assidue fieret res divina.» Agnellus nil de antistitum laudatorum cadaveribus ibidem collocatis, at de sacris mysteriis illud ait:« Et in nullis Ecclesiis infra( intellige intra) civitatem Ravennae, Classisve, missa super populum celebratur, nisi in ista sola.» Missam autem intelligit solemnem, cui populus omnis aderat, et archiepiscopus cum omni clero sacra agens diebus maxime celebrioribus in ea populo bene precabatur. Id in Ursiana ecclesia peractum ostendit infra Agnellus in Vita Theodori, a quo cum secessionem fecisset omnis clerus, et perrexisset ad ecclesiam S. Apollinaris, archiepiscopus omnem movit lapidem ut redirent presbyteri et diaconi, ac demum re composita in ipsa Ursiana ecclesia, inclinata jam die, missa celebrata fuit. Id ipsum innuunt ad S. Apollinaris congregati presbyteri et clerus clamantes:« Surge, sancte Apollinaris, celebra nobis missam in die Nativitatis Domini.» Hinc exspectante plebe in ecclesia Ursiana, composito per exarcham dissidio, demum presbyteri, diaconi et clerici venerunt,« ac missas et vesperum una hora celebraverunt.» In aliis ecclesiis missae privatae tantum agebantur intra civitatem Ravennae, et Classis, in D. vero Probi etiam solemnis, seu super populum. Eadem haec quae alias missa publica dicitur apud auctores inferioris aevi, et in Diplomatibus Pontificiis. De eadem D. Probi ecclesia infra agendi occasio se praebebit.

VITA S. DATHI. CAPUT UNICUM. Sancti Dathi pietas et obitus.

Dathus VII. Hic namque vir religiosus, et nimis pius, vigilansque fuit nocturnis orationibus, atque praecipuus animarum adquisitor, hominum, ac gentis crebro praedicator, et velut speculum clarius vultus super cunctos emicuit, nam quando is ad gratiam supernam vocatus est, sancta ipsius anima a corpore cessit. Et, ut asserunt quidam, in ecclesia B. Probi sepultus est. Sedit autem annos........ mens..... dies....

VITA S. DATHI. OBSERVATIONES AD VITAM SANCTI DATHI. Sancti Dathi aetas incerta.

Rubeus Probum floruisse dicit M. Aelii Aurelii Antonini temporibus, pontificatu Pii, Aniceti, Soteris ac Eleutherii, ad annum ab ortu Christi circiter 175. Dathum vero novem annos cum administravisset Ecclesiam, obiisse quinto Nonas Quintiles. Fabrus, rem certius definiens, Probum defunctum dicit anno 175, Dathum autem, assignatis a Rubeo pontificatus annis novem, anno 175. Uterque id asserit nullo teste, nullaque ratione exhibita.

VITA S. LIBERII. CAPUT UNICUM. Sancti Liberii pietas, sapientia, obitus.

Liberius VIII. Magnus homo charitate plenus, irriguus fons, fide praecipuus, mente benignus, suis temporibus Ecclesiam omni honore adauxit. Immensa humilitate propriae suae vitae animam custodivit, omnisque philosophiae tenuit principatum. Post haec autem obiit, et sepultus est, sicut quidam suspicantur, cum praedecessore suo. Sedit autem annos...... mens...... dies......

VITA S. LIBERII. OBSERVATIONES AD VITAM SANCTI LIBERII. Liberii philosophia quae? Subsequentium duorum episcoporum Vitae observatae in praecedenti dissertatione.

Agnellus de sancto Liberio ait,« eumdem philosophiae tenuisse principatum.» Rubeus inde sibi asserendum credidit hunc episcopum» Philosophum maximum, Graece Latineque doctissimum.» Caetera, quae tum de hoc cum de sequentibus duobus episcopis observanda erant, dicta sunt in praecedenti dissertatione historico- chronologica, quae proinde hic minime sunt repetenda; alia quaeque vel ab Agnello, vel a Recentioribus, tradita tenebris obsita sunt, ac omnino ignota, quare cum nil adnotandum veniat, ea intacta lectori proponenda censui.

VITA S. AGAPITI. CAPUT UNICUM. Sancti Agapiti liberalitas, obitus, sepulcrum.

Agapitus IX, cujus nomen Latina lingua vertitur charitosus. Hic agapes cum peregrinis quotidie faciebat. Iste etenim assidue munuscula pauperibus tribuebat, et infra sui corporis templum bonitatem ad aram cordis suam animam coram omnipotenti Domino velut hostia quotidie triverat. Ad quod postmodum divinum superveniens mandatum, sancta anima a carne soluta est. Sepultus est, ut suspicantur, cum superius nominatis aliis. Sedit autem annos..... mens..... dies......

VITA S. MARCELLINI. CAPUT UNICUM. Sancti Marcellini vigil cura gregis. Aetas gravis. Decus sepulcri.

Marcellinus X, justus et timoratus, suis orationibus daemonum castra prostravit, et oves quae a Domino ei traditae fuerant, impiger custodivit, ne ille immanissimus lupus, qui quotidie saevit et furit, castra suae Ecclesiae laniare potuisset, et ex suis ovibus praedam evelleret, ut non Christianorum animas, quas sanctus vir omnipotenti Domino adquisierat, beluino gutture devoraret, ne infernalibus connexis gehennae vinculis ditione manciparet. Transactoque plurimo annorum curriculo spatii pontificatum amisit, et vitam; cujus tanta corpus odoramenta flagravit, ut pretiosissima mirrhae, incensi, odoramenta sepelientium nares sentirent. Sepultus est, ut fatentur alii, in basilica B. Probi. Sedit autem annos...... mens..... dies.....

VITA S. SEVERI. CAPUT PRIMUM. Electio per columbae apparitionem indicatur. Sardicensi concilio subscribit. Sancti Geminiani Mutinensis episcopi funus curat.

Severus XI, cujus nomen intelligitur in compositione Saevus verus. Hoc non ad saevitiam pertinet, sed ad fortitudinem. Saevus, id est fortis, verus pontifex maximus; cujus sacerdotium ab omnipotente Domino tantum praedestinatum fuit, ut in illius electione Spiritus sanctus missus fuisset in specie columbae, quam omnis populus viderunt corporalibus oculis, et super ejus caput requievit; unde in proverbium usque hodie dicitur a singulis gentibus: Beata terra illa, ubi in electione pontificis Spiritus sanctus descendit in columbae similitudinem, et ordinatur super caput, cujus requiescit. Sed vae tibi, Ravenna misera, vicina destructae Classis, quia nunc cum nimia altercatione et controversia pontifex in te ordinatur, vae tibi, Ravenna misera. In Sardicense concilio cum legatis Romanae Ecclesiae vir sanctus interfuit. Hic Severus beatus superius nominatus dum missam celebraret, et cum suis diaconis in pulpitum ascendisset, et beati Pauli apostoli Epistolas legeret, ut populorum conventus spiritalibus verbis reficeret; subito sanctus vir in ecstasim factus est, velut sopore detineretur, nec pleniter dormiens aut vigilans. Aestimantes eum sui quod somno arreptus fuisset, coeperunt latera ejus pulsare. Ille autem quasi de gravissimo somno erigit se sursum, et tristi animo dicit illis: Oh! quid fecistis! Quare inquietastis me? Quamvis a vobis hic viderer, in alio loco eram. At illi perseverabant interrogantes eum, et dicentes; Dic nobis ubi fuisti, Pater? Quibus ille ait: Indulgeat vobis Dominus, dilectissimi filii, pro eo quod expergefactum fecistis me, quia in sancta Mutinense ecclesia eram, et ibidem fratris et coepiscopi mei Geminiani ipsius antistitis ecclesiae omnipotenti Domino animam commendavi, et ibidem steti, quousque praedictum sanctum corpus sepulcro poneretur. Propter hanc igitur causam, ut veritas probaretur, cives Ravennates et cives Classenses equites miserunt ad superius jam dictam urbem Mutinensem, ut sancti viri eloquia comprobarent. Quod dum requisitus fuisset dies vel hora qua sancta anima beati Geminiani migrasset ad Dominum, dixeruntque: Nonne dominus Severus pontifex vester ei animam commendavit, et tandiu hic stetit quousque corpus ejus sepulcro clauderetur, quo clauso ab oculis nostris repente evasit? Qui reversi nuntiaverunt per ordinem civibus suis, ut eis narratum fuerat. Ex illo jam die coeperunt sanctitatem ejus amplius venerari.

VITA S. SEVERI. CAPUT II. Sancti Severi conjux defuncta eo jubente in latus alterum vertitur, ut filiae spatium sepulcri praebeat. Ipse inter conjugem et filiam orans diem obiit.

Cujus beata Vita viri apud nos non reperitur descripta historia; sed dicunt quidam quod multa mirabilia prodigiaque per eum Dominus exercuit in populo, quae non valuit patefacere stylus noster. Tanta autem illius sanctitas fuisse asseritur, ut ejus defuncta conjux post plurima tempora, evoluta esset in latus. Dum filia beatissimi confessoris Christi Severi, Innocentia nomine, vitales auras amisisset, venerunt omnes ut infra sepulcrum genitricis Vicentiae corpusculum ponerent, viderunt sepulcrum minimum, dixeruntque: Non possunt hic duo requiescere corpora, quia modicum est vas. Cum fletuque domnus ait Severus: Oh mulier, cur mihi molesta es? Quare non praebes locum filiae tuae? Suscipe quam portasti, ex tua sumpta est carne, nec dubites recipere. Ecce tibi trado quod mihi dedisti, ne torpeas, unde fuit reversa est. Locum tribue sepeliendi, noli me contristare. Ad cujus vocem sub tanta velocitate suae conjugis ossa ad semetipsa in partem aliam remota sunt, quanta ea vix animata corpora hominum sic citius movere[ moveri] potuissent, et filiae suae spatium tribuit ad sepeliendum. Factum est autem post haec ut sancta anima, quam homines diligebant in terra, divino jussu a sanctis angelis esset susceptura amoeno in loco. Sicut enim narrare audivi de transitu beati viri, ita vestris auribus intimabo. Quod cum quadam die missam celebrasset, et sacrum Dominici corporis et sanguinem percepisset, stola pontificale indutus suum jussit aperiri sepulcrum, quod vivus ingressus, inter conjugem et filiam jacens se jussit claudi, ubi denique orans pretiosam Deo animam reddidit. In tali pace et tranquillitate defunctus est sub die Kalendarum Februariarum. Et multa mirabilia ad sepulcrum Dominus ostendit in ipsius ecclesia, quae sita est in civitate dudum Classis, non longe a regione quae dicitur Salutaris usque in praesentem diem.

VITA S. SEVERI. CAPUT III. Puer infirmus ad sancti Severi sepulcrum sanitati restituitur.

Et iterum narrabo vobis quae nostris temporibus facta conspeximus. Ad memoriam revoco, ut recordemini. Vir autem unus, qui hodie animatum vivit corpus, cum parvulus esset, et infirmitate corporis cum sua matre ad sepulcrum beati Christi confessoris Severi prostravisset, somnoque omnes arrepti fuissent, solus ille infirmus puer intempestivum noctis expavit, et vocem emisit, cunctos excitavit. Viderunt, quae ante candelae exstinctae fuerant, congruo lumine fulgorem micantes. Et cum vidissent cuncti immensum lumen, territi mente dederunt gloriam Deo et Severo confessori ejus. Puer autem cum in medio eorum deductus fuisset, coepit mater ejus interrogare eum: Quid tibi contigit, fili? At ille coram omnibus dixit: Vidi ex hoc sepulcro egredientem virum episcopali habitu, canicie capitis decoratus, angelico vultu; tetigit me, et expavi. Infirmitas vero pueri statim recessit ab eo, et non ultra febricitavit. Haec nostris temporibus facta sunt, non solum hoc, sed et alia multa.

VITA S. SEVERI. CAPUT IV. Sancti Severi electio ad episcopatum per columbae speciem.

De electione sancti istius viri, qui superius incoepi, quod mihi narratum fuit a multis senioribus expleam. Quadam die lanisterii opere praegravatus cum esset ipse cum conjuge sua, lanificium, ut dixi, nearent officium, ait ad conjugem: Vadam, et videbo visionem mirabilem, quomodo de alto coelo columba veniet, et super electi caput conscendat. Conjux vero ejus coepit eum subsannare, et increpare dicens: Sede hic, labora, noli otiosus esse; sive ieris, sive non ieris, te pontificem populus non ordinabit, revertere ad opus. Ille autem dixit illi: Sine me ut vadam; et illa: Vade, quia qua hora ieris pontifex confestim ordinaris. Ille autem surgens perrexit ubi erat coetus populi cum sacerdotibus, et pro vestium deformitate, quia squalida indumenta indutus erat, abscondit se post januam ipsius loci, ubi erant omnes congregati, orantes, et post orationem expletam extemplo venit a coelis columba nive candidior, et requievit super caput beati Severi confessoris Christi post valvas latitantis. Ille autem dum a se eam compulisset, volitansque per aerem, iterum requievit super eum secundo et tertio. Stupefactus omnis potemptatus[ potentatus], qui praesentes astabant, maximas Deo gratias agentes ordinatus est pontifex. Quo audito conjux ejus, quae nuper deriserat, postea super eum gratulabatur. Tunc impletus est evangelicus sermo qui scriptus est: Apud homines hoc impossibile est, apud Deum autem omnia possibilia sunt; et juxta Pauli vocem: Infirma mundi elegit Deus, ut confundat fortia. Et, ut aiunt quidam, beatus Eraclianus Pensaurensis civitatis episcopus hujus confessoris Severi fuisse discipulus, et ab eo eruditus sacra doctrina episcopalem tenuit sedem. Sufficiat vobis nunc, obsecro, quae de beati Severi Vita audistis, ut de reliquorum gestis, Deo suffragante, fari valeamus, et ut vos cum desiderio magis quam cum taedio legatis, et immensas Deo gratias agatis, qui est benedictus in saecula. Sedit autem annos...... menses...... dies......

VITA S. SEVERI. CAPUT V. Auctoris in Vitam sancti Severi meditationes.

Sed quaeso, dilectissimi, ut curiosius intendatis quantas omnipotens Deus virtutes suis fidelibus tribuit, ut non solum VIVI de carne, sed etiam mortui de ossibus obedirent, quia ipsa Veritas ait: Si habueritis fidem sicut granum sinapis, diceretis huic arbori moro, eradicare, et transplantare in mare, obediret vobis. Cur inter caeteras herbas granum solum sinapis interposuit? Granum igitur sinapis nisi teratur, illius virtus non agnoscitur; cum territum fuerit, statim ex eo fortitudo et dulcedo procedit. Sic et sancti cum ad martyrium pervenerunt, prudentia, et humilitas fortia tormenta sustentanda, et verba, vel praelia carnificum non timendo, vel tacendo( aliqua desunt). In mansuetudine omnes filios vocaret, quos ex idolorum cultu pertraxerit Domino est genus martyrii, non tantumdem esse videtur? Aliud palam omnibus, aliud in occulto. In publico martyrium est, ante praesidem deducitur, trahitur, caeditur, vulneratur, irridetur, subsannatur, vinculis astringitur, vestibulo carceris truditur, et posthaec omnia capite necatur. Et martyr ille Christi nomen non negat. Occultum martyrium hominis in semetipsum, abstinere, jejunare, vigilare, a malis vitiis cavere, carnalia desideria renunciare, quod sibi non vult fieri alteri non facere, nullam concupiscentiam saeculi detinere, ex suis juxta operibus pauperum turbis elimoxinas erogare, ad incredulos et infideles instanter praedicare, et a caeco errore eripere, et illis viam veritatis et luminis demonstrare, juxta quod scriptum est: Estote prudentes in bono, et simplices in malo. Rursus scriptum est: Estote prudentes sicut serpentes, et simplices sicut columbae, et si serpens prudens est, cui ipsa Veritas per Salomonem dicit: Non est caput nequius super caput colubri; et si prudens est, cur ergo scriptum est: Serpens erat callidior cunctis animantibus terrae? et si prudens, cur maledictus adeo est inter omnia animantia terrae? Super pectus, et ventrem tuum gradieris, et terram comedes cunctis diebus vitae tuae? Quare hoc? Quia subduxit hominem de prohibito pomo, cum mandere fecit. Ingressus est diabolus in venenoso serpentis gutture, et protoplastem de paradiso expulit. Quare non super caudam, aut cum alio loco traderetur, nisi supra pectus et ventrem gradietur, et terram comedes cunctis diebus vitae tuae? Hoc est, non ad coelestia eleves, sed terrena coenosa coinquinamenta voluptatibus. Sed ideo sanctos prudentes, et sapientes Dominus docet esse, quia serpens quando ab aliquo percutitur, corpus tradit ad flagellandum, solummodo caput abscondit, sic et sancti flagellantur corpore, et caput omnium nostrum, quod est Christus, absconditur sub velamen cordis et orationis. Et simplices sicut columbae. Cum caeterae aves fel habeant, haec ab eo aliena est...... omni amaritudine; sed dulce animal, mansueta avis; et imo columba nomen accepit a plausu alarum, unde percussio alarum apud Graecos περιστερα δονέα dicitur. Launum columba interpretatur.............. multa desunt.

VITA S. SEVERI. OBSERVATIONES AD VITAM SANCTI SEVERI. De columbae apparitione in electione sanctorum episcoporum qui Severum praecessere. Agnelli tempore sancti Severi Acta desiderabantur. Translatio corporum sanctorum Severi, Vincentiae, et Innocentiae Moguntiam.

Notanda sunt in primis quae de sancti Severi prodigiosa electione tradit Agnellus, ac ea praecipue:« cujus sacerdotium ab omnipotenti Domino tantum praedestinatum fuit, ut in illius electione Spiritus sanctus missus fuisset in specie columbae; quam omnis populus viderunt corporalibus oculis, et super ejus caput requievit, unde et in proverbium,» etc. Quae quidem innuere videntur auctorem haec narrando intendere specialem explicare divinae providentiae modum, quo per columbae speciem electionem Severi sibi gratam fore demonstravit. Eamdem fuisse mentem apparet Luidolphi, qui exhibitus in Actis Sanctorum Bollandianis ad diem primam Februarii, Monachum Ravennatem de sancto Severo ita loquentem inducit:« Orante autem populo, ecce subito columba quaedam desuper volitans super caput ipsius cunctis cernentibus consedit, quod quidem pro signo accipientes eum sacerdotio dignum judicabant, alii vero indigne ferentes quod tam vilibus vestimentis indutus inter primos civitatis stare praesumpsisset, eum inhoneste, sicut ei uxor evenire optaverat, de ecclesia exire compulerunt. Altera autem die in ecclesia latitare volens etiam per columbam proditus sollicitabat corda intuentium. Tertia vero die, cum in ecclesia positi aliquod signum praestolarentur, ille, quia non in facie, sed in corde videt et judicat, quasi duritiam illorum increpans, eum sicut prius per columbam sacerdotio dignum palam omnibus demonstravit.» Vitam descriptam censent doctissimi collectores post annum 846, quo Agarenorum insultus Classi accidere juxta Rubeum, ac proinde post scriptum ab Agnello Librum Pontificalem. Haec autem videntur conficere nono saeculo ad finem procedente id peculiare Ravennae ascriptum sancto Severo, quod posterioribus temporibus commune creditum est omnium eorum qui post Apollinarem Severum praecessere. Id suadere videtur tum Agnelli de ea re silentium, tum narrationis modus, quo id primum accidisse innuit: Clarius Luidolphus nonnihil loquitur contra communem sensum, narrans, descendente columba super caput Severi, aliquos eum dignum sacerdotio habuisse, alios secus, qui etiam illum extra ecclesiam expulerint, nec descensui secundo columbae obediverint, sed exspectaverint signum demonstrari. Quomodo enim haec ita accidere potuissent, si apud Ravennates compertum ex praedecessorum pontificum electionibus fuisset, virum a Deo pontificem designari, super cujus caput columba apparebat?

Agnellus tamen ipse videtur rem consuetam indicare, quod columba visibiliter super caput eligendi descenderet, cum Severum uxori in haec verba loquentem inducit:« Vadam, et videbo visionem mirabilem, quomodo de alto coelo columba veniet, et super electi caput conscendet.» Quae quidem nisi prophetico spiritu de propria futura electione dicta a Severo Agnellus voluit, intelligenda sunt de re dudum in electionibus pontificum accidere consueta. Saltem haec suffecisse credi possunt, ut ea paulatim invaluerit opinio, omnes ab Aderito ad Severum pontifices Ravennates indicio columbae electos fuisse. Inter antiquiora ejus rei documenta recensendum est Ursianae ecclesiae musivum opus supralaudatum in priori Dissertatione, quod, ut ibidem diximus, vetustatis venerabile testimonium est Henschenio et Papebrochio; illud tamen non nisi anno 1112, curante Hieremia ejus temporis episcopo, novimus conditum. Ejusdem aevi est Vita sancti Severi, descripta in veteri Lectionario, cujus priores sanctorum Vitae antiquiori manu, saeculi videlicet undecimi, scriptae sunt, quod humanissime commodatum habui ab illustrissimo et reverendissimo domino Cavallo Majoris ecclesiae Ravennatis archidiacono, curante domino Francisco Nigri, quod quidem sanctimonialium Sancti Andreae ejusdem civitatis juris est. Dolendum autem Vitae sancti Severi folium deesse. Antiquior his omnibus est sanctus Petrus Damiani. At illud attente considerandum est, sanctum hunc scriptorem nil fere amplius de columbae apparitione habere quam Agnellus habeat, quinimo ipsissima ex Agnello verba descripsisse, ubi et ipse sanctum Severum uxori dicentem inducit:« Vadam et videbo visionem mirabilem, videlicet, quomodo columba de coelo veniat, et super electi caput, solito more, consideat.» Vides in Agnelli Historia verba illa desiderari, quae nodum tangunt, solito more. Ea si Petrus Damiani supplevit, argumento sunt in ea eum fuisse sententia ut crederet sancti Severi praedecessores pontifices columbae indicio electos fuisse. Certe duodecimo saeculo traditionem illam communem fuisse ostendit Vita sancti Severi a Bollando exhibita post alteram praelaudatam antiquiorem Luidolphi, et Ursianae ecclesiae musivum opus, quae res recentiores mirabili consensu assertores habet, Baronio silente. Faber congessit ea omnia quae Historiam hujusmodi fulcire possunt, in opere supracitato, et saepius adhuc laudando, de sacris Ravennatis Ecclesiae Monumentis, pag. 346. Porro, quod ad me pertinet, puto a pia Ecclesiae Ravennatis traditione non esse recedendum, illi tamen assentiri nequeo in iis quae ibidem tradit cum Rubeo circa tempora constructae ecclesiae illius, quae nunc Sancti Spiritus titulo nuncupatur. De eo etiam quod Severus in antistitem consecratus,« confestim»« in alium mutatus, et divino miraculo summa praeditus, sapientia continuo suggestu conscenso concionem habuerit pietatis doctrinaeque plenissimam, in qua praedixerit ne amplius divinitus columbae ministerium exspectaretur in creandis Ravennatibus episcopis;» nil habet Agnellus, nil antiquiora documenta, nil Vita sancti Severi in supradicto codice descripta.

Duo paulo infra ex Agnello discimus: primum quod auctoris tempore sancti Severi Acta non fuerant conscripta, sed omnia traditione seniorum nitebantur; ait enim,« cujus beata Vita viri apud nos non reperitur descripta historia.» Quare Agnellus id omnium primus praestitit. Secundum, Severum plurimis annis sedem tenuisse, cum uxori diu superstes, filiae etiam funus« post plurima tempora» curaverit, quam matri miraculose, pontifice jubente, se colligenti in sarcophago adjunxit.

Severi et sanctorum Vincentiae et Innocentiae corpora surrepta per clericum quempiam Felicem nomine ex Ravennati sacrario, et Ticinum portata, indeque Moguntiam ab Othgario archiepiscopo, qui eadem post aliquot tempus Erfurdiam transtulit, narrat Luidolphus in superioribus laudatus. Nemini autem negotium creet Agnelli de re tam insigni silentium, qui non modo id narrare neglexerit, sed ita de sancto Severo egerit ac si nullus dubitaverit corpus ejusdem Ravennae se scribente servatum, cum narrat prodigium suae aetate ad ejusdem sancti sepulcrum accidisse. Haec, inquam, Historiae Luidolphianae minime officiunt; nam licet Agnellus Pontificalis sui ultimas Vitas scripserit circa annum vulgaris aerae 480, priores tamen, usque ad Aurelianum, exaravit ante annum 829, uti probavi in Observationibus ad versus operi praefixos, Observat. IV, in fine. Eo autem tempore nondum Othgarius in Italiam venerat a Ludovico imperatore missus ad filium Lotharium pro pace firmanda, cujus occasione sanctorum corpora habuit in Germaniam mox transferenda. Baronius equidem Sigeberto Gemblacensi credidit, translationem hujusmodi assignanti anno 824, et conjectatus est Othgarium Romam venisse cum Lothario ex patris mandato ad Eugenium pontificem se tunc conferente; verum haec ea ratione ruunt, quod anno illo Othgarius nondum archiepiscopus Moguntinus erat, vivente adhuc Aistulpho, qui anno sequenti decessit. Praeterea Luidolphus diserte tradit translata sacra corpora ab Othgario, cum is a Ludovico una cum Hildi Virdunense antistite, et Uvarino ac Adalgiso comitibus missus fuit ad Lotharium Ticini in Italia morantem,« pro pace, et amicitiis inter eos reparandis.» Missio hujusmodi ex Annalibus Bertinianis spectat ad annum 836, quo praecedentium annorum dissidia inter Lotharium et Ludovicum componi posse visa sunt; quae quidem coepta ab anno 830, anno 833 in luctuosa bella eruperunt, de quibus non est ut plura congeram, cum in eorum temporum historiis narrata prostent. Anno igitur 836 translata sunt corpora sanctorum Severi, Vincentiae et Innocentiae, consentientibus Lamberto Schafneburgensi, et Siffrido presbytero, ac proinde septem vel octo ad minus annis post Agnelli Vitam sancti Severi scribentis tempus. Nil itaque ejusdem silentium veritati officit.

Properante tandem ad finem operis Agnelliani editione opportune intelligo reverendissimum P. D. Petrum Cannetum Classensis monasterii abbatem pietate, eruditione ac humanitate spectatissimum, mihique a multis annis amicitiarum jure conjunctum obtinuisse ab eminentissimo et reverendissimo archiepiscopo ac electore Moguntino insignem corporis sancti Severi partem, qua quidem sanctissimus Ravennatis Ecclesiae praesul post tot saecula reverti videtur ad suos. Nequeo equidem quin hic gratuler viro amicissimo pro obtento hujusmodi thesauro, Ravennatique Ecclesiae reddito; nec video quid beneficii insignius potuisset Ecclesiae illi celeberrimae fieri, apud quam ejus rei memoriam aeternum duraturam servandam iri certissime auguror.

Digressio quae ad Vitam sancti Severi sequitur non habet quod observetur, licet barbariem undique sonet. Sequentium item trium episcoporum Vitae nil observatione dignum continent, praeter ea quae ad chronologiam spectant. Sit itaque.

DISSERTATIO SECUNDA CHRONOLOGICO-HISTORICA De aetate episcoporum Ravennatum, qui floruere a Severo ad Petrum. CAPUT UNICUM. Rubei et Fabri sententiae de Liberio II, Probo, Florentio ac Liberio III. Ursi episcopi aetas apud Agnellum delitescens. Rubeus multifarie emendatus.

Rubeus post Agapitum illum quem in scenam produxit, ut fictitio Romano concilio subscribentem ejus nominis episcopum Ravennatem haberet, Liberium sufficit, qui revera Severo successit, de eo autem haec paucula habet:« Cujus( Agapiti videlicet) exigua( imo nulla apud probatos) fit mentio, parum admodum in archiepiscopatu vixerit, quemadmodum et Liberius II illi suffectus, qui optime de Ecclesia Ravennati meritus, muneribusque perfunctus quae ad egregium antistitem spectare viderentur, cum decessisset pridie Idus Quintiles, sepultus est in divorum Petri et Pauli templo. Probum successorem accepit, senem omni virtutum genere cumulatissimum.» Infra vero de Probo:« Ravennae sub id tempus Probus archiepiscopus decessit pridie Nonas Martii, sepulturaeque traditus in monumento Liberii. Florentius successit per idem fere tempus, quo Julianus Caesar solus.... Regno potitus, etc.» Ab hoc Florentio episcopo Damasum pontificem narrat petiisse sanctorum reliquias, quas Romae honesto loco collocaret, versibus exornaret. Hunc ait defunctum Damasi pontificatu, Flaviis Valentiniano, Valente et Gratiano imperatoribus, sextodecimo Kal. Decembris, sepultumque in divae Petronillae templo ad divorum Petri et Pauli, cujus tumulo inscriptum fuerit Liberius Florentius, et conjecturas nonnullas adjicit. Demum ait:« Florentio in archiepiscopatu Ravennati Liberius III successor est datus, quem plerique Liverium, Oliverium alii appellant, summa vir sanctitate, orationis flumen fundens, cum ad populum concionaretur.» De morte Liberii hujus haec habet:« Fuit autem id( Theodosi videlicet in imperii consortium cooptatio) non multo postquam Ravennatum archiepiscopus Liberius vita decedens tertio Kal. Januarii in divi Pullionis, quod suo tempore fuerat exaedificatum, sepulturae locum habuit. Illi subrogatur Ursus.» Narraverat autem Liberii tempore Valentinianum obiisse, Gratiano succedente, et ubi Liberii mortem exhibet, margini ascribit annum 378.

Fabrus Liberium II eum esse ait quem divorum cultu Ecclesia Ravennas veneratur, quemque dicit biennio sedem tenuisse, mortuum anno 351, die duodecima Augusti, sepultumque in ecclesia Sanctorum Petri et Pauli. Adjicit quotannis festum ejus celebrari tertio Kal. Januarii, licet ejus mors notata fuerit die quartadecima Julii ex illius confusione cum Liberio ejus nominis tertio, qui vere obierit supradicta die trigesima Decembris. Probum ait decem annis sedisse, ac obiisse anno 351, die sexta Maii, sepultumque cum praedecessore suo, ex quo cum Liberii corpus elevaretur, cinis in eodem sarcophago inventus, Probi hujus creditus est. Florentium tradit obiisse die sextadecima Novembris anno 374, sepultumque in Divae Petronillae, et epitaphium exhibet, Liberius Florentius, de quo Rubeus laudatus. Liberio III quatuor annorum sedem concedit, eumque obiisse ait anno 377, die trigesima Decembris, sepultumque in divi Pullionis, unde Ferretus translatum dicit in S. Petri Majoris ecclesiam, et praedecessoris sepulcro conditum.

Temporum rationem minime constare, non est cur ulteriori sermone probemus, qui supra S. Severi initia et sedis finem expendimus; cum enim ad annum 391 ejusdem vitam productam post Mediolanense concilium, in quo Geminianus Mutinensis subscripsit, ostenderimus, consequitur post id temporis laudatos episcopos sedisse. Quanto autem tempore sederint, incertum est, nec legitimis documentis probari potest. Illud argumento rite esse queat, longiori sedisse Liberium III, quod Liberii II, Probi ac Florentii nil fere habuerit memoriae mandandum Agnellus; quae enim Rubeus de Sanctorum reliquiis a Damaso Romano pontifice petitis narrat, nullo modo probantur, cum Romae effossis coemeteriis habuerit Damasus sacrarum reliquiarum copiam, qua et pïetatem exerceret, et sacrae poesi indulgeret. De prioribus duobus Agnellus nec diem obitus, nec sepulturae locum novit. Id me cogit ut existimem, contra Fabri sententiam, Liberium, quem ut sanctum Ravennas Ecclesia veneratur, non ejus nominis secundum, sed tertium potius esse, quod ab antiquissimis temporibus dies ei festus tertio Kal. Januarii decretus sit, uti notarum marginalium ad Agnelli textum auctor admonet, et quod Agnellus ipse notum sibi et Ravennatibus Liberii III sepulcrum dicat. Litterae praeterea tumulo Florentii inscriptae, Liberius Florentius, indicant eodem sepulcro duos tumulatos episcopos, et nisi obstaret diversitas locorum ab Agnello asserta, conjici posset cineres inventos in eadem Liberii arca, non Probi, sed Florentii fuisse, cujus, posterioribus saeculis, sicut et Liberii III corpora eodem sarcophago condita, et in sanctorum Petri et Pauli templum translata sint. Nec Rubeus, nec alii epigraphis supradictae sensum explicant, nec forte integram epigraphem dedere; nec altera similiter explicatur, quam Fabrus veteri Liberii II sepulcro sculptam tradit D. N. LIVERIUS A. R. S., Liverii nomen pro Liberio III, videtur litem dirimere, si is, ut Rubeus, Fabrusque tradunt, Liverius etiam dictus fuit. Verum si litteras A. R. S., ut quidem arbitror, interpretari velimus archiepiscopus Ravennas sepultus, recentioris aevi inscriptionem esse constabit cum laudatorum episcoporum saeculo, episcopi, non archiepiscopi, dicerentur antistites Ravennates.

Illud mirari subit, quod merito Rubeus ipse miratus est, Liberii III videlicet tempore, traditum apud Ravennates, Valentinianum Majorem Augustum Ravennae obtruncatum fuisse, ac ob id seditionem ingentem in populo exortam; Valentiniani enim senioris, seu Majoris, ut cum Paulo Diacono Jornandeque loqui amat Agnellus, mortem alibi, et alias accidisse, communi veterum scriptorum calculo constat. Rubeus id nominis asserit fuisse patricio Ravennati, qui Liberii hujus aevo per seditionem occisus sit, cui Felix successerit eodem fato obnoxius, et defunctus anno 430, licet ibi eumdem dicat anno praecedenti a Placidia patriciatus honore auctum. At credere renuo, cum de Felicis successione sibimetipsi minime constet, et spatium assertum a Valentiniani patricii obitu circa annum 377 consignato ad obitum Felicis, anno 430 narratum, annorum LIII, nimis enorme videatur, cum munus hujusmodi viris probatissimis et rerum experientia clarissimis demandaretur. Quod si constaret patricium ejus nominis Ravennae exstitisse Felicis praedecessorem, aptius ad initia quinti saeculi, imperantibus Arcadio, et Honorio, spectare decerneretur, quo tempore, ex dictis et mox dicendis, sedisse Liberium III, sentio. Porro anno 408 ob Stilichonis caedem nonnihil seditionis Ravennae tentatum per ejus servos familiaresque, auctor est Rubeus ipse, testatus plerosque id tradere. Verum quid haec seditio ad narrata ab Agnello?

Ea in re nihil probabilius occurrit, quam credere Liberium II, Probum ac Florentium, potuisse brevi paucorum mensium spatio anno 391 sedisse, ita ut Liberius III circa initia anni 392 episcopus sit renuntiatus, quare dum Valentinianus Valentiniani Senioris et Justinae filius ab Arbogaste apud Viennam in Galliis occisus interiit, Ravennae populi tumultus aliquis factus sit, ex quibus rebus confici potuerit traditio per παραχρονίσμον varia, diversoque tempore ac loco acta in unum conflans, et Valentiniano Juniori Majoris nomen affigens, quod etiam Valentiniano III datum video in privilegio, recentiori impostura supposito, Ecclesiae Ravennatis, de quo in Dis. de Hierarch. Eccl. Orig., part. III. Illud suadet Theodosii Senioris tempore Liberium hunc floruisse, quod Christianorum res auctas et Gentilium numerum imminutum tradit Agnellus, id enim apprime piissimi illius imperatoris aevo quadrat.

Quod ad sancti Ursi aetatem spectat, illud primo loco stabiliendae Ravennatum episcoporum successioni tricas injicit, quod, cum Agnellus diserte tradat Ursum vitam cum morte commutavisse Idibus Aprilis ipso sanctae Resurrectionis die, quo olim templum a se aedificatum dedicaverat, cum nullo ex annis Paschatis componi potest dies tertiadecima Aprilis qui numerantur ab 396 usque ad 469. Sicut autem Ursi mors differri nequit usque ad hunc annum, ita contingere non potuit priori; licet enim brevissime sedisse diceremus Liberium III quem aegre etiam electum anno 392 ex conjecturis supra sustineri posse cognovimus, adhuc breve nimis Ursi tempus fuisset, nec sufficiens insigni templo construendo, dedicandoque, cujus etiam dedicationi per annum ad minus supervixisset, ut recurrente sancto Paschatis die vitam cum morte commutaverit. Cum tamen validae me rationes compulerint, prout in superioribus ostensum est, ad sancti Severi Vitam post annum 390 producendam, nullo modo a priori sententia recedendum arbitror, nec assentiri ideo possum Rubeo, Cajetanove, quorum prior, lib. II Hist. Ravenn., alter tomo primo de Sanctis Siculis, Ursi mortem anno 385, cyclo lunae 6, solis 2, littera Dominicali E consignat. Sed nec doctissimis Henschenio, Papebrochioque, qui immerito subdubitant an obiisse potuerit anno 396, cyclo lunae 17, solis 13, litteris Dominicalibus F E ad diem 13 Aprilis, cum meminisse debuissent dictorum ad diem primam Februarii de sancto Severo agendo, cujus obitum accidisse sentiunt circa annum 390 cum Haereo sibi laudato; sex enim annorum spatium sufficere non potest quatuor episcoporum sedi, quorum postremus ea praestitit quibus hujusmodi spatium vix suffecisset.

Quo igitur omnia sibi rite constent, videndum est an ullo modo intelligi possint Agnelli verba, quo minime cogamur Acta S. Severi, et S. Geminiani invertere, unde omnia in dubium vocentur. Satius enim videri debet aliquo modo a verborum rigore recedere scriptoris quidem pro saeculi genio barbari, quam a tradita chronotaxi abludere, praecedentium et subsequentium ratione aperte repugnante. Cum itaque videam anno 412 Paschatis festum incidisse in diem 14 Aprilis, cyclo solis 1, lunae 14, litteris Dominicalibus G F, crediderim eo anno decessisse Ursum episcopum, die videlicet 13, quo Paschale festum incipiebat, et sub ejusdem noctis initium, in qua sanctae Resurrectionis mysteria celebrabantur; constat enim aliud Paschatis nomine minime intelligi apud Patres, et concilia, quam Sabbati sancti dies, cum de Baptismatis collatione agitur, quod tamen in Paschate faciendum cavent. Sic inter caeteros, quos longum esset referre, Tertullianus, lib. de Baptismo, Siricius, epist. cap. 2, Gelasius primus, epist. 9, Leo, epist. 4, ad episcopos Siciliae, Gregorius Magnus saepius, apud quos etiam baptisma ipsum baptismus paschalis vocatur, Paschalis itaque dies, sive Resurrectionis, incipiebat ecclesiastico more Sabbati sancti hora tertia, qua benedictio fontis et initiatio competentium fiebat, cum caeteris, quae ita protrahebantur, ut nocte demum subsequente cerei benedictio et missarum solemnia fierent. Ita Ordines Romani antiquissimi, quos publici juris fecerunt Menardus, Thomasius, Mabillonius, aliique. Quae quidem antiquissimi ritus esse in Ecclesia ostendit Ennodius, cujus exstant binae cerei paschalis benedictiones, quamvis de eo minime locutum Prudentium in hymno noverint eruditi. Sic Sabbatum sanctum Sabbatum Paschae dicitur in veteri libro Sacramentorum manuscripto in eminentissimi Otthoboni bibliotheca, in quo ante baptizandorum exorcismum haec habentur:« Oratio in Sabbato Paschae ad reddentes. Dicit Dominus papa post pisteusis: Item ad catechizandum infantes: Nec te latet Satanas, etc.» Quod eo magis astruit Ursum die sancto Resurrectionis obiisse, licet ad vesperam Sabbati decesserit, cum vespere demum solemnia ipsa Resurrectionis inciperent, id enim pleraque missae ejus et caeremoniarum clamant, quibus hic juvat addere ex veteri Codice manuscripto monasterii Neapolitani Olivetanorum, benedictionem, qua pontifex ante communionem benedicebat populo, ex iis quae cuilibet anni festo assignatae in eodem Codice descriptae sunt, de quarum benedictionum usu Cardinalis Bona, lib. II Rerum Liturgic., c. 16, agit. Benedictio autem illa cum titulo talis est:« In Sabbato Sancto: Deus, qui de Ecclesiae suae intemerato utero novos populos producens, eam in virginitate manentem nova semper prole foecundat, fidei, spei, et charitatis vos munere repleat, et suae vobis benedictionis dona infundat. Amen. Et qui hanc sacratissimam noctem Redemptoris nostri Resurrectione voluit illustrare, mentes vestras peccatorum tenebris mundatas, virtutum radiis faciat coruscare. Amen. Quo eorum qui modo renati sunt innocentiam imitari certetis, et vascula mentium vestrarum exemplo praesentium luminum illustretis, ut cum bonorum operum lampadibus ad ejus Sponsi thalamum, cujus Resurrectionem celebratis, cum prudentibus virginibus intrare possitis. Amen. Quod ipse, etc.» At in re clarissima me lucem exquirere video Leo enim Magnus, qui paulo post ea tempora floruit, dubium omne tollit, ubi de sacris episcoporum ordinationibus, epist. 89, haec habet:« Non passim, sed die legitimo ordinatio celebretur, nec sibi constare status sui noverit firmitatem, qui sabbati vesperi, quod lucescit in prima Sabbati, vel ipso Dominico die non fuerit ordinatus.» Ex veteri igitur Ecclesiae ritu, utraeque vesperae Dominicae cujuslibet, ac proinde Paschalis etiam, diem ecclesiasticum claudebant. Ita intelligitur, quid in subsequentibus velit, Resurrectionis Dominicae diem eo honore dignum ex Patrum sensu asserens. Plura in re satis aperta addenda suppeterent, sed haec sufficere crediderim. Stet igitur Ursum anno praedicto 412, die 13 Aprilis obiisse ad vesperam.

Quod si constaret Ecclesiae Ursianae dedicationem factam die 13 Aprilis, sicut constat eamdem sanctae Resurrectionis die celebratam ex Agnello, haberemus argumentum quo fere ad annum regrederemur pontificatus Ursiani proximum primo; Pascha enim eodem die 14 Aprilis celebratum est anno 407, cyclo solis 24, lunae 9, littera Dominicali F, quare Liberii III sedem ad annum 400 finisse intelligentes, Ursumque circa ea tempora electum, ecclesia Ursiana non modo finiri, sed et coepisse aedificari potuisset, et demum dedicari eodem festo Paschatis, ac eodem die ecclesiastico recurrente, quo tandem Ursus ex hac vita migravit. In eodem Codice, ex quo Agnellum descripsi( scriptus est autem Codex ex apographo antiquiori circa tempora Constantiensis concilii) habetur indiculus dierum, quibus, ex antiquo Ecclesiae Ravennatis more, cujuslibet ecclesiae urbis illius celebratur dedicationis memoria, in quo dedicatio majoris ecclesiae consignatur, ut nunc, die ipsa 13 Aprilis. Ex eo apparet veterem esse traditionem de die ipsa 13 mensis ejusdem, qua recurrente Paschali solemnitate, et Ursus obiit, et basilica est dedicata. Id autem commodius obtineri non potest ut factum credamus, quam si ad Pascha quartadecima die celebratum Aprilis convertamur, qua obiisse nocte antecedenti diei 13 subsecuta, cum praecedenti 407 eodem Resurrectionis Sabbato dedicata fuisset, ne, si Pascha celebratum quaeramus die 13 Aprilis, cogamur longius regredi ab Ursi aetate. Tunc temporis aedificatum insigne templum ita habebimus, quo Honorius imperator Ravennae assidue degens, ut apparet ex Codicibus Theodosiano, Justinianeoque, et legibus ibidem datis, quas Rubeus diligentissime annis suis consignavit, opus ipsum imperiali munificentia promovere potuit; id enim probabilius existimo, quam quod sine teste asseritur. Ursum videlicet ex opulentissimo Siculo patrimonio, cujus decedens Ursianam ecclesiam haeredem instituit, templum hujusmodi aedificasse. Solemnis enim Augustorum mos ecclesiam urbis ornandi, ditandique, ubi degebant, cum alia etiam rationum momenta suadeant, ut Honorium potius credam, et Siculos redditus Ursianae ecclesiae legasse, et sumptus ipsos erogasse, quibus templum insigne conderetur et dedicaretur.

Vix autem divinare possum quid in causa fuerit cur Rubeus, qui cum caeteris quibusque ante se eamdem Spartam ornandam nactis, ex Agnello totius fere Historiae Ravennatis seriem sumpsit, Agnellum saepius neglexerit. Porro legerat Ursum obiisse die 13 Aprilis, die sancto Resurrectionis Dominicae, quo olim Ursianam ecclesiam dedicaverat, quam proinde ἅγιαν ἀνάστασιν nominandam censuerit. Qui igitur Ursum eumdem obiisse fieri potuit, ut Rubeus tradit, post sedem viginti annorum ab anno 378, quo fuerat, ipso auctore, electus, anno videlicet 398, quo Pascha die 21 Martii celebratum fuit, cyclo solis 15, lunae 19, littera Dominicali C? Fabrus ex Rubeo errorem hausit, et auxit asserens ecclesiam Ursianam anno 384 die Aprilis 13, dedicatam,« quo die, ait, incidit eo anno Paschae solemnitas.» Anno tamen illo haud asserto die, sed longe alio Pascha celebratum est, videlicet 24 Martii, cyclo solis 1, lunae 5, litteris Dominicalibus G F. Octavius Cajetanus, Rubeum et Fabrum secutus, hos eosdem errores errat, et ab illis recedens in alios incidit crisi notatos ab eruditissimis Actorum Sanctorum collectoribus, ubi exhibent Vitam ab eodem concinnatam ex Rubeo et ex quodam Ravennate monumento. Ita in Historiarum negotio error semel admissus erroribus augetur. Nullus sane video cur Rubeus, qui ex arbitrio episcoporum Ravennatum Vitas sedesque ampliat, et contrahit, ut Agnelli characterem Paschatis servaret, saltem non protraxerit Ursi Vitam, usque ad annum 396, quo retento potuisset Ursianam ecclesiam dedicatam tradere ante undecim annos, anno videlicet 385, septimo ab ejus electionis anno, siquidem Rubeus eumdem electum tradit anno 378. Id certe ipse libentissime admisissem, nisi obstassent quae in superioribus dictum est et infra dicentur obstare.