Reader

DISSERTATIO CHRONOLOGICO-HISTORICA De aetate sequentium pontificum Ravennatum BONI, MAURI, REPARATI, THEODORI, DAMIANI, et FELICIS. PARS SECUNDA. Statuta turbantur a pontificum Romanorum chronologia Papebrochiana. Ea ad examen revocatur.

Tradita ex parte turbare videntur pontificum Romanorum chronologia a cl. viro Papebrochio ordinata, ubi in primis Doni summi pontificis, qui Adeodato successit, aetatem stabilire nititur. Sentit vir praestantissimus Adeodatum, qui Vitaliano successit, ordinatum die 14 Martii anni 672, sedisse annis quinque, mensibus duobus, diebus quinque, obiisse anno 677, die 18 Maii. Donum autem ordinatum quarta Octobris ejusdem anni, sedisse anno uno, mensibus quinque, diebus decem, obiisse die 13 Martii anni 679. His autem admissis, sequeretur in explicata Ravennatum episcoporum syntaxi, male Reparati episcopi mortem anno ipso 677, die 30 Julii consignatam, duobus videlicet mensibus et quatuor insuper diebus ante Doni pontificis ordinationem. Atqui Anastasius in ejusdem Doni Vita haec explicite tradit:« Hujus temporibus Ecclesia Ravennatum, quae se ab Ecclesia Romana segregaverat causa autocephaliae, denuo se pristinae sedi apostolicae subjugavit; cujus Ecclesiae praesul nomine Reparatus e vestigio, ut Deo placuit, vitam finivit.» Oporteret itaque Reparati mortem in annum sequentem differre, et totam simul sedium Ravennatibus episcopis tributarum rationem invitis Agnelli calculis invertere, vel Felicis episcopi creationem similiter postponere, repugnantibus his quae supra suaserunt ejusdem ordinationem anno 708 tribuere. Cogunt igitur haec laudatorum Romanorum pontificum aetatem et ipsius Papebrochii mentem intimius perscrutari. Fatetur is omnia Anastasii exemplaria, et auctores Anastasium secutos, Adeodato annos tantum quatuor tribuere, quinimo idipsum tradi in catalogo descripto annis circiter LXXX post Adeodati mortem, quem exhibet ipso Propylaei tomo, pag. 72, cuique Anastasium fidisse autumat vir clarissimus. Cum tamen vel in hoc, vel in subsecutis duobus pontificibus erratum fuisse credat, Dono enim sesquiannus tantum, Agathoni biennium et semis datur, et nihilominus Agatho ipse existimetur ad finem anni 681 superstes, extendendam censet Adeodati sedem ultra quadriennii spatium. Verum cum postremi hujus pontificis acta, Agathonis videlicet, obtinuerint ut septem annorum sedem Baronius eidem tribueret, Papebrochius satius existimavit, relicto Agathoni anno uno, septem annos Adeodato a Baronio tributos ad quinque contrahere,« ea tamen, inquit, lege, ut si decessorum ejus alteri possit annus unus addi supra numerum annorum qui eidem in ipsomet Anastasio assignantur, Vitaliano scilicet tredecim, et duo Eugenio, posset Adeodatus annis quatuor manere contentus; et tunc ordinatus hic fuisset anno 673, 8 Martii, Dominica tertia Quadragesimae, obiissetque 17 Maii, et cessavisset episcopatus menses IV, dies XVII. Interim, ut jam dixit, apparet necessitas evidens hoc circiter tempore addendi annum saltem unum per conjecturam, quod alias haud libenter sic facio, ut salva habeatur reliqua ex catalogis et Anastasio chronologia.» Huic autem chronologiae pontificiae ineundae rationi, ob quam Donum obiisse die 13 Martii anni 679 consequitur, et Agathonem subrogatum 29 Maii, repugnare videbatur« divalis sacra» concilio VI oecumenico praefixa« directa ad Donum sanctissimum papam Senioris Romae, contradita vero Agathoni papae sanctissimo, ac beatissimo ejusdem antiquae Romae, eo quod idem Donus de praesenti vita decessisset,» quae scribitur data« pr. ld. Augusti, Constantinop., ind. 6» id est anno 678. Fatetur vir ingenuus id sicuti Baronium, ita et se movisse, ut uno anno Doni mortem anticiparet, et Agathonis successionem,« quamvis, inquit, in nomine mensis appareret vitium; quocunque enim die anni mors statuatur, praecesserit tamen Idus Augusti mensibus ut minimum quatuor, per quos eam ignoratam» fuisse Constantinopoli« tam est impossibile, quam incredibile quod Agatho absque jussione et scitu exarchi imperialis fuerit ordinatus.» Addit, postmodum se agnovisse verba illa« data, etc.» nullam mereri fidem, cum nec in Graeco habeantur, nec in Latina veteri Parisina editione anni 1524, ex Codice Bellovacensi antiquissimo, quare censet divalem illam datam anno 679, ind. 7, in confinio Februarii et Martii.

His tamen non obstantibus, mihi arridet Adeodati, Doni, Agathonisque tempora diversa ratione, ac Papebrochius censet, disponere, et Adeodato quidem, ad fidem omnium Codicum Anastasii et antiquissimi catalogi Papebrochio laudati, quatuor tantum annos pontificatus tribuere, quos inierit a die ordinationis suae 14 Martii anni 672, finierit anno 676, pontificatum protrahens usque ad 18 Maii; Dono autem, ordinato quinta Octobris ejusdem anni, annum unum, menses quinque, dies decem, usque videlicet ad 14 Martii anni 678, Agathonem vero pontificatum eodem anno coepisse die ordinationis suae 30 Maii, tribusque annis sedisse, mensibus sex, diebus tribus, mortuumque die 3 Decembris. In hac computandi ratione, retentis pro ordinationibus Dominicis diebus, et retento pro Eugenio et Vitaliano Papebrochii calculo, additur tantum annus unus Agathoni, tresque fiunt qui apud Anastasium duo dicuntur, cogentibus sextae synodi actis, hisque quae in eam rem hic subjicere juvat. Exstat in Collectione conciliorum Labbeana concilium Romae sub Agathone habitum, pag. 579 tom. VI, quod quidem hujusmodi initium praefert:« In Nomine Domini Salvatoris nostri Jesu Christi, imperantibus dominis nostris piissimis Augustis Constantino majore imperatore, anno vigesimo sexto, post consulatum ejus anno decimo, sed et Heraclio, atque Tiberio novis Augustis ejus fratribus vicesimo secundo, indictione septima, mense Octobris, praesidente Agathone sanctissimo, atque ter beatissimo apostolico universali papa.» Indictio 7 Octobri mense currente nulli anno convenit, praeter 678. Constantinus itaque Pogonatus mense Octobri anni praedicti agebat imperii sui, seu consulatus, annum decimum, cum Constans ejus pater anno 668, non modo post 16 Septembris, quod observavit Pagius dissert. Hypat. part. III, cap. 3, pag. 349, sed nonnisi post Octobrem Syracusis occisus sit. Puto autem hinc aperte constare eo anno 678, mense Octobri, Agathonem pontificem sedisse, et male concilii titulum in eadem editione compactum, quo dicitur concilium hujusmodi in basilica Salvatoris nostri Constantiniana nuncupata habitum anno Christi 680, vel, ut alii volunt, praecedenti, hoc est mense Octobri, indictione 7.» Indictio enim septima soli Octobri anni 678 convenit, non autem 679, vel 680, quibus nec annus imperii Constantini decimus convenire potest, qui Act. prima sextae synodi 7 Novembris mensis, ind. 9, anni videlicet 680, imperii, seu consulatus, sui annum 13 numerabat, ut constat ex ejusdem actionis characteribus chronologicis, qui fortassis diem ipsam signant imperii quondam coepti, quo voluerit synodum aperiri. Perperam equidem cum indictione 7 et anno 10 post consulatum Constantini colligatur annus imperii ejus 26, et 22 Heraclii et Tiberii, at cum character imperii Constantiniani, neque juvet sententiam anno 680 concilium illud deputantem, crediderim ex Amanuensium errore sphalma irrepsisse, et ad rationem duorum characterum inter se congruentium indictionis et postconsulatus reponendum Constantini imperatoris anno 25, Heraclii et Tiberii 20. Fragmentum ejusdem concilii additur juxta Malmesburiensem, ex quo colligitur in eadem synodo Wilfridum absolutum, quod Baronius factum fuisse arbitratur anno sequenti 679, qua de re mox. Baronius idem tradit Joannem in Britanniam missum, ut inter caetera Theodorum ad Romanam synodum convocaret. Joannes potius missus est ut quae statuta Romae fuerant de Britannica Ecclesia ad Theodorum perferret, praescriberetque Theodoro synodum in Britannia cogendam, quae de Monothelitarum haeresi fuit, ut docet Beda lib. IV, cap. 18. Consequitur itaque Theodorum Romam vocatum statim ac accepta ab Agathone divali, quae Dono praedefuncto missa fuerat, cogitatum est de synodo Romana cogenda, at intellectis statim Britanniae dissidiis satius judicatum est Theodorum in sua dioecesi permanere, ibidemque omnium Britannorum episcoporum synodum congregari.

Ex toto itaque horum contextu apparet pontificatui Agathonis, qui duobus annis tantum apud Anastasium circumscribitur, annum unum addi debere, et Doni pontificatum anno similiter uno anticipari, citius illum consignando, ac C. V. Papebrochius censuerit. Ita optime pontificum Ravennatum chronologia constabit; et quamvis in mense fortassis erratum sit in divali sacra sextae synodo praefixa, indictionem tamen 6 tenendam esse, qua anno 678 data intelligatur. Id autem, quamvis a Latino quopiam additum fuerit Graeco textui, quod ex margine in textum irrepserit, reprobari tamen minime debet, cum aliunde certis argumentis confirmetur. Et quidem Augustus mensis pro alio ab hujusmodi additionis auctore scribi potuit, ut epistolam Agathonis pontificatui aptaret, et redditae tempus signaret, non autem scriptae. Ea autem dum Constantinopoli Romam mitti debebat, Agatho jussionem ab exarcho obtinuisse potuit, nuntiumque de morte Doni ad imperatorem pervenire, ac simul de Agathonis electione, indeque epistola quae Dono inscripta fuerat in Regestis Agathoni inscribi, dataque mensis mutari. At quidquid de his sit, nil arbitror opponi posse argumento ex allata Romana sub Agathone synodo ante Britannicae Ecclesiae dissidia celebrata, quae manifesto ostendit Agathonem sedisse Octobri mense anni 678, quo a praecedenti Septembri indictio 7 currere coeperat. Ita bene Dono Romano pontifice sedente, Reparatus Ravennas cogitare potuit de sua Ecclesia apostolicae Romanae subjicienda, juxta tradita ab Anastasio. Donus etenim sedere coepit quinta Octobris anni 676, Reparatus obiit III Kal. Augusti anni sequentis 677. Accedit rei eidem confirmandae excusatio Agathonis in epistola synodi occasione data, imo synodi totius nomine repetita in altera ejusdem argumenti, eademque occasione scripta, quae cum priori actione quarta sextae synodi habetur; ea enim studiosissime collecta argumenta exhibentur Augusto, quibus ostendatur longiorem moram disponendi ea quae pro mittenda ad laudatam sextam synodum legationem necessaria fuerant excusandam, quod prolixiori tempore opus fuerit ut episcoporum Occidentalium sententiae in synodis provincialibus praestandae haberentur, exspectarique deberent ab ultimis Britannis responsa, praeter alias ejusdem morae causas ab Agathone expositas, aegritudines videlicet suas, et doctorum virorum raritatem, de qua etiam Patres concilii nomine scribentes. Quae quidem longioris temporis moram probant intercessisse, ultra anni spatium extensam, ut ipse C. V. Papebrochius agnoscit in dissert. 15, de Pontificatu Agathonis; et fortassis ultra biennium, ut tot excusationum argumentis purgari deberet.

Negat ibidem vir doctissimus fidem adhiberi posse verbis quae deesse testatur in Graeca et veteri Latina editione, additis divali alteri post legatorum adventum Constantinopolim scriptae ad Georgium Constantinopolitanum episcopum. Sunt autem quae sequuntur:« Data quarto Idus Septembris Constantinopoli, imperante domino piissimo perpetuo Augusto Constantino imperatore anno 28, et post consulatum ejus 12. Cum enim, inquit, synodus coepta sit imperantibus a Deo coronatis serenissimis dominis Flaviis Constantino quidem piissimo, et a Deo decreto magno principe perpetuo Augusto imperatore anno 27, et post consulatum ejus a Deo instructae mansuetudinis anno 13, Heraclio vero et Tiberio a Deo consecrandis ejus fratribus anno 22, die 7 mensis Novembris, indict. 9, et hac ratione consequenter notentur omnes synodi actiones, necesse est ei qui divali praedictae addidit datam errorem obrepsisse in componendis annis imperii et postconsulatus.» Male propterea dici ait legatos Constantinopolim venisse anno uno citius, quam synodus ipsa fieret, et dilatam synodi ejusdem indictionem ad menses fere sex. Notat etiam quod in toto concilio nil mutatur in designandis tot epocharum annis, quarum prima et secunda sit imperii per Constantem patrem Constantino primogenito sub annum 654, et quinquennio post duobus aliis filiis communicati, tertiam vero« sumi post consulatum perpetuum depositum patre moriente XV Julii, anno 668, adeo, inquit, ut videatur imperator commodi majoris causa ad unam communem epocham mensi Octobri affixam revocasse omnes illas aeras, ne multiplicitas pareret confusionem in actis publicis.» Fatetur tamen se causam ignorare cur October electus sit, nisi ea dicatur, quod eo mense coeperint ex decreto paterno imperii ejus anni scribi, omissis annis consulatus. Agnoscit tandem versionem Latinam act. 9, die 8 Martii incipientem, notare annum Constantini 28, et sic deinceps prosequentem, quo epochae distinguantur; sed diligentiam hujusmodi sibi suspectam dicit, quod nihil mutet in fratrum Augustorum imperio, nil in annis postconsulatus, cum sentiat annum postconsulatus debuisse mutari in actione 16, quae fuit 10 die Augusti celebrata, et factum bene ait, quod observata sit mutatio indict. 9 in 10, actione 17, die 11 Septembris, quo fiat ut prioribus illis non egeamus.

Ex uniformitate tamen, qua postconsulatus anni in Constantino Pogonato Constantis filio signantur, arguit vir doctissimus Pagius, dissert. Hyp., part. III, cap. 4, n. 2, pag. 351, minime, ut in praecedentibus, intelligendam formulam postconsulatum signantem, ita quod excludatur annus consulatus, et a Constantino ipso novam numerandi formam introductam, qua consulatus adinstar tribunitiae potestatis esset, unde annos post consulatum numerare idem est ac numerare imperii annos. Hac observatione adhibita difflantur omnes Papebrochii conjecturae, et rite intelliguntur characteres supra notati, et agnoscitur eosdem aptissime inter se cohaerere. Annus enim aerae imperii Constantini est ipse 654, quo a patre Augustus renuntiatus est ante diem 26 Aprilis, quod indicatur ab actione 15 sextae synodi, in qua annus imperii ex 27 mutatur in 28, ut sentit laudatus Pagius; at si Latina versio teneat, mutatio illa fit act. 9, die octava Martii, et cogimur a Pagio in hac parte abire, et Constantiniani imperii initia ante diem illam collocare, et praecise die septima, qua actio 8 habita est. Illud tamen notari debet pro vigesimo octavo in Latinis scripto, in Graecis scribi ἔκτους εἰκοστοῦ ἑβδόμου, anno vigesimo septimo, ob quam rem actionis hujus 9 nullam rationem habendam pro multiplicandis imperii annis existimavit laudatus Pagius, sicut nec de reliquis usque ad 15, 26 Aprilis anni 681. Quod autem nec in ea actione, nec in subsequentibus usque ad 16, mutetur annus imperii Heracili et Tiberii, ex eo est, quod diverso et quidem posteriori mense in imperium asciti sint, sive Caesares declarati, anno 659. Cum demum act. 16 die 9 Augusti habita, eorumdem annus 22 in 23 multiplicetur, manifestum fit ante eam diem Caesares declaratos, ut Pagius observavit: postconsulatus etiam anni perseverant, quia cum tribunitiae potestatis adinstar notent ipsum annum imperii, ex quo Constantinus imperare solus coepit, indicant die 16 Septembris, quo postrema actio habita est, nondum completum fuisse annum 13, qui coeperat ante diem decimam Novembris praecedentis anni 680, quo prima concilii actio celebrata est, indeque conficitur Constantinum patri successisse serius, ac C. V. Papebrochius censuit anno 668, ut supra, Pagio facem praeferente, observatum est contra Anastasium, qui Constantis mortem diei 15 mensis Julii assignat. Divalis tamen Georgio Constantinopolitano datae characteres corruptos video, signantes Imperii annum 28 cum postconsulatus anno 12 IV Id. Septembris, nec sustineri posse cognosco ex mox dicendis.

Dum haec scribo opportune C. V. Pagius illustrissimo Magliabequio, cui bonarum litterarum cultores quantum debeant nemo ignorat, curante, dono mittit doctissimam epistolam abbati Nicasio, Divionensi canonico Gallico, idiomate conscriptam, qua dum selectiora nonnulla ex criticae suae chronologicae ad Baronianos Annales posterioribus tomis, anxie ab eruditis exspectatis, et propediem edendis, exponit, sitim totius operis gustandi auget. Porro ejus epistolae pag. 5, post medium, sentit Wilfridum electum quidem ad Eboracensem episcopatum anno 664, sed minime ordinatum ante sequentem 665, unde bene auctor catalogi episcoporum Eboracensium, a Labbaeo editi tom. I Bibliot., ait Wilfridum ab episcopatu pulsum anno 677, sui episcopatus duodecimo, quod traditis per Bedam congruere censet. Ait itaque Wilfridum anno sequenti Romam perrexisse, quo in itinere hiemasse anno 678 in Frisia ad paganorum conversionem intentum, Romamque venientem ante mensem Octobris interfuisse concilio habito, inquit, eodem anno, minime autem sequenti, cui ascribitur in omnibus conciliorum collectionibus. In eo autem Wilfridus suo episcopatui est restitutus, et in Angliam reversus est anno sequenti 679. Est in hac postrema assertione quod me a C. V. dissentire cogit. Concilium illud, in quo absolutum dicit Wilfridum, esse intelligit de quo supra egimus, annoque 678 ex certis notis assignavimus, qua in re assentientem eruditissimum virum gaudeo invenisse; at non video quomodo concilium hujusmodi illud sit in quo sit absolutus simul, et in quo inter Patres sederit, cum ex absolutione in una synodo percepta factum sit ut sederit in altera Romana, nec dubitare possimus de ea, cum esset in eadem, cujus epistola legitur act. 4 sextae synodi, Wilfridi ipsius subscriptio hujusmodi:« Wilfridus humilis episcopus S. Ecclesiae Eboracenae insulae Britanniae, legatus venerabilis synodi per Britanniam constitutae, in hanc suggestionem, quam pro apostolica nostra fide unanimiter construximus, similiter subscripsi.» Optime igitur utrasque synodos Romanas distinxit Malmesburiensis his verbis:« His decretis gloriabundus episcopus etiam jussu papae jussus est residere in numero sanctorum episcoporum CL, qui agitabant concilium contra illos qui unam operationem praedicabant in duabus naturis Domini nostri Jesu Christi.» Manifestum autem est synodum hanc Romanam, in qua Wilfridus resedit, cuique tanquam legatus a synodo Britannica deputatus subscripsit, non potuisse haberi ante initium anni 680, cum synodus Hedtfeldiensis, praesidente Theodoro archiepiscopo, habita contra Eutychetis, et Monothelitarum haereses, cujus nutu Wilfridus legatus in Romana subscripsit, habita dicatur« Ecgfrido rege Humbronensium, anno decimo regni ejus, sub die quintadecima Kal. Octobris, indict. 8, et Edilredo rege Merciensium, anno sexto regni ejus, et Aduulfo rege Estanglorum, anno decimo septimo regni ejus, et Lodthario rege Cantuariorum, regni ejus anno septimo.» Coepta itaque est synodus illa die 13 Septembris anni 679, cum indictio 8 fluere coeperat, nec nisi post aliquot menses quid ibi decretum, Wilfridusve legatus declaratus Romae audiri potuit; quorum vigore is ejusdem Britannicae synodi legatus in Romana anno 680 sedit, qua absoluta in Angliam remeavit. Observare autem lubet synodum Britannicam diutius prorogatam post Wilfridum legatum designatum, ita quod Patres synodi Romanae in synodica ad Constantinum imperatorem innuant eam nondum dimissam; excusationem enim diuturnioris morae exponentes, inter caetera haec habent:« Sperabamus deinde de Britannia Theodorum confamulum atque coepiscopum nostrum magnae insulae Britanniae archiepiscopum, et philosophum, cum aliis qui ibidem usque hactenus demorantur, exinde ad nostram humilitatem conjungere, etc.» Fit igitur ad initia anni 680 synodum secundam Romanam referendam esse, in qua Wilfridus tanquam Britanniae legatus sedit. Ad hanc item referendum est Theodori Ravennatis episcopi et suffraganeorum episcoporum sanum consilium, quo se, quod praedecessor morte praeventus complere non potuerat, Ecclesiamque suam unioni catholicae restituit, eoque honore inter caeteros metropolitas gavisus sit, ut solus Constantinopolim suae Ecclesiae legatum miserit, qui sextae synodo interfuit, seditque immediate post synodi Romanae legatos, ut ex ejusdem Constantinopolitanae synodi actis probatur. Haec ad Reparati et Theodori aetatem stabiliendam diligentius examinanda erant; hoc enim chronologiae, nodo soluto caetera nullam difficultatem habent, sed rite invicem cohaerent. Pro horum omnium et dissertationis totius coronide, examini hic subjicere cogitaveram praeceptum a Constante Constantini Pogonati patre editum favore Mauri episcopi, ejusque characteres ad crisim revocare; at haec aptius reservanda existimo, quae pertractentur in observationibus ad ejusdem Mauri Vitam subjungendis, ubi et ejusdem praecepti tenor dabitur.