Reader

VITA MAURI SCHISMATICI. CAPUT PRIMUM. Maurus diaconus et abbas S. Bartholomaei. Episcopus factus contendit cum Romano pontifice.

Maurus XXXIV. Iste fortis fuit viribus. Diaconus hujus Ecclesiae fuit, et Yconomus, et abba monasterii S. Bartholomaei extitit, ubi nunc, sicut conspicitis, ego sum, Deo favente, ex dimissione Sergii diaconi patruelis mei. Hic praedictus, ut dixi, pontifex multas vexationes cum Romano pontifice habuit, multa certamina, multos turbines, multas altercationes. Multis vicibus Constantinopolim atti git, ut Ecclesiam suam ab jugo vel conditione Romanorum averteret. Factumque est ita; et subtracta est Ravennatis Ecclesia, ne nunquam deinceps pontifices Ravennae sedis ad consecrationes Romam irent. Futurus pastor Ravennatis Ecclesiae nec illud regimen super se haberet, nec sub[ illius] Romani pontificis ditione foret aliquando, sed hic consecrassent suum electum a tribus suis episcopis, palliumque ex imperatore Constantinopolitano deferebat. Si nos discurreremus per multa, et longinqua itinera per ordinem narrare[ potui] quomodo hoc factum est, aut pro qua causa, vel quibus ingeniis; si hoc facere voluerimus, ut per omnia discurramus, chartas et atramentum expendo, et vos expectantes tardabitis. Diaconus et vicedominus istius Ecclesiae fuit; monasterium B. Bartholomaei apostoli, ubi ego abbas esse videor, ipse tenuit......

VITA MAURI SCHISMATICI. CAPUT II. Benedictus diaconus Siciliae rector. Siculi patrimonii ad Ravennatem Ecclesiam spectantis divitiae. Manipularius iterum in Siciliam missus: dives revertitur.

Igitur misit ad rectorem suum Siciliae nomine Benedictum diaconum, qui illo tempore regebat curam de causis ac rebus Ravennatis Ecclesiae, manipularium suum, et voluit ipsum rectorem Siciliae constituere per epistolam dicens: Satis nobis servitium placuit. Senuisti; revertere ad sanctam matrem Ecclesiam, ubi nutritus fuisti. Tempus est jam ut videam te, et istum nostrum Manipularium constitue rectorem post te. Si fieri potest, non sit tibi gravis haec nostra admonitio; quod si tibi gravis est hoc hujus, vide quomodo eum ad nos remittas. Ille autem sciens voluntatem pontificis, honoravit eum diversis exeniis, et donis, auro, argentoque, vasis concupiscibilibus, atque promiscuis aliis. Cum vero deducti fuissent ad navem, obsculati sunt se invicem, et valedicentes dedit illi trecentos aureos, et misit illum opimum ad pontificem suum. Tunc praedictus Benedictus diaconus venit iterum in Siciliam, exinde oneratis dromonibus quinquaginta millia modiorum tritici, sine quibusvis aliis aristis, aut leguminibus, pelles arietum rubricatas, et hyacinthinas casulas, et pluviales sericis exornatos, laenas, et caetera indumenta, vasa de auricalco et argento, solidorum aureorum triginta unum millia. Ex his quindecim millia in palatio Constantinopolitano, et sedecim millia in archivo ecclesiae deportavit. Haec pensio omni anno solvebatur, triticum vero semper ad mensam inde pontifex vescebatur. Reversus vero manipularius pontifici narravit omnia quae gesta sunt, et indicavit de donis quae sibi largitus est, et egit gratias absenti viro. Post tertium annum iterum misit eum, qui antea fuerat, in Siciliam ad praedictum diaconum, occasione data pro horto, quem tenebat, accessionem faceret, ut iterum muneraret eum; et misit, ut si non posset definire causam, ne quis invadat, etiam Constantinopolim pergite, et imperatori supplicate. Ille vero postquam legit missam sibi epistolam, suscepit eum honorifice, et dixit illi: Hortum, de quo agitur, dic domino meo, nos habemus. Cras maneamus illuc, et causam, pro qua tu missus es, sic faciam quod tu nunquam ad Siciliam desideres venire. Qui tribuit ei argentum multum, ponderaque auri plurima, et ultra non fuit ei, postquam Ravennam attigit, necesse ad Siciliam remigare.

VITA MAURI SCHISMATICI. CAPUT III. Maurus Romam a pontifice vocatus pergere renuit. Anathemate punitus, anathema in Romanum pontificem dicere audet. Mors utriusque.

Contigit eo tempore, ut papa Romanus mitteret ad eum legationem, ut Romam pergeret, volens eum subjugare suae ditioni. Qui accepta epistola legit, et complicuit dicens ad legatos apostolicae sedis: Quid est hoc, quod facere nitimini? Nonne inter nos statutum est[ et] sacramento confirmatum, ut nec ille adversus me, vel meam Ecclesiam, neque sui posteri successores meos inquietent? Meum chirographum apud se habet, et ego illius detineo post omnia inter nos conscripta, et sacerdotum meorum, et illius manibus roborata. In ipsius manibus praecepta pagina confirmata sunt. Etiam vos ipsi ibidem literas exarastis. His jussis non consentio. Revertimini ad eum qui vos misit, et quod audistis nuntiate. Qui reversi nuntiaverunt per ordinem gesta. Tunc indignatus papa jussit scribere epistolam obligationis anathematis vinculis innodatam, et ipse manu propria subscribens, ut si non ad apostolicam sedem Maurus archiepiscopus veniret, non haberet licentiam missas canere, nec ullus homo ad ejus communicationem accederet, neque quicumque clericus se illi adhaereret, nec ad sacrosanctum altare cum ipso accederet, nec ullam oblationem cum eo, vel pro eo offerret. Quicumque autem temerarius fuisset, et non observasset, Judaicis esset vinculis alligatus, et a regno Dei alienus fuisset. Haec omnia inserta in epistola deferunt legati Romanae sedis, et pontifici Mauro Ravennensis civitatis obtulerunt. Quas accipiens Maurus antistes tristissimas legit literas. Qui et iste ira repletus, non[ Forte in Bacch.] specie furiae, sed quasi furor irrevocabilis scribens et ipse epistolam similiter obligationis ex anathemate commissa, ut nec[ ille] papa licentiam haberet missas canendi, sicut nec iste. Ad instar Romanae epistolam suam scribere jussit, misitque Romam ad praedictum papam, quam lectam projecit a se, iterumque jussit colligi. Post haec voluit dirigere legatos Constantinopolim ad imperatorem, ut ec coerceret Maurum archiepiscopum ad concilium Romam ire; et quomodo ausus fuisset magistrum suum obligationis epistolam mittere. In tali vero obligatione mortui sunt ambo. Ex illa vero die nec Romae oblationes pro eo offerunt, nec hic pro isto; sed tantum omni hebdomada die quintae feriae post vespertinum officium expletum conveniunt presbyteri, diacones, subdiacones, clerici, et ingrediuntur in secretarium, et dividunt inter se bucellam panis, et botulos singulos, cyathum vini; et dicit presbyter, vel quicumque in ordine prior est: Requiem aeternam donet Dominus Deus animae illius, in cujus commemorationem haec sumpsimus; et caeteri dicunt: Jubeat Deus. Et his dictis recedunt. Aiunt alii quod post mortem ipsorum post plura tempora Romae in concilio haec causa discussa fuisset; qui providentia episcoporum quasi pro depositione illorum inciderunt summitatem cunpadis pedis dexteri. Sic illi, sic isti. In hora autem mortis suae vocavit omnes sacerdotes suos plorans coram eis, petens veniam, et dixit ad eos: Ego ingrediar viam mortis, contestor, et moneo vos, non vos tradatis sub Romanorum jugo. Eligite ex vobis pastorem, et consecretur a suis episcopis. Pallium ab imperatore petite, quacumque enim die Romae subjugati fueritis, non eritis integri. Et his dictis obiit, sepultusque est in ardica B. Apollinari.

VITA MAURI SCHISMATICI. CAPUT IV. Sepulcri lapis. Hunc Lotharius Augustus in Gallias abstulit. Corpus B. Apollinaris ex ardica in mediam basilicam translatum. Mauri epitaphium.

Mirae sepulturae ibi fuit lapis porphyreticus ante praedictam arcam pretiosissimus, et valde lucidissimus in modum vitri. Et apertis januis, quae respiciunt ad ecclesiam B. Severi, qui intuisset illum lapidem sicut in speculum, tam homines, quamque animalia, sive volatilia, vel qualescunque res inde transissent, quasi aenigma in speculum videre potuisset. Sed pene annos XII tempore Petronacis pontificis Lotharius Augustus tollere jussit, et in capsam ligneam super lanam inclusit, et Franciam deportavit, et super altarium. Sancti Sebastiani mensa ut esset, posuit. Praeceptum mihi a pontifice fuit ut ego illuc issem, ne caementarii incaute agendo frangeretur; sed corde dolore pleno in partem aliam secessi. Iste corpus B. Apollinaris, qui dudum in ardica ipsius conditum a Maximiano praesule, cum Juliano argentario fuit, exinde tulit, et in medio templi collocavit, et ipsius martyris historiam laminis argenteis infixit. Epitaphium vero desuper invenietis scriptum continens ita: Prima fides nostrisque pater promiserat olim Perspiciendum oculis, et legis voce vocandum, Christum concrebrans Christum sonat, omnia Christum. O nomen praedulce Mauri pontificis, lux et decus, Praesidiumque nostrum, requies o certa laborum! Blandus in ore sapor, fragrans odor, irriguus fons, Castus amor, pulchra species, sincera voluptas( voluntas). Si gens surda neget tibi tot praeconia, de te Tam multas rerum voces elementaque( tanta) Vidistis( vidisti) angelicis comitatum coetibus alte Ultima qua spatium non mensurabile tendit. Currens namque..... gradibus regemque sedentem Praemia digna ferens; quae te tam laeta tulerunt Eloquia merito primi sequaces defuisti. Tam generis tibi celsus apex, quam gloria fandi. Inviolatus amor, castae praeconia vitae. Ore decens, bonus ingenio, facundus et ore. Vota probata Deo, meritisque faventia sanctis Omnia quae voluisti prospera quae...... et idem. Optasti quidquid...... contigit, ut voluisti. Creditus et vitas hominum ratione medendi, Inde et perfunctae manet haec reverentia vitae. Virtutibus tuis ad culmen tuam relevasti sedem, Serta tenens apostolica ad jura propria collocasti. Nunc etiam manes placidus pia cura retractus, Et nunc perpetuo sentiris sub honore sepulcri. Corruptela patris nascentem turbida carnis Progenies Christum invenies de corde parentem. Et ante ipsam arcam invenies in pavimento tessellis exaratum continentem ita: Hic requiescit in pace Maurus archiepiscopus, qui vixit annos P. M. LXVII, qui tempore Domini Constantini imperatoris liberavit Ecclesiam suam de jugo Romanorum servitutis. Sedit ann. XXVIII, mens. X, dies XVIII.

VITA MAURI SCHISMATICI. OBSERVATIONES AD VITAM MAURI SCHISMATICI. Oeconomus ecclesiae, Latinis vicedominus. Abbates in clero. S. Bartholomaei Ravennatis abbatia. Sedes episcoporum Ravennatum in synodis. Constantini praeceptum a Mauro obtentum. Emendantur chronologica, series exarchorum ex eo suppleta. Autocephalia exorta in schisma abiit. Agnellus confutatus.

Maurus, quem vaferrimi ingenii hominem fuisse Agnellus ipse, licet Romanae auctoritatis satis impatiens, non obscure indicat, oeconomus ante episcopatum Ecclesiae Ravennatis fuerat. Oeconomum Graeci, vicedominum Latini dixere virum, qui ecclesiasticos redditus procurandos, et juxta canonem dispensandos, episcopo cleroque demandante, assumebatur, de quibus rationes reddere tenebatur. Constat id muneris institutum, cum demum ecclesiae, praeter fidelium oblationes, latifundia bonaque immobilia habere coeperunt, quorum redditus vix videbatur clericos curare posse, absque eo quod a rerum divinarum ministeriis distraherentur, quare statutum est plurium conciliorum decretis, quorum antiquius est Chalcedonense, can. 25, 26, ut id muneris in singulis ecclesiis laico demandaretur, a clero eligendo, qui postmodum ab episcopo constitutus est. De his Jacobus Gothofred. ad Tit. de bonis cleric. Cod. Theodos., ubi lex ea Theodosii et Valentiniani data XIII Kal. Januarii Ariovindo et Aspare coss. oeconomos ecclesiarum nominat, quare officium hujusmodi, dum lex illa ferebatur, anno videlicet 434, jam in usu erat. A tempore autem Ecclesii episcopi in Ravennati Ecclesia oeconomi munus in plures ex clero jam dispertiebatur, quibus id ab episcopo demandatum ostendunt litterae Felicis papae; eorum autem officium per haec explicatur.« Ad patrimonium vero ecclesiae ex eorum episcopi judicio....... ex clero personae electae cum solatiis, quae pro notitia deputaverit episcopus sub idonea fidejussione mittantur, quorum fides fuerit, et industria comprobata, ut et alimonia pauperum fraudem non patiatur, et quantitas patrimonii ecclesiae latere non possit, et unusquisque clericus sub timore Dei et proprii sacerdotis de his quae sibi commissa fuerint exponat fideliter rationes.»

Maurus non modo oeconomus Ravennatis Ecclesiae, sed et abbas S. Bartholomaei, exstitit, quo munere Agnellus ipse ex patrui resignatione ornatus fuit, ut ex hoc loco cognoscimus. Porro notius est quam quod huic probando operam impenderet Sarnellus in opusculo Italico de vita communi clericorum inscripto, nomen videlicet abbatis non semper indicium esset coenobii monachorumque, et plures ecclesias abbatiali titulo gaudere, quae ab initio clericorum fuerunt. Monent nos ea de re plura sequioris aevi monumenta, sed et illud novimus non modo a monachis ad clericos, verum et ad laicos multifarie migrasse nomen abbatis; videatur Ducangius in Glossario Latinitatis. Caeterum haec S. Bartholomaei, sicut et altera S. Mariae ad Blachernas, cui Agnellus idem praefuit, abbatia, clericos, non monachos habuisse censeo, licet vocetur nomine monasterii; etenim jam adnotatum est quid apud nostrum monasterii vocabulum ferat. Ravennatum rerum scriptores nil de S. Bartholomaei abbatia, nil de ejus titulo Mauro huic Agnelloque nostro tributo. Fabrus in sacris Ravennae monumentis indicat duas Ravennae ecclesias invocato S. Bartholomaei nomine consecratas, quarum una adhuc superstes non magni nominis, quamvis ab anno 1262 nota, quo ab Urbano ejus nominis quarto canonicis Ravennatibus diplomate asseritur, et eorumdem in illam jus confirmatur. S. Maria ad Blachernas, cujus abbas Agnellus, illa fuit quae modo S. Maria de Palatiolo, nostrorum S. Vitalis Casinensium monasterio unita, haud magno spatio Ravenna distans, uti haud obscure ex Joannis Angeloptis Vita indicat Agnellus ipse, cap. 3. Altera S. Bartholomaei ecclesia ibi fuit, ubi nunc templum elegans S. Romualdi nomine Deo dicatum, cum insigni Camaldulensium coenobitarum monasterio. Utra ex his duabus S. Bartholomaei ecclesiis Mauro, Agnelloque abbatibus laudanda sit, aegre definiri potest. Libentius suffragio meo priori accederem, quod extra pomoerium milliario fere a civitate distet, nec enim puto abbates hujusmodi ecclesiarum intra urbem curam gessisse per ea tempora Ravennae; et eam ad canonicorum jus antiquitus etiam spectasse. At de his satis, de quibus etiam egimus in praefatione.

Priora in episcopatu Mauro laudabiliter gesta mirum est ab Agnello omissa; at scriptor, qui episcopum ex eo laude dignum censuit, quo omnium odium apud posteros promeruit, ob autocephaliam videlicet tentatam, minime posterioribus priora congruere vidit, nec ista illis respondere, cum antea Ecclesiam suam Romanae subditam agnoverit Maurus, qui sciens volensque independens fieri tentavit. Praeclaram sane operam a Mauro praestitam conficiendae Monothelitarum haeresi in Lateranensi concilio sub Martino sanctissimo pontifice per Maurum Cesenatem episcopum et Deusdedit Ravennatis Ecclesiae presbyterum, testantur ejusdem concilii acta, de quibus late Rubeus lib. IV, ad annum 649. Ex priori laudatae synodi secretario constat in episcoporum serie Mauri legatos tertio loco numeratos, videlicet post Maximum Aquileiensem, et Deusdedit Calaritanum episcopos; verum in sententia dicenda primo omnium loco loquentes. Nullus autem non videt potiori ratione argumentum praecedentiae ex loco quo quisque sententiam dixit sumi, qui ex actis superstitibus certus sit, quam ex episcoporum subscribentium serie, quae descriptorum vitio variari potuit. Rem diserte eruditeque tractat Rubeus in Historia Ravennati, lib. V, pag. 283 et 284, ad annum 1040, ubi refert Clementem II celebre Romae concilium habuisse, cujus tamen acta exciderunt, in quo de Patrum consilio in contradictorio, ut aiunt, judicio contra Aquileiensem et Mediolanensem episcopos statutum est Ravennatem episcopum absente Augusto ad pontificis dexteram, praesente vero eodem, ad sinistram sedere, ex veteris Ravennatis Ecclesiae jure, cui minime offecisset quod Petrus quondam episcopus, Symmachi pontificis aevo, in Romanis synodis post Mediolanensem sedisset, quod id ex Petri moderatione factum, Joannes item pontifex Symmachi successor litteris suis testatum reliquerit. Rubeus Clementis diploma se vidisse in S. Vitalis Ravennati archivio ait. Illud Ughellus ex Ravennati tabulario exhibet, et ex eo nonnulla cardinalis Noris in dissert. de quinta synodo. Exstat et in Codice Estensi, in quo Agnelli liber, apographum diplomatis, cui infrascripta notariorum testimonia subjiciuntur.

« Ego Ubaldus Ravennas tabellio, et notarius S. Ravennatis ecclesiae, ut in authentico vidi, et legi, ita scripsi.

« Ego Artusinus, et Bartolinus, et Camelius de Artusinis, vidimus authenticum privilegium bullatum cum bulla D. Clementis papae.

« Et ego Paulus Scordili de Candia doctor decretorum, praepositus, S. Ravennatis ecclesiae illud privilegium in authentico vidi, et legi, et bullatum bulla plumbea apostolica, sed non more aliarum apostolicarum bullarum.»

Paulus Scordili is est cui nonnullorum Ravennatum episcoporum Vitas debemus, in appendice adjiciendas. De diversa bullarum plumbearum forma vide Mabillonium, de Re Diplom. lib. II, cap. 14, n. 10.

At ut ad nostrum revertamur, is relatis muneribus a Mauro ante episcopatum gestis transit statim ad simultatus quas cum Romano pontifice habuit, quem licet non laudet, ex temporum tamen calculis Vitalianum fuisse agnoscimus. Plurium annorum spatium his gerendis procurandisque episcopum impendisse ostendit, qui imperatorem Constantem impium sibique simillimum nactus, quemque post patrata recens in S. Martinum pontifices Romani in multis ex prudentiae legibus tolerabant, quod animo foverat de suae Ecclesiae autocephalia, complendum curavit, votique tandem compos effectus est in propriam et suorum perniciem. In eodem Estensi Codice, qui Agnelli librum continet, exstat Constantis praeceptum, ut vocabant, ipsum, cujus hic tenorem describendum operae pretium arbitror, cum ex eo lux haud spernenda Ravennati schismati intelligendo, Agnelloque illustrando affulgeat. Dolendum Exscriptoris vitio in plurimis deformatum ita, ut alicubi vix commodus sensus elici possit, et corrupta omnia restituere desperaverim. En ipsum prout exstat.

Privilegium Constantini[ Constantis, Bacch.] Eradii[ et Heraclii id.] imperatorum ad Maurum episcopum Ravennatem.

« Preceptum[ perspectum, id.] atque fidelem animum sanctitatis vestrae, quod circa nostrum pium imperiumquae hactenus exhibuit ipsius profecto operis nostram saepe demonstrat[ demeruit, id] pietatem, et quod propositum suum erga nostrum servitium amplius quam amplius[ prius, id.] vivaciter exerceat, non solum suggestio gloriosi exarchi nostri, unde praestita sibi indicat solatia, verum et suae relatio sanctitatis per Reparatum Deo amabilem presbyterum et vicedominum missa, per quam etiam ut multo amplius protectores existere debeamus Christo dilectae nostrae Italiae provinciae, vel sanctae ejus Ravennati Ecclesiae; et ideo boni pastoris pro commissi ovilis curam gerentis opus est pro quo et congruam dispositionem pro salute nostrae Christo dilectae Italiae provinciae agendam praecepimus per nostram piam jussionem Gregorio exarcho nostro, et hortamur sanctitatem vestram in omnibus pro nostro servitio........... habere. Quia autem et pro suae postulavit protectione Ecclesiae, credimus eam jam satisfactam esse, quia nihil neglectum est, quod ad salutem, stabilitatem, vel honoris augumentum vestrum vestraeque Ecclesiae pertinet, privilegiis eam munientes, quibus ab omni majoris sedis ditione exui, et suis esse juris eam sanctamque ejus post eam Ecclesiam, sancivimus, et firmam, stabilem, atque inconvulsam manere jussimus perpetuo. Sed et nunc pro ampliori alacritate[ claritate, id.] mentis ejus per praesentem nostram piam jussionem sancimus amplius securam atque liberam ab omni superiori episcopali conditione manere, et solum orationi vacare pro nostro exorando imperio, et non subjacere pro quolibet modo patriarchae antiquae urbis Romae, sed manere eam Αυτοc ερh αλον[ αὐτοκέφαλην, id.], et sanctam ejus post eam Ecclesiam, cum omnibus sibi pertinentibus per diocesim, et parochiis ordinatoribus, sicut reliqui metropolitae pro diversis reipublicae manentes provinciis, qui et a propriis consecratus episcopis, vestris videlicet, et decore palei, sicut nostrae divinitatis sanctione, superna inspiratione perlargitum est. Oportet namque nos eximia devotione honorare eos qui se nostro servitio toto mentis intuitu instanter devoverunt. Quid vero amplius est honorabile, quam ea quae ita a nobis pie tractata sunt, pertinentia ad honorem sacerdotis devoti, atque sinceri nobis nimium apparentis[ parentis, id.]. Provide hortamur paternam beatitudinem vestram Omnipotentem Dominum incessanter orare pro dilatanda credita nobis ab ejus majestate Romana republica. Fiat. Litterae imperatoris. Datum Kal. Martias Syracusa; imperantibus dominis nostris piissimis perpetuis Augustis Constantino[ Constante, id.] majore imp. anno 25, et post consulatum ejus ann. 14, atque novo Constantino Heradio,[ Heraclio id.] et Tiberio a Deo conservati filii; Constantini quidem ann. 14 Heraclio autem, et Tiberio ann. 7.»

Quod in primis in allato documento corrigi debuit, fuit multiplex chronologicus character corruptus a descriptore. Syracusis cum datum dicatur, spectat ad unum ex tribus annis qui fluxere inter 664 et 668, quibus Constans in Sicilia moratus est. Novimus enim« eum ingressum Siciliam per ind. 7.» Syracusis degisse ex Paulo Diacono, lib. V, cap. 11, licet Theophanes computans tempus, quo in Italia contra Langobardos rem gessit, Romaeque fuit, dicat eum sex annis in Sicilia moratum, qui etiam causam docet cur Constantinopoli discesserit, quod scilicet sibi metuens cogitaverit imperii sedem Romam transferre. Paulus ibidem tradit eumdem Syracusis degisse usque ad indictionem 12, quod verum est, nam occisus est circa Novembrem anni 668, cum indictio 12 jam coepisset numerari, nec id repugnat Anastasio, vel Theophani, ut visum fuit Baronio. Anastasius etenim indictionem 11 prorogat usque ad Kal. Januarii proximas, et bene subsistit cum indict. 12 annus imperii 27 Theophani signatus. Arbitror autem diploma ad annum 666 spectare, cum ex quatuor signatis characteribus duo anno illi conveniant, juxta quos duo reliqui sunt emendandi. Conveniunt autem annus imperii Constantis 25, et annus imperii Heraclii et Tiberii 7, quare annus postconsularis emendandus est 23, et pro Constantini anno 14 reponendus annus 12 adhuc fluens, finiendus tamen sequenti mense. Rationes calculi in hunc modum initi petendae ex praecedenti dissertatione. Mendose Constantis nomen in Constantini mutatur, quod familiare sphalma est in eorum temporum documentis, ut apparet ex conciliorum collectione Labbaeana.

Ex hoc autem diplomate Gregorium anno laudato 666 Ravennae exarchum fuisse novimus, et Theodori Calliopae magistratum cessasse. Stupebamus autem hujus exarchi tempus durasse ab anno 650 usque ad 686, annis videlicet 36. Ut horum tempora metiamur observari debet, innui in hoc diplomate Maurum imperatori sibi demerendo studuisse, illudque curasse, ut sibi exarchum benevolum redderet, arreptis quae ea tempora suppeditabant occasionibus. Inter has autem nullus dubito opportunissimam affuisse Romanorum in Constantem odium ob impiam S. Martini abductionem, ac deportationem, quare potuit Maurus ea agere quae amplissimae suae Ravennati diocesi in officio continendae plurimum conferebant. Verosimile autem est Constantem, qui ad facti invidiam avertendam Vitaliani, qui post Eugenium Martino successit, non modo electionem ratam habuit, sed, quod tradit Anastasius, renovavit privilegia, legatosque officiose habitos remisit, simulque ad S. Petrum muneris loco ferenda voluit« Evangelia aurea cum gemmis albis mirae magnitudinis in circuitu ornata,» verosimile, inquam, est Theodorum Calliopam, de quo nulla amplius mentio, ab exarchatu removisse, et Gregorium suffecisse. Hoc factum, ex conjectura, Eugenio sedente, cum satis sibi infensos exarchoque Romanos agnosceret, ex unanimi horum constantia in reprobanda Petri Constantinopolitani Patriarchae synodica,« quae cum majori strepitu,» inquit Anastasius in Eugenio,« est a Sancta Dei Ecclesia projecta,» nec permiserint pontificem missas celebrare in basilica B. Virginis, antequam spoponderit se minime eamdem aliquando suscepturum. Itaque circa annum 658 Calliopam revocatum reor, et Gregorium suffectum, quem statim Maurus duxerit ad sua vota praeparandum, occasione imperatoris in Romanos pontifices infensi, et de Langobardorum potentia meticulosi, ac ob id cogitantis in Italiam cum exercitu transmittere. Post hunc Gregorium Theodorus, alter a Calliopa, subrogatus est, qui et Theodoro episcopo sedente, Ravennae erat, ut infra patebit, et usque ad annum 686 in magistratu perseveravit. Novum exarchum post Constantis obitum missum, illud facit ut credam, quod ut plurimum Augusti cum soli imperare coeperunt, revocato qui sub praedecessore administraverat, alterum in provinciam mittebant. Ita a Mauritio Smaragdus, a Phoca Smaragdus iterum, ab Heraclio Joannes Demiges, seu Remiges, et a Constante Theodorus Calliopas missi sunt. Sunt ob quae credam Theodorum hunc juniorem Calliopa et Gregorio meliora consilia fovisse, quippe eo magistratum gerente Ravennas Ecclesia Romani pontificis jus fassa est, et ad ejus unitatem rediit.

Officii mei hic est in primis Agnello narrata uti veritati contraria refellere, ubi falso innuit chirographum olim inter Maurum et sanctissimum Romanum pontificem firmatum.« Nonne( Maurum loquentem inducit apostolicae sedis legatis) statutum, et sacramento firmatum, ut nec ille adversus me, vel meam Ecclesiam, neque sui posteri successoresque meos inquietent?» Porro Vitalianus is fuit qui inter sanctos in ecclesiasticis tabulis scribi meruit, quique ea proinde in tuendis Ecclesiae Romanae juribus constantia fuisse certum est quae opinioni hujusmodi responderit, quam nonnisi impius inficietur. Virtutis hujusmodi argumentum sane praeclarum habemus ex ejusdem epist. 1 ad Paulum Cretensem archiepiscopum, quem ibi severe arguit, quod Joannem Lappae episcopum ad se appellantem, contra canones cohibere tentasset. Hunc et in synodo Romae coacta a metropolitano praedicto injuria affectum absolvit. Non potuit itaque ejus virtutis et sanctitatis pontifex, qui appellationum jus contra Orientalis Ecclesiae metropolitam praeclare tueri voluit, quique eo nomine ab Anastasio laudatur, quod« regulam ecclesiasticam atque rigorem, ut mos erat, omnino conservavit,« suum in Ravennatem episcopum jus negligere, et; quod indignum fide, in suae Ecclesiae detrimentum pactis hujusmodi consentire. Restitit enimvero, et excommunicationis mucrone Mauri jugulo adacto, autocephaliae per nefas a Constante Augusto statutae initia tollere ingenti animo curavit, quod et Agnellus ipse testatur. Constans, quamvis omnium consensu impius Monothelita, quod eorum temporum et Italiae vices exigebant, Catholicum se demerendo pontifici simulabat, et licet ob eamdem causam Gregorii exarchae opera, ut sibi archiepiscopum Ravennatem devinciret autocephaliae praeceptum concesserit, minime tamen Vitalianum ad consensum adigere tentaverit, quem ob id alieno a se animo futurum timebat. Ex ipso quod dedimus Constantis praecepto id haberi puto, quod haud dari oportuisset, si Vitalianus in propria causa suo juri chirographo et sacramento cessisset, vel si post cessionem pontificis nihilominus idipsum suo edicto firmandum existimasset, id agens, de pontificis consensu meminisset. Praeceptum autem hujusmodi typi nomine apud Anastasium indicari puto in Leone II quod Pogonato imperante tandem« ad amputanda scandala sedis apostolicae restitutum est; cum( videlicet) percurrente divali jussione clementissimi principis restituta est Ecclesia Ravennatis sub ordinatione sedis apostolicae.» Idque ex eo confirmatur quod typi vocabulum significandis imperatorum constitutionibus passim usurpatum novimus, quam in rem Ducangius in Glossario hunc ipsum Anastasii locum affert. Ex hoc aliisque Anastasii assertis, quid Maurus ausus sit, quid et a quo obtinuerit autocephaliam videlicet, intelligimus, quam non pontifex, sed Constans concessit, quaque non eximeretur a jure illo quo pontifex toti Ecclesiae praeest, sed a patriarchico, seu veteri metropolitano quo ab initio Ecclesiae unus fuit in Occidente metropolitanus, uti in dissert. de Hierar. Origin. satis probatum puto. Saecularis potentiae viribus se voti compotem existimavit Maurus, et eadem via posse se tueri sperans, pontificem statim ultorem sensit, cum anathematis interminatione ad obedientiam est vocatus; at homo superbus et pervicax horribili temeritate ausus in pontificem ipsum anathema dicere, et in schisma dilapsus est. A schismate Ecclesiam Ravennatem Theodorus omnino vindicavit, et sub Leone II autocephaliae praetextus omnis ablatus est, cum typus, praeceptum videlicet Constantis, restitutus.

Verum in Ravennati Ecclesia veteris pervicaciae id remansit, quod crediderint clerici rationem haberi debere anathematis per summum nefas a Mauro in Romanum pontificem intorti. Ob id in sacrificio ad altare haud credidere Vitaliani nomen recitandum. Ejus rei jure Agnellus narrat, in secretario,« omni hebdomada die quintae feriae post vespertinum officium expletum,» convenisse clerum, et accepta« buccella panis, botulis singulis, et cyatho vini, requiem aeternam a Domino» animae, illius bene precatum. Video sane in his quod cum horrore detester, neque enim censeo absque errore creditum pontificem Romanum per quemlibet cujusvis dignitatis praesulem anathemate potuisse feriri. Caeterum haec in spretum pontificiae dignitatis facta aliunde quam ex praedicto capite si quis videat, habebit profecto causam ob quam mecum Ravennatis cleri temeritatem vituperet. Si quis vero censeat et haec falso ac ex perversorum rumoribus Agnello narrata, libentissime in ejus sententiam me ire cupientem habebit, qui nobilissimae Ravennatum Ecclesiae famam unde quaque a similibus vindicari posse optarem. Quod autem rumore ferebatur in concilio quodam decretum circa censuras hujusmodi utrimque licet dispari effectu latas, quidque significet« cumpadis pedis dextri incisa, sicut me non intelligere lubens volensque fateor, ita inter aniles fabulas vulgique perversos rumores computandum crediderim. Epitaphium in fine Vitae descriptum cum emendare desperaverim, ut jacebat in Ms. descripsi. Caetera clara satis sunt, ac ea in primis quae spectant ad patrimonium Siciliense. Optandum scire quo nomine pensio ingens Constantinopolitanae aulae solveretur quotannis quindecim millia aureorum.