Reader

VITA SERGII. CAPUT PRIMUM. Sergius ex laico et uxorato episcopus. Ejus uxor Euphemia diaconissa effecta est. Clerus episcopo infensus. Episcopus novos sacerdotes creat et diaconos. Compositis rebus, hi diverso habitu et in inferiori ordine ministrant.

Sergius XL. Juvenis aetate, brevis corpore, ridens facie, decorus forma, glaucis oculis, nobilissimis ortus natalibus. Iste laicus fuit, et sponsam habuit, quam, postquam regimen Ecclesiae suscepit, eam Euphimiam sponsam suam, diaconissam consecravit et in eodem habitu permansit. Quin in tempore istius zelum sacerdotibus, et verum non[ virginum] habentibus, non unitis animo scissa est multitudo, et postquam Romae consecratus est, spreverunt eum sacerdotes, separaverunt se ab eo ministri, et nullus erat qui cum eo ad sanctam accederet aram. Haec autem civitas vexabatur a Langobardis et Veneticis. Non possumus per tanta discurrere, quia olescit; tamen compendii proferimus causa[ proferamus causam]. Pontifex vero misit ad diaconos, et ad reliquos ministros Ecclesiae, ut se omnes in gremium conglobarent Ecclesiae; at illi in ipso perdurantes doloris stimulo renuerunt. Tunc excogitato consilio, consecravit presbyteros, et diaconos. Illi vero duri corde haec audientes venerunt, et die Dominico cum eo ad solemnia missarum processerunt: novellae vero oves, quae se putaverant sublimiter stare, a veteribus sacerdotibus repulsi sunt, et verecundati oppilaverunt ora. Tunc pontifex blande et leniter priores refovens sacerdotes, blanda circa eos eloquia fundens, quousque ab ira eos in mansuetudinem revocavit. Tunc inter se multa volventes post foedus pacis statuerunt de novella consecratione, ut diacones dalmatica superhumerale imponerent more Graecorum, et circa altare assisterent; et ex illo die coeperunt levitae multiplicare, nam canones prohibent apostolica auctoritate muniente.

VITA SERGII. CAPUT II. Zachariae pontificis, qui Pipinum regem unxerat, adventus Ravennam. Missam celebrat, et endothim donat. Aistulphus et Romae et Ravennae dona offert. Petrianam ecclesiam restaurat. Alia de eodem.

Eo namque tempore Zacharias papa Romanus egressus de Roma, oras attigit Franciae postulans tutamina, atque praesidia ad expellendos Langobardos a Romanorum finibus, quia Aistulphus rex Italiam duriter opprimebat. Sed, ejecto a solio Francorum altero rege, Pipinus sceptrum regni accepit, et papae manibus benedictus est[ atque] chrismate sacro perunctus est, Romamque reversus est. Et antequam reverteretur Romam, in ecclesia beati Apollenaris missam celebravit, et endothim ex blatta alithena cum margaritis mirifice ornatam obtulit, et suum nomen ibidem exaratum est. At ut vidit Aistulphus rex, quia undique super se ingravata essent mala, dextera Italis petit, quia tempus eum non adjuvabat, et ivit ad limina B. Petri principis, et obtulit dona, et exenia multa; deinde Ravennam reversus chlamidem ex auro pictam, qua erat indutus, super sanctum altarium Ursianae ecclesiae posuit. Ecclesiam Petrianam, quae funditus eversa est per terraemotum, sponte aedificare voluit, et pyramides per gyrum erexit, columnas statuit, quae manent usque nunc, sed non consummavit. De praedicto rege[ qui], nomine Aistulphus[ rex] vocatus est. Eloquar, an sileam? Tamen narrabo. Quinque in una hora, in uno partu, ex uno ventre parvulos sua peperit mater. Quod cum nunciatum regi fuisset, et innotuisset admiranda res, novo inito consilio, jussit eos ante se deferri in unum maximum calathum; et videns eos, noluit eos projicere in sterquilinium. Horrebat esse pater, qui fuerat genitor. Praecepit deferri regalem contum, dicens suis: Quicumque ex eis manu contum adstrinxerit, hic vivat. Statim ut in medio contus positus est, inter caeteros fratres iste contum tenuit extento brachio. Tunc vocavit eum pater Aistulphus. Revertamur ad superiora eloquia.

VITA SERGII. CAPUT III. Sergius a Romano pontifice, uti contra canones ordinatus, judicio sistitur. Novus pontifex Sergium suae sedi restituit. Hic D. Nicolao gratias agit.

Vir autem iste Sergius praesul, cum Paulus[ Stephanus] papa Romanus iter per Franciam[ Franciae iter per Tusciam] pergeret, non ei obvius fuit, et indignatus papa, de valle quae dicitur Calle Collata, quae rustico more Galliata dicitur, cum ira magna eum exuit[ exivit del. eum]. Lustrato Langobardorum regno, calcata praeexcelsa munia, Jovis montis pertransiit jugum; deinde Franciae arripuit iter, et quidquid ad Pipinum postulavit regem, obtinuit: deinde reversus, Sergium archiepiscopum vexare coepit. Ille autem fiduciam habens in rege, ut[ rex] adminiculum ei praeberet, et fefellit illum; et deductus est Romam a suis civibus, atque fraude deceptus. Et congregatis episcopis jubente papa, voluerunt eum honore privare, et de gradu pontificali projicere. Apostolicus talem contra eum proferebat sententiam: Neophitus es; non ex ovili fuisti, nec secundum canones in Ravennensi Ecclesia militasti, sed subito invasisti cathedram, quasi latro, et sacerdotes tuos, qui digni de his Ecclesiae perfrui, repulisti, et per secularium favorem, potenter tamen, sedem obtinuisti. Ad haec Ravennae pontifex aiebat: Et non mea praesumptione, sed elegerunt me clerus, et plebs universa. Interrogasti per ordinem canonico more, et de me omnia vobis patefacta sunt, quomodo laicus fui, et sponsam habui, et ad clericatum perveni, et cognitum vobis factum est, et dixistis, nullum obstaculum mihi esse potest. Postquam talia de me sensisti, cur me consecrasti? Diversas autem sententias inter se episcopi ferebant, et infra unumquodque cubiculum cordis magna quatiebatur tempestas. Dicebant enim omnes: Quomodo possumus, cum simus discipuli, magistrum judicare? Haec audiens papa, in furore versus asseruit se die crastino manibus suis orarium a collo ejus evelleret. Tunc Sergius antistes Ravennensis nocte eadem cum lacrymis projecit se ad altarium B. Nicolai, et se totum in magnis lamentis dedit. Prostrato corpore tandiu lacrymas fudit, quod locum ubi moerebat valde roravit, et rivulos produxit. Judicio Dei nocte illa mortuus est Paulus[ Stephanus] papa repente raptus est subito, quievit, et tenuerunt eum sui occulte usque mane. Insurgente vero aurora diei, antequam ex eo radius solis splendesceret, et terram Phoebeo perlustraret radio, venit ad eum Stephanus[ Paulus Bacch.] urbis Romae diaconus, germanus praedicti papae, in ipsa custodia ubi Sergius pontifex erat. Ait ad eum: Quid mihi daturus es, si reversus fueris cum pace ad domum tuam, et omni honore et dignitate ampliatus? His auditis praesul, quasi de laqueo ereptus, et egressus, ait: Non parva tibi statuo dare munera, nisi quod audis, facio. Veni tu ipse Ravennam, et ingredere infra episcopium in ea ecclesia, et scrutare diligenter omnes gazas ipsius domus, aurum, argentum, vascula, nummos; omnia sint tibi data, et quantum vis pro benedictione dimittere, dimitte. Super haec verba, juraverunt sibi mutuo. In ipsa vero die electus est praedictus Germanus defuncti papae in solio apostolatus, et statim solvit omnes captivos, et omnibus noxiis veniam concessit. Tunc jussit venire Sergium Ravennensem pontificem cum omni honore, et gloria, et cum vidisset eum, sublevavit se de sella ubi sedebat, et eum prostratum humo, et vultu submisso, elatis manibus sublevavit, et irruit super collum ejus obsculans eum, et jussit deferri sedem illius juxta sedem suam, et locuti sunt inter se pacifica, et dulcia verba, et permisit eum redire ad sedem suam cum gaudio magno et alacritate. Post tertium annum Ravennam ingressus est, quem suscipientibus cum[ eum] suis modica gratulatio fuit, et modica quies. Ivit Sergius pontifex ad monasterium B. virginis Mariae, quae vocatur Cosmedim. Post missam celebratam prostravit se ante altarium B. Nicolai, orans diutissime, et lacrymas fundens, quae apparent usque in praesentem diem.

VITA SERGII. CAPUT IV. Pontifex Ravennam venit. Clerus in eum infanda machinatur. Uviliaris diaconi sanius consilium. Plura pontifex asportat. Sergius uti exarchus regioni imminet. In pontificem rei Romam abducti. Alia ad Sergium spectantia. Aliqua desunt. Omnia caute legenda.

Eo namque tempore exiens Stephanus[ Paulus Bacch. hic et infra] papa Romanus Roma, Franciae arripuit iter, properans hinc Ravennam, infra episcopium ejus applicitus est. Scientes autem et videntes sacerdotes quod ipse scrutaretur gazas, atque omnes opes ecclesiae deglutire deberet, erant inter eos incommoda verba. Alii dicebant, Suffocemus eum; alii, Non, serventur ecclesiae fortunae. Erant dispares voces in vulgo. Tunc Leo diaconus, et ipsius domini vicedominus sacerdotibus dixit: Cum coeperit depopulare omnia[ vocemus eum occulte] quasi aliquid ad ostendendum ei, et praecipitemus eum, ut demersus in profundum aquae nunquam compareat. Hoc erat inter eos consilium, et verba incommoda, ut[ et] commoda agebantur, ut[ et] conclusa; alii cum quasi facta fuissent, remotionem criminis meditabantur. Audiens hoc Uviliaris archidiaconus istius sedis Ravennae de monasterio S. Bartholomaei, qui illo tempore ibidem sistebat abba, ubi, Deo favente, post ipsum quartus ego sum modo, ad episcopium ecclesiae cum summa velocitate occurrit, et vidit omnes sacerdotes in talibus machinamentis sermocinationum sistere, et diversa inter se consilia volvere, agnoscens suum in contraria coeptum, complosis manibus contra eos vocem misit: O quanta insania, fratres, si ista meditati estis! dirimere pontificem? Non aequa consilia in pectoribus vestris gestatis. Adquiescite mihi, ut papa honorifice hinc abscedat, manusque vestras servate innoxias, et sacramentum praesulis nostri servemus illaesum. Cum incumbere coeperit atra nox, et Romanorum cum fuerint corpora ex dapibus, et lucidissimo lyaeo plena, prima quies, quasi sepulti jacent, cuncta atrii lychnia extinguantur, ne illis flammae candelarum nocte solatia praestent, et quod possumus occulte abdicare, omnia impustellentur[ in cryptis celentur], ignorante pontifice nostro. Apertis locis divitiarum, quas papa Romanus invenerit, tollat. Placuitque omnibus hoc consilium, et decreverunt quia haec Uviliaris melior est quam caeterorum sententia prolata mente[ et] ingressi sacerdotes infra singula loca gazarum, absconderunt quantum valuerunt. Intempestivo vero noctis venit praedictus papa Stephanus. Allatae sunt ante eum omnes claves a vestiariis ecclesiae, et reserata sunt ei omnia ostia. Abstulit reliquias quas non potuerunt sic citius occultare, ex auro[ plenas] balantias novem, vascula argentea plurima, et coclearia argentea tractoria, quaternaria una, et diversas alias aureas, et argenteas species, et sic in Franciam perrexit una[ unam vero cum cloaribus Romam transmisit. Tunc cognitum Ravennensibus civibus, postquam papa egressus est, depopulationem ecclesiae, voluerunt prosequi plaustrum, quod argentum vegebat[ vehebat], sed timidi, vehiculatores in Ariminum delati sunt, et Ravennenses ad suam reversi sunt civitatem. Igitur judicavit iste a finibus Perticae totam Pentapolim, et usque ad Tusciam, et usque ad mensam Uvalani, veluti exarchus, sic omnia disponebat, ut soliti sunt modo Romani facere. Reversus vero papa Stephanus ex Francia Romam, inito antea cum archiepiscopo consilio per nimia blandimenta et pacificas epistolas ad aliquantos nobiles Ravennenses judices misit orantes[ hortantes], ut Romam pergerent illi qui in necem pontificis consenserant. Inter quos etiam avus patris mei fuit, et tandiu Romae sunt coarctati, quousque omnes ibi mortui sunt. Et post haec conjunxit foedus pontifex cum Veneticis, ut ne deterius quid ei contingeret, et postmodum eveniret, quia fefellit eum Langobardorum rex, et ultra non fuit credulus illi, et distributa pecunia juventibus[ Forte, juvantibus, Bacch.], VII balantias per nobilissimos viros aurum expendit. Aedificavit iste cellam B. Apollenaris de parte virorum, ubi et monachos statuit, et reliquit ibidem multas possessiones.............

VITA SERGII. OBSERVATIONES. AD VITAM SERGII. De veritate narratorum in Vita Sergii ad Romanos pontifices spectantium. Novus clerus a Sergio ordinatus. Superhumerale diaconorum. Monasterium sancti Hilari Galiatae. Tempus quo Sergius Romae detentus est. Ditionis Ravennatis fines. Descriptoris hujus Codicis inepta supplementa.

Hic enim vero Agnellus, quod vulgo apud Ravennates irreligiose aeque ac inepte ferebatur, irreligiosus et ineptus conscripsit. Acta diversorum, quaeque alio ac alio tempore evenere, commutatis personis, ac temporibus, eo contorserunt Ravennates, quo sanctissimos duos Romanos pontifices Stephanum III et Paulum I, quorum hic, et in Martyrologio Romano, et apud Petrum de Natalibus inter divos numeratur ad 28 Junii, invidiose traducerent. Scilicet nec Ravennas schismaticum virus plane evomuerat, nec vulgus ferox dominatum Romani pontificis patiens ferebat. Vera hic nonnulla indicanda sunt brevissime, ex quibus puto mendacia narrata conflata fuisse, et apud Ravennates invaluisse, quae Agnellus libenter uti sua, pro ea qua laborabat rerum ignoratione, et erga Romanam majestatem aversione, descripsit. Primo igitur constat Stephanum III difficillimis temporibus sedisse, cum Aistulphus Langobardorum rex dire Romanam Ecclesiam vexabat, et Ravennam cum exarchatu occupabat. Constat etiam pium strenuumque pontificem in Gallias ad Pippinum ivisse, cujus ope Aistulphus coactus est Ravennam ac exarchatum reddere, quod actum ind. 9, id est anno 756. Mortuo ind. 10, VI Kal. Maii Stephano, post XXXII dies ejus frater S. Paulus I electus est pontifex, cui Stephanus ejus nominis IV post luctuosum Constantini schisma successit anno 768. Porro hoc Stephano sedente Ravennas etiam Ecclesia post Sergii archiepiscopi mortem schismate laboravit, intruso Michaelio ejus Ecclesiae scriniario, Mauritii Ariminensis ducis Langobardi potentia freto. Tentata est summi pontificis constantia munerum copiosa promissione, ut Michaelium consecraret; at frustra: ille enim sui officii memor intrusum repulit, et Leonem legitimum electum defendit. Haec fere ex Anastasio, cujus ea adnotari debent ad Ravennatis ecclesiae expilationem spectantia:« nullo modo( Michaelius intrusus) apostolicis admonitionibus acquiescere voluit, dansque plurima munera Desiderio Langobardorum regi, et cymilla, et ornatus ipsius ecclesiae, cum aliis diversis speciebus, brachio forti per unius anni curriculum et eo amplius ipsius episcopium invasum detinuit, denudans atque in magnam paupertatem redigens.» His observatis materias habemus, quibus perperam collocatis, Agnellianae narrationis portentum compactum est. Cum haec Ravennatis Ecclesiae spoliatio Stephano IV Romano pontifice sedente facta sit, Stephano est tributa, et quod Michaelius intrusus Desiderio dedit, et Stephano refutanti obtulerat, Stephano datum a Sergio confinxere. Id autem ea occasione factum comminisci placuit, qua cum Sergius idem dicere causam debuisset, quod ex laico ad archiepiscopatum transierat, quod quidem sub Stephano III evenit, ab ejus successore sancto Paulo est absolutus. Verum cum Pauli nomen repugnaret, et sub pontifice Stephano Ravennas ecclesia a Michaelio expilata sit, commutata sunt tempora et nomina, diversaque virorum et rerum phantasmata in unum quasi insomnium conflata sunt. Nullam itaque fidem hic meretur Agnellus, nec ulla inde nobis utilitas provenit, praeter eam qua agnoscimus quibus opinionibus per ea tempora clerus et plebs Ravennatis Ecclesiae laboraret, quod minime historiae inutile censeri debet; juvat enim apprime veritati dignoscendae opiniones populorum et sensa pro certis temporibus recta aeque ac perversa perfecta habere; quam in rem plura afferri possent, si id argumenti praesentis esset, quod olim fortassis praestare operae pretium erit. Certe utile admodum esset historiam opinionum praejudicatarum pro regionum ac temporum diversitate exarare; inde enim optimum subsidium haberemus, quo de plurimis quibus in veterum lectione intelligendis torquemur judicaremus. Unum hic ad Paulum I sanctissimum pontificem spectans adnotare placet. Sanctitatem ejus, quae publicis Ecclesiae tabulis est consignata. in dubium revocare nefas. Qui tamen forte apud quempiam eorum temporum scriptorem legeret quae quomodolibet ejus famae officere viderentur, in transversum agi posset, ignorans pontificem, illum, licet sanctissimum in Romani tamen populi perversa opinione fuisse, eum Constantinus in Romana synodo sub Stephano IV professus sit,« se vim a populo pertulisse, et per brachium populi fuisse electum, atque coactum, in Lateranense patriarchium deductum, propter gravamina et praejudicia illa quae Romano populo ingesserat domnus Paulus papa.» Scilicet S. viri ex eo etiam capite in divorum albo conscribi meruerunt, quod apud suae aetatis homines male audierint, odioque habiti sint; et haec agnoscere certisque documentis perspicere, sanctitatis opinioni, quam apud posteros obtinuerunt, augendae stabiliendaeque optime prodest. Et haec quidem animadvertere placuit, ut quae Agnello hic narrata sunt, si cui S. Paulum quomodolibet tangere videantur, sanctissimi ejus pontificis virtuti et constantiae astruendae inserviant, qui sanctorum et Christi etiam conditionem passus est, odio habitus a perversis, calumniisque vexatus.

Recusantibus presbyteris et diaconibus Ravennatis Ecclesiae ob simultates et dissidia, quae unde nata fuerint ignoratur, cum episcopo ad sacra missarum solemnia ministrare, Sergius aliis pluribus et inopinato ordinatis effecit ut qui ex pervicaci dissidio ministrare renuerant, et invidiae vitio, quo recens ordinatos excluderent, tanquam sibi jure debitum ministrandi officium expeterent. Turbae ea conditione compositae dicuntur,« ut novi diaconi relicta dalmatica superhumerale imponerent more Graecorum, et circa altare assisterent,» Dalmaticis uti proprio habitu diaconos Romanae Ecclesiae usos, alias autem nobiliorum Ecclesiarum, ex Romanae concessione, observaverunt eruditi. Ea itaque Ravennatum diaconorum praerogativa ab his qui antiquae ordinationis jure se tuebantur retenta est; recens ordinati dalmaticis uti vetiti sunt, et dalmaticae loco superhumerale, quo more Graecorum uterentur, concessum. Superhumerale hoc loco, non quod solet, sed quod Graecis ὠράριον dicitur, intelligi debere existimo, fasciam videlicet longam a sinistro humero utrinque dependentem. At hac eadem supra dalmaticam usos Latinae Ecclesiae diaconos constat ex veteribus monumentis. In eo Graecorum et Latinorum discrimen fuisse autumo, quod Latini orarium supra dalmaticam contra ac modo fit, Graeci vero supra talarem longamque tunicam deferrent, uti videre est in tabula 10 ex exhibitis Ducangio ante Glossarium Graecitatis. Diaconi itaque Ravennates recenter ordinati, exuta dalmatica, orarium immediate supra albam deferre debere statutum est. Ita multiplicati diaconi, factique duplicis generis, quorum alii dalmaticas deferebant, alii sine dalmaticis procedebant. Id etiam cautum, ne episcopo celebranti propius assisterent novi diaconi, sed circa altare longius starent, nec sacra, ut priores, attingerent. Agnellus, qui de his agens orarium superhumeralis nomine vocat, in hac eadem Vita superhumerale orarii vocabulo significat, ubi ait papam« asseruisse se de crastino manibus suis orarium a collo ejus evellere.» Pallium intelligit praecipuum metropolitae ornamentum.

Quae de Zacharia summo pontifice Ravennam veniente scribuntur, loco non suo narravit Agnellus, cum, ut in superioribus ostensum est, a Stephano III Sergius sit ordinatus. Stephano eodem agente Aistulphus adactus est Ravennam et Pentapolim dimittere. Hunc ad limina apostolorum cum muneribus quae obtulit venisse ait noster. Id factum fuerit oportet, cum Stephano in Gallias Pippinum vocaturo abeunte, Langobardorum rex sibi timere potuit. Ravennae etiam ob id Petrianae ecclesiae reparandae manum admoverit. Quod Stephani iram incurrerit Sergius, quia venienti pontifici minime obviam accesserit, quare a Galliis ille regressus, monasterium Galiatense abstulerit, falso tradit Agnellus; veram enim causam docemur a S. Paulo in diplomate quo monasterium idem Sergio restituit.« Contigit, inquit, eo( Stephano scilicet) revertente suum peragrari iter per monasterium B. Hilari situm in territorio Populiensi. Cessante aemulorum saevitia gravissime atque cum maxima honoris humilitate susceptus est ab Anscauso quondam Populiensi episcopo, et abbate ipsius venerabilis monasterii.» Hinc officiis hujusmodi permotus dicitur, quod« vicissitudinem propensi beneficii eidem Anscauso episcopo irrogans, praedictum monasterium diebus vitae suae fruendum illi concessit.» Lubinus in notitia abbatiarum Italiae, lit. G, ait in Codice taxarum camerae monasterium hoc modo S. Hilarii, modo S. Ellarii de Galeata vocari, constructumque a S. Hilaro ad fluvium Bedese, et praediis locupletatum ab Olibrio, quem S. Hilarus sanaverat. Addit in illud introductos monachos Camaldulenses anno 1448, et monasterium in excelso monte situm, unde utrumque mare conspicitur. Itinere igitur admodum difficili usus est pontifex, cum ex Galliis Romam reversus est. Potuit igitur idem Pippino de suo itinere ea scribere verissima:« Tradidimus enim corpus et animam nostram in magnis laboribus, viam spatiosam et longinquam provinciam valde fisi in vestra fide, per Dei nutum illuc profecti sumus afflicti nive et frigore, aestu et aquarum inundatione, atque validis fluminibus, ac atrocissimis montibus, seu diversis periculis.» Per Galiatae fortassis montes tutius a Langobardis pontifex in Tusciam transiit, quam Aemilia Flaminiaque procedens.

Tribus annis Romae inter reos Sergius degit, qui moriente Stephano, Pauloque sedente, ad propria rediit. Stephanus obiit VI Kal. Maii et circa Junii initia Paulus est ordinatus anno 757. Per aliquot itaque menses Romae moratus est post Pauli assumptionem, et anno 754 cadente, statim ac Stephanus a Galliis rediit, civium suorum fraude Romam deductus est. Furebat tum Aistulphus non modo ditionis occupatae restitutionem quam promiserat denegans, sed comparato exercitu Romae imminens. A rege itaque sibi contra pontificem praesidium procurasse Sergium, et fortassis populi vota favore regis captasse, credo, ob quae recepta Ravenna a pontifice multari meruerit. Aistulphus mox Ravennam cum Pentapoli dimittere coactus est. Recenset Anastasius urbes quas Fulradus abbas Pippini nomine a Desiderio recepit, divoque Petro obtulit:« Ravennam, Ariminum, Pisaurum, atque Fanum, Caesenam, Senogallias, Esium, Forum Pompilii, Forum Livii, cum Castro Sussubio, Montem Feretrum, Acerragium, Montem Lucari, Serram, castellum S. Marini, Bobium, Urbinum, Callium, Luceolum, Eugubium, Comaclum.» Civitatem Narniensem duces Spoletani invaserant, quae hac occasione cum superioribus ab Aistulpho dimissis est reddita. Sergius, Paulo sibi addictissimo sedente, late, ut Agnellus inquit, dominatus est,« et judicavit a finibus Perticae totam Pentapolim, et usque ad Mensam Walani, veluti exarchus, sic omnia disponebat, ut soliti sunt modo Romani facere.» Id ab initio indulgente Romano pontifice factum non dubito, et Pippino consensum praebente, quare sub Adriano evenit, ut Leo, qui Sergio successit invito pontifice, pluribus civitatibus dominari auserit, ex concessione, ut jactabat, Caroli regis, ut ex pluribus epistolarum Adriani argumentis manifesto apparet. Porro fines ditionis totius Ravennatis, cui Sergius dominatus dicitur, ita intelligo. Ab Oriente fines Pertiae, quae modo Pergola dicitur, ab Occidente Mensa, id est, ditio ad Mensam, sive jus spectans Ravennatis Ecclesiae, Walani, ubi nunc Portus quem Volanae dicunt, a Meridie Tuscia, a septentrione mare. Haec cum superiore Anastasii loco collata lucem accipiunt redduntque.