Reader

IN LIBRUM TERTIUM. PRAEFATIO.

Expletis duobus libellis Regum voluminis, divina videlicet immeriti auxiliati clementia, tanquam quodammodo ex thesauris divitum, sanctorum scilicet doctorum, duo minuta abstrahentes, quae, ut potuimus, in gazophylacium Domini contulimus, ne ingrati ex nostrae paupertatis ingenio fortassis videremur a Domino, ne talentum etiam idipsum frugalitatis collatum, rure defossum inveniretur absconditum, et damnationis poena mulctaremur acerrime. Ubi admodum vastum transivimus aequor, auxiliati videlicet Cunctipotentis ope, qui imperat ventis ne noceant rati. Nunc siquidem, quanquam pavidi, tertium aggredi conabimur librum: in quo maxime flatu indigemus quidem divini Spiraminis, ne nostra carina tandem fracta veniat in scopulis, et syrtim illisa demersa remaneat in reumate gurgitum: sed ipso afflante ac dignanter opitulante, portum quietudinis ovans obtineat, ut Dominica quodammodo commercia illaesa permaneant, et ex tanta profunditate voluminis, ac thesauro divini gazophylacii, saltem valeamus cum Magis auri et thuris et myrrhae Domino conferre donaria. Quoniam si in omnibus egemus Spiritus sancti juvamine, nunc quoque in hoc sacro volumine permaxime indigemus divino suffragio, quia multis obscuritatibus abditus videtur in allegoriarum sententiis, praesertim in templi aedificiis et prophetarum mysteriis, ut, ipso adminiculante, qui dedit Salomoni sapientiam plurimam, valeamus coeptum opus explere sagaciter. Unde jam ejus freti auxilio, ad eum describendum vertamus articulos.

IN LIBRUM TERTIUM. CAPUT PRIMUM.

« Et Rex David senuerat, habebatque aetatis plurimos annos,» et reliqua. Senectus David humani generis figuravit Vetus Testamentum, in quo quia fides defecerat velut in David, dilectio Dei friguerat. Vestimenta ejus, quibus adopertus calefieri non poterat, typum habuisse Judaicae plebis non dubium est. Quae ante adventum Salvatoris per cognitionem legis, velut vestimenta Domino adhaeserant. Sed quia eadem plebs, ut Apostolus dicit,« servitutis spiritum, et non libertatis habuit,» in amore divino minime caruit. Virgo vero speciosa quae in cunctis finibus Israel quaesita est, ac per servos David ad eum perducta, quae in sinu ejus dormiens eum calefecit, et virgo permansit, haud dubium quin sanctae Ecclesiae personam gestavit, quae de cunctis gentibus per apostolos ad Christum pervenit: et tanto ardore fidei in ejus dilectione caluit, ut propter illius amorem variis periculis se ultro committeret, et ad ultimum pro ejus nomine mori non recusaret. De qua plenius dicemus in subditis.

« Adonias autem, filius Haggith, elevabatur, dicens: Ego regnabo,» et reliqua. Adonias enim iste qui superbia elatus gratis regnare voluit, qui a Salomone interfectus est, figuram gestavit superbiae Judaeorum: qui propterea quod regnum terrenum obtinere voluit a Salomone, videlicet Christo, et regnum amisit, et vitam perdidit. De quo hic praelibando praediximus, sed in sequentibus uberius indagabimus.

« Rex autem senuerat nimis et Abisag Sunamitis ministrabat ei.» Quaeritur itaque quid in hoc facto significet quod David annos natus septuaginta bellicosus quondam vir, senectute frigescente, non poterat calefieri. Et propterea quaeritur ista puella speciosa, quae cum rege dormiret, et senile corpus calefaceret, et ministraret regi. Si enim occidentem sequimur litteram, videtur quasi figmentum esse de mimo, eo quod frigidus senex obvolvitur vestibus et nisi complexu adolescentulae non tepescit. Vivebat adhuc Bethsabee, et supererat Abigail, et reliquae uxores et concubinae, quae a Scriptura omnes quasi frigidae repudiantur: et in unius tantum adolescentulae grandaevus calefit amplexibus. Abraham multo David senior fuit, et tamen vivente Sara aliam non quaesivit uxorem. Isaac duplices David annos habuit, et cum Rebecca vetula nunquam refrixit. Taceo de prioribus ante diluvium viris, qui post annos quingentos, non dico senilibus, sed pene jam cariosis artubus, nequaquam puellares quaesivere complexus. Certe Moyses dux Israelitici populi centum viginti annos habebat, et Sephoram non mutavit. Quae est igitur ista Sunamitis uxor et virgo, tam fervens ut frigidum calefaceret, et tam sancta ut calentem ad libidinem non provocaret, nisi sapientia( ut beatus Hieronymus ait) quae in senibus fervere solet, licet, sicut superius innuimus, sanctae Ecclesiae liniasset personam? Hanc exponat sapientissimus Salomon: patris sui delicias et pacificos bellatoris viri narret amplexus,« Posside sapientiam, posside intelligentiam; ne obliviscaris eam, et ne declinaveris ab ipsa. Ne derelinquas eam, et apprehendet te; ama illam, et servabit te. Principium sapientiae, posside sapientiam; et in omni possessione tua, acquire intelligentiam,» et reliqua. Ista quidem sapientia, licet frigescentibus membris, tamen senis ferventi dilectione et summo studio charitatis amplectitur, et spirituales etiam delicias administrat. Omnes pene virtutes corporis mutantur in senibus et crescente sola sapientia, decrescunt caetera, jejunia, chameuniae et eleemosynae, huc illucque discursus, peregrinorum susceptio, defensio pauperum, instantia orationum et perseverantia, visitatio languentium, labor manuum unde praebeantur eleemosynae. Et ne sermonem longius traham, cuncta quae per corpus exercentur facta, corpore senili minora fiunt; sola sapientia non dico in juvenibus, sed etiam in senibus( qui in lege Domini meditati sunt die ac nocte) permanet: et dulcissimos fructus studiorum metit. Unde Abisac merito interpretatur patris mei gaudium, vel patris mei rugitus. Quod in praesenti loco virtutem sonat, quod amplior in senibus et redundans est, ac larga sapientia. Et fit bene rugitus, quod maris fluctus resonat, et( ut ita dicam) de pelago veniens fremitus auditur, ex quo ostenditur abundantissimum et ultra humanam vocem in senibus divini sermonis tonitruum commorari. Sunamitis vero coccinea in lingua nostra sonat. Ut significet callere sapientiam, divinaque lectione fervere. Quod licet Dominici sanguinis indicet sacramentum, tamen et fervorem ostendit sapientiae. Hinc Dominus noster in Evangelio ait:« Ignem( inquit) veni mittere in terram, et quid volo nisi ut ardeat?» Qui discipulorum corda succendens, cogebat dicere:« Nonne cor nostrum ardens erat in nobis dum loqueretur in via, et aperiret nobis Scripturas?» Hanc siquidem puellam amplecti ac diligere debemus, quae sapientiam significat senum ampliorem; non pueriles declamationes, et sapientium flosculos dialecticorum, ac verborum lenocinia, et caetera hujusmodi ex humana sapientia figmentisque poetarum: neque curas istius saeculi, aut honores hujus mundi; sed sapientia tanquam Abisac cum David, quae nunquam senescit, in nostro requiescat sinu. Impolluta enim est virginitatis perpetuae, et in similitudinem Mariae, cum quotidie generet semperque parturiat, incorrupta est. Si enim Cato Romani generis disertissimus,( ut quidam doctorum protulit) centenarius jam et senex Graecas litteras nec erubuerit, nec discere desperaverit: et si certe( ut aiunt) Homerus refert quod de lingua Nestoris, jam vetuli et pene decrepiti,« dulcior melle oratio fluxerit:» et sapiens quidam Graeciae, cum completis centum et septem annis se cerneret mori, dixisse fertur, dolere quod tunc egrederetur e vita quando sapere coepisset; Plato etiam octogesimo anno, scribens mortuus est; Socrates septuaginta et novem annos in docendi scribendique labore complevit, quanto magis calescente corporis juventute, inter bella corporis, et inter incentiva vitiorum sapientiam ediscere debemus, ut in senectute etiam frigescentibus membris, in sinu mentis nostrae requiescat et foveat dormiatque nobiscum, imo cibum spiritalis intelligentiae nobis ministret. Potest nimirum etiam ista mulier contemplativae vitae gestare figuram, quam omnes perfecti incredibili amore complectentes, in ejus dilectione flammescunt.« Adonias autem filius Hagith elevabatur, dicens: Ego regnabo. Fecitque sibi currum et equites, et quinquaginta viros qui ante eum currerent. Nec corripuit eum pater suus aliquando, dicens: Quare hoc fecisti?» et reliqua. Quod autem Adonias filius David major in regnum pro patre succedere voluit, per fastum superbiae, non per virtutem disciplinae, quid significat? nisi quod Judaicus populus, qui quasi major natu filius videtur esse, cum prior legem suscepit, gentilem populum qui per gratiam Dei posterior vocatus est spernens, solum se cum Domino aestimabat regnaturum. Unde et bene nomen Adoniae, qui dominator dominus interpretatur, typum expressit, qui solum se dominare cum domino arbitratus est; sed Ecclesiae populus cum vero Salomone, id est pacifico nostro, cujus ipse corpus est, per divinam ordinationem in regnum substituitur. De quo merito perfidiae major filius, id est prior populus, praecipitatus est. Hic ergo Adonias, Bethsabee interveniente, quae interpretatur filia saturitatis, Abisac Sunamiten corrumpere gestivit: quia Judaicus populus per observantiam caeremoniarum legis, quia satus et plenissimus erat, veram sapientiam spiritalis sensus, quae David nostro conjuncta est, stuprare volens, non meruit ejus consortium, cujus violare appetivit immaculatum thronum. Quod autem David Salomoni filio suo praecepit de justa retributione eorum qui sibi solatio fuerunt, vel injuste nocuerunt, licet ipse patientissime eos regnans toleraret: quid melius significare potest, quam futuram retributionem judicii venturi, in qua impii pro mercede poenam perpetuam, justi autem aeternam beatitudinem percipient? In praesenti quoque tempore, patientia Dei saepe bonos tribulari atque angustiari permittit, et econtrario reprobos deliciis temporalibus et prosperitate terrena uti concedit. Quibus tamen utrisque, per judicem vivorum et mortuorum praemia certa in futuro restituet, quando his qui ad dexteram ejus sunt, dicturus erit:« Venite, benedicti Patris mei, percipite regnum quod vobis paratum est ab origine mundi.» Illis autem qui ad sinistram ejus erunt, dicet:« Discedite a me, maledicti, in ignem aeternum, qui paratus est diabolo et angelis ejus: et ibunt hi in supplicium aeternum, justi autem in vitam aeternam.»

« Inclinavit se Bethsabee, et adoravit regem.» At vero Bethsabee, quae in Latinum transfertur filia juramenti, antiquae Ecclesiae quae et sanctis patribus sub lege constitutae fuerat, imaginem hoc in loco praetulit, de cujus stirpe verus Salomon, id est, pacificus noster, nasci promissus est.

« Et nuntiaverunt regi dicentes: Adest Nathan propheta.» Nathan, qui interpretatur donum, figuram veteris prophetiae gestasse manifestum est.

« Dixitque rex David: Vocate mihi Sadoc sacerdotem.» Sadoc interpretatur justus, figuram in se gerens Domini et Salvatoris nostri, qui est verus« sacerdos in aeternum secundum ordinem Melchisedech.»

« Et imponite Salomonem filium meum super mulam meam.» Mulam David, alii Ecclesiam, alii vero Synagogam propter infecunditatem, figurasse dixerunt.

IN LIBRUM TERTIUM. CAPUT II.

« Dixitque David ad Salomonem: Tu quoque nosti quae fecerit mihi Joab filius Sarviae, quae fecerit duobus principibus Abner, filio Ner, et Amase filio Jether,» etc. David qui praecepit Joab interfici seu Semei, figuram veteris prophetiae gestabat, quae judicavit atque praecepit, quid de inimicis Christi et sanctorum ejus, Scribis videlicet atque Pharisaeis necnon et haereticis, in futuro fieri oporteat. Sicut hoc quod David de Joab et Semei fieri praecepit, Salomon vero implevit.

« Salomon autem sedit super thronum Israel.» Salomon qui patri suo David successit, Christi figuram sine dubio gestavit: in eo scilicet quod templum aedificavit, sicut et Christus Ecclesiam: et in eo quod regnum in pace administravit, et pacem habuit secundum nomen suum, sic et Dominus Rex pacis est dictus, ac per hoc illius vocabulum illi verissime congruit, per quem Mediatorem, ex inimicis accepta remissione peccatorum, reconciliamur Deo: etenim« cum inimici essemus, reconciliati sumus Deo per mortem Filii ejus.» Idem ipse est ille pacificus, qui fecit utraque unum, et medium parietem maceriae solvens inimicitias in carne sua, legemque mandatorum decretis evacuans, ut duos conderet in se in unum novum hominem, faciens pacem his qui longe, et pacem his qui prope: ipse in Evangelio dicit:« Pacem meam do vobis, pacem relinquo vobis.» His et multis aliis testimoniis Dominus Jesus pacificus esse monstratur. In sapientia quoque et divitiis atque gloria ipsius Domini Salvatoris typum gestasse non dubium est.

« Et ait Adonias Bethsabee: Precor ut dicas Salomoni regi, ut det mihi Abisac Sunamitem uxorem.» Adonias, dum in typo Judaeorum Christi Ecclesiam, quae est virgo incorrupta, temerare voluit, justo judicio mortem quam meruit incurrit.

« Venit ergo Bethsabee ad regem Salomonem ut loqueretur pro Adonia.» Bethsabee, quae apud Salomonem pro Adonia intervenire voluit, nec tamen quippiam profuit, figuram legis hoc in loco praetendisse non dubium est: quam Judaei sibi adjutricem apud Deum esse opinantur.

« Abiathar quoque sacerdoti dixit rex: Vade in Anathot in agrum tuum.» Abiathar qui sacerdotio expulsus, non tamen occisus est, significat populum Judaeorum, quorum licet sacerdotium sit abolitum, ipsi tamen propter eos qui in fine mundi ex ipsis credituri sunt, deleti penitus non sunt.

« Fugit ergo Joab in tabernaculum Domini, et apprehendit cornu altaris. Nuntiatumque est regi Salomoni quod fugisset Joab in tabernaculum Domini, et esset juxta altare. Misitque Salomonem Banaiam filium Joiadae, dicens: Vade, interfice eum,» et reliqua. Joab qui ad altare fugiens, jubente Salomone, ibidem interfectus est, significat Scribas et Pharisaeos, seu magistros perversi dogmatis haereticos: qui ob hoc quod proximos suos, videlicet ecclesiasticos, per insidias perimunt, sicut et ipse Joab, Abner atque Amasae fecisse legitur: ab altario fidei expulsi, perpetua morte punientur.

« David autem et semini ejus et domui et throno, illius sit pax usque in sempiternum a Domino.» Hoc est, abolitis Judaeis, exstirpatisque haereticis, et omnibus Christi inimicis deletis, thronus David, id est Ecclesia, aeterna pace fruens maneat in aeternum.

« Dixitque Salomon ad Semei: Nonne testificatus sum tibi per Dominum, et praedixi tibi, quacunque die egressus ieris huc, et illuc, scito te esse moriturum?» Praecipitur nobis a vero Salomone, sicut et Semei a Salomone rege, ut habitemus in Jerusalem, nec unquam egrediamur ex ea. Quod si fugerit nos, id quod nobis fuerat ante subjectum, et ierit ad Allophylos, non egrediamur muros civitatis nostrae, nec sequamur fugitivorum vestigia: nedum volumus salvare fugientes, ipsi pereamus. Quin potius dimittamus, ut mortui sepeliant mortuos suos: et scandalizantem oculum, manum, et pedem, dum licet, eruamus et abscindamus a nobis.

IN LIBRUM TERTIUM. CAPUT III.

« Accepit namque Salomon filiam Pharaonis regis Aegypti.» Filia Pharaonis quam Salomon in conjugio copulavit, Ecclesiam ex gentibus figurasse non dubium est.

« Apparuit Dominus Salomoni per somnium nocte, dicens: Postula quod vis ut dem tibi. Et ait Salomon: Tu fecisti cum servo tuo David patre meo misericordiam magnam,» et reliqua. Gratia Dei liberum hominis exquirit arbitrium.

« Et dixit Dominus Salomoni: Quia postulasti verbum hoc, et non petiisti dies multos, nec divitias, aut animas inimicorum tuorum, sed postulasti tibi sapientiam ad discernendum judicium.» Quicunque vult orationem suam ante Deum non frustrari, hoc ab eo postulet quod Salomon quaesivit, id est sapientiam et scientiam atque intelligentiam. Divitias vero et gloriam temporalem atque animas inimicorum, seu dies plurimos vitae praesentis, reproborum est quaerere, non electorum.

« Si autem ambulaveris in viis meis, et custodieris praecepta mea, longos faciam dies tuos.» Hic praecipue patet, quia sapientiam et divitias seu gloriam temporalem, etiam reprobi hic in praesenti vita habere possunt: longos vero dies, id est aeternam beatitudinem, absque observatione mandatorum Dei adipisci nemo potest.

« Tunc venerunt duae mulieres meretrices ad regem Salomonem, steteruntque coram eo. Quarum una ait: Obsecro, mi Domine, ego et mulier haec habitamus in domo una,» etc. Duae mulieres inter quas Salomon primum judicium suum exercuit, quarum una dilectione ardebat, in altera simulatio subripiebat, Ecclesiam atque haereticam pravitatem figurasse non dubium est: inter quas Dominus Jesus Christus spiritu oris sui, dum id quod justum est dirimit, unicuique quod debetur restituit. Et bene per hanc mulierem haereticorum vel Synagogae etiam impietas generatur, quae et suos nequiter nutriendo interimunt, et alienos quousque perdant, illiciendo persuadent. Sed quia solent post virtutes vitia suboriri ut corda hominum tentando probentur, ne animus in culmine virtutum consistens tanquam Salomon in regno ex seipso glorietur: et hoc permittente Deo qui lucis suae illustratione illustrare dignetur. Ut ergo ea firmitatis dona habeat, et infirmitatem suam humiliter agnoscat per accessum gratiae ad alta sustollitur et per recessum quid ex seipso sit probatur. Quod in ipso demonstratur, qui divinitus accepit sapientiam, et tamen post acceptam eamdem sapientiam, duarum meretricum quaestione pulsatus est. Quia nimirum saepe cum mentem nostram concessis virtutibus, respectus intimae largitatis illuminat, hanc protinus etiam lubricae cogitationes turbant: ut quae sublevata immenso munere exsultat, etiam tentatione pulsata quid sit inveniat. Idcirco quid istae duae meretrices( quas praelibando tetigimus secundum quod in dictis doctorum invenimus) plenius significent, pandere decrevimus. Ait enim sacrae Historiae contextus:« Tunc venerunt duae mulieres meretrices ad regem Salomonem, steteruntque coram eo,» et reliqua. In illo ergo judicio Salomonis, Christi figura fuit ubi mulier illa improba, plebs scilicet Synagogae vel haereticorum, verae matris, hoc est Ecclesiae, filium appetebat, quem non ut servaret, sed revera ut interimeret, cupiebat. Sed sicut, gladio dirimente Salomonis, propriae matris gemitu, verus repertus est partus, ita et spiritu Jesu Christi docente, plerumque hi qui a matre seducti et capti sunt errore haereticorum, nonnunquam merentur pro semetipsis gementes, recognoscere Ecclesiam matrem. Unde et satis convenienterque apparet hanc mulierem Synagogae vel haereticorum figurasse impietatem: quae suos nequiter nutriendo interimit, et alienos quousque perdat illiciendo persuadet. Item alio modo, quantum ad simplicem historiam pertinet, perspicuum est quod puer annorum duodecim contra aetatis suae mensuram, de intimo humanae naturae judicaret affectu. Unde bene admiratus est et pertimuit illum omnis Israel, quod scilicet eum manifesta non fugerent, qui tam prudenter abscondita deprehendisset. Quantum ad typicos pertinet intellectus dicente Apostolo:« Haec omnia in figura contingebant illis. Scripta sunt autem de nobis, in quos fines saeculorum devenerunt.» Quidam Graecorum autumant super Synagogam et Ecclesiam sentiendum, et ad illud tempus cuncta referenda, quando post crucem et resurrectionem, tam in Israel quam et in gentium populo verus Salomon, id est pacificus, regnare coeperit. Quod autem adulterae et meretrices Synagoga et Ecclesia in Scripturis dicantur, nulla dubitatio est, et hoc prima fronte videtur esse blasphemum. Caeterum si recurramus ad prophetas, Osee videlicet, qui accepit uxorem fornicariam, et generavit filios fornicarios, et deinde adulteram: et ad Ezechiel, qui Hierusalem quasi meretricem arguit, quod secuta sit amatores suos, et divaricaverit omni transeunti pedes, lupanarque in loco celebri exstruxerit. Animadvertimus Christum idcirco venisse, ut meretrices donaret matrimonio, et duobus gregibus unum ovile faceret medioque pariete destructo in easdem caulas oves prius morbidas congregaret. Hae sunt virgae quae junguntur in Ezechiel, et de quibus per Zachariam Dominus refert:« Et assumpsi mihi duas virgas, unam vocavi decoram, et alteram vocavi funiculum, et pavi gregem.» Mulier quoque illa meretrix in Evangelio, quae Jesu pedes lacrymis lavit, crine detergit, et cui peccata omnia dimittuntur, manifeste significat Ecclesiam de gentibus congregatam. Haec idcirco in prima fronte replicavi, ne cui videatur incongruum si meretrices dicantur, quarum una Salomonis judicio filii possessione donata est. Prudens quaerat auditor, quomodo meretrix significet Ecclesiam, quae non habet maculam neque rugam? Non dicimus Ecclesiam permansisse meretricem, sed fuisse. Nam et Simonis leprosi domo Salvator scribitur iniisse convivium. Utique non quia leprosus erat eo tempore quo habebat hospitem Salvatorem, sed quia leprosus ante fuerat. Matthaeus quoque in Catalogo apostolorum publicanus dicitur, non quod permanserit publicanus post apostolicam dignitatem, sed quod prius fuerat publicanus:« ut ubi abundavit peccatum, superabundaret gratia.» Simulque considera quid dicat Ecclesia contra Synagogam calumniatricem.

« Ego et mulier haec habitabamus in domo una.» Post resurrectionem enim Domini Salvatoris, una de utroque populo congregata est. Et quam eleganter Ecclesia:« Peperi, inquit, apud eam in cubiculo.» Ecclesia enim de gentibus, quae non habebat prius legem et prophetas, peperit in domo Synagogae, nec egressa est de cubiculo, sed ingressa: Unde dicitur in Cantico canticorum:« Introduxit me rex in cubiculum suum.» Et iterum:« Equidem non spernentem assumens, introducam te in domum matris meae et in cubiculum ejus quae concepit me.»

« Tertia autem die postquam ego peperi, peperit et haec.» Si consideres Pilatum lavantem manus atque dicentem:« Mundus ego sum a sanguine justi hujus.» Si centurionem ante patibulum confitentem:« Vere hic erat Filius Dei.» Si eos qui ante passionem per Philippum Dominum videre desiderant, haud ambigis primam peperisse Ecclesiam, et postea natum populum Judaeorum, pro quo Dominus precabatur:« Pater, ignosce illis, quod enim faciunt nesciunt;» unaque die crediderunt tria millia, et alia quinque millia.« Multitudinis autem credentium erat anima una, et cor unum.»--« Eramus simul, nullusque alius in domo nobiscum, exceptis nobis duabus.» Non blasphemantium Judaeorum, non gentilium idolis servientium.

« Mortuus est enim filius mulieris hujus nocte.» Dum enim legis sequitur observantiam et gratiam Evangelii jugo Mosaicae doctrinae copulat, tenebrarum errore cooperta est.« Oppressitque eum dormiens mater sua.» Quae non poterat dicere:« Ego dormio et cor meum vigilat.» Media nocte consurgens, tulit filium de latere Ecclesiae dormientis, et in suo collocavit sinu. Relege totam Apostoli ad Galatas Epistolam et animadvertes quomodo filios Ecclesiae suos facere festinet Synagoga. Et dicat Apostolus:« Filioli mei quos iterum parturio, donec formetur Christus in vobis.»

« Vivum tulit.» Non ut possideret, sed ut occideret: Non enim amore fecit hoc filii, sed aemulae odio, et suum mortuum per legis caeremonias in sinu Ecclesiae supposuit. Longum est si velim per singula currere, quomodo per apostolum Paulum et alios ecclesiasticos viros intellexerit Ecclesia non esse suum filium qui tenebatur in lege, et in luce cognoverit quem in tenebris non videbat. Inde jurgium ortum est, praesente rege, altera dicente:

« Filius tuus mortuus est; meus autem vivit. Altera respondente, mentiris: filius quippe meus vivit, filius tuus mortuus est.» Atque in hunc modum contendebant coram rege: tunc rex Salomon( qui manifeste Salvator accipitur secundum psalmum septuagesimum primum, cujus titulus Salomoni inscribitur, ubi nulla dubitatio est quin cuncta quae dicantur, non Salomoni mortuo, sed Christi conveniant majestati) simulat ignorantiam et humanos, pro dispensatione carnis, mentitur affectus. Sicuti et in alio loco.« Ubi posuistis Lazarum?» Et ad mulierem fluentem sanguine:« Quis me tetigit?» Gladium postulat de quo dixerat, nolite putare, quod venerim pacem mittere in terram:« Non veni mittere pacem sed gladium.» Veni enim dividere hominem contra patrem suum, et filiam contra matrem suam, et nurum contra socrum suam, et inimici hominis domestici ejus; et tentat naturam naturae Dominus, vultque secundum utriusque voluntatem, viventem filium in legem gratiamque dividere: non quo hoc probet, sed quo eam adarguat, et viventem non nisi per baptismum liberari ostendat. Libenter voluit dividi puerum non ut possideat, sed ut interficiat. Ecclesia quem scit suum esse libenter concedit aemulae, dum vivat saltem apud adversarium, ne inter legem divisus et gratiam Salvatoris mucrone feriatur. Unde dicit et Apostolus:« Ecce ego Paulus dico vobis, quod si legem observatis, Christus vobis nihil prodest.» Item alio modo: Quid in hac sententia melius per matrum lactantium nomina, nisi doctorum ordo? Quid vero per earum filios, nisi discipulorum persona significatur? Nam magistri nimirum vigilantes quidem scientia sed vita dormientes, auditores suos quos per vigilias praedicationis nutriunt, dum quod dicunt facere negligunt, per somnum temporis occidunt, et negligendo opprimunt quos alere verborum lacte videbantur. Unde plerumque dum ipsi reprehensibiliter vivunt et habere discipulos vitae laudabiles nequeunt, alienos sibi attrahere conantur, quatenus dum bonos se habere sequaces ostendunt, apud judicia hominum excusent mala quae agunt: et quasi subditorum vita mortiferam tegant negligentiam. Unde et illic mulier quae filium exstinxit proprium, quaesivit alienum. Sed veram matrem Salomonis gladius invenit, quia videlicet, cujus fructus vivat, vel cujus intereat, extremo examine, ira districti judicis demonstrat. Ibi et illud est solerter intuendum quod filius vivens prius dividi praecipitur, ut soli postmodum matri reddatur. Quia in hac vita quasi partiri conceditur vita discipuli, dum ex illa nonnunquam alter apud Dominum meritum, alter apud homines laudem habere permittatur. Sed falsa mater eum quem non genuit occidi non metuit, quia arrogantes magistri et charitatis ignari, si plenissimum nomen laudis ex alienis discipulis consequi nequeunt, eorum vitam crudeliter insequuntur. Invidiae enim facibus succensi, nolunt alios vivere quod se conspiciunt non posse possidere. Unde et illic perversa mulier clamat:« Nec meus sit nec istius.» Ut enim diximus, quos sibi obsequi non vident ad gloriam temporalem, eos aliis invident vivere per veritatem. Vera autem mater satagit ut ejus filius saltem apud extraneam sit et vivat. Quia et concedunt veraces magistri discipulis, ut ex eorum discipulis alii quidem magisterii laudem habeant, si tamen integritatem vitae iidem discipuli non amittant. Per quae pietatis viscera, haec eadem mater vera agnoscitur omnino, quia magisterium in examine charitatis approbatur et sola totum recipere meruit, quae quasi totum cessit. Quia fideles praepositi, pro eo quod ex bonis discipulis suis, non solum aliis laudem non invident, sed utilitatem eis etiam profectus exorant: ipsi et integros et viventes filios recipiunt, quando in supremo examine ex eorum vita perfectae retributionis gaudia consequuntur.

IN LIBRUM TERTIUM. CAPUT IV.

Enumeratis ergo principibus Salomonis, qui in regno ejus variis officiis deputati fuerant, seu diversis provinciis praeerant, sequitur Scriptura dicens:

« Salomon autem erat in ditione sua, habens omnia regna a flumine terrae Philistim, usque ad terminum Aegypti, offerentium sibi munera, et servientium ei, cunctis diebus vitae ejus.» Et quis in hoc melius significatur quam Pacificus noster, quem praefigurabat idem Salomon? Ipse enim omnia regna terrae a solis ortu usque ad occasum, in ditione sua habet, et dominatur( Scriptura teste)« a mari usque ad mare, et a flumine usque ad terminos orbis terrae.» Ipsi serviunt omnes populi, et tribus et linguae, offerentes ei scilicet munera rectae fidei et bonorum operum.« Reges, inquit, Tharsis et insulae munera offerent: reges Arabum et Saba dona adducent. Et adorabunt eum omnes terrae, omnes gentes servient ei.» Quod autem subditur« cunctis diebus vitae ejus,» hoc est in saeculum saeculi, quia ipse permanebit semper, et regni ejus non erit finis, ejusque potestas est aeterna, cujus anni non deficient.

« Erat autem cibus Salomonis per singulos dies triginta chori similae, et sexaginta chori farinae; decem boves pingues, et viginti boves pascuales, et centum arietes, excepta venatione cervorum, et caprearum, atque bubalorum, et avium altilium. Ipse enim obtinebat omnem regionem quae erat trans flumen, quasi a Thapsa usque, etc.» Quid ergo cibus iste Salomonis significat, nisi refectionem regis nostri Jesu Christi? qui bene pascitur recta fide et operibus bonis, quae illi quotidie offeruntur ab Ecclesia catholica. Triginta ergo chori similae possunt exprimere fidem sanctae Trinitatis, juxta quod in lege Domini scriptum continetur;« et sexaginta chori farinae,» profectionem bonorum operum;« decem boves pingues,» doctores decalogi;« et viginti boves pascuales,» praedicatores Novi Testamenti, qui quasi geminatum decalogum in se habent, cum Novum et Vetus Testamentum aequaliter praedicant, pleni dilectione Dei et proximi.« Centum arietes,» quos melius significant, quam eos qui in grege Domini bene dominantes, simul cum subditis aeternae beatitudinis gloriam consequi festinant? Venatio quoque diversorum animalium non inconvenienter accipi potest acquisitio hominum, qui ex diversis gentibus quotidie retibus Evangelii per spiritales venatores capiuntur, et in pastum Salvatoris nostri rediguntur.

« Habebatque pacem Salomon ex omni parte in circuitu. Habitavitque Juda et Israel absque timore ullo unusquisque sub vite sua et sub ficu sua, a Dan usque Bersabee, cunctis diebus Salomonis.» Isaias quoque de Redemptore nostro ita dicit: Multiplicabitur ejus imperium et pacis non erit finis, sub cujus defensione verus Juda et verus Israel absque timore ullo habitant: cum cordibus erectis ad Dominum, cuncta terrena despiciunt, nec hostium minas pertimescunt, sed in laudibus Dei jugiter perseverant, delectantes in gratia Dei et dulcedine charitatis, quam incessanter habent ad Dominum et ad proximum.

« Habebat Salomon quadraginta millia praesepia equorum currilium, et duodecim millia equestrium, nutriebantque eos supradicti regis praefecti.» Quid per quadragenarum numerum; nisi tempora legis priscae designantur? Quia et Moyses illam accepturus quadraginta diebus jejunavit, et populus Israeliticus, qui per eam instruebatur, quadraginta annis in eremo mansit. Duodenarius vero numerus praesens tempus significat, in quo apostolica doctrina Novi Testamenti populum nutrit. Bene quoque per quadragenarium, sive duodenarium numerum, praesepia equorum Salomonis numerantur; quia in utroque populo legali videlicet et evangelico, illi qui minus intelligentes fuerunt, ad praesepia sanctarum Scripturarum invitantur, ut pabulum ibi sacrae doctrinae acciperent, quatenus equitatui summi regis habiles fierent;« nutriebantque eos supradicti regis praefecti,» cum unusquisque doctorum, sermone fidei et exemplo bonae operationis, satagit pastum illis salubrem conferre, unde subsequens Scriptura de eis dicit:

« Sed et necessaria mensae regis Salomonis, cum ingenti cura praebebant tempore suo. Hordeum quoque et paleas equorum et jumentorum deferebant in locum, ubi erat rex juxta constitutum sibi.» Quia ne quid desit his qui in domo regis manent, totus ordo sanctorum praedicatorum, scribendo scilicet et loquendo laborat, ut mensa Domini abundet in copia librorum, et decentem pastum inde habeant quique fidelium.

« Dedit quoque Deus sapientiam Salomoni, et prudentiam multam nimis, et latitudinem cordis, quasi arenam quae est in littore maris. Et praecedebat sapientia Salomonis sapientiam omnium Orientalium et Aegyptiorum, et erat sapientior cunctis hominibus. Sapientior Ethan Ezraite, et Heman et Chalcal, et Dorda filiis Mahol.» Dedit itaque Deus Salomoni nostro sapientiam et prudentiam, ultra omnes homines et omnem creaturam rationabilem; de quo Joannes dicit:« Quem enim misit Deus, verbum Dei loquitur; non enim ad mensuram dat Deus spiritum; Pater diligit Filium et omnia dedit in manu ejus.» Et alibi ipsa Veritas dicit:« Sicut enim Pater habet vitam in semetipso, sic dedit et Filio vitam habere in semetipso: et potestatem dedit ei judicium facere, quia filius hominis est.» Hinc Paulus apostolus ait de ipso Domino Christo:« Qui est imago Dei invisibilis, primogenitus omnis creaturae; quia in ipso condita sunt universa, in coelis et in terra, visibilia et invisibilia, sive throni, sive dominationes, sive principatus, sive potestates. Omnia per ipsum et in ipso creata sunt, et ipse est ante omnes, et omnia in ipso constant, et ipse est caput corporis Ecclesiae, qui est principium primogenitus ex mortuis: ut sit ipse in omnibus primatum tenens, quia in ipso complacuit omnem plenitudinem divinitatis inhabitare corporaliter, et in ipso sunt omnes thesauri sapientiae et scientiae absconditi.» Omnibus ergo sapientia veri Salomonis antecellit: quia multum distat inter eos qui participatione sapientiae sapientes sunt, et illum qui est fons sapientiae et origo virtutum. Hinc est illud quod sequitur:

« Et erat nominatus in universis gentibus per circuitum.» Quia nomen ejus praedicatur in universo mundo: nec est nomen aliud sub coelo datum hominibus in quo oporteat non salvos fieri.

« Locutus est quoque Salomon tria millia parabolarum, et fuerunt carmina ejus quinque millia.» Quid enim per tria millia parabolarum, nisi plenitudo fidei in lege et in Evangeliis a Christo tradita designatur? Quia dum tota multipliciter per allego riarum sensus sub mysterio Trinitatis disseritur, quasi tria millia parabolarum nuncupantur. Carmina autem ejus quinque millia per quinque sensus corporis intelliguntur, quos qui in diversis virtutibus bene regit, beatus est, et per eos quasi quinque millia Domino carminum canit.

« Disputavit autem Salomon a cedro usque ad hyssopum.» Cedri nomine, celsitudo gloriae in electis accipitur. Unde Propheta testatur, dicens:« Justus ut palma florebit, et sicut cedrus quae est in Libano multiplicabitur.» Hyssopus autem herba est humilis saxo haerens, qua signatur humilitas Christi. Redemptor quippe noster a cedro usque ad hyssopum disputavit: quia ab alta excellentia gloriae coelestis usque ad carnis humilitatem descendendo pervenit. Siquidem et cedri nomine pravorum superba elatio designatur. Sicut et per David dicitur:« Vox Domini confringentis cedros.» A cedro itaque Christus usque ad hyssopum disputat, quia ipse superborum corda et humilium judicat. Super ligna autem disputavit, dum in cruce pependit. Tunc enim in cedro saeculi arrogantiam judicavit. Quam etiam usque ad hyssopi humilitatem, id est usque ad crucis stultitiam, ad contemptibilem sermonem deduxit fidei. Hinc Paulus ait:« Verbum enim crucis pereuntibus quidem stultitia est, his autem qui salvi fiunt, id est nobis, virtus Dei est.» Scriptum est enim:« Perdam sapientiam sapientium, et prudentiam prudentium reprobabo.» Et paulo post:« Nam quia in Dei sapientia non cognovit mundus per sapientiam Deum, placuit Deo per stultitiam praedicationis salvos facere credentes.»

« Et disseruit Salomon de jumentis et volucribus et reptilibus et piscibus.» Disseruit Salomon noster de singulis speciebus animalium: quia omnia nuda et aperta sunt oculis ejus, nec est ulla creatura invisibilis in conspectu ejus. Ipse novit omnes cogitationes hominum, ipse numerat multitudines stellarum, ipsi patet abyssus, et infernus non est absconditus coram eo. Quasi enim disputare ipsius est, cum singulorum rationem nobis proponit, et in Scripturis suis manifestat sacramenta quae fuerunt abscondita a saeculis et generationibus, ut consideremus beatitudinem angelorum, utilitatem hominum, et calliditatem malignorum spirituum; sicque quod malum est reprobantes, quod bonum est eligamus, et ipsum sectemur semper invicem et in omnes.

« Et veniebant de cunctis populis ad audiendam sapientiam Salomonis, et ab universis regibus terrae, qui audiebant sapientiam ejus.» Hinc propheta Isaias ait:« Erit in novissimis diebus praeparatus mons domus Domini in vertice montium, et elevabitur super colles, et fluent ad eum omnes gentes, et ibunt populi multi, et dicent: Venite, ascendamus ad montem Domini, et ad domum Dei Jacob, et docebit nos vias suas, et ambulabimus in semitis ejus quia de Sion exibit lex et verbum Domini de Hierusalem.»

IN LIBRUM TERTIUM. CAPUT V.

« Aedificavit domum Domini.» Domus Domini quam aedificavit rex Salomon in Hierusalem, in figuram facta est sanctae universalis Ecclesiae, quae a primo electo usque ad ultimum qui in fine mundi nasciturus est, quotidie per gratiam regis pacifici, sui videlicet Redemptoris, aedificatur; quae partim adhuc peregrinatur ab illo in terris, partim evasis peregrinandi aerumnis, cum illo jam regnat in coelis: ubi peracto ultimo judicio, tota est regnatura cum illo. Ad hanc domum pertinent electi angeli, quorum nobis similitudo in futura vita promittitur, dicente Domino:« Illi autem qui digni habebuntur saeculo illo et resurrectione ex mortuis, neque nubent, neque ducent uxores; neque enim ultra mori poterunt, aequales enim angelis sunt, et filii sunt Dei, cum sint filii resurrectionis.» Ad hanc pertinet ipse mediator Dei et hominum, homo Christus Jesus, ipso attestante, cum ait:« Solvite templum hoc, et in tribus diebus excitabo illud.» Quod exponens Evangelista, subjunxit:« Hoc autem dicebat de templo corporis sui.» Dicit Apostolus de nobis:« Nescitis quia templum Dei estis, et Spiritus Dei habitat in vobis?» Si ergo ille templum Dei per assumptam humanitatem factus est, et nos templum Dei per inhabitantem Spiritum ejus in nobis efficimur, constat utique quia figuram omnium nostrum, et ipsius videlicet Domini, et membrorum ejus, quae nos sumus, templum illud materiale tenuit; sed ipsius tanquam lapidis angularis singulariter electi et pretiosi, in fundamento fundati: nostri autem tanquam lapidum vivorum superaedificatorum, super fundamentum apostolorum et prophetarum, hoc est super ipsum Dominum. Designat eamdem Dei domum spiritualem, etiam tabernaculum quondam factum in eremo per Moysen. Verum quia illa domus in itinere quo ad terram repromissionis veniebatur, haec autem aedificabatur in ipsa terra repromissionis et in civitate Jerusalem: illa ut de loco ad locum crebro Levitarum ministerio portata, tandem in terram promissae haereditatis induceretur; haec ut mox in patria ipsa et in civitate regia constructa, inviolabili semper fundamento consisteret: donec indicatum sibi futurum coeleste munus impleretur. Potest in illa, praesentis Ecclesiae labor et exsilium, in hoc futura quies et beatitudo figurari. Vel certe quia illa solis filiis Israel, haec autem a proselytis etiam et gentibus facta est. Possunt in illa principaliter patres, et Veteris Testamenti antiquus ille Dei populus, in hac autem congregata de gentibus Ecclesia, figuraliter exprimi. Quamvis aedificium utriusque domus enucleatius spiritali sensu, excursum et labores praesentis Ecclesiae quotidianos, et praemia in futuro perennia, gaudiaque regni coelestis, et electionem primae de Israel Ecclesiae, et salutem omnium gentium, in Christo multis modis ostendatur insinuare figuris. Narrat autem historia, quia Salomon domum Domini aedificaturus, quaesierit auxilium ab Hiram rege Tyri, qui erat amicus David omni tempore, et cum ipso quoque Salomone postquam regno potitus est, pacem habere jam coeperat, promptumque mox ad adjuvandum se in omnibus ejus invenerit amicum: ita ut artifices illi, et ligna et aurum, prout opus habebat, dederit. Cujus beneficii gratia Salomon ei per annos singulos plurimos tritici et olei choros in cibum domui ejus dabat. Nulli autem dubium quod Salomon, qui interpretatur pacificus, et ipso nomine et serenissimo regni sui statu, illum significet, de quo dixit Isaias:« Multiplicabitur ejus imperium, et pacis non erit finis.» Hiram vero, qui Latine dicitur excelse vivens, credentes ex gentibus et vita simul cum fide gloriosos, figuraliter exprimit. Neque aliquid prohibet, quin Hiram( quia rex erat, regalique potentia Salomonem in aedificio domus Domini juvabat), conversos ad fidem ipsos rerum dominos typice denuntiet, quorum opera constat Ecclesiam saepius adjuvatam, ac nobiliter augmentatam, et contra haereticos, schismaticos et paganos principalibus erectam esse decretis.

« Petiit ergo Salomon in opere templi auxilium ab Hiram.» Quia cum veniens in carne Dominus, dilectam sibi domum videlicet Ecclesiam aedificare disponeret, non de Judaeis tantummodo, verumetiam de gentibus adjutores elegit: Nam de utroque populo ministros sermonis assumpsit.

« Misit Hiram Salomoni praecisa de Libano ligna cedrina et abiegna, quae in domo Domini ponerentur.» Quia conversa gentilitas misit ad Dominum viros quondam et secundum saeculum claros, sed securi Dominicae increpationis, de monte suae superbiae jam dejectos et humiliatos, qui ad normam Evangelicae veritatis instituti in aedificatione Ecclesiae pro suo quisque merito vel tempore, collocarentur.

« Misit etiam artifices.» Quia conversos ad veram sapientiam philosophos, qui gratia eruditionis populis quoque regendis jure praeponerentur, Domino gentilitas obtulit: qualis fuit ipsis apostolorum temporibus Dionysius Areopagita, qualis deinceps doctor suavissimus et fortissimus martyr Cyprianus, aliique quamplurimi. Misit et aurum quod in eadem pene significatione accipitur, quia nimirum viros sapientia et ingenio praeclaros ostendit: pro quibus cunctis oblationibus gentilitas a Domino dona exspectat gratiae coelestis. Convenit autem apte rebus Ecclesiae, quod auxilium operis sancti flagitans ait ad Hiram Salomon:

« Praecipe igitur ut praecidant mihi cedros de Libano, et servi mei sint cum servis tuis, mercedem autem servorum tuorum dabo tibi quamcunque petieris. Scis enim quomodo non est in populo meo vir, qui noverit ligna caedere sicut Sidonii. Cum ergo audisset Hiram verba Salomonis, laetatus est valde, et ait: Benedictus Dominus Deus hodie, qui dedit David filium sapientissimum, super populum hunc plurimum. Et misit Hiram ad Salomonem dicens: Audivi quaecunque mandasti mihi. Ego faciam omnem voluntatem tuam in lignis cedrinis et abiegnis. Servi mei deponent ea de Libano ad mare, et ego componam ea in ratibus in mari usque ad locum quem significaveris mihi, et applicabo ea ibi, et tu tolles ea: Praebebisque necessaria mihi, detur cibus domui meae. Itaque Hiram dabat Salomoni ligna cedrina et ligna abiegna juxta omnem voluntatem ejus. Salomon autem praebebat Hiram viginti millia choros tritici in cibum domui ejus, et viginti choros purissimi olei. Haec tribuebat Salomon Hiram per annos singulos. Dedit quoque Dominus sapientiam Salomoni sicut locutus est ei, eratque pax inter Hiram et Salomonem, et percusserunt ambo foedus.» Servi quippe Hiram, qui praecidebant Salomoni cedros de Libano, doctores sunt electi de gentibus, quorum officii est, eos qui in hoc mundo rebus et gloria laetabantur, et superbiae fastu corrigendo sternere, atque ad obsequium sui Redemptoris, eorum vota transferre. Cum quibus videlicet servis, erant et servi Salomonis, ac pariter memorato instabant operi; quia primi doctores ex gentibus necesse habebant ipsorum apostolorum, qui a Domino didicerant, eruditione in verbo fidei instituti: ne si absque magistris docere inciperent, magistri existerent erroris, idcirco etenim Salomon servos Hiram caedere sibi voluit ligna de Libano, quia doctiores erant servis suis ad caedendum. Sed idcirco etiam servos suos simul adesse voluit, ut ostenderent caedentibus cujus mensurae ligna fieri deberent. Cujus rei figura in promptu est: quia nimirum apostoli certius verbum Evangelii, quod a Domino audiere, noverunt, sed gentiles ab errore conversi, atque ad veritatem Evangelii transformati, melius ipsos gentium errores noverant. Et quo certius noverunt, eo artificiosius hos expugnare atque evacuare didicerunt.

« Elegitque rex Salomon operarios de omni Israel, et erat indictio triginta millia virorum. Mittebatque eos in Libanum decem millia, per menses singulos vicissim, ita ut duobus mensibus essent in domibus suis.» Ubi primo notandum, quod non frustra Salomon operarios de omni Israel elegit, neque erat ulla portio populi, de qua non digni tanto opere viri assumerentur. Quia nimirum non nunc de una stirpe Aaron sacerdotes eligendi, sed de omni sunt Ecclesia quaerendi, qui aedificare domum Domini vel exemplo suo vel dicto sufficiant: et ubicunque inventi fuerint, mox in officium doctorum absque ulla personarum acceptione promovendi. Tales qui cum ad erudiendos infideles in collegium Ecclesiae vocandos ordinantur, quasi ad caedendas in Libano templi materias, viri strenui atque electi mittuntur. Et quidem numerus triginta millium, quo iidem lignorum caesores recensebantur, potest ad eorum figuram apte referri, qui in fide sanctae Trinitatis sunt perfecti, quod doctoribus maxime congruit. Verum quia triginta millia ita erant ordinata, ut dena millia per menses singulos operi instarent, magis denarii numeri sacramentum perpendere debemus. Dena namque millia virorum de Israel ad caedenda ligna in opus domus Domini mittuntur, quia quicunque doctores atque insipientium eruditores sunt ordinandi, decem praecepta legis per omnia et ipsi observare, et auditoribus suis debent observanda monstrare, sed et praemia in coelis futura, quae denario solent figurari, et ipsi sperare et auditoribus suis speranda debent semper intimare. Terni autem menses, quorum distantia singulis erat lignorum caesoribus imposita, perfectionem trium virtutum Evangelicarum typice denuntiant: eleemosynae videlicet, orationis et jejunii. Per eleemosynam namque comprehenduntur omnia quae ad dilectionem proximi explendam benevole in fratres operamur. Per orationem, omnia quibus per internam compunctionem nostro Conditori conjungimur. Per jejunium, omnia quibus nos a contagione vitiorum, et illecebris saeculi observamus, ut libera mente, et corpore casto, dilectioni valeamus inhaerere semper nostri Conditoris et proximi. Et isti sunt tres menses operariorum templi: Nam quia mensis plenitudine dierum lunaris circuli perficitur, recte per illum plenitudo virtutis cujusque spiritalis ostenditur, in qua mens fidelium a Domino quotidiana illustratione, quasi luna a sole respicitur. Unus vero mensis quo ligna ad opus templi caedebant, eleemosyna est, id est opus misericordiae, qua erga salutem proximi, ut in unitatem sanctae Ecclesiae bene proficiendo perveniant, docendo, castigando, temporalia commoda impendendo, vitae exempla monstrando laboramus. Duo autem reliqui menses quibus in domibus suis manere, ac suis necessitatibus sunt vacare permissi, oratio est et jejunium, quibus praeterea quae erga necessitatem fratrum foris operamur, nostrae salutis propriae curam intus conversi ad Dominum mente gerimus. Et quomodo illi solum perfecte vel suae vel fraternae salutis curam gerunt, qui se in tuitione divinae gratiae humiliter subdunt recte sequitur:

« Et Adoniram erat super hujuscemodi indictionem.» Adoniram quippe qui Latine dicitur Dominus meus excelsus, quem melius quam ipsum quem nomine imitatur insinuat, Dominum videlicet Salvatorem. Et tunc Adoniram operariis templi praeponitur, ut sua provisione rite ordinet, quibus mensibus singuli ad operandum exeant, quibus denuo ad curandam domum suam redeant, cum Dominus et Salvator noster mentes sanctorum praedicatorum sua familiarius illustratione informat ad discernendum, quando oporteat aedificandi Ecclesiam opus inire, praedicando vel alia pietatis officia praestando; et quando rursum conveniat ad suam ipsorum conscientiam examinandam, quasi ad inspiciendam domum suam reverti, et hanc orationibus ac jejuniis superno inspectore ac visitatore dignam reddere.

« Fuerunt itaque Salomoni septuaginta millia eorum qui onera portabant, et octoginta millia latomorum in monte absque praepositis, qui praeerant singulis operibus, numero trium millium trecentorum praecipientium populo et his qui faciebant opus.» Latomi dicuntur lapidum caesores, idem autem lapidum caesores quod et lignorum caesores figurate designant, hoc est sanctos praedicatores, qui mentes insipientium dolabra verbi Dei exercent, eosque ab ea qua nati sunt tortitudine ac deformitate transmutare contendunt, ac regulariter institutos unitate fidelium, aedificationis videlicet domus Dei aptos reddere curant. Quod autem et ligna et lapides in monte caeduntur, et caesa ac praeparata, utraque materies ad montem domus Domini transfertur, patet sensus, quod omnes in monte superbiae nati sumus, quicunque autem gratia Dei praeordinati sumus ad vitam, excidimur catechizando et sacramenta fidei percipiendo de monte superbiae, et in montem domus Domini transferimur: quia, eruti de potestate tenebrarum, ad arcem virtutum quae est in unitate sanctae Ecclesiae pervenimus. Notandum autem, quod iidem operarii ita erant distributi; ut pars in monte lapides caederent, pars item onera portarent. Diversa namque sunt dona Spiritus, et quidam majorem dicendi ac protervos arguendi constantiam habent: quidam mitiores ad consolandos pusillanimes et infirmos sublevandos existunt: quidam utriusque virtutis munere praediti, ad opus domus Domini conveniunt. Quales fieri voluit eos quibus loquitur Apostolus, dicens:« Corripite inquietos, consolamini pusillanimes, suscipite infirmos, patientes estote ad omnes.» Praepositi autem qui praeerant singulis operibus, ipsi sunt sacrae conditores Scripturae, quorum magisterio in omnibus erudimur, quomodo inscios docere et contemptores corripere, quomodo nos invicem onera nostra portare, ut impleamus legem Christi, conveniat. Recte praefati operarii septuaginta millia, et octoginta millia esse perhibentur. Septuaginta millia videlicet propter sabbatismum animarum: septimus enim dies in sabbatum, id est requiem, consecratus est. Octoginta millia propter spem resurrectionis, quae octava die, id est post sabbatum in Domino praecessit, et in nobis quoque octava die simul et octava aetate futura speratur. Praepositi autem erant tria millia trecenti, propter fidem nimirum sanctae Trinitatis, quam per sancta nobis eloquia praedicant. Quod vero pro tribus millibus trecentis praepositis, in libro Paralipomenon tria millia sexcenti sunt scripti, ad eamdem prorsus sublimium vivorum perfectionem respicit. Nam quia in senario numero Dominus mundi ornatum complevit, recte in eo perfecta bonorum solent opera figurari. Et quia sancta Scriptura cum fide veritatis, opera justitiae docet habenda, recte praepositi operum templi tria millia et sexcenti fuisse perhibentur. Nec praetereundum quod haec septuaginta millia et octoginta millia portantium onera, et latomorum cum praepositis suis, non fuere de Israel, sed de proselytis, id est advenis, qui morabantur inter eos. Scriptum namque est in libro Paralipomenon:« Numeravit igitur Salomon omnes viros proselytos, qui erant in terra Israel, post dinumerationem quam dinumeravit David pater ejus, et inventi sunt centum quinquaginta tria millia et sexcenti. Fecitque ex eis septuaginta millia qui humeris onera portarent, et octoginta millia qui lapides de montibus caederent: tria autem millia, et sexcentos praepositos operum populi,» etc. Proselyti autem vocabantur Graece qui ex aliis nationibus progeniti, in fidem et consortium populi Dei, accepta circumcisione, transierunt. Fuerunt itaque operarii domus Domini de filiis Israel, fuerunt de proselytis, fuerunt de gentibus. De filiis videlicet Israel triginta millia eorum qui ad praecidendas de Libano cedros missi sunt. De proselytis istis, de quibus nunc locuti sumus, lapidum caesores. De gentibus Hiram ipse et servi ejus, qui cum servis Salomonis ligna caedebant de Libano. Omne igitur hominum genus per quos aedificanda erat Ecclesia, in aedificatione templi praecessit. Judaei namque et proselyti, et gentiles conversi ad veritatem Evangelii, unam eamdemque Christi Ecclesiam, sive recte vivendo, sive etiam docendo, construunt.

« Praecepitque rex ut tollerent lapides grandes, et lapides pretiosos in fundamentum templi, et quadrarent eos.» Fundamentum templi nullum est aliud intelligendum mystice, quam illud quod ostendit Apostolus, dicens:« Fundamentum enim aliud nemo potest ponere praeter id quod positum est, qui est Christus Jesus.» Qui propterea fundamentum domus Domini potest recte vocari,« quia( sicut ait Petrus) non est aliud sub coelo datum nomen hominibus, in quo oporteat nos salvos fieri.» In quod fundamentum lapides grandes et pretiosi tolluntur, cum praecipui factis ac sanctitate viri, familiari mentis sanctitate suo adhaerent Conditori, ut quo firmius in illo spem suam ponunt, eo fortius aliorum vitam dirigere( quod est latitudinem parietis portare) sufficiunt. Lapides ergo qui in fundamentum templi ad portandum aedificium omne ponebantur, proprie sunt prophetae et apostoli, qui verbum et sacramenta veritatis, sive visibiliter, sive invisibiliter ab ipsa Dei sapientia perceperunt. Qui bene lapides primo quadrati ac sic in fundamentum poni jubentur. Quadratum namque omne, quocunque vertitur, fixum stare consuevit. Cui nimirum figurae corda assimilantur electorum, quae ita in fidei firmitate consistere didicerunt, ut nulla occurrentium rerum adversitate, nec ipsa etiam morte a sui rectitudine possint status inclinari.

« Quos dolaverunt caementarii Salomonis et caementarii Hiram.» Dolantur namque lapides pretiosi, cum electi quique praecedentium sanctorum instructione et instantia, quidquid in se habent noxium et inane relinquunt: atque ante conspectum sui Creatoris, solam insitae sibi justitiae regulam, quasi stabilem quadraturae formam ostendunt. Dolaverunt autem hos lapides, non solum caementarii Salomonis, sed et caementarii Hiram, quia ex utroque populo doctores fuere sanctae Ecclesiae.

« Porro Giblii praeparaverunt ligna et lapides ad aedificandam domum.» Giblos est civitas Phoenicis, cujus meminit Ezechiel, dicens:« Sapientes tui, Tyre, facti sunt gubernatores tui, senes Giblii et prudentes ejus,» etc. Pro qua in Hebraeo continetur Gebel sive Jabal, quod interpretatur definiens sive disterminans: quod vocabulum apte convenit eis qui corda hominum ad aedificium spiritale, quod ex virtutibus animae construitur, parant. Sic etenim solummodo suos auditores fidem et opera justitiae docere sufficiunt, dum ipsi prius sacris paginis edocti diligenter quae sit fides tenenda, quo virtutum calle incedendum, certa definitione veritatis didicerint. Nam frustra officium sibi doctoris usurpat, qui discretionem catholicae fidei ignorat. Neque sanctuarium Domino, sed ruinam sibi aedificant, qui docere alios regulam, quam ipsi non didicere, conantur. In aedificanda ergo domo Dei, primo sunt ligna et lapides caedendi de monte: quia eos quos in fide veritatis instituere quaerimus, primo necesse est ut abrenuntiare diabolo ac de sorte primae praevaricationis, in qua nati sunt, doceamus renascendo erui. Denique quaerendi sunt lapides pretiosi et grandes, atque in fundamentum templi ponendi, ut meminerimus abdicata conversatione priori, eorum in omnibus vitam moresque inspicere, eos nostris auditoribus imitandos proponere, quos per virtutem humilitatis specialiter Domino adhaerere noverimus. Addendus est in altum paries operum bonorum, et quasi superimpositis sibi invicem ordinibus lapidum, ambulandum est ac proficiendum de virtute in virtutem. Vel certe lapides fundamento grandes, pretiosi et quadrati, primi sunt( ut supra diximus) Ecclesiarum magistri, qui ab ipso Domino verbum audiere salutis. Superpositi autem lapides ordinum sive lignorum, sequentes sunt, suo quique tempore sacerdotes ac doctores, quorum vel praedicatione ac ministerio, fabricatur Ecclesia vel ordinatur virtutibus. Quales autem colore fuerint lapides quibus factum est templum, in libro Paralipomenon aperte declaratum est, dicente David ad Salomonem, cum ei impensas templi quas praeparaverat ostenderet:« Omnem pretiosum lapidem et marmor Parium abundantissime praeparavi.» Marmor autem Parium marmor candidum dicitur: quale eadem insula gignere consuevit. Unde poeta de illa: Olearon niveamque Paron sparsasque per aequor Cycladas, et crebris legimus freta concita terris.

Niveam ergo Paron dicitur, eo quod candidissimi marmor generis mittat. Est autem una de Cycladibus, quo videlicet lapide, templum fuisse factum, et Josephus insinuat, dicens: Elevavit itaque templum usque ad cameram, ex lapide albo constructum. Altitudo fuit sexaginta cubitorum, etc. Nec mysterii sensus in abdito est, cuivis etenim patet, quia marmor candidum, ex quo domus Domini constructa est, mundam electorum actionem simul et conscientiam ab omni naevo corruptionis castigatam designat. Quales esse voluit sapiens ille architectus, eos quos super fundamentum Christi locabat lapides pretiosos, auro argentoque redimitos:« Charissimi, inquit, mundemus nos ab omni inquinamento carnis et spiritus, perficientes sanctificationem in timore Dei.»

IN LIBRUM TERTIUM. CAPUT VI.

« Factum est ergo quadringentesimo et octogesimo anno egressionis filiorum Israel de terra Aegypti, in anno quarto, mense Zio, ipse est mensis secundus regis Salomonis super Israel, aedificare coepit domum Domino.» Quod dicitur, in anno quarto, mense Zio, ipse est enim mensis secundus regis Salomonis super Israel. Ordo sensus est, in anno quarto regis Salomonis super Israel, mense Zio, ipse est mensis secundus. Mensem autem secundum Maium dicit: namque Aprilis quo Pascha celebrabatur principium mensium, apud Hebraeos primus erat in mensibus anni. Ex quo manifeste patet, quia mox peracto pascha, coepit aedificare domum Domino, et consecratus mystica solemnitate populus, manus ad mysticum opus misit. Fit autem commemoratio egressionis ex Aegypto, quando tabernaculum aedificari coeptum est: ut admoneatur lector, quod annorum tempus, inter aedificationem utriusque domus transierit, et huic quoque summae temporis, sacramentum inesse spiritale cognoscat. Quater namque centeni, et viceni, quadringentos et octoginta faciunt. Quatuor autem Evangelicae perfectioni apte conveniunt, propter ipsum Evangelistarum numerum: centum viginti, legali doctrinae, propter annos legislatoris totidem. In quo etiam numero virorum, gratiam sancti Spiritus primitiva suscepit Ecclesia: patenter ostendens quia qui lege legitime utuntur, id est qui Christi in ea gratiam cognoscentes amplectuntur, jure spiritus ejus gratia replentur, quia in charitate ejus amplius ignescunt. Diximus autem per tabernaculum quod fecit Moyses et filii Israel in deserto, Synagogam: per templum vero quod Salomon et filii Israel cum proselytorum et gentilium auxilio construxit, Ecclesiam gentium posse designari. Permansit autem cultus et religio tabernaculi annos quadringentos et octoginta, ac sic ab eo templum aedificari incipit. Quod autem quarto anno regis Salomonis aedificari coepta est domus Domini, potest ad eos referri mystice, quod post expletam dispensationem Dominicae incarnationis, quae in quatuor Evangelii libris scripta est, misso de coelis Spiritu sancto, Ecclesiae structura coeperit. Et quod mense secundo coepta est, potest ad electionem gentium, quae secundo loco post Israel aedificationem in se sui suscepere Creatoris. Unde et secundus mensis in lege concessus est ad faciendum Pascha, quia immundi super animam hominis vel in via procul positi ad faciendum in primo mense pascha, occurrere nequirent. Ubi nos apertissime designati sumus, qui immundi super mortem animae nostrae, et procul adhuc positi a populo Dei, non potuimus primum pascha facere, quod in carne et sanguine agni fiebat. Celebramus autem hodie pascha, secundum quod in corpore et sanguine Redemptoris nostri, a quo quaesiti et mundati sumus, actum est. In quo autem loco templum sit aedificatum manifestius in libro Paralipomenon ostenditur, ubi scriptum est:« Et coepit Salomon aedificare domum Domini in Jerusalem, in monte Moria, qui demonstratus fuerat David patri ejus in loco quem paraverat David in area Ornan Jebusaei.» Aedificatur ergo domus Domini in Jerusalem, hoc est, in visione pacis: qua dilatata per totum orbem Ecclesia in una eademque fide, et veritatis catholicae societate consistit. Namque in scissura mentium Deus non est: sed« factus est in pace locus ejus, et habitatio ejus in Sion.» Aedificatur in monte, videlicet in ipso Domino Salvatore, de quo Isaias ait:« Et erit in novissimis diebus praeparatus mons domus Domini in vertice montium.» Et ipse de se in Evangelio:« Non potest, inquit, civitas abscondi super montem posita.» Ipse est enim mens montium, qui de terra quidem per originem assumptae carnis ortus est, sed omnium terrigenarum potentiam ac sanctitatem singulari culmine dignitatis transcendit. In quo nimirum monte civitas, sive domus Domini, constructa est: quia nisi Sion in illo radicem figat, spes et fides nostra nulla est. Qui recte mons Moria, id est visionis vocatur: quia electos suos quos ad aeternam suae claritatis visionem conservat, in hac interim vita laborantes videre et adjuvare dignatur. Qui demonstratus fuerat David patri ejus. Ostensus namque erat David sicut et caeteris prophetis, venturus in carne Dominus. Bene idem locus area erat Ornan Jebusaei, quia et Ecclesia areae solet vocabulo designari, dicente Joanne de Domino:« Cujus ventilabrum in manu sua, et permundabit aream suam.» Ornan qui interpretatur illuminatus, et erat natione Jebusaeus, natione quidem gentiles significat. Hos autem eosdem illustrandos a Domino, atque in filios Ecclesiae commutandos ostendit quibus merito dicit Apostolus:« Fuistis aliquando tenebrae, nunc autem lux in Domino.» Jebus eadem est civitas quae et Jerusalem. Et Jebus quidem interpretatur conculcata, Jerusalem autem pacis visio. In qua quandiu Ornan gentilis regnabat, Jebus dicta est, etiam cum in ea David locum holocausti emeret. Cum vero Salomon in ea templum Domino aedificaret, non jam Jebus, sed Jerusalem vocata est. Quia nimirum gentilitas quandiu divini cultus nescia perdurabat, conculcabatur et illudebatur ab immundis spiritibus: ad simulacra muta prout ducebatur, sequens. Cum vero illam gratiam sui Conditoris respexit, continuo pacis in se et locum invenit et nomen.

« Domus autem quam aedificabat rex Salomon Domino, habebat sexaginta cubitos in longitudine, et viginti cubitos in latitudine, et triginta cubitos in altitudine.» Longitudo domus longanimitatem designat Ecclesiae, quia in exsilio peregrinationis hujus patienter adversa quaeque tolerat, donec ad patriam quam exspectat, perveniat. Latitudo insinuat charitatem, qua dilatatio sinu mentis non solum amicos in Deo, sed et inimicos diligere gaudet propter Deum: donec veniat tempus, quando sive ad pacem suam conversis, sive funditus omnibus exstinctis inimicis, cum solis gaudeat amicis in Deo. Altitudo spem denuntiat futurae retributionis, cujus intuitu libenter infima quaeque, sive quae demulcent, sive quae adversantur, contemnit: usque dum utrisque transcensis, sola mereatur videre bona Domini in terra viventium. Ubi notandum quod triginta cubiti altitudinis, non usque ad tectum templi, sed usque ad coenaculum inferius pertingebant. Namque in libro Paralipomenon aperte scriptum est, quod altitudo centum viginti cubitorum erat. De quo post haec dicturi sumus.

« Porticus erat ante templum viginti cubitorum longitudinis juxta mensuram latitudinis templi, et habebat decem cubitos latitudinis ante faciem templi.» Templum namque erat conversum ad orientem, sicut et tabernaculum. Habebatque ostium porticus ab oriente, contra ostium templi, juxta quod historicus Judaeorum Josephus apertissime docet: ita ut sol aequinoctialis oriens, directis radiorum suorum lineis, per ostia tria porticus videlicet, et templi et oraculi, arcam testamenti perfundere posset. Quia vero templum sanctam Ecclesiam designat, porticus quae erat ante templum, et propior lucem solis accipere solebat, quid apertius quam illam ejus partem, quae Dominicae incarnationis tempora praecessit, typice denuntiat? In qua sunt patriarchae et prophetae, qui orientem huic mundo solem justitiae primi susceperunt, et nascenti in carne Domino testimonium, sive vivendo, sive praedicando, sive nascendo, sive etiam moriendo, praebuerunt. Ostium vero templi Dominus est: quia« nemo venit ad Patrem, nisi per ipsum.» Et sicut alibi dicitur:« Ego sum ostium: per me si quis introierit, salvabitur.» Ostium porticus sermo est propheticus, qui quasi recto calle ingredientes, in ostium templi perducebat: quia gratiam Domini Salvatoris qua mundum erat redempturus, aperte praedicabat. Factura ergo porticus tota fideles illius temporis significat. Ostium vero in porticus doctores qui caeteris lucem vitae januamque intrandi ad Dominum pandebant, exprimit. Et bene unum ostium propter consonam in omnibus sanctis fidem, ac dilectionem veritatis. Quae videlicet porticus, juxta latitudinem templi viginti cubitis longa erat, quia nimirum antiqui justi per longanimitatem devotae mentis, desiderabant venire ad dilationem Ecclesiae, in charitate Dei, quae est in Christo Domino nostro.

« Fecitque in templo fenestras obliquas.» Fenestrae templi doctores sancti sunt et spiritales quique in Ecclesia, quibus mente excedentibus, Deo arcana secretorum coelestium specialius caeteris videre conceditur. Qui, dum ea quae in occulto vident, publice fidelibus pandunt: quasi suscepto lumine solis, fenestrae juncta templi penetralia replent. Unde bene caedem fenestrae obliquae, id est intus latiores fuisse perhibentur: quia nimirum necesse est, ut quisquis jubar supernae contemplationis vel ad momentum perceperit, mox sinum cordis amplius castigando dilatet, atque ad majora capessenda solerti exercitatione se praeparet.

« Et aedificavit super parietem templi tabulata per gyrum, in parietibus domus per circuitum templi et oraculi, et fecit latera in circuitu. Tabulatum quod subter erat, quinque cubitos habebat latitudinis: et medium tabulatum, sex cubitorum latitudinis: et tertium tabulatum, septem habens cubitos latitudinis.» Haec tabulata in Evangelio ubi Dominus tentatur a diabolo, pinnacula templi vocantur. Sed et Jacobum fratrem Domini apostolum, in pinnaculum templi, unde ad populum concionaretur, levatum esse legimus. Utrum autem moris fuerit doctoribus, ut his sedentes tabulatis ad circumstantem inferius turbam fecerint sermonem, nusquam scriptum invenimus. Patet vero ratio sacramenti, quia tabulata haec tria totidem fidelium gradus, conjugatorum videlicet, continentium et virginum designant, distinctos quidem altitudine professionis, sed societate fidei et veritatis ejusdem, omnes ad domum Domini pertinentes, eique fixa mente inhaerentes. Ubi pulchre dicitur, quia tabulatum quod subter erat quinque cubitos habebat latitudinis, medium sex, tertium septem. Supernum ergo tabulatum erat caeteris angustius, medium superno latius, sed infirmo erat factum angustius. Quia nimirum altior professio virtutis arctiorem debet vitam tenere vivendi. Singula autem tabulata habebant in circuitu latera, id est turriculas, ne facile quis in eisdem tabulatis consistens sive residens, posset ad inferiora decidere: quod Ochoziae regi contigisse in Samaria legimus. Quae nimirum latera non incongrue quotidiana divinae protectionis erga nos munimina designant. De quibus Psalmista:« Immittet, inquit, angelum Dominus, in circuitu timentium eum, et eripiet eos.» Ascendit quidem in coenaculum Ochozias rex Samariae, qui se a domo David separaverat, sed per cancellos decidit. Quia et si haeretici, sive schismatici, aliquam bonae actionis arcem conscendere videntur, quia tunc compagem Ecclesiasticae unitatis non habent, quasi patentibus et non solitis laterum praesidiis, semper ad vitiorum infima relabuntur, dum divino destituti auxilio, suae pertinaciae fastu intereunt. Qua autem arte praefata tabulata parietibus templi sunt affixa, declaratur cum subditur:

« Trabes autem posuit in domo per circuitum forinsecus, ut non haererent muris templi.» Trabes ergo quae intrinsecus domum muniebant et ornabant, tantae erant longitudinis, ut capita eorum forinsecus prominerent: in infimo quidem ordine cubitorum septem, in medio sex, in supremo quinque, atque in eisdem capitibus, earum tabulata componerentur, nequaquam muris templi infixa, sed juxta muros trabibus, quae de muris exierant, superposita. Quid itaque per trabes domus, quae tabulata portabant, nisi praedicatores sancti sunt typice designati? qui dum ipsi sublimem atque honorabilem in Ecclesia Dei locum tenent, infirmiores quosque ac fragiles, suis praedicationibus ab infirmorum appetitu sustollunt, atque ad coelestia desideranda ac speranda suspendunt: suis etiam intercessionibus, ut in coeptis persistant, adjuvant. Legimus autem in libro Paralipomenon, quod trabes templi, sicut et caetera ejus interiora, fuerint auro vestitae. Quod ita factum esse non dubium est, ut illae trabium partes, quae intus in templo erant, aureis essent laminis tectae. Quae vero foris apparebant, hae minimae deauratae ipsam cedri speciem formamque cunctis ostenderent, in qua tamen imposita sibimet tabulata, gestabant. Quod ergo extrinsecus eminebat trabium, vitam sanctorum quae nobis in terris innotescere potuit, designat. Quod intus in templo deauratum fulgebat, claritatem illam qua in coelesti patria in aspectu sui gaudent Creatoris, figurate denuntiat.

« Domus autem cum aedificaretur, lapidibus dedolatis atque perfectis, aedificata est, et malleus, et securis, et omne ferramentum non sunt audita in domo, cum aedificaretur.» Haec ad illam Ecclesiae partem, quae post hujus saeculi labores et certamina, ad aeterna praemia meruit introduci, proprie pertinent. Ibi etenim perfecti solummodo, et immaculati atque ab omni labe iniquitatis castigati, ingrediuntur. Non enim intrat in illam civitatem aliquid coinquinatum, faciens abominationem et mendacium, sicut in Apocalypsi scripsit Joannes,« ubi malleus et securis et omne ferramentum non auditur,» quia hic tundimur adversitatibus, et disciplina veritatis exercemur, ut illic locis juxta meritum congruis disponamur, et castigatione cessante, solo amoris glutino( quo ad invicem copulemur) uno impleti spiritu perfundamur.

« Ostium lateris medii in pariete erat domus dextrae, et per cochleas ascendebant in medium coenaculum, et a medio in tertium.» Quidam hunc locum male intelligentes, putant ostium templi a meridie fuisse, non attendentes, quia si hoc significare voluisset, Scriptura non ita diceret:« Ostium lateris medii in parte erat domus dextrae;» sed ita potius simpliciter: Et habebat domus ostium ad meridiem. Nunc autem longe aliud significat: Pars namque domus dextrae latus templi meridianum dicitur, in cujus parte orientale ostium erat in ipso angulo factum juxta terram, in quod introeuntes, statim ad altiora gradatim ascendebant, habentes viam ascensus per ipsa parietis interiora, donec ascenderent ad medium coenaculum, et a medio pervenirent ad tertium. Nec dubitandum, quamvis hoc Scriptura non dicat quia sic ascendentes creberrimas habebant a meridie fenestras, quarum luce per omnia et sine offensione iter agerent: qui nimirum locus, proprie ad corpus Dominicum quod de virgine sumpsit, respicit. Ostium namque lateris medii in parte erat domus dextrae, quia defuncto in cruce Domino, unus militum lancea latus ejus aperuit. Et bene in parte domus dextrae, quia ad dextrum ejus, latus a milite apertum sancta credit Ecclesia. Ubi apto etiam verbo usus est Evangelista, ut non diceret,« percussit latus ejus,» aut« vulneravit,» sed« aperuit,» videlicet quasi ostium lateris medii, per quod nobis iter ad coelestia panderetur. Denique ita subjunxit:« Et continuo exivit sanguis et aqua.» Aqua scilicet, qua abluimur in baptismo, et sanguis quo consecramur in calice sancto. Per hoc namque ostium nobis est ascensus in medium coenaculum, et a medio in tertium, quia per fidem et mysteria nostri Redemptoris, de praesenti Ecclesiae conversatione, ad requiem animarum post mortem ascendimus, rursumque de requie animarum( adveniente die judicii) ad immortalitatem quoque corporum, quasi in tertium coenaculum, sublimiori profectu penetrabimus, ex quo in magna amborum, et corporis videlicet et animae beatitudine, perpetuo vivamus. Quo quidem iter invisibiliter agebatur, ita ut soli hoc qui intraverant nossent, quamvis ipsum ostium etiam foris positi viderent: quia nimirum actus in hoc saeculo, et celebrationes sacramentorum, etiam reprobi possunt intueri, verum arcana fidei intimae gratiam dilectionis, nullus( nisi qui per haec Domino duce ad coelestia scandit) agnoscit.« Qui enim dicit se nosse Deum, et mandata ejus non custodit, mendax est.» Notandum sane quod triginta cubiti altitudinis, de quibus supra legitur, usque ad medium coenaculum addebantur, quousque porticus quae erat circa templum ab austro, et aquilone, et occasu, tectum perveniebat, ut Josepho narrante didicimus. Denique usque ad supremum templi tectum, alii sexaginta cubiti numerabantur, et sic tota altitudo domus juxta librum Paralipomenon in centum viginti cubitos consummata est. Porticus quoque quae erat ante frontem templi ad orientem, juxta fidem praefati voluminis, eamdem cubitorum summam in altitudine habebat: qui videlicet liber, illas de quibus praediximus porticus circa templum, cellaria vocat et cubicula.« Dedit autem, inquit, David Salomoni filio suo descriptionem porticus templi, et cellariorum, et coenaculi, et cubiculorum in abditis, et domus propitiationis.» Ubi etiam exteriorum domorum, quae erant extra atrium sacerdotum in circuitu templi, fecit mentionem, cum protinus adjunxit: Necnon et omnium quae cogitaverat, atriorum et exedrarum per circuitum, in thesauris domus Domini, et in thesauris sanctorum. Quod autem omnis altitudo templi centum viginti fuit cubitorum, ad idem sacramentum respicit. Quod ex primitiva Hierosolymis Ecclesia, post passionem, resurrectionem, et ascensionem Domini in coelos, in hoc numero virorum, gratiam Spiritus sancti accepit. Quindecim namque, quae ex septem et octo constant, solent nonnunquam ad significationem referri vitae, quae nunc in sacro baptismo geritur animarum fidelium: perficietur autem in fine saeculi, resurrectione corporum immortalium. Ipsa autem quindecim, in trigonum ducta, id est cum omnibus suis partibus annumerata, centum viginti efficiunt: quapropter apte numero e centenario et vicenario, magna electorum beatitudo in futura vita designatur. Apte etiam in hoc tertium domus Domini coenaculum consummatur: quia post praesentes fidelium labores, post acceptam in futuro requiem animarum, plena totius Ecclesiae felicitas in resurrectionis gloria complebitur

« Et aedificavit domum et consummavit eam. Texit quoque domum laquearibus cedrinis.» Laquearia quid sunt? Laquearia sunt tabulata, quae magno decore composita et ornata, ab inferiore parte trabibus affiguntur: et quia ter geminae altitudinis domus Domini facta erat, terna nimirum habebat laquearia. Quid autem aptius per laquearia quam sublimiores quosque in sancta Ecclesia justos significari credamus? Quorum opus et doctrina cunctis in exemplo proposita, quasi longius in alto praeeminent, quosque suis intercessionibus et exhortationibus animos infirmorum, ne in tentationibus deficiant, protegunt. Quae nimirum laquearia recte cedrina esse describuntur. Cedrus namque arbor est imputribilis omnino naturae, odoris jucundi, aspectus nitidi, serpentes accensa nidore fugans ac perimens. Quae universa perfectis quibusque conveniunt, quorum insuperabilis est patientia, fama virtutum eximia, praesentia cunctis gratissima, in bonis auctoritas, ad revincendos, confutandosque eos qui veritati resistunt, constantissima: qui et in hac vita et in futura, singulari prae caeteris sanctis eminentia, fulgent.

« Et aedificavit tabulatum super omnem domum, quinque cubitis altitudinis.» Loriculas significat, quae in supremo domus tecto per circuitum erant factae, ne quis ad altiora perveniens, repente laberetur ad ima: quod in omni domo, quam quisque aedificaret, Moyses fieri praecepit:« Cum aedificaveris, inquiens, domum novam, facies murum tecti per circuitum; ne fundatur sanguis in domo tua, et sis reus labente alio et in praeceps ruente.» Haec autem tabulata sive loriculae supra sunt latera vocata: ubi, cum dictum esset,

« Et aedificavit super parietem templi tabulata per gyrum, in parietibus domus per circuitum templi et oraculi.» Continuo subjunctum est,« Et fecit latera in circuitu,» in quibus nimirum lateribus intelligimus divina esse praesidia designata, quae nos in hoc adhuc saeculo laborantes, ac pro captu nostro ad superiora nitentes, quotidie ne deficiamus adjuvant. Bene autem hoc supremum tabulatum in tecto domus Domini quinque cubitis altum esse memoratur, quia nimirum ita nos in illa patria divinae praesentiae claritas adimplet, ut nihil aliud visus noster, nihil auditus, nihil olfactus, nihil gustus, nihil tactus dulce habeat, nisi diligere Dominum Deum nostrum ex toto corde, tota anima, tota virtute diligere et proximum tanquam nosmetipsos.« Et operuit domum lignis cedrinis.» Supremum ipsum domus tectum dicitur, id est, tabulatum illud, quod supremis trabibus superpositum erat. Non enim habebat templum culmen in superioribus, sicut nec tabernaculum, sed erat aequale quomodo omnibus in Palaestina et Aegypto domus aedificantibus facere moris est. Idipsum autem hoc tabulatum, quo operta est domus, quod et laquearia designat, id est, eximios quosque in resurrectionis gloria viros, et singulari sanctitate, ad ipsum virtutis apicem pervenientes: de quorum uno dicitur:« Inter natos mulierum, non surrexit major Joanne Baptista;» cujus hic compar est magnitudinis si scire vis, audi quid Patri ipsius angelus ait:« Et ipse praecedet ante Dominum, in spiritu et virtute Eliae.»

« Et aedificavit parietes domus, intrinsecus tabulatis cedrinis, a pavimento domus usque ad summitatem parietum, et usque ad laquearia operuit lignis cedrinis intrinsecus.» Intrinsecus quidem domus cedro erat vestita: nam forinsecus tanto nitore lapis ipse, de quo facta fuerat, fulgebat, ac si calculo esset candido tecta. Juxta sensus vero mysticos, parietes templi sunt fidelium populi, ex quibus sancta universalis consistit Ecclesia, quorum dilationem per orbem, latitudo designat parietum: spem vero et intentionem omnem ad coelestia erectam, longitudo. Vel certe altitudo parietis quae ex ordinibus lapidum super invicem positis constat praesentis statum Ecclesiae significat, ubi electi super fundamentum Christum omnes aedificati, sibi invicem in ordine, per temporum curricula succedunt, seseque invicem portantes, legem Christi, quae est charitas, adimplent. Dum enim qui nunc a praecedentibus erudiuntur magistris, rursum ipsi alios erudiunt, quasi super invicem positis ordinibus, quique lapidum vivorum in domo Dei, sic ab aliis fixa constantia portantur: ut ad portandos alios et ipsi sufficiant, usque ad ultimos qui in fine mundi nascituri sunt justos, qui quasi in summo domus Dei cacumine locati, docentur quidem et portantur ab aliis. Sed quos doceant, quorumve fragilitatem tolerent, ipsi non habent. Qui videlicet parietes intrinsecus tabulatis cedrinis operiuntur, cum corda fidelium amore virtutum redundant. Sicut enim cedri natura perfectos homines( ut supra docuimus) typice denuntiat: ita etiam locis opportunis celsitudinem virtutum, quibus ad eamdem perfectionem venitur, non immerito designat. Teguntur autem omnia lignis a pavimento domus, usque ad summitatem parietum, et usque ad laquearia: cum electi a primis fidei rudimentis, usque ad perfectionem bonae actionis, et usque ad ingressum patriae coelestis, a bonis insudare non desistunt operibus cum a primis justis usque ad ultimos in consummatione saeculi, omnes virtutibus student, quarum merito vere valeant protestari, quia« Christi bonus odor sumus Deo in omni loco.»« Et texit pavimentum domus tabulis abiegnis.» Hoc quomodo factum sit, plenius in libro Paralipomenon explicatur, ubi scriptum est:« Stravit quoque pavimentum templi, pretiosissimo marmore decore multo.» Unde patet quia tabulas abiegnas quibus pavimentum tegeret, nequaquam in terra posuit, sed primo illud marmore praetexit, ac deinde tabulas marmori superposuit, ac tertium his duobus auri vestitum superaddidit, ut in sequentibus legitur. Sicut autem latitudo parietis, in altum exsurgens, atque usque ad laquearia perveniens, profectus virtutum quibus electi ad regnum coeleste perveniunt, vel certe ipsos electorum choros, sibimet per tempora varia succedentes, significant: ita aequalitas pavimenti concorditer eorumdem humilitatem, qua in temporali vita adhuc positi, socialiter invicem charitate dictante conversantur, non immerito demonstrat. Quod videlicet pavimentum pretiosissimo erat marmore stratum decore multo. Idemque marmor in hoc tabulis tectum abiegnis, quia nimirum vita justorum primo fidei firmitate praemunienda in corde, ac deinde spiritualium virtutum latitudine adornanda est in opere: alioquin quid utilitatis habebat decus marmoris pretiosissimi lignorum tabulis obtectum, si non mysticum aliquid tacite signabat? hoc est bonorum amplitudinem operum, fortitudine fidei intemeratae suffulciendam docebat. Abies vero propter altitudinem sui, et robur diu durabile, mentem electorum infima quaeque desideria spernentem, et coelestium contemplationi semper intentam, virtute quoque patientiae singulariter excellentem, non incongrue demonstrat. Auri autem laminae marmori ac tabulis abiegnis superpositae, ipsa est latitudo charitatis, de corde puro, et conscientia bona, et fide non ficta, quae, sicut aurum aliis pretiosius est metallis, ita caeteris eximior virtutibus in templo Dei singulari luce refulget.

« Aedificavit quoque viginti cubitorum ad posteriorem partem templi tabulata cedrina, a pavimento usque ad superiora, et fecit interiorem domum oraculi in Sanctum sanctorum.» Posteriorem partem templi, occidentalem dicit: ab ortu enim solis ingressum habebat templum, et ab occasu domum interiorem, hoc est Sanctum sanctorum ingrediebatur. Quod autem tabulata quae interiorem domum ab exteriore separabant, a pavimento usque ad superiora esse dicuntur aedificata, non usque ad laquearia( quae triginta cubitis erant in sublime a pavimento suspensa, ut supra jam dictum est), sed tantum usque ad cubitos viginti altitudinis, ut in sequentibus aperte legitur, intelligendum est: reliquum vero erat super haec tabulata apertum et inane usque ad laquearia, cubitorum decem altitudinis, et cubitorum viginti longitudinis, juxta latitudinem domus: per quam nimirum januam fumus incensorum de altari thymiamatis solebat in Sancta sanctorum ascendere atque ad arcam Domini operiendam penetrare. In qua distinctione domus Domini patet figura mysterii: et Apostolo exponente luce clarior est, quia prior domus in quam semper introibant sacerdotes sacrificiorum officia consummantes, praesens est Ecclesia, ubi quotidie piis insistentes operibus, Domino sacrificia laudis offerimus. Interior vero domus quae ad posteriorem partem templi erat facta, ipsa est promissa nobis vita in coelis. Exterior quidem haec conversatio nostri exsilii: interior vero est quae in praesentia Regis summi, ubi perpes beatorum et angelorum et hominum solemnitas agitur. Unde ea bene merito servo dicitur:« Intra in gaudium Domini.» Sed haec posterior est tempore, quia post hujus saeculi labores ad illius ingressum perducimur. Tabulata autem quae utramque domum ab invicem dividunt, ipsa sunt claustra coeli, quorum nobis apertionem quotidie suspiramus: et quantum Dominus donaverit, pia semper instantia, donec aperiantur et intrare liceat, pulsamus. Ubi etsi necdum ante solutionem corporum intrare permittitur, apertam tamen habemus januam divinae pietatis, qua orationum nostrarum, eleemosynarum, jejuniorum, caeterorumque operum bonorum thymiamata, praemittamus. Hinc est enim quod parietibus cedrinis domus interioris aedificata, januam habet in superioribus per totum, ubi fumus incensorum intraret, quia oculi Domini aperti sunt super domum ejus nocte ac die, et aures ejus in orationes servorum suorum intendentes, et hoc per totam latitudinem diffusae per orbem. Ecclesiae altare namque thymiamatis, quod in domo quidem exteriori, sed prope ostium stabat domus interioris, typus fuit perfectorum, qui carne quidem adhuc in mundo retenti, sed omni desiderio sunt ad coelestia suspensi: et velut incenso thure, fumum ascendentem in Sancta sanctorum emittunt, quia superno amore flagrantes, crebris orationum vocibus, aures sui pulsant auctoris. Apertaque late janua fumus incensorum in superioribus venit: quia quanto mundiores quique in terris, et quasi viciniores coelesti patriae commorantur, tanto citius cuncta quae poscunt, accipiunt. Bene autem interior domus viginti cubitis longa facta est, propter mysterium scilicet geminae dilectionis( de quo et supra diximus), quae in hac interim vita ex parte maxima electorum mentes illustrat, sed in illa patria cessantibus aliarum virtutum operibus, sola perpetuo regnat.

« Porro quadraginta cubitorum erat ipsum templum pro foribus oraculi.» Diximus ipsum templum pro foribus oraculi praesentis Ecclesiae typum gessisse. Unde recte quadraginta fuit cubitorum, qui numerus saepe in significatione ponitur praesentis fidelium laboris, quomodo quinquagenarius, in significationem futurae quietis et pacis. Denario namque numero continentur praecepta, quorum observatione ad vitam pervenitur. Denario aeque significatur ipsa, quam desideramus et pro qua laboramus, vita perennis. Quadratus vero est mundus, in quo pro acquirenda eadem vita certamus. Unde Psalmista congregandam Ecclesiam de gentibus praevidens, aiebat:« De regionibus congregavit eos a solis ortu et occasu, ab aquilone et mari.»

« Sed et cedro omnis domus intrinsecus vestiebatur, habens tornaturas suas, juncturas fabrefactas, et caelaturas eminentes.» Diximus de cedro quod insuperabilem virtutum venustatem signaret: quo nimirum ligno omnis domus Domini intrinsecus vestiebatur, cum corda justorum solo bonorum operum amore nitescunt. Habetque domus in tabulis cedrinis tornaturas suas et juncturas fabrefactas, cum iidem electi sese ad invicem pulcherrima charitatis copula connectuntur: ita ut cum innumera sit multitudo fidelium, unum tamen cor, unam habere animam, pro communis fidei ac dilectionis societate, merito dicantur. Namque tornaturae, quae juncturis tabularum apponebantur, ut unum ex omnibus fieret tabulatum, ipsa sunt officia charitatis, quibus adinvicem fraternitas sancta copulatur, atque in unam Christi domum toto terrarum orbe componitur. Quae etiam domus habet caelaturas eminentes, cum opera virtutum sancti nequaquam occulto tegunt, sed manifesta expressione foris omnibus quales sint ipsi, quid agant, in exemplum vivendi proferunt.« Omnia cedrinis tabulis vestiebantur, nec omnino lapis apparere poterat in pariete.» Et lapides parietis sive pavimenti, et tabulae et aurum, sanctorum in Ecclesia vitam omnia designant. Sed ea utique distinctione, cum pariter ponuntur, ut lapides vivi sint sancti, fortitudine fidei in una eademque regula sibimet agglutinati. Tabulae cedrinae sive abiegnae sunt sancti latitudine variarum virtutum secundum donationes Spiritus sancti, in una eademque fide sibimet alterutrum connexi. Auri laminae sunt sancti supereminentem scientiae charitatem habentes, hujusque fulgore gratissimo adinvicem congaudentes. Quae tria beatus Apostolus una sententia complexus est, dicens:« Nam in Christo Jesu neque circumcisio aliquid valet, neque praeputium: sed fides quae per dilectionem operatur.» Fidei namque invictae lapis figuram tenuit: cedrus actionis odoriferae: aurum, transcendentis omne dilectionis. Vestiturque lapideus paries tabulis cedrinis, cum professio fidei bonis ornatur operibus, ne otiosa judicetur esse, aut mortua. Verum quia lex in lapide scripta, doctrina vero Evangelii per lignum est Dominicae passionis confirmata: unde et populus ille lapide circumcidebatur in praeputio, nos signo crucis consecramur in fronte. Possunt non incongrue parietes templi lapidei, sive pavimentum pretiosissimo marmore stratum, eorum qui in lege fideliter ac perfecte vixerunt, typum tenere; tabulae vero cedrinae sive abiegnae, Novi Testamenti justos indicare, qui volentes post Dominum venire, abnegant semetipsos, et sumpta cruce sua quotidie, sequuntur illum. Et quo utriusque temporis justos communis gloria supernae manet retributionis, lapidibus ac lignis pretiosis tertia est species aurearum adjuncta laminarum. Nec contrarium debet videri, quod supra diximus, porticum quae erat ante templum, antiquorum figuram gestare fidelium: ipsum vero templum, eorum qui post incarnationis Dominicae tempus in mundum venerunt. Porro domum interiorem, regni coelestis gaudia, quae utrisque justis dantur figurare. Nunc autem dicamus parietes lapideos antiquum Dei populum, tabulata cedrina novum, aureas laminas utriusque in coelis praemia designare: cum idem parietes templi et in porticu, et in ipso templo, et in Sanctis sanctorum pari fuerint modo, de lapidibus et lignis et auro compacti. Multiplex namque est in diversis rebus earumdem repetitio figurarum. Sed et hoc dicendum, quia fuerunt et in lege et ante scriptam legem: plurimi qui legaliter Domino deservirent, non occidentes, non fornicantes, non furtum facientes, non falsum testimonium contra proximum loquentes, honorantes patrem et matrem, et diligentes proximos sicut seipsos, hi ad parietes porticus lapideos pertinebant. Fuerunt alii, qui majori perfectione relictis mundi negotiis, et assumpta cruce sua, sequebantur Dominum: quod Apostolus scribit:« Ludibria et verbera experti insuper et vincula et carceres, lapidati sunt, secti sunt, tentati sunt, in occisione gladii mortui sunt. Circumierunt in melotis, in pellibus caprinis egentes, angustiati, afflicti quibus dignus non erat mundus.» Hi qui ante manifestata tempora Evangelii, vitam duxere evangelicam, non aliter atque ante ingressum templi, tabulata cedrina in porticu fulgebant. Quos utrosque quia idem regnum coeleste communiter( quamvis in mansionibus discretis) recipit, quasi porticus templi, post lapides et cedrum, intrinsecus est auro cooperta. Sunt in hoc tempore perplures qui legalibus contenti praeceptis( quae supra commemoravimus) sufficere sibi credunt tantum, si ad vitam venire mereantur. Sunt alii, qui ad perfectionem non desides, venditis quae habent omnibus sequuntur Dominum, memores promissi illius, quod talibus in resurrectione non solum vitam, sed et specialem praedixit honorem esse tribuendum:« Amen dico vobis, quod vos qui secuti estis me, in regeneratione cum sederit Filius hominis in sede majestis suae, sedebitis et vos super sedes duodecim, judicantes duodecim tribus Israel.» Hi ad parietem templi albo de lapide factum, illi figuraliter ad cedrina pertinent tabulata: utrique praemia a Domino perpetuae lucis, quasi auri laminas quibus decorentur exspectant. Sunt in aditis lapides pretiosi, sunt tabulae ligni aromatici, utraque auro cooperta, quia et illi qui in lege Domini immaculati ambulaverant, et qui gratiam Evangelii perfecte susceperant, pariter aeterna vita perfruuntur.

« Oraculum autem in medio domus in interiori parte fecerat, ut poneret ibi arcam foederis Domini.» Hoc superius praeoccupando expositum est, quia videlicet interior domus secreta patriae coelestis, arca foederis Dominum salvatorem, in quo solo foedus pacis apud Patrem habemus, designaret, qui post resurrectionem suam ascendens in coelum, carnem quam de virgine sumpserat, in Patris dextera collocavit.

« Porro oraculum habebat viginti cubitos longitudinis, et triginta cubitos latitudinis, et viginti cubitos altitudinis.» Quod dicitur viginti cubitos altitudinis parietem significat cedrinum, qui oraculum, id est, Sancta sanctorum ab aede exteriori segregabat, sicut et supra diximus. Oraculum vero ubi erat arca habebat vicenos cubitos in longitudine, et latitudine et altitudine, id est, per quadrum: quia in superna illa patria ubi regem in decore suo vident oculi sanctorum, sola charitatis divinae ac fraterna negotia per omnia fulgent: quod sequentibus quoque verbis astruitur, cum dicitur:« Et operuit illud atque vestivit auro purissimo.» Quod est aperte dicere, quia superna moenia civitatis gratia charitatis implevit.« Sed et altare vestivit cedro.» Altare dicit thymiamatis quod erat ante oraculum. De quo paulo post subinfertur:« Sed et totum altare oraculi texit auro.» Unde intelligi datur, quod idem altare de lapide quidem fuerit factum, et cedro vestitum, ac deinde auro coopertum: significat autem typice perfectorum vitam justorum, qui quasi in vicinia oraculi sunt positi, quia desertis infimis delectationibus de solo regni coelestis ingressu, curam omnem impendunt. Unde bene in hoc altari non carnes victimarum, sed sola incendebantur thymiamata, quia tales adhuc peccata carnis, et illecebras cogitationum in se mactare opus habent; sed tantum orationum spiritualium et coelestium desideriorum odoramenta, per ignem interni amoris in conspectu sui Conditoris offerunt.

« Domum quoque ante oraculum vestivit auro purissimo, et affixit laminas clavis aureis.» Domum ante oraculum, praesentis Ecclesiae typum tenere diximus, ubi ita Redemptoris nostri amore flagramus, ut necdum ipsum videre facie valeamus ad faciem. Unde apte domus haec auro quidem purissimo cooperta; sed interposito erat medio pariete ab oraculo secreta. Oraculum namque vocatur, cum vel divina hominibus vel angelica allocutio cum secretorum quorumque revelatione conceditur. Unde bene oraculum in aditis, hoc est in interiori domo factum est, quia superna patria, et angelorum nobis visio atque allocutio, et ipsa Dei praesentia revelabitur. Domus ergo ante oraculum auro tecta est, quia perfecti quique justi in hac vita, ubi necdum palam de Patre audire, id est necdum palam Patrem videre queunt, fidem et opus justitiae divino ornant amore: per quem plenam Dei cognitionem mereantur attingere. Laminae auri quibus operta est domus, operationes sunt multifariae pietatis, quas in obsequium vel sui Creatoris, vel fraternae necessitatis, amor castus exhibet. Clavi aurei quibus erant affixae laminae ipsa sunt praecepta claritatis, per quae in exercitio studioque virtutum ne deficiamus, donante Christi gratia, continemur.« Unde bene de eisdem clavis in libro Paralipomenon scriptum est: Sed et clavos fecit aureos ita ut singuli clavi siclos quinquagenos appenderent.» Quinquagenario namque numero solet in Scripturis remissio peccatorum, et gratia Spiritus sancti, et requies aeterna figurari. Et quinquagenorum erant siclorum clavi singuli, quibus laminae auri affigebantur in parietibus domus Domini. Quia nimirum verba coelestia, quibus in amore bonorum operum proficimus et conservamur, veniam nobis promittunt peccatorum, gratiam sancti Spiritus et sabbatismum in futuro pollicentur aeternum. Et hi quidem sunt clavi dilectionis. Sunt vero alii clavi timoris, quibus incipientes quique et necdum ad perfectionem pervenientes, illecebras vitiorum carnaliumque voluptatum mortificant. Illi videlicet sermones veritatis, quorum institutione carnem nostram crucifigere cum vitiis et concupiscentiis docemur: quas habere desiderabat Propheta, cum ait:« Confige clavis a timore tuo carnes meas, a judiciis enim tuis timui.» Qui rursum ad perfectiora perveniens, dicit de clavis dilectionis:« Mihi autem adhaerere Deo bonum est.»

« Nihilque erat in templo quod non auro tegeretur. Sed et totum altare oraculi texit auro.» Deaurata est quippe porticus ante templum, quia Patres Veteris Testamenti Deo per charitatem placuerunt. Deauratum est ipsum templum, quia eadem ipsa« charitas Dei diffusa est in cordibus nostris, per Spiritum sanctum qui datus est nobis.» Deaurata est domus interior, quia in superna patria sola charitas regnat. Sed ibi eo verius et securius, quo praesens ipse Deus, qui est charitas, videtur. Ibi eo certius, quo ipse mediator Dei et hominum, qui solus paternorum est conscius secretorum, velut arca Testamenti semper aspicitur. Quod autem coenacula quoque tecta sunt auro, ad eumdem sensum respicit. Sicut enim interior domus sancta sanctorum ubi erat arca, internam sanctorum vitam in conspectu sui Conditoris et Redemptoris significabat, juxta illud Psalmistae:« Abscondes eos in abscondito vultus tui, a conturbatione hominum:» ita coenaculo in alto, eamdem vitam, hoc est in coelis esse, et non in hoc mundo designat, dicente Apostolo:« Quae sursum sunt quaerite, ubi Christus est in dextera Dei sedens. Quae sursum sunt sapite, non quae super terram.»

« Et fecit in oraculo duos cherubim de lignis olivarum decem cubitorum altitudinis.» Cherubim, sicut propheta Ezechiel aperte declarat, angelicae dignitatis vocabulum est, numeroque singulari cherub dicitur, plurali cherubim. Unde aperte in figuris, cherubim qui erant in oraculo facti angelica ministeria quae Conditori suo in coelis semper assistunt, possunt intelligi. Qui recte de lignis olivarum facti esse perhibentur, quia nimirum virtutes angelicae gratia Spiritus sancti, ne unquam ab amore Dei arescant, unctae sunt. Decem autem sunt cubitorum altitudinis: quia denario vitae aeternae struuntur, habentes inviolatam in se sui Conditoris imaginem servatam, perpetuae sanctitatis ex justitia et veritate, quam prima in conditione perceperunt. Denarius namque decem obolis constat, et continere in se nomen regis et imaginem consuevit. Quapropter et figurae regni coelestis aptissime congruit, ubi et angeli sancti ad imaginem sui Conditoris ad quam facti sunt semper manent, et electi homines imaginem quam peccando amiserant recipiunt.

« Quinque cubitorum ala cherub una et quinque cubitorum ala cherub altera, id est decem cubitos habentes a summitate alae usque ad alae alterius summitatem.» Alae cum in sanctorum hominum figura ponuntur, virtutes significant eorum, quibus ad coelestia semper volare, atque in his conversationem delectantur habere. Cum vero in significationem angelorum ponuntur alae, quid aptius quam gratiam demonstrant perpetuae et indefectivae felicitatis eorum, qui semper in coelestibus in ministerio sui persistunt auctoris? Vel certe quia levitate spiritalis naturae sunt praediti: ita ut ubicunque voluerint statim quasi volando perveniant, et hic cum alis figurati, et prophetis sunt cum alis ostensi. Bene autem dicitur quia« quinque cubitorum fuerit ala cherub una, et quinque cubitorum ala cherub altera,» quoniam virtutes angelicae legem Dei quae in quinque libris descripta est, indefessa devotione custodiunt: diligendo videlicet Dominum Deum suum ex omnibus viribus suis, et proximos tanquam seipsos.« Plenitudo enim legis charitas est.» Proximi autem eorum, et ipsi adinvicem, sunt angelici spiritus, et homines electi eorum aequi concives. Cherub unus et utraque ala, ejusdem mensurae perhibetur: quia videlicet eadem ipsa devotione qua sese alterutrum in Deo diligunt, nostram quoque ad se ascendentium societatem desiderant. Sicque simul alae decem cubitos complent, cum in geminae charitatis exhibitione, angeli de Conditoris sui praesentia laetantur.

« Decem quoque cubitorum erat cherub secundus mensura pari, et opus unum erat in duobus cherubim, id est altitudinem habebat unus cherub decem cubitorum: et similiter cherub secundus.» Duo erant facti cherubim, propter consortium ejusdem de qua loquimur charitatis significandum, quia minus quam inter duos charitas stare non potest. Unde et Salvator binos ad praedicandum discipulos mittere curavit, ut tacite doceret eos qui verbum fidei praedicarent, virtutem dilectionis ante omnia esse tenendam. Uniusque mensurae et operis erant duo cherubim, quia disparilitas voluntatum sive cogitatuum in superna patria nulla est: ubi una omnes eademque Dei praesentis visione et gloria illustrantur.

« Posuitque cherubim in medio templi interioris. Extendebant autem alas suas cherubim, et tangebat ala una parietem, et ala cherub secundi tangebat parietem alterum: alae autem alterae in media parte templi se invicem contingebant.» Manifestum est ex his quae praedicta sunt, quare cherubim in medio templi interioris sint positi: quorum habitatio est semper in coelis. Extendebant autem alas cherubim quasi ad volandum, quia spiritus angelici semper habent animum ad obsequium divinae voluntatis paratum. Quod vero ala una tangebat parietem, et ala cherub secundi alterum parietem, ad illam charitatis administrationem quam nobis exhibent angeli pertinent. Quod alae alterae in medio templi se invicem contingebant, eam dilectionis gratiam qua se alterutrum complectuntur exprimit. Bene autem sequitur.

« Texit quoque cherubim auro, et omnes parietes templi per circuitum sculpsit variis caelaturis et torno. Et fecit in eis cherubim, et palmas, et picturas varias, quasi prominentes de pariete et egredientes; sed et pavimentum domus texit auro intrinsecus et extrinsecus. Et in ingressu oraculi fecit ostiola de lignis olivarum, postesque angulorum quinque, et duo ostia de lignis olivarum. Et sculpsit in eis picturam cherubim et palmarum species, et anaglypha valde prominentia, et texit ea auro, et operuit tam cherubim quam palmas et caetera auro. Fecitque in introitu templi postes de lignis olivarum quadrangulatos, et duo ostia de lignis abiegnis altrinsecus, et utrumque ostium duplex erat, et se invicem tenens aperiebatur. Et sculpsit cherubim, et palmas, et caelaturas valde eminentes, operuitque omnia laminis aureis opere quadro ad regulam.» Et reliqua.« Texit, inquam, cherubim auro,» quia et naturam eorum Conditor immortali claritate sublimavit, et mentem vera dilectionis atque humilitatis luce replevit. Notandum sane quod Moyses, dum tabernaculum faceret, fecit et duos cherubim aureos quos posuit in propitiatorio quod erat super arcam. Salomon autem addidit alios duos multo majores quos in templo poneret, sub quorum alis arcam in medio poneret, cum propitiatorio et cherubim prioribus. Sicque factum est, ut in tabernaculo quidem essent cherubim duo, in templo autem quatuor: ad unam vero eamdemque significationem utrique pertinent. Sed repetitum est ut typice doceretur, quia multiplicata post incarnationem dominicam Ecclesia, latius esset de gentibus sublimitas coeli civium pandenda: qui sic Conditorem decollato sibi munere beatitudinis collaudant, ut de nostra quoque ereptione ad eamdem beatitudinem introductione congaudeant. Extendunt enim alas adinvicem super arcam, cum ad laudem Domini Salvatoris referunt bonum omne quod acceperunt. Extendunt alteras alas ad parietes oraculi, cum sanctos etiam homines secum videre laetantur, eosque quo volunt alarum suarum summitatibus tangunt, quos consortes atque imitatores fuisse in hac vita suae puritatis exsultant. Duos autem aeque parietes alis suis tangunt, quia fideles utriusque populi, Judaei scilicet et gentilis, possessores secum habent aulae coelestis: non quod in illa patria distinctio localis inter utrumque populum, sed quia major fiat festivitas internae beatitudinis, de consortio adunatae in Deo fraternitatis. Extendunt ergo cherubim ad utrumque parietem oraculi alas suas, quia laetantes in coelesti patria justos utriusque plebis, visione quoque suae gloriae ad laudem sui Creatoris excitant. Non solum de illorum quos secum intus habent hominum justorum felicitate laetantur agmina coelestia, verum etiam nostri qui foris adhuc positi de profundis ad Dominum clamamus, curam gerunt sedulam. Unde bene de eisdem cherubim in libro Paralipomenon scriptum est:« Ipsi autem stabant erectis pedibus et facies eorum versae erant ad exteriorem domum.» Quia nos ab hujus aerumna peregrinationis ereptos, ad suum desiderant pervenire consortium. Sic ergo pedibus stant erectis: sic alas suas auro tectas ad oraculi parietes extendunt, ut facies habeant ad domum versas exteriorem, quia sicut angeli suam perpetuo innocentiam conservant, sic de animarum sanctarum in coelis beatitudine congaudent, ut eis quoque quos in terris adhuc peregrinari conspiciunt electis opem ferre non desinant: donec et illos ad coelestem patriam introducant. Omnes enim sunt administratorii spiritus in ministerium missi, propter eos qui haereditatem capiunt salutis. Possunt etiam per duo cherubim duo Testamenta figurari. Qui nimirum cherubim in oraculo sunt facti; quia in consilio divinae provisionis nobis utique inaccessibili atque incomprehensibili, ante saecula dispositum est quando et qualiter, quibusve auctoribus, sacrae Scripturae conderentur. De lignis olivarum sunt facti, quia lucem nobis scientiae tribuunt, juvante flamma charitatis Dei, qui per Spiritum sanctum diffunditur in cordibus nostris. Decem cubitis sunt alti, quia per observantiam decalogi legis Deo serviendum praedicant, quia Deo fideliter servientes, denario remunerandos esse regni perpetuitate ostendunt. Geminas habent alas, quia Testamentis sui Conditoris per aspera aeque ut prospera indefesso suis auditoribus animo gradiendum esse demonstrant. Quinque cubitorum ala cherub una, et quinque cubitorum ala cherub altera, quia in omni labentium rerum varietate, sancti universos sui corporis sensus, in obsequium sui Conditoris extendunt. Et unum opus erat in duobus cherubim, quia utriusque Testamenti scriptores, una eademque castitate operis et charitatis devotione Domino serviebant, una et consona Domini voce ac fide praedicant. Alae igitur cherubim interiores super arcam se invicem constringebant, quia Testamenta pari de Domino attestatione consentiunt. Item alis exterioribus iste unum parietem, ille alterum contingebant, quia Vetus Testamentum proprie antiquo Dei populo scriptum erat. Novum vero nobis, qui post incarnationem dominicam ad fidem venimus. Et secundo parieti, hoc est septentrionali recte comparamur, quibus post frigora ac tenebras idololatriae, lucem veritatis agnoscere datum. Versas habent facies cherubim ad exteriorem domum, quia nostri gratia qui adhuc foris stamus, neque reipsa, sed spe salvi facti sumus.« Et omnes parietes templi per circuitum sculpsit variis caelaturis et torno.» Omnes parietes templi per circuitum, omnes sanctae Ecclesiae populi sunt, quibus super fundamentum Christi locatis, totius ambitum orbis replevit. Coeptumque fidei aedificium, quotidie nova membrorum suorum progenie, quasi lapidum pretiosorum appositione, superaugmentare non desistit. Qui nimirum parietes variis caelaturis sculpuntur, cum alii datur per Spiritum sermo sapientiae, alii sermo scientiae secundum eumdem Spiritum, alteri fides in eodem spiritu, alii gratia curationum in uno spiritu, alii operatio virtutum, alii prophetia, alii discretio spirituum, alii genera linguarum, alii interpretatio sermonum. Et ut ad illas veniamus, quas omnes habere valemus virtutes,« charitas, gaudium, pax, longanimitas, patientia, benignitas, bonitas, fides, modestia, continentia» et caeteri fructus spiritus, quid nisi caelaturae sunt parietum templi? quia ornatus sunt mentium populi Dei. Sculpuntur iidem parietes et ad patiendum, cunctaque promittunt, dicentes ex animo per singula quae occurrunt:« Benedicam Dominum in omni tempore;» et:« Paratum cor nostrum, Deus, paratum cor meum, cantabo et psallam in gloria mea Domino.» Sculpuntur torno, cum intantum virtutibus operam impendunt, ut ab harum tramite nullis circumstantium rerum contrarietatibus, nullis possint blandimentis averti. Quia enim tornatura caeteris artibus velocitate praecellit, et ipsa sibi regulam qua sine errore opus perficiat servat: apte per hanc pia sanctorum vita signatur, quae et parata est semper ad obsequium divinae voluntatis: et hoc absque diverticulo errandi complere, longo virtutum didicit usu exercitata.« Et fecit cherubim in eis et palmas, et picturas varias, quasi prominentes de pariete et egredientes.» Cherubim namque in parietibus templi fecit Salomon, cum electos suos Dominus ad regulam Scripturarum sanctarum( in quibus est multitudo scientiae) vitam suam dirigere donat. Cherubim facit, cum eos in hoc mundo castitatem angelicae conversationis, pro modulo suo docet imitari: quod maxime vigiliis ac laudibus divinis, dilectione sincera Conditoris et proximi geritur. Palmas facit, cum memoriam aeternae retributionis eorum mentibus infigit: ut eo minus ab arce justitiae labi queant, quo mercedem justitiae semper ante oculos habeant. Facit picturas varias quasi prominentes de pariete et egredientes, cum multifarias virtutum operationes fidelibus tribuit. Verbi gratia, viscera misericordiae, benignitatem, humilitatem, patientiam, modestiam.« Sed et pavimentum domus texit auro intrinsecus et extrinsecus.» Intrinsecus et extrinsecus, in oraculo et in ipso templo significat. Texit ergo Salomon pavimentum domus auro intrinsecus et extrinsecus, quia rex noster pacificus et angelos atque animas justorum in coelis perfecte ac plenarie dono dilectionis, a caeterorum mortalium visione secrevit.« Et in ingressu oraculi fecit ostiola de lignis olivarum, postesque angulorum quinque, et duo ostia de lignis olivarum.» Quod primo dixerat, fecit ostiola de lignis olivarum, hoc ipsum videtur apertius explicare voluisse cum adjunxit: et duo ostia de lignis olivarum. Unus quippe erat ingressus oraculi, sed idem ingressus duobus ostiis claudebatur. Rursumque reseratis eisdem aperiebatur, sicut etiam templum. Sicut porticus ante templum, unum non amplius habebat introitum. Certi utique causa mysterii, quia« unus Dominus, una fides, unum baptisma, unus Deus.» Unus in saeculum praesens per baptisma, unus in regnum coeleste per opera fidei est sperandus introitus. Nam quod unus esset ingressus oraculi, testatur hoc inferius de arca scriptum:« Cumque eminerent vectes, et apparerent summitates eorum, foris sanctuarium ante oraculum, non apparebant ultra extrinsecus, qui et fuerunt ibi usque in praesentem diem. In arca autem non erat aliud, nisi duae tabulae lapideae, quas posuerat in ea Moyses in Horeb, quando pepigit Dominus foedus cum filiis Israel cum egrederentur de terra Aegypti, etc.» Ubi patenter( ni fallor) ostenditur quod unus erat ingressus oraculi: et hic e regione factus arcae, quae in medio ejusdem stabat oraculi. Cujus ingressus ostiola per significationem multifarie possunt accipi. Nam et angelicos spiritus quorum ministerio inhabitationem patriae coelestis introducimur, aptissime designant. Et apostolorum aeque, apostolicorumque virorum, quibus claves regni coelorum sunt datae, tenent figuram: qui accepta a Domino potestate ligandi atque solvendi, et dignos intra regni januam admittunt, et contumaces, impuros ac superbos, excommunicando, sive anathematizando, ab ingressu vitae perennis climinant. Sed et opera justitiae, quorum merito ad regum coeleste pervenitur, recte per ostia( per quae in Sancta sanctorum pontifex ingrediebatur) possunt typice designari: juxta hoc quod in libro Sapientiae scriptum est:« Custoditio autem legum consummatio incorruptionis est: incorruptio autem facit esse proximum Deo. Concupiscentia itaque sapientiae deducet ad regnum perpetuum.» Quibus omnibus apte congruit, quod eadem ostiola de lignis fiunt olivarum, quia nimirum et angeli et homines perfecti, fructu misericordiae et operibus lucis, sese in domo Dei gloriosos exhibent: imo omnes electi per arma lucis et pietatis aditum sibi patriae coelestis aperiunt. Duo autem sunt ostiola, sive quia Deum ac proximos diligunt et angeli et omnes sancti, neque ullus januam vitae, nisi per geminam hanc dilectionem poterit intrare: sed utriusque populi fidelibus, et Judaei scilicet et gentilis, eadem vitae janua reseratur. Postes angulorum quinque, quia non solum animas electorum aula coeli recipit, sed et corporibus immortali gloria praeditis, in judicio suas fores aperit.« Et sculpsit in eis picturam cherubim et palmarum species et anaglypha valde prominentia, et texit ea auro, et operuit tam cherubim quam palmas et caetera auro.» Anaglypha Graece, quae Latine dicuntur caelaturae: quia virtutum operibus( quae per totum orbem Ecclesia in sanctis suis ac perfectis exercet) illi praecipue, quibus fidelium cura commissa, et claves regni coelorum sunt datae, omni debeant solertia insistere, ut quantum gradu praeeminent caeteris, tantum et merito praecellant bonae actionis. Habent namque in se picturam cherubim sculptam, cum angelicam in terris vitam( quantum mortalibus possibile est) et mente imitantur et opere. Habent palmarum species, cum dona supernae retributionis fixa semper intensione meditantur. Palma namque manus victricis ornatus est. Habent anaglypha valde prominentia, cum certissima bonorum operum documenta, et quae nemo in sinistram partem interpretari ullatenus valeat, cunctis sese intuentibus ostendunt. Et haec omnia sunt auri laminis operta, cum( sicut saepe dictum et semper dicendum est) caeteris virtutem floribus specialius in magnis Ecclesiae membris, fulgor supereminet amoris. His ostiolis etiam velum fuisse additum Verba dierum narrant:« Fecit quoque velum, inquit, ex hyacintho, purpura, cocco et bysso, et intexuit ei cherubim,» quod decoris quidem gratia factum est, ut inter parietes deauratos etiam holosericum fulgeret. Sed in ejusdem mysterii, cujus et ostiola, congrua significatione, ante arcam atque ingressum oraculi appensum, ut sicut ostiola congruis horis aperiebantur, licet velum revelaretur quoties advenirent, quibus in Sancta sanctorum esset ingrediendum. Hujus ergo veli sedula revelatio, secundum legem apertionem significat regni coelestis, quae nobis per incarnationem Domini et Salvatoris nostri donata est. Unde et baptizato eo, coeli aperti sunt, ut ostenderetur quia per baptisma quod nobis ipse consecravit, januam patriae coelestis deberemus ingredi. Et moriente illo in cruce, idem velum scissum est medium, a summo usque deorsum, ut aperte doceretur, quia figurae legales jam tunc ad fidem venissent, ac veritas Evangelii arcanaque coelestia et ipse coeli ingressus, non adhuc prophetandus ac figuraliter significandus: sed jamjamque esset proxime omnibus aperiendus, qui ab initio mundi usque ad id temporis in fide veritatis de mundo transierunt. Bene idem velum, sub quo in oraculum intrabatur, ex hyacintho, purpura, cocco et bysso factum esse, ei quoque Cherubim intexti esse memorantur. Hyacinthus quippe qui coeli colorem imitatur, supernorum desideriis apte comparatur. Purpura, quae sanguine conchiliorum conficitur, et sanguineam ipsam praefert speciem, non immerito sacramentum Dominicae significat passionis: quod nos intueri crucem nostram portando debemus. Cocco, quod rubeo colore flammescit, congrue virtus exprimitur amoris. De quo mirantes dixere qui cum Domino ambulaverant discipuli,« Nonne cor nostrum ardens erat in nobis, dum loqueretur in via, et aperiret nobis scripturas?» Byssus quae de terra virenti germine nascitur, et longo artificum exercitio nativum exuit virorem, atque ad albentem perducitur speciem, congrue castigationem carnis nostrae insinuat: cujus quasi humorem ingentem exsiccari jubet Apostolus, dicens:« Mortificate membra vestra quae sunt super terram, fornicationem, immunditiam, libidinem, concupiscentiam malam, et avaritiam, quae est simulacrorum servitus.» Ad quantam vero candoris gratiam hanc velit perduci, alias ostendit, dicens:« Obsecro vos, fratres, per misericordiam Dei, ut exhibeatis corpora vestra, hostiam viventem, sanctam, Deo placentem: rationabile obsequium vestrum.» Intexuntur cherubim eidem, quod quatuor eximiis coloribus conficitur, cum universa quae pie agimus, a venenatis daemonum telis, per angelica praesidia, Domino donante, protegimus. Intexuntur vero cherubim, cum in bonis quae agimus, multitudine scientiae indesinenter utimur, respicientes semper ad eloquia divina: et ne forte a virtutum calle aberremus, horum intuitu continuo vestigia nostra regimus.« Fecitque in introitu templi postes de lignis olivarum quadrangulatos, et duo ostia de lignis abiegnis altrinsecus, et utrumque ostium duplex erat, et se invicem tenens aperiebatur.» Sicut ingressus oraculi quo ad arcam Domini cherubimque perveniebatur, introitum significat regni coelestis, quo ad visionem nostri Conditoris supernorumque civium nos introduci speramus ac desideramus: ita introitus in templum, primordia nostrae structurae ad Deum conversionis, quando in praesentem Ecclesiam ingredimur, typice demonstrat. Iste ingressum nostrum ad fidem, ille designat ad speciem. Unde apte postes hujus introitus quadrangulati sunt facti, sive propter quatuor sancti Evangelii libros, quorum doctrina in fide veritatis erudimur, seu propter totidem virtutes principales, prudentiam, fortitudinem, temperantiam, justitiam, quarum veluti fundamine quodam firmissimo, omnis bonorum actuum structura innititur. Prudentia est namque qua discimus quid nos agere, qualiter vivere deceat. Fortitudo, per quam ea quae agenda didicimus, implemus. Quas uno versiculo virtutes Propheta breviter complectitur, dicens:« Dominus illuminatio mea et salus mea.» Illuminatio videlicet, ut quae agere debeamus, doceat; salus vero, ut ad haec nos peragenda confirmet. Temperantia est qua discernimus, ne plus aut minus justo, prudentiae sive fortitudini operam dare inveniamur; et quia quisquis prudentia ac fortitudine temperanter utitur, absque ulla contradictione justus esse probabitur. Virtus quarta post prudentiam, fortitudinem, et temperantiam, justitia sequitur. Duo ostia quae in hoc ingressu facta sunt, dilectio est Dei et proximi. Quae bene altrinsecus facta esse dicitur, quia ad invicem respiciunt, adeo ut una sine altera nequaquam possit haberi.« Omnis enim qui credit quoniam Jesus est Christus, ex Deo natus est. Et omnis qui diligit eum qui genuit, diligit eum qui natus est ex eo.» Et sicut iterum dicitur:« Qui non diligit fratrem suum quem videt, Deum quem non videt quomodo potest diligere?» Unde recte ostium exterius dilectio fraterna, interius est dilectio intelligenda divina, quia illa prior tempore, haec divinitate sublimior. Et per illam ad hanc intratur, quia in amore proximi dicitur, qualiter amari Conditor debeat. Notandum sane quod in ingressu oraculi, duo quidem fuisse ostia dicuntur; sed haec duplicia fuisse non dicuntur. In templi vero, id est domus prioris introitu, ita erant duo ostia, ut duplex esset utrumque. Quia nimirum in praesenti Ecclesia, talem nos ingredi ac ducere vitam necesse est, in qua dilectionem Dei et proximi per fidem et operationem, per patientiam et benignitatem servemus. In futura autem vita ubi Deum et proximos in lucae aeternae beatitudinis videbimus, eamdem utique dilectionem gemina, absque ullo prorsus labore, imo in magna multitudine divinae dulcedinis fruemur. Unde apte introitus interioris domus, duo quidem ostia: sed haec simplicia habebat. Non enim ibi fides necessaria est, ubi ea quae nunc credimus ac speramus omnia manifesta luce videbimus. Non labor operum necessarius, ubi mercede perpetua eorum quae hic laboramus donabimur. Non necessaria patientia, ubi nemo adversi aliquid irroget. Non munificentia benignitatis, ubi nemo indiget, opus est. Haec de ostiorum figura pro modulo nostro, sequentes patrum vestigia disseruimus. Verum juxta formam ipsius operis, decori gratia provisum est, ut in uno eodemque templi ingressu, duo essent ostia. Necesse etenim erat parietes domus, quae centum viginti cubitos habebant in altitudine, nonnullos etiam grossitudinis cubitos habere, in cujus nimirum grossitudinis extrema parte ostia erant affixa, ita ut aequale parieti esset ostium utrumque, et sive intus, sive foris templum quisque positus ostium inspiceret, unus ei per omnia paries esse videretur. Similiter et cedrinus paries cum vicenorum in longitudine et altitudine esset cubitorum, non parvam et ipse debuit habere grossitudinem. Quapropter et hujus ingressu duo facta sunt ostia, ut videlicet ab utroque latere, hoc est, et intus et foris aequale parieti ostium pateret: et quo per easdem picturas ostiorum quas et paries habebat, veraciter unus per omnia et continuatim extentus paries videretur: unum decoris gratia praetendens, aliud ministerii, dispensationem praefigurans. Quod vero de scriptis templi ostiis sequitur,« Et sculpsit cherubim et palmas et caelaturas valde eminentes, operuitque omnia laminis aureis, opere quadro ad regulam:» quia nimirum eadem arcana fidei, spei et charitatis, quae sublimes quique ac perfecti sublimiter capiunt, quaeque omnes electi plene divina visione percipiunt, etiam catechizandis rudibus pro suo cuique captu discenda et confitenda traduntur: quatenus sacris initiati mysteriis, quandoque etiam ad capienda ea quae pie credidere, perveniant.

« Et aedificavit rex Salomon atrium interius tribus ordinibus lapidum politorum, et uno ordine lignorum cedri.» De interiori atrio breviter loquitur, de exteriori prorsus tacere videtur. Verum in verbis dierum utriusque fit mentio, ubi ita scriptum est.« Fecit etiam atrium sacerdotum, et basilicam grandem, et ostia in basilica quae texit aere.» Atrium vero interius, quod vocatur sacerdotum, eo quod sacerdotes et levitae in eo ministrarent, ex omni parte erat templo circumdatum. Sed ab oriente ejusdem templi, erat ingressus multo longius a templo, quam a caeteris tribus plagis secretus: quia nimirum in ea plaga, id est in facie templi, fiebant ministeria sanctorum, ibi altare aeneum ad ostias Domino offerendas, ibi decem luteres ad lavandas easdem hostias, ibi mare aeneum erat positum ad lavandas manus pedesque sacerdotum. Habebat autem hoc atrium trecentos cubitos altitudinis( ut Josephus narrat) quatenus ab ingressu templi caeteros prohiberet, et solis sacerdotibus hoc licere significaret. Eratque ei janua ad orientalem plagam, ad quam usque populus hostias suas et sacrificia inferebat, inde suscipienda a sacerdotibus atque ad altare proferenda. De exteriori vero atrio, quod Verba dierum basilicam grandem vocant, ita scribit Josephus: Extrinsecus autem hujus templi, aliam aedificavit aulam quadranguli schemate factam. Erigens maximas porticus atque latas, et portas excelsas et amplas per quatuor mundi partes in eo continens, quarum singulae ad unumquemque ventum quatuor angulis attendebant, ubi aureas januas collocavit. Et paulo post: In hoc ergo sacrarium, omnes populi quibus purgatio et observatio legitimorum inerat introibant. Has vero porticus, Cassiodorus Senator, in pictura templi quam in Pandectis posuit( ut ipse in Psalmorum expositione commemorat) triplici ordine distinxit. Primum videlicet ordinem ponens extra atrium sacerdotum ex omni parte per quadrum. Secundum, eodem modo extra intimas porticus, undique versum in gyro. Extremum, similiter ex omni latere priorum porticuum in circuitu. Sicque templum triformi aedificiorum praesidio, ab omni erat parte munitum: facto pavimento sub divo, inter aedificia singula de marmore et parietibus domorum interioribus, hoc est, eis qui ad templum respiciebant factis in columnis, exterioribus vero solidis. Sicque fiebat, ut omnis structura templi per graduum esset varietatem rationabiliter distincta. Namque in Sancta sanctorum ingrediebatur pontifex, in ipsum templum sacerdotes purificati: in atrium sacerdotum, sacerdotes purificati: et non purificati una cum levitis et cantoribus: in intimum atrium basilicae majoris viri Judaei purificati stantes et orantes sub divo, si serenum esset: si tempestas, in porticus proximas sese recipientes. In exterius atrium mulieres viduae purificatae. In extremum atrium gentiles et Judaei, qui nuper venerant ex gentibus usque ad sextum purificationis diem, haec ut in pictura Cassiodori distincta reperimus breviter annotare curavimus: rati eum ab antiquis haec Judaeis didicisse, neque virum tam eruditum voluisse exemplum legendi proponere, quae non ipse prius vera esse cognovisset. Haec sunt loca, quorum meminit supremus graduum psalmus, qui ita incipit:« Ecce nunc benedicite Domino omnes servi Domini, qui statis in domo Domini, in atriis domus Dei nostri.» In his porticibus Jeremias et prophetae alii, in his Dominus et apostoli, verbum populo praedicabant. In horum aliqua Dominus sedebat docens, quando a tentantibus Pharisaeis mulier illa adultera judicanda oblata est. In his invenit vendentes et ementes oves, boves et columbas: hosque cum suis mercimoniis eliminavit e templo. Et his Petrus et Joannes claudum invenientes sanarunt, ac secum ingredientes interius adorandum duxerunt. In his orabat omnis multitudo populi, quando incensum ponenti Zachariae angelus ad altare thymiamatis apparuit, eumque de praecursoris Domini nativitate perdocuit. Non autem haec atria cum porticibus suis aspectum templi de longe aspectantibus abscondere potuerunt: quia locus in quo templum erat situm, multum sublimior erat, quam ubi fundatae porticus fuere. Nam sicut Josephus scribit, extremae atriorum fabricae, cum in quadringentis cubitis essent erectae tantum ad verticem usque montis in quo templum aedificatum est, pervenerunt. Haec quidem de structura templi studioso lectori credidimus intimanda, verum in eis quaecunque Scriptura sacra referre commodum duxit, figuras mysteriorum quaeramus, caeteris pro historiae cognitione simpliciter utamur. Aedificium ergo templi intra atrium sacerdotum, perfectorum in sancta Ecclesia et sublimium vitam exprimit virorum, eorum videlicet qui et excellentia virtutum Domino appropinquare, et aliis verbo atque opere ducatum solent ostendere salutis. Sacerdos namque ab eo Latine nomen accepit, quod sacrum praebere dicatum minoribus debeat: quo nomine in Scripturis mystice non solum altaris ministris, episcopi videlicet et presbyteri, sed et omnes utique censentur qui altitudine rectae conversationis ac doctrinae salutaris eminent, nec sibimetipsis tantummodo, sed et pluribus prosunt: qui dum corpora sua hostiam viventem, sanctam, Deo placentem exhibent, sacerdotis tale profecto ministerium spiritualiter exercent. Neque enim episcopis solum et presbyteris; verum omni Ecclesiae loquebatur apostolus Petrus cum ait:« Vos autem genus electum, regale sacerdotium, gens sancta, populus acquisitionis.» Cujus honore dignitatis, etiam antiquus populus Dei erat insignitus, dicente ipso ad Moysen:« Haec dices domui Jacob, et annuntiabis filiis Israel.» Et paulo post:« Et vos eritis mihi in regnum sacerdotale, et gens sancta.» Basilica vero grandis quae erat atrium sacerdotum, in quo omnis populi multitudo adorare, sive ad verbum audiendum confluere solebat, carnalium in sancta Ecclesia vitam moresque figuraliter insinuat. Qualibus dicit Apostolus:« Et ego fratres non potui vobis loqui quasi spiritalibus, sed quasi carnalibus: tanquam parvulis in Christo lac vobis potum dedi, non escam.» Qui bene per basilicam grandem designantur, quia absque ulla dubietate multo major est in sancta Ecclesia talium quam perfectorum numerus. Sed quantum numero praestant, tantum succumbunt merito. Unde apte basilica haec grandis etsi plurimos capit, non eos tamen in interiora templi deaurati, non ad altaris officium, non in ipsum saltem atrium sacerdotum intromittit: quia carnales quique atque infirmi adhuc in Ecclesia, etsi ob meritum castae fidei ac pietatis Domino devotae ad electorum sortem pertinent, longe tamen abest ut illis aequentur, qui cum fiducia proloquuntur. Non enim audeo aliquid loqui eorum quae per me non efficit Christus in obedientiam gentium, verbo et factis. Et iterum:« Bonum certamen certavi, cursum consummavi, fidem servavi: de caetero reposita est mihi corona justitiae.» Accedebat quidem vulgus usque ad atrium sacerdotum, hostias suas ad usque hujus januam deferebat, susceptas a sacerdotibus, atque in altari oblatas, oculis prosequebatur. In ipsum etiam templum cum aperiebatur intuitum suum a longe dirigebat, nec tamen atrium sacerdotum intrandi facultatem habebat. Verum de inferioribus clamabat ad Dominum, quia nec carnalium in Ecclesia simplicitas a Domino despicitur, quando fideliter ea quae valent illi voto pietatis offerunt. Dirigunt enim visus a longe in templo Dei, cum vitam sublimium discere, et admirari sedulo gaudent: et quos virtutis imitatione sequi nequeunt, piae venerationis complectuntur affectu. Vident hostias sacerdotum in altari igne sacro sanctoque consumi: quia magnorum opera cognoscunt a Domino per Spiritum sanctum dignanter accipi. Afferunt et suas hostias ad atrium sacerdotum offerendas Domino pro illis, dum bona quae praevalent operantes, majorum ac doctorum, et confirmantur exhortatione et intercessione Domino commendantur. Offerunt etiam tunc hostias suas sacerdotibus per eos Domino commendandos, cum sanctis quibusque egentibus necessaria mundi hujus, quibus ipsi abundant, summae mercedis intuitu, Domino tribuunt admonente ac dicente:« Facite vobis amicos de mammona iniquitatis, ut cum defeceritis, recipiant vos in aeterna tabernacula.» Bene atrium sacerdotum tribus ordinibus lapidum politorum, et uno ordine lignorum cedri aedificatum esse memoratur. Tres quippe ordines sunt lapides politorum, fides, spes, charitas. Et recte politorum, quia certa necessaria est dicendi solertia qua quisque quomodo credere, quid sperare sive diligere debeat dignoscat, unus autem ordo lignorum cedri ipsa est bona operatio, ac sine corruptione simulationis exhibita, sine cujus superadjectione, fides, spes, charitas, vera esse non valet. Dictum namque est saepius, quod ligna cedri propter odoris gratiam et imputribilem suae naturae potentiam, perseverantiam famamque pie designant actionis. At hoc atrium usque universi conscendunt electi, qui fide, spe, dilectione atque opere Deo placere appetunt: hoc alta meritorum gratia transcendunt perfecti, cum in tanto virtutum culmine proficiunt, ut dicere suis auditoribus possint:« Imitatores nostri estote, sicut et nos Christi:» gloriantur et dicunt:« Nescitis quoniam angelos judicabimus, quanto magis saecularia?»

« Anno quarto fundata est domus Domini, in mense tertio, et in anno undecimo mense Bul, ipse est mensis octavus, perfecta est domus in omni opere suo, et in universis utensilibus, aedificavitque eam annis septem.» Patet allegoriae sensus, quare domus Domini aedificata sit annis septem, quia nimirum sancta Ecclesia, toto hujus saeculi tempore, quod septem dierum circuitu peragitur, ex electis constituitur animabus? et in fine saeculi suum quoque crementum ad finem ipsa perducit: vel certe, septem annis aedificatur, ob significationem gratiae spiritalis, per quam Ecclesia solum ut sit Ecclesia percipit; septem quippe dona Spiritus sancti enumerat Isaias, sine quibus nemo vel fidelis effici, vel fidem servare, vel merito fidei, ad coronam potest pervenire justitiae. Quod autem in octavo anno et in octavo ejus mense, perfecta est domus in omni opere suo, et in universis utensilibus, ad futurum saeculum diemque judicii, pertinet: quando ad tantam jam perfectionem sancta Ecclesia perveniet, ut quod ei amplius addici possit inveniri non possit: habebit enim tunc quod pius ille desiderator supplex a Domino quaerebat, dicens:« Domine, ostende nobis patrem et sufficit nobis.» Sed non contemnenda nascitur quaestio, quomodo dicatur domus Domini in mense octavo perfecta in omni opere suo, et in universis utensilibus, cum in sequentibus legatur mense septimo dedicationem esse ejus completam. Neque autem credibile est quod septem quidem annis templum aedificaverit Salomon, octavo mense octavi anni perfecerit, sed usque septimum annum novi mensis dedicationem perfecte distulerit. Unde potius verisimile videtur domum septem annis ac septem mensibus aedificatam, ita ut eodem mense septimo dedicationis sit celebrata solemnitas, ac die vicesimo tertio ipsius mensis( ut Verba dierum narrant) populos Salomon ad tabernacula sua dimiserit. Sicque post unam septimanam adveniente mense octavo, perfecta inventa sit domus Domini, et operibus videlicet ejus in universis, et ipsa dedicatione prius completa. Nisi forte putandum est, praedicto templo aliquid adhuc utensilium in ministeria ejus additum fuisse: utque ad ingressum octavi mensis, accelerante rege, ut omnino mense septimo( qui erat totus solemnis) templum dedicaretur: atque ita verum reperiatur utrumque et templum videlicet octavo mense in opere suo atque utensilibus perfectum, et in ipso septimo mense dedicatum.

IN LIBRUM TERTIUM. CAPUT VII.

« Misit quoque rex Salomon et tulit Hiram de Tyra, filium mulieris viduae ex tribu Nephthali patre Tyrio, artificem aerarium, plenum sapientiae, et intelligentiae et doctrinae ad faciendum omne opus ex aere. Qui cum venisset ad regem Salomonem, fecit omne opus ejus.» Et hoc mysterii gratia factum est: artifex quippe Tyrius quem adjutorem Salomon sui assumpsit operis, electos de gentibus verbi ministros significat. Qui videlicet artifex pulchre dicitur quia filius erat mulieris viduae de Israel, in qua persona solet nonnunquam praesentis temporis Ecclesia figurari: pro qua vir suus, videlicet Christus, morte gustata resurrexit, atque in coelos ascendens, eam interim peregrinantem a se, reliquit in terris. Non autem laborandum in explanando, quomodo hujus viduae filii sancti sunt praedicatores, cum omnes electi se filios fateantur Ecclesiae, cum etiam de eis praedicatoribus Novi Testamenti, specialiter ei promittatur, dicente Propheta:« Pro patribus tuis nati sunt tibi filii, constitues eos principes super omnem terram.»« Fecit autem Hiram omne opus Salomonis.» Quia nimirum doctores sancti, dum ministerio verbi fideliter insistunt, opus utique Dei operantur. Quoniam illis loquendo foris viam veritatis aperiunt, quos intus illustrando ipse ad viam praeordinavit aeternam.« Ego, inquit, plantavi, Apollo rigavit, Deus autem incrementum dedit.»--« Fecit hoc opus ex aere,» quia illis committere verbum quaerit doctor strenuus, qui hoc pie suscipere ac perseveranter custodire desiderant, quique etiam aliis praedicando latius diffamare, quaeque ipsi didicerint recta satagunt. Aeris namque metallum valde esse durabile constat, atque omnimodo sonorum.

« Et finxit duas columnas aereas, decem et octo cubitorum altitudinis columnam utramque.» Hae sunt columnae de quibus Paulus ait:« Jacobus et Cephas, et Joannes, qui videbantur columnae esse, dextras dederunt mihi et Barnabae societatis: ut nos in gentes; illi autem in circumcisionem.» Quibus verbis quasi exponere videtur mysterium columnarum materialium, et quid videlicet figuraverunt, et quare duae sint factae, apostolos namque, et doctores cunctos spirituales significant, fortes nimirum fide atque opere, et contemplatione ad superna erectos. Duae sunt autem, ut et gentes et circumcisionem praedicando in Ecclesiam introducant. Stabant in porticu ante fores templi, et ingressum illius suo decore ac pulchritudine, ex utraque parte mirabiliter ornabant. Ostium autem templi Dominus est, quia nemo venit ad Patrem nisi per ipsum. Et sicut alibi dicitur:« Ego sum ostium, per me si quis introierit, salvabitur.» Cui videlicet ostio columnae ab utroque latere coram positae circumstant, cum ministri sermonis, utrique populo introitum regni coelestis ostendunt, ut sive a luce scientiae legalis quisque, sive ex rigore gentilitatis ad fidem Evangelii venerit, habent paratos eos qui sibi iter salutis et verbo demonstrent et exemplo: vel certe quia de eisdem columnis in libro Paralipomenon ita scriptum est:« Ipsas quoque columnas posuit in vestibulo templi, unam a dextris, et alteram a sinistris.» Ideo sunt duae factae columnae, atque ita dispositae, ut nobis et in prosperis, et in adversis, ingressum patriae coelestis ante oculos mentis habendum esse doceant. Notandum sane in hac sententia Paralipomenon quam posui, quod ea porticus templi, etiam vestibulum templi vocabatur, et quod in prophetis legimus, quia inter vestibulum templi et altare orabant sacerdotes, inter porticum et altare debere intelligi. Bene autem utraque columna octodecim cubitos altitudinis habere memoratur. Ter etenim seni decem et octo faciunt. Tria vero ad fidem pertinent propter sanctam Trinitatem. Sex ad operationem quod in eo dierum numero mundus sit factus, luce clarius est. Et tria per sex multiplicantur, cum justus ex fide vivit, cognitionemque piae credulitatis in exsecutione bonae actionis accumulat. Columnaque ante fores templi decem et octo cubitis alta est: cum praedicator quisque egregius palam cunctis insinuat, non nisi per fidem et opera justitiae, nos ad superna gaudia vitae posse pervenire.« Et linea cubitorum duodecim ambiebat columnam utramque.» Linea duodecim cubitorum norma est apostolicae institutionis: quae nimirum linea ambit columnam utramque, cum quisque doctor, sive Judaeis seu gentilibus praedicare missus, ea tantum facere curat ac docere, quae per apostolos accepit ac didicit Ecclesia. Nam si quis aliter vivere, sive praedicare voluerit, et vel apostolica decreta spernere, vel pro suo libito nova quaelibet statuere maluerit, non est talis columna templo Dei apta: quia dum apostolica statuta sequi contemnit, quasi vel exilitate inertiae suae, vel elationis vitio, de grossitudine duodecim cubitorum lineae non convenit.

« Duo quoque capitella fecit, qua ponerentur super capita columnarum fusilia aere, quinque cubitorum altitudinis capitellum unum, et quinque cubitorum altitudinis capitellum alterum.» Capita etenim columnarum, hoc est superna pars eorum, praecordia sunt fidelium doctorum, quorum Deo devotis cogitationibus sicut capite membra, ita ipsorum omnia et opera diriguntur et verba. Duo autem capitella quae his capitibus erant superposita duo sunt testamenta quarum meditationi atque observantiae doctores sancti toto et animo subduntur et corpore. Unde bene utrumque capitellum quinque cubitos habebat altitudinis, quia nimirum quinque libris scriptura Mosaicae legis comprehensa est, et quinque etiam saeculi aetates, tota veteris instrumenti series complexa est. Novum vero Testamentum non alia nobis praedicat, quam quae Moyses praedicanda per hoc esse praedixerat et prophetae.

« Et quasi in modum retis et catenarum sibi invicem miro opere contextarum. Utrumque capitellum columnarum fusile erat.» Quod in libro Paralipomenon ita scriptum est:« Necnon et quasi catenulas in oraculo, et superposuit eas capitibus columnarum.» Species namque catenarum et similitudo retis in capitellis, varietas est virtutum spiritualium in sanctis: de qua Domino cantatur in Psalmis:« Astitit regina a dextris tuis, in vestitu deaurato, circumamicta varietate:» hoc est, in vestitu fulgidae dilectionis, circumamicta varietate diversorum charismatum. Vel certe multiplex contextio catenarum, et retis expansio, multifarias electorum personas insinuat: quae cum verbis sanctorum praedicatorum fideliter auscultando atque obediendo adhaerent, quasi columnarum capitibus superpositae retis et catenulae, miraculum suae connexionis cunctis aspectantibus praebent.« Septena versuum retiacula in capitello uno, et septena retiacula in capitello altero.» Septenario namque numero Spiritus sancti solet gratia designari, Joanne attestante in Apocalypsi, qui cum vidisse se diceret agnum habentem cornua septem et oculos septem, mox exponendo subjunxit, qui sunt septem spiritus Dei missi in universam terram. Quod propheta Isaias apertius explicat, cum de nascituro in carne Domino loquens:« Et requiescet( inquit) super eum spiritus Domini, spiritus sapientiae et intellectus, spiritus consilii et fortitudinis, spiritus scientiae et pietatis, et replebit eum spiritus timoris Domini.» Septena ergo versuum retiacula erant in capitello utroque, quia patres utriusque testamenti cognitionem per gratiam unius ejusdemque spiritus septiformis utique electi acceperunt.

« Et perfecit columnas et duos ordines per circuitum retiaculorum singulorum, ut tegerent capitella.» Duo quidem ordines erant retiaculorum in gyro capitelli, sed uterque ordo septemplici versuum numero currebat, donec circumacto capitello, rursum in seipsum quasi circulo facto rediret. Nec figura sacramenti in abscondito est, quare duo ordines sunt retiaculorum, cum constet geminae discretionis esse virtutem dilectionis: quod videlicet Domini ex toto corde, tota anima, tota virtute, et proximum tanquam nosmetipsos amare praecipimur. Sed uterque ordo ille septem habet versuum retiacula, quia nec Deus absque gratia Spiritus sancti potest amari, nec proximus. Facta sunt autem retiacula haec ut tegerent capitella, hoc est, undique in gyro circumdarent: quia omnis Scripturae sanctae pagina, cum recte intelligitur, gratiam per omnia charitatis sonat ac pacis. Capitella etenim volumina divinorum eloquiorum, retiacula sunt vincula mutuae dilectionis: et retiaculis teguntur capitella, cum sacra eloquia( ut ita dixerim) donocharitatis undique probantur esse vestita: nam et in eis quae in Scripturis non intelligimus charitas latet, et in eis quae intelligimus charitas late patet. Bene autem de eisdem retiaculis sive capitellis adjungitur,« quae erant super summitatem malo granatorum.» Malogranata namque, quorum natura est, uno foris cortice, multa interius grana circumdare, apte in figura sanctae ponuntur Ecclesiae: quae catholico unius fidei munimine innumera electorum agmina solet includere. Potest autem et uniuscujusque justi vitam moresque designare, qui velut plurima uno cortice circumplectens, multa cogitationum virtutumque spiritualium insignia( ne forte defluant) firma fidei et humilitatis curat vallare custodia et apto prorsus ministerio. Capita columnarum malogranati erant in gyro circumdata, quia doctores sanctos necesse est, priorum vitam fidelium ad memoriam revocare, eorumque semper exemplis, actus suos ac sermones omni ex parte communiri, ne si aliter forte quam illorum habet regula vixerint aut docuerint, errent. Cum vero dictum sit de retiaculis ut tegerent capitella, quae erant super summitatem malogranatorum, videtur juxta ordinem operis ipsius, quia malogranata fuerint facta in circuitu capitellorum a parte inferiori, atque ex eisdem malogranatis orirentur retiacula, quibus capitella ex parte aliqua tegerentur. Patetque figura mysterii, qua retiacula super summitatem fuerint malogranatorum annexa, quae ad unam pene significationem, sive personarum seu virtutum pertinent spiritualium. Scimus enim virtutes de virtutibus nasci, et sanctos ambulare de virtute in virtutem, donec videatur Deus deorum in Sion: qua virtute nulla potest major dici; unde et Apostolus:« Scientes, inquit, quia tribulatio patientiam operatur, patientia autem probationem, probatio vero spem.»

« Capitella autem quae erant super capita columnarum, quasi opere lilii fabricata erant in porticu quatuor cubitorum.» Quid enim per lilia, nisi supernae claritatis patriae, atque immortalitatis, floribus redolens, paradisi designatur amoenitas? Quid per quatuor, nisi Evangelicus sermo, qui introitum nobis aeternae illius beatitudinis promittit, et iter quo ad hanc perveniatur ostendit? Cum ergo sancti doctores promissa nobis limina regni coelestis, in quatuor Evangelii libris ostendunt, quasi capita columnarum opus in se lilii quatuor cubitorum exhibent. Ubi notandum juxta litteram, quia cum opus lilii in capitellis quatuor cubitorum esse memoratur, neque additur latitudinis aut altitudinis, lectoris utique judicio, utrum in altitudine an in latitudine intelligi debeat, relictum est. Constat autem absque ulla prorsus dubietate, quia columna quae duodecim cubitorum restis ambiebat, quatuor cubitos habebat grossitudinis. Omnis circulus quantum habet spatii in diametro, tantum habet ter in gyro. Denique mare aeneum, quia diametrum habebat decem cubitorum ut in sequentibus legitur, consequenter habebat triginta cubitos in gyro. Verum quia dicitur opus lilii quatuor fuisse cubitorum, sive latitudinem, seu designet altitudinem, nihilominus ratio figurae perspicua est. Quia nonnisi per Evangelium exoptatissima illa mundo vox insonat.« Poenitentiam agite, appropinquabit enim regnum coelorum.» Quod vero sequitur:

« Et rursum alia capitella in summitate columnarum desuper juxta mensuram columnae,» id est tantae fuerunt amplitudinis, quantae erat et columna, cujus tamen altitudo, quanta fuerit minime narratur. Haec autem capitella, qualiacunque et quantacunque fuerint( non enim mensuram earum aperte Scriptura designat) in ore liliorum videntur esse apposita. De quorum factura, si quid mysticum inquirere delectat, illam regni perennis sublimitatem potest non incongrue designare, quam nec oculus vidit, nec auris audivit, nec in cor hominis ascendit, quae praeparavit Deus diligentibus se. Quae nimirum, quia eadem supernorum societas civium utriusque populi fidelibus tribuitur, recte subjungitur.« Malogranatorum autem ducenti ordines erant, in circuitu capitelli secundi.» Diximus enim malogranata, vel totius sanctae Ecclesiae, vel singulorum quorumque fidelium typum tenere. Centenarius vero numerus, qui ad dexteram manum primus pervenit, nonnunquam in aeternae beatitudinis figura poni consuevit. Duplicatur autem hic numerus malogranatorum in circuitu capitelli secundi, ut insinuetur mystice, quod utriusque testamenti populus adunandus in Christo, atque ad aeternae vitae sit introducendus coronam.

« Et statuit duas columnas in porticu templi. Cumque statuisset columnam dexteram, vocavit eam nomine Joachim,» quae interpretatur firmitas.« Similiter erexit columnam secundam et vocavit nomen ejus Booz,» hoc est in robore. Dextra columna, ut supra diximus, illorum exprimit figuram doctorum, qui primitivam in Hierosolyma instituerunt Ecclesiam. Secunda eorum qui ad praedicandum gentibus destinati sunt. Vel certe dextra columna eos significat, qui venturum in carne Dominum prophetando praedixerant. Secunda illos qui hunc jam venisse, et mundum suo sanguine redemisse testantur. Et apte simili vocabulo ambae censebantur columnae, cum una, firmitas: altera in robore, dicta est: ut una fidei et operis fortitudo cunctis inesse doctoribus monstraretur, nostrique temporis inertia notaretur: ubi se nonnulli doctores, sacerdotes, et columnas domus Dei videri atque appellari volunt: cum nihil in se prorsus firmae fidei et ad contemnendas saeculi pompas, ac desideranda bona invisibilia, nihil habeant roboris, ad corrigendos, nihil industriae, saltem ad intelligendos, eorum quibus praelati sunt, errores.

« Fecit quoque mare fusile decem cubitorum, a labio usque ad labium rotundum in circuitu.» Mare hoc fusile in figuram lavacri salutaris quo in remissionem peccatorum emundamur factum est. Namque sacerdotes in ea lavabantur, ut Verba dierum aperte testantur. Sacerdotes autem constat omnes electos typice in Scripturis vocari, eo quod sint membra summi sacerdotis Domini nostri Jesu Christi. Et recte huic vasi Scriptura mare nomen indidit, in memoriam videlicet maris Rubri, in quo prius per exstinctionem Aegyptiorum, et populi Dei liberationem baptismi forma praecessit. Exponente Apostolo ac dicente:« Quoniam Patres nostri omnes sub nube fuerunt et omnes mare transierunt, et omnes in Mose baptizati sunt in nube et in mari.» Sacramentum autem baptismi et vitae nobis munditiem quaerit in hoc saeculo, et vitae nobis aeternae gloriam promittit in futuro: quod utrumque in mari hoc aeneo una sententia designatur, cum esse decem cubitorum a labio usque ad labium perhibetur. Decem namque praeceptis in lege Dominus omnia quae facere debeamus expressit. Denario autem mercedem benefactorum signavit, cum hunc in vinea laborantibus dandum esse praedixit. Erat ergo« mare decem cubitorum a labio usque ad labium,» quia a primo baptizato in nomine Jesu Christi, usque ad ultimum, qui in fine saeculi crediturus et baptizandus est, omnis fidelium chorus, unam eamdemque viam veritatis ingredi, et communem debet a Domino coronam sperare justitiae.« Rotundum erat in circuitu,» ut orbis universus in gyro, lavacro vitae a sorde peccatorum designaretur esse mundandus. De quo bene subditur,« quinque cubitorum altitudo ejus,» quia nimirum quidquid visu, quidquid auditu, quidquid olfactu, quidquid gustu, quidquid tactu, delinquimus, totum hoc nobis gratia Dei per ablutionem vivifici fontis, relaxat. Sed non sufficit praeteritorum remissio peccatorum si non quisque deinceps bonis studuerit insistere operibus: alioquin diabolus qui exierat de homine, si hunc a bonis viderit vacare, multiplicius redit: facitque« novissima hominis illius pejora prioribus.» Unde apte subditur,« et resticula triginta cubitorum cingebat illud per circuitum.» Per resticulam namque disciplinam praeceptorum coelestium, qua a nostris voluptatibus relegamur, potest apte signari: Scriptura dicente, quia« funiculus triplex difficile rumpitur;» quia nimirum observatio mandatorum Dei, quae in cordibus electorum fide et spe et dilectione supernae retributionis firma est, nullo temporalium rerum potest obstaculo dissolvi.

« Et sculptura subter labium circuibat illud, decem cubitis ambiens mare. Duo ordines sculpturarum histriatarum erant fusiles.» Cum praedictum sit supra, quod resticula triginta cubitorum mare circuierit, et nunc additur quod sculptura hoc subter labium posita, decem cubitis ambierit, patet ex utraque relatione, quia vas erat in modum phialae, repandum ac diffusum, quo triginta cubitis circuitus, quos habebat in labio, usque ad decem cubitos coarctatus sit. Sculptura autem histriata est, quae historias rerum aliquas imitatur. Unde recte per sculpturas histriatas, quibus mare circumdabatur, exempla sunt priorum temporum designata, quae necesse est nos solerter intueri: ut videamus quibus operibus sancti Deo placuerunt ab initio: qua obstinatione in sceleribus perdurarunt, quanta infelicitate ob scelera perierunt reprobi.

« Et stabat super duodecim boves. E quibus tres respiciebant ad aquilonem, et tres ad occidentem, et tres ad meridiem, et tres ad orientem.» Duodecim ergo boves duodecim sunt apostoli, et omnes qui vice eorum regendam in Christo susceperunt Ecclesiam sanctam. Qui nimirum boves mare sibi super impositum portant, cum apostoli apostolorumque successores injunctum sibi evangelizandi officium, prompta implere devotione satagunt. Tres ad aquilonem, et tres ad occidentem, et tres ad meridiem, et tres ad orientem respiciunt, cum universis quadrati orbis partibus fidem praedicant sanctae Trinitatis.« Quorum posteriora universa intrinsecus latitabant.» Quia qua mercede sancti praedicatores in perpetuum donentur, in interni arbitri examine dispositum est, sed nobis qui adhuc foris sumus manet omnimodo occultum: quibus tamen hoc esse occultum nullatenus potest, quia qui lavacrum baptismi ad salutem accipit, et veram fidem, spem, et charitatem debet habere, nec sine his tribus virtutibus quisque aliquid jam operari, neque intrare ad vitam valet: unde recte subjungitur:

« Grossitudo autem luteris trium unciarum erat.» Grossitudo enim luteris, id est maris, firmitas est virtutis in baptismo. Et trium unciarum est haec grossitudo, dum robore fidei, spei et dilectionis, perceptio baptismi communitur. Neque aliter proficuum esse accipientibus ostenditur, nisi harum firma certitudo virtutum, mentem accipientium simul et opera confirmet:« Labiumque ejus quasi labium calicis, et folium repandi lilii.» Per labium quippe calicis, gustum Dominicae passionis: per folium repandi lilii, patefacta claritas resurrectionis ipsius, exprimitur.« Duo millia batos capiebat.» Millenarius namque numerus, pro significatione perfectionis solet poni in Scripturis. Quia nimirum denarius numerus in quadratum ductus solidum facit. Decem quippe decies ducta centum faciunt. Quae videlicet figura jam quadrata, sed adhuc plena non est. Verum ut in altitudine surgat, et solida efficiatur, multiplica centum per decem, et fiunt mille. Quo profecto numero stabilis et insuperabilis, et velut conquadrata justorum conscientia designatur. Quocunque enim verteris quadratum stabit. Sic et animus nullo tentationum occursu novit a statu suae rectitudinis inclinari. Batus autem Hebraeorum mensura est, quam ipsi bat nominant, habet modios quatuor et ephi, quod illi epha nominant. Sed ad Ephi mensuram pertinet variarum frugum, tritici hordei, leguminum. Batus vero est in speciebus liquidis, vino, oleo, aqua. Itaque batus, quia certae normae mensura est, opera designat aequitatis et justitiae quibus hi qui in remissionem peccatorum baptizantur, necesse habent institui. Batos quippe mille capiebat mare, cum aqua baptismatis plebem Judaeorum abluens, ad regnum coeleste transmisit. Recipiebat et alios mille, cum etiam turbas nationum eodem fonte renatas, et operibus justitiae confirmatas, ejusdem regni perennis fecit esse participes.

« Et fecit bases decem aereas, quatuor cubitorum longitudinis bases singulas, et quatuor cubitorum latitudinis, et trium cubitorum altitudinis, et ipsum opus basium interrasile,» et reliqua. Multifarie et multis modis, una eademque nostrae salutis sacramenta praefigurantur. Namque iidem apostoli virique apostolici, qui per boves mare portantes designati sunt, designantur etiam per bases quae portandis erant luteribus praeparatae, quomodo ipsi luteres ejusdem lavacri spiritalis, cujus et mare typum gerebant. Siquidem et Verba dierum narrant, omnia in eis quae in holocaustum oblaturi erant lavabant: holocaustum autem Domini generaliter omnis electorum multitudo potest intelligi, quae juxta vocem praecursoris baptizata est ab ipso in Spiritu sancto et igni. Sicut ergo sacerdotes qui in mari lavabant, formam exprimunt eorum qui per baptisma efficiuntur summi consortes sacerdotii quod est in Domino Jesu Christo, ita etiam holocausta eorumdem figuram aptissime praetendunt, cum post ablutionem baptismi, gratia sancti Spiritus implentur. Lavatur namque in lutere hostia, cum quis fidelium aqua baptismi perfunditur. Offertur vero in holocaustum, cum impositione manus episcopi donum Spiritus sancti accipiunt. Quod vero ad portandos luteres decem sunt bases factae, poterat mystice interpretari, quia ministri lavacri vitalis ad aeternae gaudia beatitudinis( quae denario solent numero figurari) eos quos imbuunt, vocent. Verum quia de eisdem luteribus distincte insequentibus scriptum est, quod videlicet quinque ex his positi sint ad dexteram partem templi, et quinque ad sinistram, magis in eis quinarii numeri sunt intuenda mysteria. In utraque etenim parte templi sunt bases luterum, ut utrique Dei populo sacri fontis gratiam designarent esse pandendam. Et quinque sunt in utraque parte: ut( sicut in expositione maris, quod quinque cubitis altum est, jam diximus) demonstraretur typice, universa fidelibus quae per quinque sensus corporis deliquerant, per lavacrum baptismatis esse remittenda. Sicut ergo in uno mari duodecim bobus super posito unitas exprimitur baptismatis, quae per apostolos toto erat orbi praedicanda, ita etiam per duos ordines luterum mystice ostenditur, quia gentilitas cum Judaea in unum fidei consortium per baptismatis erat undam colligenda. Quod autem quatuor cubitorum longitudinis, et quatuor cubitorum latitudinis, et trium cubitorum altitudinis bases singulae fuere, facile intellectu est. Longitudo etenim ad patientiam longanimitatis; latitudo ad dilationem dilectionis, altitudo pertinet ad spem supernae retributionis. Quatuor autem sunt principales virtutes, quibus caetera virtutum structura imminet. Prudentia scilicet, fortitudo, temperantia, justitia. Et ideo quaternorum erat cubitorum longitudo et latitudo basium, quia sancti praedicatores sive adversa mundi et longitudinem exitus ac laborum praesentium foris tollerent: seu cor in dilectione sui Conditoris, suorumque proximorum interna exsultatione dilatent, semper operam dare virtutibus curant: prudenter videlicet inter bona et mala discernentes, fortiter adversa sustinentes, cor ab appetitu voluptatum temperantes, justitiam in operatione tenentes. Trium vero cubitorum fit altitudo basium, cum per exercitium virtutum, quas compatientia malorum et dilectione bonorum exercent, continua intentione ad visionem sanctae Trinitatis pervenire satagunt.

« Et ipsum opus basium interrasile erat. Et sculpturae inter juncturas.» Juncturas dicere videtur eas, quae ipsae luterum tabulae sibimet invicem connexae sunt: ut scilicet quatuor sive quinque tabulis una fieret basis. Quales autem sculpturas bases inter has juncturas, id est in ipsis suis lateribus ante et retro, dextra et sinistra et supra quoque haberent, subdendo aperitur cum dicitur:

« Et inter coronulas et plectas, leones et boves, et cherubim et in juncturis similiter desuper.» Non ergo plana erat ulla ex parte superficies basium, sed undique versum mysticis sculpta figuris, quia sanctorum mentes, imo universa eorum conversatio, virtutum in omnibus gratiam praetendit, neque aliquam illos hora inanis et vacua praeteriit, in qua piis vacare operibus, vel sermonibus vel certe cogitationibus desistant. Cornulas quippe in se sculptas habent, cum inter desideria vitae coelestis quae sursum est, nunquam fraternae societatis quae juxta est, vincula dissolvunt. Habent inter coronulas et plectas leones, cum ita ad speranda coelestia mentem erigunt, ita ad diligendos proximos dilatant, ut in peccantes quosque qui sibi commissi sunt fervorem asperae invectionis exercere non tardent. Habent cum leonibus boves, quando ipsam invectionem corripiendi, cum spiritum mansuetudinis exhibent, quando in fervore arguendi nunquam fissam habere ungulam discretae actionis ac loquelae, nunquam verba divinae lectionis velut ruminando in ore volvere cessant.« Et subter leones et boves quasi lora ex aere dependent,» quando sancti doctores et in severitate districtionis, qua peccantes judicant, et in mansuetudine lenitatis, qua poenitentibus remittunt, judicium sui timent auctoris, ne forte injuste ligando aut solvendo quempiam jam juste ligari ipsi habeant, et ejus judicium qui errare nequit mereantur.

« Et quatuor rotae per bases singulas et axes aerei, et per quatuor partes quasi humeruli subter luterem fusiles, contra se invicem respectantes.» Quatuor rotae quatuor sunt Evangeliorum libri, qui aptissime rotis comparantur: quia sicut volubilitas rotae citissimo cursu quocunque ducitur, currit, ita sermo evangelicus, jubente Domino, per apostolos universas in brevi mundi plagas implevit. Sicut tota super impositum sibi currum terra sublevat, et sublevatum quo auriga dirigit portat: ita evangelica praedicatio mentes electorum a terrenis cupiditatibus in coelestia desideria suspendit, ac suspensas ad profectum bonae actionis sive ad ministerium praedicationis quocunque adjuvans gratia spiritus voluerit, ducit: Namque in sequentibus dicit:« Quia tales erant rotae quales solent in curru fieri.» Legimus autem de sanctis:« Currus Dei decem millibus multiplex millia laetantium.» Si ergo bases luterum sancti sunt doctores, qui lavacrum vitae nobis ministrant, et rotae quaternae basium, quatuor sunt libri Evangeliorum: quid axes rotarum qui bases gestant, nisi ipsa eorumdem sunt corda doctorum, quae dum in praeceptis evangelicis sedulo intendentia, eos ab infimorum appetitu dissolvunt, velut immissi rotis axes, altius basim a terra sublevant. Porro humeruli qui rotis antepositi ne ab axibus delabi possent obsistebant, praeconia sunt prophetarum, quibus evangelica et apostolica Scriptura, ne cui legentium in dubium forte veniat, confirmatur. Bene autem dicitur, quod humeruli qui per quatuor partes subter luterem erant positi, contra se invicem fuerunt respectantes, quia nimirum omnis Scripturae prophetia sibimet invicem consentanea est: ut pote uno Dei spiritu condita. Quatuor fuere per bases singulas humeruli videlicet juxta numerum rotarum. Non quia quatuor sunt tantum libri prophetici; sed quia in omnibus quae locuti sunt prophetae et Moyses, dictis quatuor Evangelistarum testimonium praebuere: ut ex consensu utriusque Testamenti, una fides et dilectio Christi nostra omnium corda firmaret.

« Os quoque luteris intrinsecus erat in capitis summitate, et quod forinsecus apparebat, unius cubiti erat totum rotundum, pariterque habebat unum cubitum et dimidium.» Os quoque luteris unius erat cubiti, propter unitatem confessionis et fidei quia omnes in confessione Patris et Filii et Spiritus sancti baptizamur, dicente Apostolo:« Unus Dominus, una fides, unum baptisma, unus Deus et pater omnium.» Et ipsum os in capitis erat summitate, ut ad coelestia nobis regna, per baptisma iter esse patefactum doceret. Ipse vero luter in amplitudine cubitum habet unum et dimidium: per operis nimirum perfectionem et initium contemplationis. Integer enim cubitus in lutere perfectionem bonae designat actionis, quam absque ulla dubietate habebat ille, de quo tentatori Dominus aiebat:« Nunquid considerasti servum meum Job, quod non sit ei similis super terram? homo simplex et rectus, ac timens Deum, et recedens a malo?» Est vero alter cubitus divinae visionis, qui ex parte nonnulla etiam in hac adhuc vita retentis fidelibus donari consuevit: ut idem Job devicto adversario cum Domino loquens, ait:« Auditu auris audivi te, nunc autem oculus meus videt te.» Scriptum namque est in sequentibus:

« Una rota habebat altitudinis unum cubitum et semis.» Et paulo post:

« In summitate autem basis, erat quaedam rotunditas unius et dimidii cubiti, ita fabrefacta, ut luter desuper posset imponi.» Luterum quippe mensura unius erat cubiti et dimidii, quia nimirum ea fide in fonte vitae lavamur, ut per opera justitiae ad vitam intrare valeamus: quamvis sine peccato dum hic vivimus esse nequeamus. Ipsam vero vitae coelestis dulcedinem gustare ex parte, ac diligere in hac interim vita, perfecte autem videre nulla ratione valemus. Rota quoque uno ac dimidio cubito mensuratur quia Scriptura lectionis evangelicae, qualiter hi qui perfecti esse velint, vivere debeant ostendit, spemque nobis aeternae retributionis in praesenti demonstrat, ipsam vero retributionis illius qualitatem in futuro nobis pandendam, simul et donandam esse promittit. Bases etiam ipsae unum habebant cubitum ac semissem amplitudinis in summitate sui, ubi luteres reciperent: quia ipsi doctores summi ac ministri salutaris opere quidem perfecti in hac vita fulserunt, sed luce contemplationis ex parte sunt fruiti. Unde et aiunt:« Ex parte enim cognoscimus, et ex parte prophetamus. Cum autem venerit quod perfectum est, evacuabitur quod ex parte est.»

« In hunc modum fecit decem bases, fusura una, et mensura sculpturaque consimili. Fecit quoque decem luteres aeneos.» Quare decem sint bases factae, totidem eis superpositi luteres, supra jam dictum est. Quod vero una erat fusura mensuraque et sculptura consimilis omnium basium sive luterum, non in ea significatione factum est, quod aequalia possint esse omnium merita doctorum, sed in ea potius, quod una fides Evangelii quo instituuntur, unum esse sacramentum baptismi quo abluuntur, unus idemque spiritus quo omnes consecrantur electi: tametsi donationes habent diversas in ipso Spiritu, qui dividit singulis prout vult.« Quadraginta batos capiebat luter unus.» Quadragenarius numerus solet magnae perfectionis typum tenere, quia nimirum quaterdeni faciunt quadraginta: decem autem sunt praecepta, quibus omnis nostra operatio in lege divina praefixa est. Quatuor vero Evangeliorum libri, in quibus per dispensationem Dominicae incarnationis coelestis patriae nobis est patefactus introitus. Et quia omnes qui ad mysterium baptismatis pertinent, cum fide et sacramentis Evangelii fructum debent rectae operationis ostendere, apte luteres singuli in quibus holocausta lavabantur, quadraginta batos capiebant. Quod vero sequitur:« Eratque quatuor cubitorum,» sive in altitudine, sive in latitudine, quid significet intellectus mysterii, in promptu est: Luter enim unus quatuor erat cubitorum, vel propter sancti Evangelii libros, in quibus forma nobis baptismi praefixa est, vel propter quatuor cardinales virtutes, quibus quisque fidelis, si non frustra fidelis est, debet institui, vel certe propter quatuor mundi plagas, quibus lavacrum salutis ministratur, dicente Psalmographo,« Quos redemit de regionibus congregavit eos, a solis ortu et occasu, ab aquilone et mari.» Quod vero supra dixit: pariterque habebat unum cubitum, et neque ubi altitudinem, an amplitudinem significaret adjecit, videtur quia fundum ipsius luteris unius esse amplitudinis voluerit intelligi, quae autem est mensura( nisi fallor) basis in qua positus erat quisque luter facillime conjicitur, quae ita describitur:« In summitate autem basis erat quaedam rotunditas unius et dimidii cubiti, ita fabrefacta ut luter desuper posset imponi, habens caelaturas suas variasque sculpturas ex semetipsa. Sculpsit quoque in tabulatis illis, quae erant ex aere et aere, et in angulis cherubim et leones et palmas, quasi in similitudinem stantis hominis, ut non caelata, sed apposita per circuitum viderentur. In hunc modum fecit decem bases fusura una, et mensura sculpturaque consimili. Fecit quoque decem luteres aeneos. Quadraginta batos capiebat luter unus, eratque quatuor cubitorum,» et reliqua. Latitudo ergo fundi in luteribus unius erat cubiti et dimidii, ipsa vero capacitas luterum quatuor habebat cubitos. Sed utrum in altitudine, an in amplitudine, an in utroque dicat, quis noverit?

« Et constituit decem bases, quinque ad dexteram partem templi, et quinque ad sinistram.» Dexteram partem templi et sinistram, non istos in ipso templo, sed ante templum dicitur: ad orientalem plagam videlicet, in atrio introire, quod sacerdotum proprie vocabatur. Ut autem posuit ad dexteram partem templi, propter Judaeos qui sole justitiae per doctrinam legis antiquitus uti solebant. Et quinque ad sinistram, propter nos qui caeco diutius corde servituti adhaerebamus ejus qui ait: Ponam sedem meam ad aquilonem, quod est aperte dicere, illis in cordibus requiescere desidero, quae a luce veritatis et flamma divinae charitatis aliena esse considero.« Mare autem posuit ad dexteram partem templi contra orientem ad meridiem.» Et hoc in eodem atrio positum est ad orientem. Quod autem ad dexteram partem templi, hoc est quod repetit dicens,« ad meridiem.» Ingredientibus enim atrium ab oriente, primo divertendum erat ad meridiem, ubi mare in ipso angulo stabat ad lavandum sacerdotibus paratum. Deinde progredientibus intro occurrebant luteres ad lavandas hostias ab utraque parte positi. Intra hos basis erat aenea, quinque cubitorum altitudinis, et quinque cubitorum latitudinis, et trium cubitorum altitudinis, in qua stabat Salomon, et dedicabat templum. Deinde ultra progredientibus, occurrebat altare holocausti contra medium atrii: deinde porticus templi, sive vestibulum, in quo erant columnae aereae circa ostium templi. Quod ergo mare posuit ad dexteram partem templi, significat nos per lavacrum baptismi ad regnum coeleste( quod jure vocabulo dextrae figuratur) debere pervenire.« Qui enim crediderit et baptizatus fuerit, salvus erit.» Namque ubi dextra simul et sinistra in bono accipiuntur, vel Judaeam et gentilitatem( ut in expositione basium supra diximus) vel praesentem Ecclesiae vitam et futuram, vel laeta et tristia, vel aliqua designat hujusmodi. Ubi vero absolute in bono ponitur dextera, aeterna saepius gaudia demonstrat. Quod vero contra orientem posuit mare, ad eamdem prope significationem respicit, quod videlicet per lavacrum sacri fontis, splendor nobis internae claritatis aperitur: Quod ad meridianum latus atrii, significat fideles per acceptionem sancti Spiritus, ad flagrantiam solere verae charitatis accendi. Fervor etenim meridiani solis consuevit in Scripturis, et ardorem dilectionis, et illustrationem significare sancti Spiritus, per quem eadem dilectio diffundetur in cordibus electorum.

« Omnia vasa quae fecit Hiram regi Salomoni in domo Domini de aurichalco erant. In regione Jordanis fudit ea rex in argillosa terra.» Apte in regione Jordanis fusa sunt vasa domus Domini, in quo videlicet flumine, Dominus noster baptizari dignatus est, ejusque tinctus undis aquarum nobis elementum in ablutione peccatorum, convertit. Et quia omne fidelium baptisma, quo Domino consecrantur, n exemplum celebratur baptismatis illius quo ipse quas sanctificat, recte in regione Jordanis vasa sunt Domini facta, neque enim aliter vasa electionis et misericordiae fieri possumus, nisi et in baptismo ejus quod illo in flumine subiit respicientes, et ipsi vitali flumine satagimus ablui. Notandum autem quod non tantum in regione Jordanis, sed in campestri regione illius facta dicuntur eadem vasa, significans multiplicationem fidelium, quae non solum in Judaea, sed et in omnium nationum erat latitudine futura, expleta prophetia qua dicitur,« Gaudebunt campi et omnia quae in eis sunt.» Argillosa autem terra, de qua factae sunt formae ad fundenda vasa Domini, quid melius quam Scriptura sacra( de qua regulam bene vivendi accipimus) valet intelligi? quasi enim argilla ignibus durata formam vasis Domini, quanta et qualia fieri debeant exhibet, cum nobis Scriptura sacra regulam justitiae quam sequamur ostendit, sanctorumque nobis exempla qui igne tribulationum invincibiles perseverarunt, in omnibus sequenda praemonstrat. Sed vasa in domo Domini electa ac pretiosa esse conspicimus, aesque igne liquefactum quod argillae formas ingredimur, qua vas possit aptum ministeriis coelestibus effici, cum ipsi salubriter humiliati, et flamma sive divinae claritatis, sive etiam humanae adversitatis emolliti, viam patrum bene operando intramus, ut ad praemia patrum bene vivendo perveniamus.

« Fecitque Salomon omnia vasa in Domo Domini: Altare aureum et mensam super quam ponerentur panes propositionis auream.» Altare aureum corda significat perfectorum justorum, internae charitatis et castitatis luce corusca, quorum sublimitati significandae etiam locus convenit ejusdem altaris. Stabat enim ante ostium Sancti sanctorum, ut in factura tabernaculi manifeste legimus. In quo videlicet altari non hostiarum sanguis neque libamina, sed thymiamata tantum incendebantur, quorum fumus ad superiora ascendens, operiebat arcam, atque oraculum odore suavitatis implebat. In quo figura exprimebatur sanctorum, qui dum neglectis temporalium rerum cupiditatibus, tota intentione coelestia quaerunt: in vicino oraculi sunt positi, nec longe sunt remoti a velo, quo templum et Sancta sanctorum dirimuntur, qui corpore terram incolunt, caeterum secundum interiorem hominem totam habent conversationem in coelis. Ascenditque ab hujusmodi altari fumus incensorum intra Sancta sanctorum ubi arca est recondita, cum orationes sanctorum flamma charitatis excitatae, ad coelum usque perveniunt: ubi Christus est in dextera Dei sedens. Non enim in hoc altari sanguis hostiarum, sed thymiama tantum incenditur, quia tales viri non habent opera carnis et sanguinis, quae in ara sui cordis immolantes Domino mactent. sed solummodo lacrymarum et orationis ei vota, pro desiderio regni coelestis offerunt.« Fecit quoque altare aeneum viginti cubitorum longitudinis, et viginti cubitorum latitudinis, et decem cubitorum altitudinis.» Et quidem altare thymiamatis Moses fecit in eremo, habens cubitum longitudinis, et alterum latitudinis, et duos cubitos in altitudine. Quantae autem magnitudinis hoc superius dictum altare Salomon fecerit Scriptura praedicit, sed tamen quod altare aureum fecerit, dicit. Constat autem quia tantum facere non potuit, quantum fecit holocausti, quia si viginti cubitorum in longitudine et latitudine factum esset, totam templi latitudinem impleret. Quanto igitur exterius erat positum altare holocausti quam incensi, quantumque genere oblationis, ac vilitate metalli ignobilius fuit, tantum quantitate mensurae et hostiarum frequentia praestabat. Quia nimirum plures sunt multo quibus dicatur:« Si vis ad vitam ingredi, serva mandata:» quam quos audire delectet,« Si vis perfectus esse, vade, vende quae habes et da pauperibus.» Nec tamen hujus mensura altaris mystica ratione caret et numero. Habet enim viginti cubitos longitudinis, et totidem cubitos latitudinis, et decem cubitos altitudinis. De quo quidem numero supra in expositione templi et vestibuli ejus diximus. Sed et nunc dicendum breviter: Quia si altare holocausti illorum in Ecclesia typum tenet, qui suum corpus et animam Domino consecrare per ignem amoris illius quaerunt, perseverantia horum in bona operatione per longitudinem altaris, amplitudo in charitate Dei et proximi per latitudinem, spes in spectatione divinae visionis per altitudinem figuratur. Quod autem longitudo et latitudo altaris vicenorum erat cubitorum, magnam utique perfectionem designat ejusdem indefessae longanimitatis, ac sincerae dilectionis, quae per utriusque Testamenti nobis observantiam tribuitur. Quater enim quini vicenarium numerum complent. Quinque autem libri Mosaicae legis quatuor sunt evangelicae libertatis. Et cum ad intelligentiam atque custodiam legis spiritalem, illustrante Evangelii gratia, pervenimus, vicenarium profecto numero hoc perficimus. Fitque idem numerus in longitudine et latitudine altaris, cum corda electorum, docente utroque Testamento, et adjuvante ipso uno utriusque Testamenti auctore, et perseverantiam boni operis, etiam in persecutione servant in hilaritate dilectionis, et etiam in eos qui persequuntur exhibent. Denario autem numero, spes coelestium praemiorum solet designari, Domino affirmante, cum eos qui in vinea magni patris familias laborant, denario remuneratos esse testatur. Et idem altare quod in figura factum est electorum, ob significandam eorum vitam perpetuam, decem erat cubitis altum. Cum vero dictum est, quia fecit Salomon altare aureum, additum est continuo, et mensam super quam ponerentur panes propositionis auream. Mensa autem aurea Scriptura est sacra spiritalis intelligentiae, claritate fecunda, de qua Psalmista Domino:« Parasti, inquit, in conspectu meo mensam adversus eos qui tribulant me.» Ne enim nos adversarii tribulantes ad errorem flectant, mensam nobis conditor noster scientiae coelestis, per quam in fide veritatis confortemur, paravit. Panes namque propositionis sancti sunt doctores, quorum vel opera nobis, vel verba salutaria, ad exemplum vitae proposita, semper in divinis paginis quisquis bene quaerit, invenit. Unde recte apteque iidem panes in Exodo duodecim fieri praecepti sunt, videlicet propter apostolos duodecim, per quorum ministerium et nobis Scriptura Novi Testamenti condita est, et instrumenti Veteris, donante Domino, revelata mysteria. Quorum nimirum numero, non tantum iidem apostoli, sed omnes sunt designati, qui verbum praedicando, pabulum vitae fidelibus ministrant: quia omnes utique ipsam doctrinae formam, quam a Domino apostoli accepere sequuntur. Quod vero in Verbis dierum legimus, quia fecit Salomon mensas decem, et posuit eas in templo, quinque a dextris, et quinque a sinistris, phialas quoque aureas centum: non has mensas tam ad panes propositionis quam ad vasa Domini portanda factas esse credibile est, phialas videlicet quas pariter factas Scriptura refert, thymiamateria, thuribula, et caetera quae in sequentibus leguntur: mystice possumus nonnulla intelligere. Nam quod paulo post in eodem verborum volumine subinfertur: Fecit Salomon omnia vasa domus Domini Dei, et altare aeneum et mensas, et super eas panes propositionis: vel pluralem numerum pro singulari posuit, more Scripturae usitatissimo, ut in Jesu Nave:« Filii autem Israel praevaricati sunt mandatum, et usurpaverunt de anathemate» cum Achar solus et non plures filii Israel hoc fecerunt: vel quia certe panes propositionis solebant ante sabbatum coqui, ut sabbato mox poni possent in mensam propositionis: potuit fieri ut panes novi noviter cocti mox illis mensis imponerentur, ibidemque nocte illa servarentur operti, donec primo mane ablatis uteribus super mensam propositionis ponerentur calidi. Non autem hae mensae decem a figura unius mensae propositionis discrepant. Nam sicut una mensa duodecim panibus onusta, unanimem totius Scripturae concordiam auctoritate apostolica munitam designat: ita ut non immerito decem mensae aureae divinae legis et prophetarum eloquia figurate denuntiant, quae vel refectionem nobis verbi Dei quasi panes propositionis offerunt, vel nobis exempla fidelium quasi positorum in se vasorum Domini, claritatem et miracula proponunt. Recte auem bis quinae sunt mensae, non solum quia legislator quinque volumina scripsit, verumetiam quia tota series Testamenti Veteris quinque aetates saeculi complectitur. Geminatur vero numerus mensarum quinarius, et quinque a dextris, quinque a sinistris ponuntur: cum post incarnationem Dominicam eadem Scriptura sive utrique Dei populo, Judaeo scilicet et gentili committitur, sive evangelicis plena figuris ostenditur, quae quondam antiquo Dei populo juxta litteram solum intelligenda esse putabatur.

« Fecit et hydrias et fuscinulas et phialas et mortariola de auro purissimo.» Hydriae enim praecordia sanctorum signant, aqua sapientiae et vino compunctionis repleta; fuscinulae quoque quibus carnes praeparantur, iidem praedicatores, quorum verba sunt ut stimuli, et velut clavi in altum defixi: qui suis auditoribus cibum spiritalis intelligentiae administrant, praefigurantur: quorum videlicet officium est corpus et sanguinem Domini credentibus distribuere, infidelibus abnegare, de quibus in sequentibus dicetur. Phialae namque apostoli et doctores pleni vitalibus aquis. Mortariola quippe sanctorum poenitentium labor passioque tolerantiae, quibus mortificantur membra eorum super terram. Thuribula autem figurantur virtutes operum, vel scilicet orationes sanctorum, quibus odor suavitatis ascendit ad Deum, ex conscientia pura et fide non ficta.

« Et candelabra aurea quinque ad dexteram et quinque ad sinistram contra oraculum ex auro puro et quasi lilii flores, et lucernas desuper aureas.» Sicut enim mensae in typo sanctae Scripturae recte ponuntur, quia et esurientibus justitiam panem verbi Dei ministrant, et vasa fuerunt ministerii coelestis, id est justorum nobis actus in exemplum proponunt: ita etiam aptissime per candelabra eadem divina eloquia figurantur, videlicet quia lucem sapientiae errantibus proferunt. Hinc etenim Psalmista:« Lucerna, inquit, pedibus meis verbum tuum, Domine, et lumen semitis meis.» Hinc etiam Salomon ait:« Quia mandatum lucerna est, et lex lux.» Quare autem quinque a dextris, et quinque a sinistris sint posita candelabra, ex his quae de mensis tractavimus facillime patet. Cum vero dixisset,« quinque a dextris et quinque a sinistris,» convenienter addidit,« contra oraculum.» Oraculum namque ubi erat arca, ut saepe dictum est, aditum designat patriae coelestis, ubi Christus in dextera Dei sedens, paternorum utique conscius arcanorum. Et candelabra templi aurea, contra oraculum sunt posita, quia divina eloquia semper ad habitationem supernae civitatis aspectant, ut hujus agnitionem ac desiderium nostris cordibus infundant: et eos qui originem carnis aeternam habent, ad appetendam promerendamque in coelestibus sedem perpetuae mansionis accendant. Si autem quaeris quid inter candelabra et lucernas eorum typice distet? possumus recte intelligere lucernas esse viros sanctos, qui oleo Spiritus sancti infusi, et ipsi igne dilectionis ardent in corde, et proximis lucem scientiae praeferunt in lingua. Candelabra autem quae has lucernas in sublime tollunt ut longe lateque videri possint in Ecclesia Scripturam esse sacram, quae sanctorum nobis virtutes et doctrinam sua lectione demonstrant. Cui videlicet interpretationi annuit sermo Domini, quo dicitur de Joanne:« Ille erat lucerna ardens et lucens.» Possumus etiam ita aptissime dicere, quia lucernae divina sunt eloquia, juxta illud Psalmistae, quod et supra posuimus:« Lucerna pedibus meis verbum tuum, Domine, et lumen semitis meis.» Candelabra autem harum lucernarum sancti sunt omnes, qui sua et corda et corpora ferendis Domini mandatis, humili semper intentione supponunt. Quisquis enim in nullo propriam sequi curat voluntatem, verum in omnibus quae Scriptura sancta dicat attendit, ejusque se subjicere mandatis, ejus satagit auscultare promissis quasi candelabrum domus Dei aureum aureas ejus gestat lucernas: quia casta corporis sui membra, castas mentis cogitationes, ad facienda quae Deus jubet supponere contendit, et hoc tam fixa intentione quam candelabrum. Necesse est enim firmiter ad superna erectum impositas sibi lucernas, non solum absque ruina, sed etiam absque ulla status sui motione servare. Quod vero cum dixisset« et candelabra aurea quinque ad dexteram, et quinque ad sinistram oraculum ex auro puro,» addidit« et quasi lilii flores et lucernas desuper aureas,» videtur juxta litteram, quia suprema pars candelabrorum, in modum sit lilii repandi deformata, quomodo in candelabro tabernaculi factum esse legimus, cujus est stipes medius, et calami ex ipso procedentes, cum scyphis et sperulis lilia scribuntur habuisse perplurima. Flores autem lilii, ut saepe dictum est, amoenitatem semper virentis terrae viventium designant: de qua dicit beatus Petrus regeneratos nos a Domino in spem vivam, in haereditatem incorruptibilem, et incontaminatam, et immarcescibilem, conservatam in coelis. Et bene lilii flores aurei in candelabro sunt facti domus Domini, quia Scriptura divina spretis temporalibus gaudiis, ad appetenda nos bona patriae coelestis provocare consuevit. Et quomodo erectum in altitudine candelabrum lilii flores et lucernas habet aureas in capite, ita electi omnes qui in eadem Scriptura sacra continentur, erecto ad superna sensu, coelestia bona a Domino quaesisse et percepisse probantur.« Et cardines ostiorum domus templi interioris Sancti sanctorum, et ostiorum domus templi ex auro erant.» Ostia enim domus interioris, Sancti sanctorum, angelica sunt ministeria, quae nobis de corpore egressis introitum vitae coelestis reserant. Et ostia domus templi doctores sunt sancti ac sacerdotes, qui instruendo, baptizando, Domini corporis et sanguinis mysteria communicando, prima nobis Ecclesiae praesentis limina pandunt. Quid cardines utrorumque ostiorum nisi sensus et corda sunt eorumdem angelorum sive hominum sanctorum, quibus immutabiliter contemplationi ac dilectioni sui Conditoris adhaerent, ut eo ministerium divinitus sibi delegatum recte compleant, quo a voluntate illius cui ministrant, nunquam oculos avertunt: aperiuntur enim et clauduntur ostia tempore congruo, sed nullo suum cardinem tempore deserunt: quia et angeli et omnes sancti, sive in hac vita fidei, seu in illa spei fideles atque electos suscipiant, semper animum in radice internae dilectionis fixum tenent. Unde bene iidem cardines ex auro esse facti perhibentur, propter videlicet vel meritum propriae claritatis, vel illius quam habent in Deum charitatis.

« Et perfecit omne opus quod faciebat rex Salomon in domo Domini.» Perfecit Salmon opus quod faciebat in domo Domini, cum rex pacificus noster in die novissima omnes electos resurrectionis immortalitate glorificat. Alioquin quandiu status hujus saeculi geritur, fecit quidem opus domus Domini Salomon, sed nondum perficit, quia corda electorum Dominus ut bona operentur inspirat et adjuvat. Nullum tamen in hac duntaxat vita commorantem absque peccato esse tribuit: namque hoc donum futurae vitae beatitudinis reservat. Perficit vero omne opus templi sui, et hoc dedicationi aptum reddit, cum translatos de hac vita electos suos aeternum perducit ad regnum, quod bene significatur etiam in eo quod templum quatuor annis aedificatum est, octavo autem perfectum ac dedicatum est, septem namque diebus omne hoc tempus volvitur. Octava est dies, est judicii et resurrectionis futurae: de qua psalmi sextus et undecimus attitulati sunt. Cui videlicet tempori convenit apte quod sequitur:« Et intulit quae sanctificaverat David pater suus, argentum, et aurum et vasa, reposuitque in thesauris domus Domini.» Argentum namque ad nitorem eloquentiae, aurum et splendorem sapientiae. Vasa generaliter ad rationalem pertinent creaturam. Sanctificatque David, pater Salomonis, argentum; cum Deus Pater eloquentes quosque gratia sui Spiritus ad loquendum verbum Evangelii confortat. Sanctificat aurum, cum naturali ingenio perditos suo replens Spiritu ad considerandum in lege sua mirabilia illuminat. Sanctificat et vasa, cum omnibus generaliter Ecclesiae filiis ejusdem Spiritus gratia largitur,[ quae] ad amanda illos, et appetenda perpetuae salutis[ dona] inflammat. Hoc autem argentum, hoc aurum, haec sanctificata vasa Salomon infert in templum cum Dominus noster peracto universali judicio omnes electos, et doctorum videlicet, et caeterorum fidelium coetum in gaudium regni coelestis introducit. Reponitque vasa diversi generis, argentea sive aurea in thesauris domus Domini, quando eos qui multitudine dulcedinis ejus frui meruerint abscondit in abdito vultus sui, a conturbatione hominum. Et apte multi sunt thesauri, in quibus vasa electionis reconduntur, sed una domus Domini in qua idem sunt facti thesauri, quia et una Ecclesia in qua omnes continentur electi, quantumlibet meritis distent. Et una ac non diversa est patria illa coelestis, quae electis promittitur omnibus, quamvis sicut stella a stella differt in claritate, ita et resurrectio mortuorum. Quod utrum judex ipse ac distributor praemiorum Dominus, una sententia demonstravit, cum ait:« In domo Patris mei mansiones multae sunt.»

IN LIBRUM TERTIUM. CAPUT VIII.

« Et intulerunt sacerdotes arcam foederis Domini in locum suum, in oraculum templi, in Sanctum sanctorum subter alas cherubim. Siquidem cherubim expandebant alas super locum arcae, et protegebant arcam, et vectes ejus desuper. Cumque eminerent vectes et apparerent summitates eorum foris sanctuarium ante oraculum, non apparebant ultra extrinsecus, quia et fuerunt ibi usque in praesentem diem. In arca autem non erat aliud nisi duae tabulae lapideae quas posuerat in ea Moyses in Horeb, quando pepigit foedus Dominus cum filiis Israel, cum egrederentur de terra Aegypti,» etc. Quod illata arca in Sancta sanctorum ducitur, cumque eminerent vectes, et apparerent summitates eorum foris sanctuarium, non apparebant ultra extrinsecus, hoc manifestius in Paralipomenon volumine scribitur:« Vectium, inquit, quibus portabant arcam, quia paululum longiores erant, capita parebant ante oraculum.» Si vero quis paululum fuisset extrinsecus, eos videre non poterat. Ubi notandum, quia etsi vectium capita accedentibus propius ac diligentius intuentibus parebant ante oraculum, non tamen eminerent. Quia nimirum necesse erat ut clauso oraculo et appenso ante ostia velo, ipsi quoque vectes toti cum arca et cherubim abducerentur interius: quod fieri non poterat, si prominentes ulterius vectes producendis ad claudendum ostiis locum non darent. Quorum positionem vectium Scriptura, non sine causa, sed magis intuitu sacramenti tam diligenter expedire curavit. Constat enim quia domus templi exterior peregrinantem in terris Ecclesiam, Sancta autem sanctorum internam supernae patriae felicitatem designant. Item illata in Sancta sanctorum arca, assumptam Christi humilitatem, et intra velum regiae coelestis inductam. Vectes vero quibus eadem arca portabatur, praedicatores verbi( per quos ipse mundo innotuit) typice nuntiant. Erat autem in arca urna aurea habens manna, quia in homine Christo habitat omnis plenitudo divinitatis corporaliter. Erat virga Aaron quae excisa denuo floruerat, quia potestas omnis judicandi penes eum est, cujus judicium in humilitate passionis videbatur esse sublatum. Erant et tabulae testamenti, quia in illo« sunt thesauri sapientiae absconditi.» Adhaerebant ei vectes quibus portabatur, quia doctores qui quondam laborarunt in verbo Christi, nunc praesenti visione congaudent gloriae Christi. Quod enim unus eorum de se dixit:« cupio dissolvi et cum Christo esse,» de omnibus utique sui operis consortibus intelligendum reliquit. Apparebant summitates vectium foris ante oraculum, non semper, sed cum ostia ejusdem oraculi aperiri contingeret. Neque hoc omnibus, sed his solummodo qui propius accedentes attentius ea quae intus erant satagebant intueri. Ipsa autem arca qualis et quomodo esset posita, solis eis qui oraculum intrassent, videre licebat. Quia nullus sanctorum in hac adhuc vita positus tametsi in altitudine se mentis attollens, sed soli illius patriae cives gloriam inibi sui Redemptoris plene contuentur. Sunt et vectes cum arca in oraculo conditi, quia absconditi sunt nunc perfecti quique electi, qui nos processerunt de mundo, in abdito vultus Dei a conturbatione hominum. Quorum tamen summitates vectium aperto oraculo his qui appropiant visuntur, cum perfectioribus quibusque oculum sui cordis tota intentione purificantibus, divina gratia aliquid extremum de supernorum civium gaudio contemplandum donaverit, quia nimirum contemplatio his qui paulo longius recesserint minime conceditur. Quia quanto exterius mente vaga remanent, tanto minus quae sint interna gaudia vident.

« Factum est autem cum exissent sacerdotes de sanctuario, nebula implevit domum Domini, et non poterant sacerdotes stare et ministrare propter nebulam. Impleverat enim gloria Domini domum Domini,» et reliqua. Quod autem nebula implevit domum Domini, et non poterant sacerdotes stare et ministrare propter nebulam, haec sententia superbos Judaeorum pontifices ac doctores insinuat, qui dum nativitatis Christi sacramenta investigare despiciunt, debitum fidei suae ministerium per erroris nebulam perdiderunt. Ita eorum mentes infidelitatis caligo replevit, ut exigentibus propriis meritis non agnoscant cultum credulitatis. Nebula ergo Synagogam, id est domum Domini implevit, et sacerdotes propter nebulam ministrare non poterant, quia dum in Testamento Veteri sensus mysticos litterae velamine coopertos, inter obscuras allegoriarum caligines investigare despiciunt, debitum fidei suae ministerium, propter nebulam perdiderunt. Quibus et tunc in nebula doctrinae suae, vocem Dominus protulit, cum de se etiam aperta narravit. Quid est enim apertius quam« Ego et Pater unum sumus?» Quid apertius quam« Ante Abraham ego sum?» Sed quia auditorum mentes infidelitatis caligo compleverat, quasi emissum solis radium nebula interjacens abscondebat.« Et dedicaverunt templum Domini, rex et filii Israel.» Templum Domini sancta est Ecclesia, sicut supra ostensum est: hanc dedicavit rex Christus, quando eam sanguine suo mundavit, et Spiritus sancti gratia sanctificavit, ac diversis virtutum donis multiplicavit. Hanc dedicant et filii Israel secum, quando unusquisque fidelium, secundum sibi donum collatum a Deo, verbo praedicationis et virtutum operibus proximos suos quoscunque valet ad meliora et perfectiora convertere, satagit.« Templum enim Domini, ait Apostolus, sanctum est, quod estis vos.» Sed hanc sanctificationem, rex et populus, caput et membra, non aequaliter perficiunt, quia de Christo Joannes ait:« De plenitudine ejus nos omnes accepimus, et gratiam pro gratia.» Hinc Paulus dicit:« Itaque neque qui plantat, est aliquid, neque qui rigat; sed qui incrementum dat, Deus.» Sed quantum valeat hominis dedicatio, praedictus Apostolus subsequenter exponit dicens:« Qui plantat autem et rigat unum sunt. Unusquisque autem propriam mercedem accipiet, secundum suum laborem. Dei enim sumus adjutores, Dei agricultura estis, Dei aedificatio estis,» etc. Igitur ipse sanctificat suum templum quasi Deus et Dominus inhabitando: nos autem digni habitationis ejus conservando. Sequitur:

« In die illa sanctificavit rex medium atrii, quod erat ante domum Domini. Fecit quippe ibi holocaustum et sacrificium et adipem pacificorum, quia altare aereum quod erat coram Domino minus erat, et capere non poterat holocaustum et sacrificium et adipem pacificorum.» Quid ergo est quod Salomon sanctificavit medium atrii, offerens ibi holocaustum et sacrificium: propterea qui altare aeneum quod juxta constitutionem legis ante fores templi positum erat, non poterat totum capere, nisi quod Christus ea quae in lege propter infirmitatem ejus perfici non poterant, nunc in Ecclesia catholica pleniter gerit. Ipse est enim atrium domus Domini: per ipsum ingressus patet in domo Domini in Jerusalem videlicet coelestem. Quia ergo holocausta et sacri ficia omnia in altari typico Veteris Testamenti non poterant offerri, eo quod omnia ibi figuraliter fiebant, rex noster et sacerdos erexit altare fidei in Ecclesia catholica, in quo pinguia holocausta et sacrificia acceptabilia quotidie spiritualiter Deo offeruntur. Hinc est quod Dominus reprobans vetus sacrificium per Prophetam ait:« Holocausta et sanguinem victimarum nolui.» Et item in Psalmis:« Sacrificium laudis honorificabit me; et illic iter, quo ostendam illi salutare Dei.»

« Fecit ergo Salomon festivitatem in tempore illo celebrem, et omnis Israel cum eo multitudo magna ab introitu Emath usque ad rivum Aegypti coram Domino Deo nostro.» Quod dicitur, quia fecit Salomon festivitatem celebrem, et omnis Israel cum eo multitudo magna ab introitu Emath usque ad rivum Aegypti coram Domino: per introitum Emath, septentrionalem terrae repromissionis plagam per rivum sive torrentem Aegypti coram Domino: ut verba dierum nominant, designat australem. De quibus aliqua latius ex verbis sancti Hieronymi ponere gratum puto esse lectori. Scriptum est in libro Numerorum, in quo omnis terra repromissionis per quatuor plagas brevi sermone dividitur: Pars meridiana incipiet a solitudine Sin quae est juxta Edom, et habebit terminos contra orientem mare salsissimum, qui circuit australem plagam per ascensum scorpionis, ita ut transeant in Senna et perveniant in meridiem usque ad Cadesbarne, unde egredientur confinia ad villam nomine Adar, et tendent usque ad Asemona. Ibitque per gyrum terminus ab Asemona usque ad torrentem Aegypti, et maris Magni littore finietur. Pro quo in ultima visione prophetae Ezechielis ita dicitur:« Plaga autem australis meridiana a Thamar, usque ad aquas Mariboth.» Aquas Mariboth, id est contradictionis. Cades quoque et torrentes usque ad mare Magnum, quod significat latissimam solitudinem Sin, quae est juxta Edom. Et in mari Rubro terminum circumire, et per ascensum scorpionis et Senna et Cadesbarne et atrium sive villam Adar, et a Semona pervenire usque ad torrentem Aegypti, qui juxta urbem Rinocoruram mari influit. Hic vero terminus plagae australis incipit, a Thamar quae urbs in solitudine est, quam et Salomon miris operibus exstruxit, et hodie Palmira nuncupatur; Hebraicoque sermone Thamar dicitur, quae in lingua nostra palmam sonat, usque ad aquas contradictionis Cades quam in deserto esse non dubium est, et torrens ingrediens mare Magnum, hoc quod Aegypti Palaestinaeque praetenditur littoribus. Sequitur in libro Numerorum:« Plaga autem occidentalis, a mari Magno incipit, et ipso fine clauditur,» hoc est a mari usque ad mare, a torrente videlicet Rinocore, qui in mare influit, usque ad eum locum ubi est Emath urbs Syriae, cujus in hac plaga et nomen ponitur in Ezechiele:« Et plaga( inquiens) mare Magnum a confinio per directum, donec venias Emath,» quae nunc Epiphania nominatur, ab Antiocho crudelissimo tyrannorum nomine commutato. Nam cognomentum habuit Epiphanes. Porro ad septentrionalem( inquit) partem a mari Magno termini incipient pervenientes usque ad montem altissimum, quo veniens in Emath usque ad terminos sedebat, ibuntque confinia usque ad Sephrona et villam Enan, hi erunt termini in parte aquilonis. Dicunt Hebraei septentrionalem plagam incipere a mari Magno, quod Palaestinae, Phoenicis et Syriae quae appellatur Cele, Ciliciaeque praetenditur littoribus, et per Aegyptum tendit ad Libyam. Quod autem dicitur: pervenientes terminos usque ad montem altissimum, eumdem Hebraei autumant vel Imaum montem significare, vel Taurum: quod nobis videtur verius. Ibuntque, inquit, confinia usque ad Sephrona, quam Hebraei hodie Zephuim, oppidum Ciliciae, vocant. Quod autem sequitur: Et villam Enan, pro quo in Hebraeo scriptum est Aserenam, quod interpretatur atrium fontis, terminus est Damasci. Unde dicitur in Ezechiele: Et erit terminus a mari usque ad atrium Enan, sive Aser. Enan terminus Damasci, et ab aquilone ad aquilonem plaga septentrionalis de villa Enan Sephama, et de Sephama descendent termini in Rebla contra fontem. Inde pervenit contra orientem ad mare Genezareth, et tendent usque Jordanem et ad ultimum salsissimo claudentur mari. A fine igitur septentrionalis plagae, hoc est, atrio Enan tendunt fines usque ad Sephama, quam Hebraei Aphamiam nominant. Et de Aphamia descendunt termini in Reblata, quae nunc Syriae vocatur Antiochia. Et ut scias Rebla hanc significare urbem, quae nunc in Syria Celes nobilissima est, sequitur: Contra fontem, cui proprium est significari Daphnem; de quo fonte supradicta urbs aquis abundantissimis fruitur. Inde, inquit, pervenient termini contra orientem ad mare Genezareth, id est ad stagnum Tiberiadis. Mare autem dicitur, cum habeat dulces aquas, juxta idiomata Scripturarum, quae congregationes aquarum appellant maria. Et tendent, inquit, usque Jordanem et ad ultimum claudentur mari, vel Mortuo, vel, ut alii putant, lingua maris Rubri, in cujus littore Abila posita est.

Quod autem sequitur in libro Regum, quod septem diebus et septem diebus, id est quatuordecim diebus, praedicta festivitas a Salomone et filiis Israel celebraretur, et in die octavo dimisit populos; intuendum est quomodo in Verbis dierum de eadem re scriptum sit. Fecit ergo Salomon festivitatem in tempore illo septem diebus, et omnis Israel cum eo, Ecclesia magna valde ab introitu Emath usque ad torrentem Aegypti, fecitque die octavo collectam eo quod dedicasset altare septem diebus, et solemnitatem celebrasset diebus septem. Igitur vicesimo tertio mensis septimi dimisit populos ad tabernacula sua, sed puto non aliud hic velle intelligi nisi quod expletis diebus septem dedicationis templi, subsecuti sunt dies scenopegiae, quae a decimo quinto die mensis septimi secundum legem inchoabantur, et in die vigesimo secundo finiebantur. Utrisque ergo festivitatibus rite peractis, et scenopegiarum octava die finita, dimisit rex Salomon populos ad sua,« laetantes atque gaudentes super bona quae fecerat Dominus David et Salomoni et Israel populo suo.» Cui sensui videtur Josephus suffragari ita dicens: Dimisit ergo Salomon Ecclesiam, cum sacrificia celebrasset pro se et pro universis Hebraeis, id est vitulos quidem viginti duos, oves autem viginti centum. Tunc enim prius in templo sacrificia celebrata sunt, et in eo epulati sunt omnes Hebraei cum uxoribus suis et filiis. Insuper etiam et festivitatem quae vocatur scenopegia, faciens ante templum clare nimis et magnifice diebus quatuordecim, et rex cum omni populo suo pariter epulatus est. Cumque haec fuissent sufficienter exhibita, nihilque deesset circa pietatis divinae culturam, dimissi a rege singuli ad propria remearunt, agentes gratias regi, propter providentiam quam habuisset et opera quae fecisset, et orantes Deum, ut eis regem praeberet longaevo tempore Salomonem. Agebant cum gaudio revertentes sublimiter, et cum delectatione hymnos decantantes, ita ut in ea jucunditate sine labore ad propria remearent. Mystice autem hoc quod Salomon completo opere templi festivitatem celebrem fecit, sicut quibusdam videtur, et omnis Israel cum eo multitudo magna ab introitu Emath usque ad rivum Aegypti coram Domino Deo, significat internum gaudium sanctorum, quod cum rege suo Christo vero videlicet pacifico, perpetualiter habent; necnon et loca ipsa quibus termini terrae Israel descripti sunt, Emath videlicet et rivus Aegypti, huic significationi non contradicunt, Emath enim interpretatur Domini veritas; et per rivum sive torrentem Aegypti quem melius intelligere possumus, quam mortem temporalem? quia hanc in Aegypto, id est in tenebris istius mundi consistens, nullus evadere potest, Propheta attestante, qui ait:« Quis est homo qui vivit, et non videbit mortem?» Unde de ipso Mediatore Dei et hominum, in psalmo scriptum est:« De torrente in via bibet, propterea exaltabit caput.» Torrens fuit turbulenta Judaeorum persecutio, de qua Dominus Christus bibit in via, id est in hac vita, dum corpore pertulit. Sed dum in via dicitur, labor interius ostenditur, et velocissimus transitus indicatur per quam itinerantes vehi solent ad aliam mansionem: Christo enim propter gloriosae meritum passionis,« datum est nomen, quod est super omne nomen, ut in nomine ejus omne genu flectatur, coelestium, terrestrium, et infernorum.» Omnis ergo Israel a rivo Aegypti usque Emath, festum celebre cum Salomone faciunt, quando sancti post finem praesentis vitae veraciter aeternis gaudiis cum Domino Christo perfruuntur. Quod autem septem diebus et septem diebus eamdem festivitatem celebrabant, significari potest quod electi per septiformem Spiritus sancti gratiam illuminati, modo in hac vita( quae septenario numero dierum discurrit) gaudent in spe, et tunc in sabbato vero, hoc est in futura animarum requie, gaudebunt in ipsius veritatis perceptione. Quod autem sequitur, in die octavo Salomonem dimisisse populum qui benedicentes regi, profecti sunt singuli in tabernacula sua, laetantes alacri corde super omnibus bonis quae fecerat Dominus David servo suo, et Israel populo suo, significare potest finem istius vitae, qui erit post sabbatismum animarum sanctarum, quo nunc quiescunt ante diem judicii. In octava aetate, hoc est in die resurrectionis sanctos recepturos corpora immortalia, et in mansionibus coelestibus quosque secundum meritorum qualitates collocandos, ubi semper alacri corde laetentur, gaudentes et laudantes Deum super omnibus bonis, quae in Domino Christo Pater omnipotens contulit omni populo Christiano.

IN LIBRUM TERTIUM. CAPUT IX.

« Dedit rex Salomon Hiram viginti oppida in terra Galilaeae. Egressusque est Hiram de Tyro ut videret oppida quae dederat ei Salomon, et non placuerunt ei, et ait: Haeccine sunt civitates quas dedisti mihi, frater? Et appellavit eas terram Chabul usque in diem hanc.» De hoc Josephus narrat: Multum aurum et argentum Tyri rex ad aedificium contulit, insuper et ligna cedrina, et cypressina, quem Salomon quoque magnis compensationibus redonavit, mittensque ei per annos singulos triticum, vinum et oleum, quibus maxime rebus( eo quod habitaret in insula sicut praediximus) indigebat. Ad haec autem et civitates Galilaeae regionis, viginti numero, non procul a Tyro positas condonavit. Quas dum circuisset atque considerasset, displicuissetque ei donum, mittens ad Salomonem, dixit se civitatibus non egere, et ex tunc hae appellatae sunt terra Gabalon. Etenim interpretatum lingua Phoenicia, displicere significat. Sed Chabul quasi germen interpretatur, ut in libro Hebraeorum nominum invenimus. Quomodo autem hoc nomen displicere significet, non invenimus, nisi forte per ironiam dictum sit quasi germen, cum plenitudinem fructuum non afferret.

« Aedificavit ergo Salomon Gazer et Bethoron inferiorem, et Baalath, et Palmiram in terra solitudinis. Et omnes vicos, qui ad se pertinebant, et qui erant absque muro munivit,» etc. Urbes vero quas aedificasse Salomon dicitur, hoc est Mello, et murum Jerusalem, Heser Mageddo, et Gazer, Bethoron, Baalath, et Palmiram, sanctae Ecclesiae decorem significant: quam verus Salomon in jucunditate regni sui ad laudem et sempiternam laetitiam sibi praeparavit. Interpretetur autem Mello adimpletio: Hezer, separatus, vel sanctificatus. Mageddo, coenaculum ejus: Gazer, praescisio vel divisio: Bethoron, domus montium, et Baalath, ascendens interpretatur. Sancta ergo Ecclesia, ipsa civitas Dei vivi est, ubi impletur quotidie Dei voluntas. Haec superato omni errore infidelium sanctificata est in fide et bonis operibus. Ibi refectio virtutum est, haec discernit mundum ab immundo, virtutes a vitiis. Et domus est montium, id est habitatio sanctorum. Et fructus justitiae sicut palma florens,« ascendit de virtute in virtutem, ut videat Deus deorum in Sion.»« Omnes vicos qui ad se pertinebant et qui erant absque muro munivit Salomon,» quia Christus coetus fidelium suorum gratiae suae protectione ita munivit, ut hostibus spiritalibus insuperabiles semper existerent.

« Universum populum qui remanserat de Amorrhaeis, et de Hethaeis, et Pheresaeis, et Hevaeis, et Jebusaeis, qui non sunt de filiis Israel; horum filios qui remanserant in terra, quos scilicet non poterant filii Israel exterminare, fecit Salomon tributarios usque in diem hanc. De filiis autem Israel non constituit Salomon servire quemquam, sed erant viri bellatores et ministri ejus, et principes et duces et praefecti curruum,» et reliqua. Universum populum qui non fuerat de filiis Israel, fecit pacificus noster tributarios, cum eos qui non sunt in filiorum numero, sed in servili conditione positi, in potestate sua continet, et singulis utitur ad proprium servitium. Sive enim Judaei, sive gentiles, sive haeretici, in ejus dominatione consistunt, quia ipse universorum dominator est, et eis utitur ad suam utilitatem, in cujus voluntatem universa sunt posita, et non est qui possit resistere voluntati ejus. Tales licet in multis adversentur, tamen frequenter usibus serviunt Ecclesiae, cum in praesenti tempore necessaria tribuunt, et de rebus suis solatia praebent. De filiis autem Israel, hoc est qui non ancillae filii sunt, sed liberae, quos ipse Filius Dei sanguine suo liberavit, non constituit Salomon noster servire quempiam: quia neminem cogit ritu gentili vivere, neminem caeremonias veteris legis temporibus Novi Testamenti servare; sed viros bellatores esse, qui contra spiritales nequitias scuto fidei, et gladio spiritus dimicent, et ministros; suos fieri, hoc est spiritale obsequium in bonis operibus sibi praebere; et principes et duces scilicet, ut bene sibi principentur, et carnis lasciviam doment, sive ut subditos sibi bene regant, et in semita justitiae ducant. Quod autem sequitur:

« Erant principes super omnia opera Salomonis praepositi quingenti quinquaginta, qui habebant subjectum populum, et statutis operibus imperabant.» Quid significat, nisi quod hi qui Spiritus sancti gratia legis Domini scientiam habere merentur, et semetipsos et alios bene regere possunt. Quinquagesimo ergo die post pascha in Veteri Testamento, lex in monte Sina tributa est. Et in Novo super apostolos, et eos qui cum ipsis erant, Spiritus paracletus venit.

« Offerebat quoque rex Salomon tribus vicibus per annos singulos holocausta et pacificas victimas super altare, quod aedificaverat Domino, et adolebat thymiama coram Domino.» Offert quoque pacificus noster tribus vicibus per annos singulos holocausta Domino in membris, cum per sanctae Trinitatis fidem hostiam acceptabilem exhibet Deo. Offert enim unusquisque fidelis holocausta Domino, cum corpus suum castigando macerat, et tota desideria carnis igne Spiritus sancti consumere festinat. Offert pacificas hostias cum bonorum operum munus exhibet. Offert victimas, cum vota labiorum suorum in laudem Domini expendit. Et haec omnia super altare quod aedificaverat Domino offerre debet, quia in ara cordis ubi decet ignem divinum semper ardere, hoc est flammam charitatis semper fervere, quidquid in abstinentia, quidquid in bona operatione, quidquid in gratiarum actione, elaborat, justum est, ut totum suavitate Spiritus sancti offerat Deo. Sicque adolebit thymiama coram Domino, quando orationem puram in cordis secreto praeparat Deo, et ea quae sunt Deo digna et placita postulat. Caeterum qui transitoria poscit, et quae ad luxum saeculi pertinent, non coram Domino adolere thymiama dicitur, quia non in pura conscientia orare comprobatur.

« Classem quoque fecit rex Salomon in Asiongaber, quae est juxta Haylam in littore maris Rubri in terra Idumea. Misitque Hiram in classe illa servos suos viros nauticos, et gnaros maris, cum servis Salomonis. Qui cum venissent in Ophir, sumptum inde aurum quadringentorum viginti talentorum detulerunt ad regem Salomonem.» Asiongaber fertur esse insula haud procul ab Hayla in Rubro mari, ubi classis Josaphat vi tempestatis attrita est. Ophir autem nomen provinciae ex Ophir uno de posteris Eber nominatam, ex cujus stirpe veniens a fluvio Cophne, usque ad regionem Indiae, quae vocatur Hieriam, habitasse referuntur, ut Josephus narrat. Classis itaque quam fecit Salomon in Asiongaber, quae festinantes, aut fortes, sive viriliter interpretatur, non aliam esse puto quam Ecclesiam fidelium, quae in mari istius mundi posita studium impendit thesauros sapientiae et scientiae, opesque virtutum acquirere, ubi sunt servi Hiram nautici et gnari maris cum servis Salomonis, dum gentiles saeculari sapientia eruditi, cum his qui in lege Moysi periti sunt in unitate fidei sociantur. Hos ergo Salomon noster in Ophir, quae interpretatur infirmans, mittit, ut sumptum inde aurum ad se deferant, cum in utilitate litterae sensum pretiosum habet quaerere. Et sic accepta summa quadringentorum viginti talentorum auri ad regem deferunt, cum sensum pretiosum historiae allegorice et tropologice exponunt, atque anagogen in duobus Testamentis inveniunt, et eum sapientiae et consilio divino ascribentes tribuunt.

IN LIBRUM TERTIUM. CAPUT X.

« Sed et regina Saba, audita fama Salomonis, in nomine Domini, venit tentare eum in aenigmatibus. Et ingressa Hierusalem cum multo comitatu et divitiis, camelis portantibus aromata, et aurum infinitum nimis, et gemmas pretiosas, venit ad Salomonem, et locuta est ei universa quae habebat in corde suo.» Regina autem Austri quae a finibus extremis excitata veniens, Salomonis audire sapientiam concupivit, jam tunc venturam de gentibus Ecclesiam desiderantem Christum figurabat, quae juxta Prophetam circumamicta est varietate in vestitu deaurato, et populi sui et paternae domus oblita currebat barbara gente non animo, quae in aperto peregrina fuit, sed in loco culto sanctorum fieri civis optabat. Unde non solum coelesti praemio resurrectionis beata, sed etiam potestate apostolica, de Judaeis adulteris judicandis, ipsius judiciis digna censetur, quia Christum in Salomonem mirata, verum reginae coelestis affectum imagine mystica Ecclesiae providentis impleverat. Hinc ipsa regina Saba, viso Salomone et gloria ejus, stupens super prudentiam ejus, dixit:

« Verus est sermo quem audivi in terra mea super sermonibus tuis et super sapientia tua, et non credebam narrantibus mihi, donec ipsa veni, et vidi oculis meis, et probavi quod media pars mihi nuntiata non fuerit. Major est sapientia tua, et opera tua quam rumor quem audivi.» Quod bene convenit sanctae Ecclesiae quae, auditis miraculis Christi, provocata est ad quaerendum eum. Sed postquam ad ipsum pervenit per baptismum et fidem, consideratis sanctae Scripturae testimoniis, divinitatis ejus potentiam agnoscens, parum ei videtur esse omne quod sibi antea de eo narratum est, in comparationem perceptae gratiae. Unde et admirando in laudem ejus erumpit, dicens:

« Beati viri tui, et beati servi tui qui stant coram te semper et audiunt sapientiam tuam! Sit Dominus Deus tuus benedictus cui complacuisti, et posuit te super thronum Israel, eo quod dilexerit Dominus Israel in sempiternum, et constituit te regem, ut faceres judicium et justitiam.» His quoque similia et Psalmista in desiderio regni coelestis exardescens ex persona eorum protulit, dicens:« Quam amabilia sunt tabernacula tua, Domine virtutum, concupiscit et deficit anima mea in atria Domini. Cor meum et caro mea exsultaverunt in Deum vivum.» Et paulo post:« Beati, ait, qui habitant in domo tua, in saeculum saeculi laudabunt te.» Illi vero beati sunt, quorum rex est Christus, et quia aeterna visione ejus perfrui merentur et gloriam ejus quam habet cum Patre et Spiritu sancto conspicere, et sapientiam per quam ipse mundus corde dignatur se ostendere, perpetualiter percipere laetantur. Sicque probabunt verum esse hoc quod scriptum:« Quia nec oculus vidit, nec auris audivit, nec in cor hominis ascendit quae praeparavit Deus diligentibus se.»

« Rex autem Salomon dedit reginae omnia quae voluit et petivit ab eo, exceptis his quae ultro obtulerat ei munere regio,» id est quia pacificus noster, verae reginae, Ecclesiae videlicet suae, omnia quae petit, dabit. De quo scriptum est:« Desiderium cordis ejus tribuisti ei, et voluntate labiorum ejus non fraudasti eam.» Et in Evangelio ipse dicit:« Quaecunque petieritis Patrem in nomine meo, dabit vobis.» Non solum autem ea quae petimus, imo etiam illa quae humana fragilitas, aut nescit aut non praesumit petere, gratuito munere largitur.

« Fecitque rex de lignis thyinis fulcra domus Domini, et domus regiae et citharas lyrasque cantoribus. Non sunt allata hujuscemodi ligna thyina, neque visa usque in praesentem diem.» De quo Josephus ita narrat: Eodem vero tempore delati sunt regi, a terra quae vocatur aurea, lapides pretiosi, et ligna thyina, quibus usus est ad fortitudinem templi domuumque regalium et ad instrumenta musicorum, fecitque citharas et nablas, ut dicerent hymnum Deo levitae. Omnium vero rerum quae fuerunt quocunque tempore regi delata, ea quae illo die delata sunt, magnitudinem et pulchritudinem praecellebant. Nullus igitur arbitretur, quia ligna thyina quae nunc propter pretium vendentium sic appellantur, illis vicina sint. Illa siquidem visione rotunda quasi pinea sunt, sed multo candidiora et valde fulgentia. Hoc autem dixi, ut nullus naturam verae pignus ignoraret. Sunt enim, sicut in cujusdam volumine legi, imputribilia et spinosa, in similitudinem albae spinae, et usque hodie Judaeis incognita. Bene autem dicitur quod rex Salomon de lignis pretiosis nimis fecerit fulcra domus Domini et domus regiae, et citharas lyrasque cantoribus; quia conditor noster ligna pretiosa, hoc est doctores sanctorum, quorum viror nunquam decrescit fidei, nec folia verborum decidunt; sed qui fructum bonorum operum reddunt temporibus suis, ad munimen domus Dei et domus regiae, hoc est ad confirmationem Ecclesiae suae ponit, ut eorum undique vallata doctrinis et exemplis, ruinam eorum scelerum non sentiat. Talesque viri merito ut citharae et lyrae ad laudandum Dominum fabricati dicuntur, quoniam quaecunque fecerint prosperabuntur, et laudem Domini inter adversa et prospera, corde, ore, simul et opere pronuntiare non cessant. Hi quidquid agunt in verbo aut opere, omnia in gloriam Dei faciunt. De quibus ex persona Domini per prophetam dicitur:« Super muros Jerusalem constituit custodes, tota die et tota nocte non tacebunt laudare nomen Domini.»

« Fecit quoque Salomon ducenta scuta de auro puro. Sexcentos auri siclos dedit in laminas scuti unius et trecentas peltas ex auro probato. Trecentae enim minae auri unam peltam vestiebant, posuitque eas rex in domo silvae Libani.» In Verbis quoque dierum ita scriptum est:« Fecit igitur rex Salomon ducentas hastas aureas de summa sexcentorum aureorum, qui in hastis singulis expendebantur. Trecenta quoque scuta aurea trecentorum aureorum, quibus tegebantur scuta singula. Posuitque ea rex in armentarium quod erat consitum nemore.» Scuta ergo simul et hastae aureae quibus utebantur, sicut in sequentibus ostenditur, duces qui excubabant ante ostium domus regis, quid significant nisi armaturam spiritalem, quam habent praedicatores sancti, qui custodiunt domum Domini, et excubant ad ostia ejus, ut callidis insidiatoribus intercludant aditum, ne decipiant innocentes, de quibus in Cantico canticorum scriptum est:« Lectulum Salomonis sexaginta fortes ambiunt ex fortissimis Israel, omnes tenentes gladios, et ad bella doctissimi,» quia et praesentem Ecclesiae quietem ac pacem praedicatores sancti contra haereticorum tuentur incursus, et internam coelestis patriae requiem perfectiores quoque fixa intentione speculantur. Bene autem iterando adjungitur:« Ex fortissimis Israel.» Israel quippe, vir videns Deum interpretatur. Omnes quidem qui ad divinae visionis gaudia tendunt, recte Israel nomine censentur. Sed fortissimi, inquit, in eis sunt utique illi, qui sive coelestis dono speculationis sublimantur, seu praedicationis ministerium rite peragendum suscipiunt. Qui et apte sexagenario sunt numero designati, quia tales nimirum denarium aeternae retributionis pro perfectione bonae operationis exspectant,« omnes tenentes gladios et ad bella doctissimi,» illos tenentes gladios, de quibus dicit Apostolus:« Et galeam salutis assumite, et gladium spiritus, quod est verbum Dei.» Ad illa bella doctissimi, de quibus idem admonet, dicens:« Induite vos armaturam Dei, ut possitis stare adversus insidias diaboli; quia non est nobis colluctatio adversus carnem et sanguinem, sed adversus principes et potestates,» etc. Et recte doctissimi, quia bellandi magna arte indigent, qui carne inclusi, in terris positi, contra spiritalia nequitiae in coelestibus certant. Magna arte, imo magna Dei gratia indigent, cum contra archangelum tot millibus annorum ad bella exercitatum, carnis fragilitas pugnat. Recte ergo ducentae hastae de summa sexcentorum siclorum factae sunt, quia utriusque Testamenti doctrina et operatione perfecti esse noscuntur, cum quidquid sermone docuerint bonis exemplis probaverunt. Necnon et ducenta scuta quorum singula trecenti aures vestiebant, perfectam fidem eorum significant, quam in sanctae Trinitatis confessione habebant. Bene ergo custodes domus Dei hastas et scuta aurea portant, quia sancti praedicatores, qui sunt Ecclesiae sanctae custodes, claritate supernae sapientiae splendentes, et verborum jaculis inimicos confodiunt, et scuto sacri fidei tela nequissimi ignea repellentes exstinguunt. Quod autem adjungitur:« Posuit ea rex in domo silvae Libani,» apte huic mysterio congruit. Quid ergo silva Libani, nisi gentium Ecclesiam significat, quae de fastu superbiae abscisa, in fabrica domus Dei convenienter aptatur? Unde et per Psalmistam dicitur:« Ecce audivimus eam in Ephrata, invenimus eam in campis silvae,» etc.

« Fecit ergo rex Salomon thronum de ebore grandem; et vestivit eum auro fulvo nimis, qui habebat sex gradus. Et summitas throni rotunda erat in parte posteriori, et duae manus hinc atque inde tenentes sedile, et duo leones stabant juxta manus singulas: et duodecim leunculi stantes super sex gradus hinc atque inde.» Solium ergo quod rex Salomon fecit, bene Ecclesia sancta intelligitur, in qua pacificus noster regnans, judicia sua facere dignoscitur, quia anima« justi, sedes est sapientiae.» Et bene de ebore illud factum esse memoratur, quod non ad solas divitias intelligamus aptatum, sed quoniam elephans cujus haec ossa sunt nimiae castitatis asseritur, qui inter quadrupedia et sensu plurimum valet, et temperanter miscetur feminae suae, et conjuge secunda non utitur. Hoc pudicis animabus decenter aptatum est, quia illae ebur fuisse noscuntur, quae per castitatem Christi Domini praecepta secutae sunt. Hanc vestivit auro fulvo nimis, quia splendorem gloriae suae ea inclarescere fecit, cum per signa et miracula majestatis suae potentiam ostendit. Habebat autem thronus iste sex gradus. Quid per senarium numerum, nisi bonorum operum perfectio designatur?« Sex diebus perfecit mundi ornatum, et septimo requievit ab operibus suis.» Siquidem et senarius primus est numerus, qui suis partibus perfectus esse dignoscitur. Habet enim medietatem tria, tertiam partem duo, sextam unum: unum vero, duo, et tria, sex fiunt. Igitur quia et sex aetatibus mundus constat, in quibus licet operari quisquis ad coelestem patriam pervenire desiderat, bonis operibus ascendere festinet, quia nisi bonis actibus ascendatur, illuc minime pervenitur.« Et summitas throni rotunda erat in parte posteriori.» Quid enim rotunditas throni in parte posteriori, nisi requiem aeternam, quae post hanc vitam sanctis futura est, significatur? ubi quisquis hic bene laborat mercede operis sui remuneratus, perenni quiete perfruetur. Unde et in Cantico canticorum de hoc ipso throno sub alio exemplo commemoratur, ubi dicitur:« Ferculum fecit sibi rex Salomon de lignis Libani, columnas ejus fecit argenteas. Reclinatorium aureum, ascensum purpureum, media charitate constravit( Cant. III).» Ferculum inde dictum, quod vel residentium et discumbentium in convivio corpora ferat, vel ipsum de loco ad locum soleat pro temporis opportunitate circumferri. Cui merito sancta Ecclesia comparatur, quae credentes ad aeternae vitae refectionem praedicatorum suorum mysterio circumfert. Ferculum itaque regis nostri, sancta Ecclesia est, quae de fortibus praedicatoribus quasi lignis cedrinis, imputribilibus mentibus est constructa. Quae recte ferculum dicitur, quia ipse fert quotidie animas ad aeternum convivium Conditoris sui. Cui ferculo columnae argenteae factae sunt, quia praedicatores sancti eloquii luce resplendent. Est autem columnis argenteis reclinatorium aureum, quia per hoc quod a sanctis praedicatoribus lucide dicitur, mentes audientium fulgore claritatis intimae, in qua reclinentur, inveniunt. Item reclinatorium in ferculo fecit, cum spem perpetuae quietis fidelibus promisit:« Tollite, inquit, jugum meum super vos, et discite a me, quia mitis sum, et humilis corde, et invenietis requiem animabus vestris.» Et hoc reclinatorium fecit aureum, quia requiem nobis aeternam divinae suae visionis gloria coruscam praeparavit. Et non nisi purpureus ad hoc ferculum ascensus invenitur, quia nullus Ecclesiam nisi sacramentis Dominicae passionis imbutus, ingreditur. Unde ipse ait:« Nisi manducaveritis carnem Filii hominis, et biberitis ejus sanguinem, non habebitis vitam in vobis. Qui manducat meam carnem et bibit meum sanguinem habet vitam aeternam, et ego resuscitabo eum in novissimo die.» Media charitate constravit propter filias Jerusalem, ea ipsa videlicet charitate, qua pro nobis passus est. Majorem enim hac charitatem nemo habet, ut animam suam ponat quis pro amicis. Et hoc est quod addidit propter filias Jerusalem, id est propter animas coelestium desiderio flagrantes. Quanto enim majorem Deus charitatem suam nobis pro nobis patiendo commendavit, tanto plures ad se reclamandum pro se patiendum accendit.« Et duae manus hinc atque inde tenentes sedile.» Quid ergo duae manus tenentes sedile Salomonis significant, nisi solatia divinae gratiae, quae sanctam Ecclesiam ad coeleste regnum provehunt? Et haec apte per binarium numerum descripta sunt, quia in utroque Testamento hoc praedicatur, hoc maxime commendatur, quia non nisi per divinum adjutorium aliquod boni perfici potest. Unde ipsa Veritas dicit:« Sine me nihil potestis facere.»--« Et duo leones stabant juxta manus singulas.» Quid per leones, nisi Patres utriusque Testamenti figurantur, qui per fortitudinem animi et sibi et aliis donari bene didicerunt? Duo ergo leones juxta manus stabant, quia in lege et in Evangelio sancti Patres quidquid boni fecerunt, non sibi, sed Deo deputaverunt. Unde et Psalmista dicit:« Non nobis, Domine, non nobis, sed nomini tuo da gloriam. Super misericordia tua et veritate tua;» et Apostolus:« Gratia, inquit, Dei sum id quod sum.» Et item;« Qui gloriatur in Domino glorietur.»--« Et duodecim leunculi stantes super gradus sex hinc atque inde.» Quid per duodecim leunculos, nisi praedicatorum ordo qui apostolicam doctrinam sequitur, significatur. Hi ergo supra sex gradus hinc atque inde stant, quia bonorum operum gressus hinc et inde, suis doctrinis atque exemplis munire certant, ne prius labor bene incipientium in operando vacillet, sed rectitudinem habeat in gressu virtutum. Hinc scriptum est:« Fortitudo et decor indumentum ejus, et ridebit in die novissimo. Surrexerunt filii ejus et praedicaverunt beatissimam, vir ejus et laudabit eam. Multae filiae congregaverunt divitias, tu supergressa es universas.» Sequitur:

« Sed et omnia vasa de quibus potabat rex Salomon erant aurea, et universa supellex domus saltus Libani de auro purissimo: non erat argentum, nec alicujus pretii putabatur in diebus Salomonis.» Omnia vasa quae pacifici nostri ministerio funguntur, aurea fiunt: quia omnes animae sanctorum quae sunt vasa Dei, ut voluntati deserviant divinae splendore sapientiae et dilectionis nitentes, continent potum qui vitae est, et sit in eis fons aquae salientis in vitam aeternam. Nec alicujus pretii argentum putabatur in diebus Salomonis, quia secundum Apostolum:« Non est in sermone verbum Dei, sed in virtute.»--« Et praedicatio Evangelii non in persuasibilibus humanae sapientiae verbis consistit, sed in ostensione spiritus et virtutis, ut fides nostra non sit in sapientia hominum, sed in virtute Dei.» Unde ipsa Veritas ait:« Non omnis qui dicit mihi, Domine, Domine, intrabit in regnum coelorum,» etc. Et item:« Qui solverit unum de mandatis istis minimis, et docuerit sic homines, minimus vocabitur in regnum coelorum.»

« Deferebant ergo Salomoni aurum de Tharsis et argentum, dentes elephantorum, et simias, et pavos.» Quid aurum argentumve significet, notum est. Caeterum dentes elephantorum possunt doctores, fortes propter nitorem sapientiae, designari. De quibus sponsae dicitur:« Collum tuum sicut turris eburnea;» per simias vero qui actus humanos imitari videntur, sed bestialiter vivunt, eos qui ad fidem ex gentibus veniunt, qui fidem tenere videntur, et operibus fidem negant. Per pavos quippe quorum caro si siccata fuerit, imputribilis permanere dicitur, qui pennarum pulchritudine vestiuntur, perfectos igne tribulationis decoctos, adeo ut variis virtutibus decorentur, et incorruptionem fidei ac mentis retineant. Quanquam si ad virgines referri velint, accipere possumus hae de Tharsis fortiter conservet. Quod autem subditur:« Non est factum tale opus in universis regnis.» Apte sancta Ecclesia convenit, de qua scriptum est, videlicet de salsis amarisque fluctibus hujus saeculi ad Salomonem nostrum deferuntur. Tharsis exploratio gaudii dicitur:

« Magnificatus est rex Salomon super omnes reges terrae divitiis et sapientia, et universa terra desiderabat videre vultum Salomonis, ut audiret sapientiam ejus, quam dederat Deus in cor ejus. Et singuli deferebant ei munera, vasa argentea et aurea, vestes et arma bellica, etc.» Bene ergo dictum est, quod« magnificatus sit rex Salomon super omnes reges terrae,» quia pacificus noster super omnem celsitudinem sanctorum, qui reges vere dicuntur, exaltatur, et nullus ei coaequari potest. Quoniam quis in nubibus aequabitur Domino, aut quis similis erit Deo inter filios Dei? Deus qui glorificatur in consilio sanctorum magnus et metuendus super omnes qui in circuitu ejus sunt. Et item:« Magnus Dominus noster et magna virtus ejus, et sapientiae ejus non est numerus.» Unde et Joannes dicit:« Et vidimus gloriam ejus, gloriam quasi Unigeniti a Patre, plenum gratia et veritate.» Et universa terra desiderat videre vultum regis nostri, quia universa Ecclesia sanctorum hoc solummodo appetit, ut ad conspectum gloriae ejus perveniat. Cum per prophetam dicitur:« Tibi dixit cor meum, quaesivi vultum tuum, vultum tuum, Domine, requiram.» Et alibi:« Sicut cervus, inquit, desiderat ad fontes aquarum, ita desiderat anima mea ad te, Deus.» Et singuli deferunt ei munera, dum unusquisque secundum id quod vires sibi suppetunt, in verbo seu factis, obsequium student praestare Deo.

IN LIBRUM TERTIUM. CAPP. XI et XII.

« Rex autem Salomon amavit mulieres alienigenas multas, filiam quoque Pharaonis, et Moabitidas et Ammonitidas, Idumaeas, et Sidonias, et Hethaeas de gentibus super quibus dixit Dominus filiis Israel: Non ingrediemini ad eas, neque de illis ingredientur ad vestras,» et reliqua. Jam porro de caeteris operibus Salomonis, quid dicam, quem vehementer arguit sancta Scriptura, atque condemnat, nihilque de poenitentia ejus, vel de indulgentia Dei omnino commemorat, nec prorsus occurrit, quid ad salutem in allegoria boni significet haec est, flenda vorago subversionis. Nisi forte dicat quis mulieres alienigenas, quarum amore exarserat, significare ecclesias electas ex gentibus. Posset hoc fortasse non absurde intelligi, si illae propter Salomonem desererent deos suos, et colerent Deum ejus. Cum vero ipse propter illas offendit Deum suum, et coluit deos earum, non est quid inde boni conjectari possit. Nec tamen nihil arbitror significare, sed malum, sicut de uxore filiabusque Lot diximus. Apparet enim in persona Salomonis mira excellentia et mira submersio. Quod igitur in illo diversis temporibus exstitit, prius bonum et posterius malum; hoc in Ecclesia in isto adhuc saeculo simul uno tempore ostenditur. Nam bona illius, bonos Ecclesiae: mala autem illius, malos Ecclesiae significare puto, tanquam in unitate illius areae. Sicut in illo uno homine bonos in granis, malos in paleis: aut in unitate unius segetis, bonos in tritico, malos in zizaniis.

« Factum est igitur in tempore illo, ut Jeroboam egrederetur de Jerusalem, et invenit eum Ahias Silonites propheta in via, opertus pallio novo. Erant autem duo tantum in agro. Apprehendensque Ahia pallium suum novum quo opertus fuerat, scidit in duodecim partes et ait ad Jeroboam: Tolle tibi decem scissuras. Haec enim dicit Dominus Deus Israel: Ecce ego scindam regnum de manu Salomonis, et dabo tibi decem tribus. Porro una tribus remanebit ei propter servum meum David, et Hierusalem civitatem quam elegi ex omnibus tribus Israel,» etc. Illud quod post mortem Salomonis decem tribus a domo David, et a templo separatae sunt et duae relictae, satis indicat quod de tota illa gente Apostolus ait:« Reliquiae propter electionem gratiae salvae factae sunt.» Jeroboam vero qui decem tribus a domo David et a templo Dei separans ad idololatriam perduxit, significat haereticos qui dissensionem amant, et unitatem fidei catholicae haeresibus scindunt, ac sic cultui malignorum spirituum subsequentes tradunt. Interpretatur Jeroboam, dijudicans populum. Nam et haeretici dijudicare populum videntur, cum erroris sui sequacem faciunt. Cui rei bene conveniunt verba prophetae Ahiae Silonitis, qui missus est ad Jeroboam ita dicens:

« Tolle tibi decem scissuras. Haec enim dicit Dominus Deus Israel: Ecce ego scindam regnum Salomonis, et dabo tibi decem tribus. Porro una tribus remanebit ei propter servum meum David, et Jerusalem civitatem quam elegi ex omnibus tribubus Israel.» Decem enim scissuras Jeroboam accepit, cum legis praecepta violanda corripuit. Et una tribus cum sobole David remansit, dum sors electorum juxta Apostoli doctrinam, in regula fidei catholicae remansit.« Quia unus Dominus, una fides, unum et baptisma.» Denique Roboam, filius Salomonis, qui utili seniorum consilio relicto, adolescentium consilium secutus est, licet de domo David fuerit, tamen in via ejus non gradiebatur. Fecit enim Judas( Scriptura teste) in illis diebus malum coram Domino, et irritaverunt eum super omnibus quae fecerant patres eorum in peccatis suis quae peccaverant. Aedificaverunt autem et ipsi sibi aras et statuas et lucos super omnem collem excelsum, et subter omnem arborem frondosam. Sed et effeminati fuerunt in terra, feceruntque omnes abominationes gentium, quas attrivit Dominus ante faciem filiorum Israel. Significat igitur malos rectores in Ecclesia, qui terrenis cupiditatibus dediti, negligunt curam habere subditorum et delectantes in multitudine sibi obsequentium, nec tamen condignam habent sollicitudinem sibi commissorum. Interpretatur autem Roboam latitudo populi. Et bene latitudo populi nominari possunt qui latam et spatiosam viam gradientes, per quam multi vadunt ad mortem, angustam viam quae paucorum est, et ad aeternam vitam ducit, ingredi detrectant: relicto quesanctorum Patrum consilio, quorum dicta et exempla ad celsitudinem tendunt perfectionis, eligunt juvenum obtemperare praeceptis, hoc est, eorum qui juvenilibus desideriis mancipati laudibus iniquis et adulationibus eos gravant, et fit in eis quod per prophetam dicitur:« Qualis populus, talis est et sacerdos. Omnes enim a minimo usque ad maximum avaritiae student, et caeci caecis ducatum praebentes in foveam perditionis pariter cadunt.» Quibus comminatur sapientia Dei dicens:« Vae tibi terra cujus rex puer est, et cujus principes comedunt.» Et econtrario de sanctorum populo, et rege eorum Christo laudando subsequitur, dicens:« Beata terra cujus est rex nobilis, et cujus principes vescuntur in tempore suo, quia omnia quaecunque fecerint prosperabuntur.»

IN LIBRUM TERTIUM. CAPUT XIII.

« Ecce vir Dei venit de Juda in sermone Domini in Bethel, Jeroboam stante super altare, et thus jaciente. Et exclamavit contra altare in sermone Domini, et ait: Altare, altare, haec dicit Dominus: Ecce filius nascetur Domini David Josias nomine, et immolabit super te sacerdotes excelsorum, qui nunc in te thura succendunt, et ossa hominum incendet super te,» et reliqua. Igitur propheta qui a Deo missus fuerat in Bethel, ut increparet Jeroboam super idololatria quam gessit, et a falso propheta seductus, comedit ibi et bibit contra praeceptum Domini, et propterea a leone in via occisus est: quid significat nisi qui in prosperis elevatur corde? ita ut praecepta Domini contemnat a« leone qui circuit rugiens quarens quem devoret,» dente persuasionis malignae laniatus, per consensum peccati interficitur: ac per hoc necessarium est semper quaerere auxilium omnipotentis Dei, atque defensionem ipsius, ex toto corde sperare in misericordia ejus. Quid enim est homo, cujuslibet sit meriti, si Conditoris sui protectione deseratur? Quia nimirum protectio minus necessaria creditur, si semper habeatur: sed utiliter plerumque subtrahitur, ut sibimetipsi homo, quam sine illa nihil scit, ostendatur. Manus igitur Dei aliquando nos nobis per adversa insinuat, quae nescientes nos in prosperis portat, quia destituti dum cadere incipimus, et tamen adjuti retinemur, et doctrina fit, quod in lapsu trepidamus et custodia quod in statu permanemus. Nemo ergo se alicujus virtutis aestimet, etiam cum quid fortiter poterit, quia si divina eum protectio deserat, ibi repente enerviter obruitur ubi se valenter stare gloriatur. Quid est enim quod vir Dei contra altare Bethel ad prophetandum directus, praesente rege, auctoritatem liberae vocis exercuit, ejusdemque regis extensum brachium in rigore mirabiliter astrinxit, quod tamen mox misericorditer saluti restituit, cujus in domo invitatus comedere noluit, quia ne in via comederet, prohibitionis Dominicae praecepta servavit. Qui tamen in eadem via et seductus comedit et pastus interiit. Qua in re quid subtili consideratione colligimus, quid( ut ita dixerim) formandum suspicamur, nisi quod forsitan apud semetipsum tacitus, et pro praeceptis Dominicis regem se contempsisse gloriatus, ab interna mox soliditate quassatus est, et inde ei in opere culpa subripuit, unde sibi gloria in corde subrepsit? ut prophetae falsi verbis deceptus disceret, quia nequaquam propriae fortitudinis fuerit, quod ad regis verba restitisset. Bene autem et ejus ore mortis sententiam accepit, cujus seductione a vitae praeceptis deviavit, ut inde poenam veraciter sumeret, unde culpam negligenter admisisset. Hic autem manifeste ostenditur, quod peccatum inobedientiae in ipsa fuerit morte laxatum, quia idem leo qui viventem praesumpsit occidere, ausus contingere non est occisum. Qui enim occidendi habuit potestatem, de occisi cadavere comedendi licentiam non accepit. Quia is cui culpa in vita fuerit punita, erat jam justus ex morte. In hoc facto ostenditur, quod nemo se alicujus virtutis aestimare debet, etiam cum quid fortiter( sicut dictum est) poterit. Iste enim quia praeceptis Dominicis regem contempsisse gloriatus corruit, ut prophetae falsi verbis deceptus disceret, quia non propriae fortitudinis fuerit quod regi restitisset.

IN LIBRUM TERTIUM. CAPUT XIV.

« In quinto autem anno regni Roboam, ascendit Sesac rex Aegypti in Jerusalem, tulit thesauros domus Domini, et thesauros regios et universa diripuit. Scuta quoque aurea quae fecerat Salomon, pro quibus fecit Roboam scuta aerea, et tradidit ea in manum ducum scutariorum, et eorum qui excubabant ante ostium domus Regis. Cumque ingrederetur rex in domum Domini, portabant ea qui praeeundi habebant officium, et postea reportabant ad armamentarium scutariorum,» et reliqua. De quo rege in libro Paralipomenon plenius narratur, ubi hoc modo legitur:« Anno autem quinto regni Roboam, ascendit Sesac rex Aegypti in Jerusalem, quia peccaverunt Domino, cum mille ducentis curribus, et sexaginta millibus equitum. Nec erat numerus vulgi qui venerat cum eo ex Aegypto, Libyes scilicet et Trogloditae Aethiopes, cepitque civitates munitissimas in Juda, et venit usque Jerusalem. Semeias autem propheta ingressus est ad Roboam et principes Juda, qui congregati fuerant in Jerusalem fugientes Sesac, dixitque ad eos: Haec dicit Dominus: Vos reliquistis me, et ego reliqui vos in manu Sesac. Consternatique principes Israel et rex dixerunt: Justus est Dominus. Cumque vidisset Dominus quod humiliati essent, factus est sermo Domini ad Semeiam, dicens: Quia humiliati sunt, non disperdam eos: daboque eis pauxillum auxilii, et non stillabit furor meus super Jerusalem per manum Sesac. Verumtamen ei servient ut sciant distantiam servitutis meae, et servitutis regni terrarum. Recessit itaque Sesac rex Aegypti ab Jerusalem sublatis thesauris domus Domini et domus regis, omniaque secum tulit, et clypeos aureos quos fecerat Salomon, pro quibus fecit rex aeneos, et tradidit illos principibus scutariorum, qui custodiebant vestibulum palatii.» Quid ergo per figuram hoc insinuat, quod propter peccatum Roboam Sesac rex Aegypti de domo Domini thesauros abstulit, et thesauros regios, nisi quod mali rectores propter negligentiam suam regem Aegypti, hoc est, principem tenebrarum in Jerusalem typicam provocant, in Ecclesiam videlicet sibi commissam: ubi ipsi ad tempus dominari videntur, qui thesauros domus Domini et thesauros regios aufert, cum scientiam sanctarum Scripturarum simul et opera virtutum ab incautis et desidiosis abstrahit? Sesac ergo byssus cilicii sive gaudium cilicii interpretatur. Et quia byssus subtilitatem significat, cilicium vero, quod de caprarum setis conficitur, peccata, quid melius in bysso cilicii, quam versutia fraudis diabolicae, in persuasione peccatorum accipi potest? Sesac enim Jerosolymitanas opes aufert, cum diabolus qui callide decipit, et gaudet in multitudine peccatorum ecclesiasticos quosque a scientia spirituali, et opere virtutum depraedat, eosque qui videbantur in Ecclesia decori esse, spoliatos secum in barathrum perditionis suae demergit, necnon et illud quod idem rex scuta aurea quae fecerat rex Salomon abstulit pro quibus fecit rex Roboam scuta aerea et tradidit ea in manu ducum scutariorum, ad eumdem sensum respicit. Salomon enim scuta aurea condens custodibus domus suae dedit, cum Redemptor noster spiritualem scientiam per duo testamenta doctoribus Ecclesiae ad tuendam plebem suam commendavit. Hanc antiquus hostis per incuriam rectorum abstrahit, quia cum intenti sunt rebus terrenis minusque curam de coelestibus officio pristino et scientia denudatos, quasi in domo propria opibus spoliatos, dereliquit. Denique tales cum sensu spiritali privatos se conspiciunt, per eloquentiam verborum copiam quaerunt quatenus eorum sonoritate, velut scutorum aereorum firmitate, tutamen contra hostes pro subjectis sibi opponant. Sed quanto aes est vilius metallo auri, tanto inferior est vana eloquentia verae eloquentiae fructu. Unde per quemdam sapientem de eloquentia dicitur:« Ubi plurima verba, ibi frequenter egestas:» Et in psalmis ita legitur:« Vir linguosus non dirigetur super terram.» Nam de sapientia ita scriptum est.« Sapientia pretiosior est cunctis opibus; et omnia quae desiderantur, non valent ei comparari. Longitudo dierum in dextera ejus et in sinistra illius divitiae et gloria.» Qui vero opportunam defensionem Ecclesiae vult exhibere contra haereticos et contra omnes inimicos sapientiae, utique adminicuto hoc debet perficere. Nec eloquentia aliquid ad hoc sine sapientia proficit, imo plurimum nocet. Porro quod legitur in sequentibus, quod bellum fuerit inter Roboam et Jeroboam, et Asa regem Juda, atque Baasa regem Israel cunctis diebus eorum, non aliud significare puto, quam quod sancta Ecclesia quae in unitate fidei persistit, bellum habeat semper cum haereticis et schismaticis, et omnibus qui violare contendunt fidem catholicam.« Omnes enim( ut ait Apostolus) qui pie volunt vivere in Christo, persecutionem patientur: quia draco antiquus persequitur mulierem insidians calcaneo ejus, et ipsa conterit caput ejus.» Asa enim tollens sive sustollens, et Baasa confusio vel siccitas interpretatur. Et bene Ecclesiae populus tollens sive sustollens dicitur, qui mentem suam ad superna desideria suspendens, confusionem terrenarum cupiditatum, cum earum suggestore diabolo, spernit: ac velut sicca et inutilia contemnit.

IN LIBRUM TERTIUM. CAPUT XVI.

« Factus est autem sermo Domini ad Jehu filium Anani contra Baasa, dicens: Pro eo quod exaltavi te de pulvere et posui ducem super populum meum Israel, tu autem ambulasti in via Jeroboam, et peccare fecisti populum meum Israel ut me irritares in peccatis eorum. Ecce ego demetam posteriora Baasa, et posteriora domus ejus, et faciam domum tuam sicut domum Jeroboam filii Nabath. Qui mortuus fuerit de Baasa in civitate, comedent eum canes, et qui mortuus fuerit ex eo in regione, comedent eum volucres coeli.» Haec verba contra omnes peccantes, et contra omnes haereticos et paganos maxime prolata sunt. Quippe qui peccatis pristinis, peccata semper nova adjiciunt, et malorum exemplis depravatis visceribus pejores fiunt.« Demetam( inquit) posteriora Baasa, et posteriora domus illius et faciam domum ejus sicut domum Jeroboam filii Nabath.» Demetit Dominus posteriora Baasa, cum peccata iniquorum post finem vitae ulciscitur: demetit et posteriora domus ejus, cum imitatores illorum aeternis cruciatibus damnat.« Et faciam domum Baasa sicut feci domum Jeroboam filii Nabath,» cum peccatores in iniquitate sua perseverantes, simul cum diabolo et angelis ejus, inferni cruciatibus tradet. Baasa enim( ut diximus) confusio vel siccitas interpretatur. Jeroboam vero dijudicans populum: et Nabath, spontaneum resonat. Qui ergo confusiones errorum et peccatorum sequitur, et virorum gratiam spiritalem habere negligens, in ariditate peccatorum usque ad finem vitae perseverat, posteriora ejus velut diaboli demetuntur, qui propria voluntate superbiendo sibi mortem generat. Et tunc populum perditorum velut dijudicare videtur, cum non judicium aequitatis, sed damnationis in eis exercere dignoscitur. Tunc enim peccatorum atque omnium iniquorum posteriora demetentur cum capite suo diabolo, quando judex vivorum et mortuorum in fine saeculi dicturus est his qui ad sinistram ejus stabunt:« Discedite a me, maledicti, in ignem aeternum, qui praeparatus est diabolo et sociis ejus. Et ibunt hi in supplicium aeternum, justi autem in vitam aeternam.»--« Qui mortuus( inquit) fuerit de Baasa in civitate, comedent eum canes, et qui mortuus fuerit ex eo in regione, comedent eum volucres coeli.» Quid est ergo mortuum esse in civitate, nisi quemlibet fide tenus in Ecclesia perseverantem, criminibus capitalibus obnoxium esse? In civitate ergo moritur, qui intra Ecclesiam Dei opera pravitatis exercet. Ille enim ore canum laceratur, cum sententiis sanctorum doctorum increpatur, arguitur, atque damnatur. De quibus videlicet canibus in psalmo scriptum est:« Ut canes circuibunt civitatem.» Canes enim a canendo dicti sunt. Canum enim consuetudo est, illa loca defendere, in quibus se norunt alimoniam reperire. Civitas autem illa, quam canes isti circumeunt, Jerusalem est, universaliter per mundum diffusa: hanc ergo circuisse Paulum, salutares generis humani testantur Epistolae, quae per universas gentes velut sacra divina tonuerunt. O canem istum beatum, qui populos persequitur infideles, fures abigit, et ovilia sancta custodit, cujus latratas per totum mundum quasi gravisona tuba concrepuit.« Qui enim moritur, ait, ex Baasa in regione, comedent eum volucres coeli.» Illi enim ex Baasa, hoc est ex corpore diaboli confusione plenissima in regione moriuntur, qui, extra Ecclesiam separati, idololatriae aut haeresibus ore atque opere nefario deserviunt, hos enim volucres coeli comedunt, illae videlicet volucres, de quibus in Evangelio Dominus dicit in parabolas sementis, secus viam semen sparsum, volucres coeli comedisse. Tunc enim istae volucres eos comedunt, quoniam onustos peccatis secum ad aeternum rapiunt interitum.

« Anno tricesimo primo Asa regis Juda, regnavit Amri super Israel duodecim annis. In Thersa regnavit sex annis: Emitque montem Samariae a Somer duobus talentis argenti, et aedificavit eum, et vocavit nomen civitatis quam exstruxerat nomine Somer Domini montis Samariae.» Hoc quomodo factum sit, Josephi verba manifestant, in quibus ita scriptum est: Tricesimo autem anno regis Asa, Ambri suscepit imperium, et tenuit annis duodecim. Quorum sex quidem annis fecit in Thersa, reliquos autem in civitate quae Mare compellabatur, a Graecis autem Samaria. Hic vero nominavit eam Samareton a Samaro quodam, qui ei montem venundederat, in quo constituerat civitatem. In nullo autem differebat prioribus regibus, nisi quod pejor erat.

« Et addidit Achab in opere suo irritans Dominum Deum Israel, super omnes reges Israel, qui fuerant ante eum. In diebus ejus aedificavit Ahiel de Bethel Jericho,» et reliqua. Quod scriptum est de temporibus regni Achab:« In diebus ejus aedificavit Ahiel de Bethel Jericho. In Abiram primogenito suo fundavit eam, et in Segub novissimo suo posuit portas ejus.» Patet sensus, quia cum praefatae conditor urbis fundamenta illius ponere inciperet, primogenitus ejus, qui vocabatur Abiram mortuus est. Et cum urbe aedificata portas munire tentaret, novissimum filiorum suorum cognomento Segub amisit. Quod ita futurum Josue cum eam destructam anathemati traderet imprecando praedixit.« Maledictus, inquiens, vir coram Domino, qui suscitaverit et aedificaverit civitatem Jericho.» In primogenito suo fundamenta illius jaciat, et in novissimo liberorum ponat portas ejus. Quia vero Ahiel de Bethel destructa a Josue atque anathematizata Jericho moenia restaurat, cum quis eorum qui in Ecclesia habitum religionis assumpserat, ad agenda scelera quae ei Dominus Jesus in die baptismatis condonaverat, redit: quasque ipse anathematizaverat diaboli pompas, luxuriose vivendo repetit, cum errorum dogmata, vel gentilium fabulas, veritati Ecclesiasticae qua imbutus est quasi de Bethel egrediens ruinas Jericho resuscitat. Meritoque talis coram Domino maledictus, et primum filiorum in fundatione nefariae civitatis, et novissimum in portarum positione amittit quia et fundamenta fidei a quibus bona aedificia inchoare, et claustra bonae actionis quibus perfici debuerat, perdit.

IN LIBRUM TERTIUM. CAPUT XVII.

« Et dixit Elias Thesbites de habitatoribus Galaad ad Achab: Vivit Dominus Deus Israel, in cujus conspectu sto, si erit annis his ros et pluvia, nisi juxta oris mei verba. Et factum est verbum Domini ad eum, dicens: Recede hinc et vade contra orientem, et absconde te in torrente Carith qui est contra Jordanem et ibi de torrente bibes, corvisque praecepi ut pascant te ibi. Abiit ergo et fecit juxta verbum Domini: cumque abiisset sedit in torrente Carith qui est contra Jordanem. Corvi quoque deferebant ei panem et carnes mane: similiter panem et carnes vesperi, et bibebat de torrente. Post dies autem aliquantos siccatus est torrens, non enim pluerat super terram.» Priusquam allegorice quid ista significent disseramus, libet inquirere juxta moralitatem, quid est quod ait:« Vivit Dominus in cujus conspectu sto.» Sciendum est quod duobus modis in conspectum Domini venimus, cum in extremo judicio ante tribunal ejus assistimus. Nam quoties Conditoris nostri potentiam ad sensum reducimus, toties in conspectu illius stamus. Unde recte nunc per virum Dei Eliam dicitur:« Vivit Dominus Deus Israel in cujus conspectu sto.» His justus in conspectu Domini stat ut fideliter vivat, illic ut veraciter coronam vitae accipiat. Thesbi igitur unde Elias Thesbites dicitur, civitas est Galaaditis regionis. Caeterum spiritaliter Elias rectius Dei Filio assimilatus est, cui et auctoritas et nomen veri Dei congruit: Elias enim Dominus Deus interpretatur, sive fortis Deus, quod nomen substantialiter Dei Filio inest, auctoritatem sibi videlicet faciendi quid velit naturaliter vindicans. De quo per Psalmistam dicitur:« Fortis Dominus, potens in praelio.» Thesbites autem captivans sive convertens interpretatur, sicut et de Domino scriptum est:« Converte, Domine, captivitatem nostram( Psal. CXXV).» Et sicut Melchisedech in Scripturis( qui utique typum gessit Salvatoris) origo tacetur, ita et Eliae; in illius enim praefiguratione genus minime narratur, cum subito nomen illius introducitur, ex quo tribu vel familia ortus sit minime profertur. Torrens Cison qui et Carith interpretatur cognitio, sive concisio, vel divisio, quod Judaico populo congruere certissimum est. Panes vero et carnes ex quibus Elias, ministrantibus corvis, pastus est, opera pietatis et obsequium, quod eidem Domino a fidelibus ex populo Judaeorum exhibitum est, praefigurasse non dubium est. Siccatio torrentis abolitionem significat legis, quam, adveniente Salvatore, in carnalibus observationibus defecisse certum est. Nonnulli volunt aliter intelligi, quod nobis dissonum esse videtur, quibusdam in locis. Absconditus est( inquiunt) Elias noster in torrente Carith, qui interpretatur calvus, et ibi de torrente bibit, cum in calvariae loco, ubi abscondita est virtus gloriae ejus, de torrente mortalitatis nostrae Dominus gustavit. Corvi autem pascebant Eliam, deferentes ei panem et carnes mane et vesperi, cum gentilitas de nigredine peccatorum veniens, Christo Domino salutem nostram esurienti, panem fidei et spem resurrectionis per gratiam ejus illuminata offert, mane videlicet, evangelicae praedicationis. Et item panem et carnes vesperi similiter defert, cum eamdem fidem usque ad finem mundi servans incontaminatam, cum carnis resurrectione venienti judici praesentat.« Post dies autem aliquantos siccatus est torrens,» quia consummato cursu praesentis vitae,« absorpta erit mors in victoria:» etiam« ultra mors non erit, neque luctus, neque clamor, quae prima abierunt.» Hanc etenim intelligentiam prudenti lectori relinquimus, si hanc sibi eligere voluerit, quia nobis de corvorum refragare videtur intellectu.

« Factus est igitur sermo Domini ad eum dicens: Surge et vade in Sarepta Sidoniorum et manebis ibi. Praecepi enim ibi mulieri viduae, ut pascat te.» Mittitur Elias pascendus ad alienigenam viduam: haec igitur vidua gentium designat Ecclesiam, quae a suo diutius Conditore deserta, populum fidei verae, et rectae veritatis nescium, quasi pauperem filium egena stirpe nutriebat, id est verbi fructu ex parte docebat, donec adveniens sermo propheticus, qui exsiccato vellere Israelis( ut pote clausa coeli janua) periclitabatur in Judaea, pasceretur ibi, simul et pasceret, et receptus videlicet a credentibus, et reficiens ipse credentes. Unde bene haec eadem vidua in Sarepta Sidoniae dicitur esse morata. Sidonia quippe inutilis venatio, Sarepta vero incendium, vel angustia panis interpretatur, quia« ubi abundavit peccatum, superabundavit et gratia.» Ubi rebus supervacuis acquirendis, quasi occupandi cura impendebatur, ubi dirae sitis incendium panisque spiritalis antea fiebat angustia, ibi farina oleumque ore prophetico benedicitur.« Quae volebat duo ligna colligere priusquam moreretur.» Non hic solo ligni nomine, sed etiam numero lignorum, signum crucis exprimitur, quo nobis est panis vitae praeparatus aeternae. Benedicitur farina ejus et oleum, hoc est, gratia corporis Dominici et chrismatis unctio, sive fructus et hilaritas charitatis, quae cum impenditur, non defecisse dicitur:« Hilarem enim datorem diligit Deus.» Vidua autem ista quam Dominus non frumenti, sed verbi pane pascebat, eadem ipsa est, de qua dicitur in Psalmis:« Viduam ejus benedicens benedicam,» et reliqua. Illam scilicet, de qua et Paulus ait: Mortuo viro, quibus volet nuptiis libera est, quia desinente legis littera( cujus finis Christus est) ad gratiae libertatem transitum faciens, Ecclesia videlicet ad Christum, quasi vidua legis nupsit. Hujus nunc in vasis oleum gratiae et benedictionis farina non deficit, in omnibus fere gentibus fame manente, quarum cibus vitae esuriem ac fidei Trinitatis inediam, congrue praefiguravit illa quondam triennio fames.

« Factum est autem post verba haec, aegrotavit filius mulieris matrisfamilias, et erat languor ejus fortissimus, ita ut non remaneret in eo halitus. Dixit ergo ad Eliam: Quid mihi et tibi, vir Dei? Ingressus es ad me, ut rememorarentur iniquitates meae, et interficeres filium meum? Et ait ad eam: Da mihi filium tuum. Tulitque eum de sinu illius et portavit in coenaculum ubi ipse manebat, et posuit super lectum suum,» et reliqua. Hic actus Eliae, de suscitato mortuo filio viduae, apud quam hospitabatur, et cujus benedixit farinae et oleo, bene exprimit actum Redemptoris nostri, in resurrectione populi ad fidem conversi. Quae enim haec vidua melius intelligi potest, quam Synagoga Judaeorum, quae Moysi more viduata filium nutriebat parvulum, hoc est, populum carnalem Judaeorum. Hic ergo ad ingressum Eliae, hoc est, Salvatoris nostri infirmabatur, quia in eum non credendo, sed spernendo, valida febre infidelitatis aegrotavit. Unde et mater ipsa conquerendo de infirmitate pueri, ad prophetam dicit:« Quid mihi et tibi, vir Dei? ingressus es ad me ut rememorarentur iniquitates meae, et interficeres filium meum?» Cum Synagoga Judaeorum de adventu Salvatoris conqueritur, quasi ipse esset causa interfectionis populi Judaici. Hinc est quod Caiphas conspirans de nece Christi, ad turbam ait:« Expedit enim ut unus homo moriatur pro populo, et non tota gens pereat. Si dimittimus eum sic, omnes credent in eum. Et venient Romani et tollent nostrum locum et gentem.» Sed sicut propheta Dei, verbis viduae non exasperatus: quin potius misertus ait ad eam:

« Da mihi filium tuum: Tulitque eum de sinu illius et portavit in coenaculum ubi ipse manebat, et posuit super lectum suum et expandit se, atque mensus est super puerum tribus vicibus, clamavitque ad Dominum et ait: Domine, Deus meus, revertatur, oro, anima pueri hujus in viscera ejus.» Ita et Redemptor noster non exasperatur malitia Judaeorum, sed misertus populi credentis, tulit eum de sinu matris, cum eum tulit de carnali observantia legis.« Et posuit super lectum suum,» hoc est, demonstravit ei vitam habere in morte sua.« Expanditque se tribus vicibus, atque mensus est super puerum.» Cum Trinitatis fidem illi praedicando et faciendo insinuabat. Et clamans ad Patrem, dixit:« Pater, ignosce illis, quia nesciunt quid faciunt.» Etitem:« Pater, inquit, clarifica Filium tuum, ut Filius tuus clarificet te: Sicut dedisti ei potestatem omnis carnis, ut omne quod dedisti ei, det eis vitam aeternam. Haec est autem vita aeterna, ut cognoscant te solum Deum verum, et quem misisti Jesum Christum.»

« Exauditus est autem Elias, et reversa est anima pueri intra eum et revixit. Tulitque illum et reddidit matri suae.» Cum Dominus noster populum salvans credentem, signa et miracula ostendebat incredulis, ut agnoscerent veraciter illum vivere, qui credit in nomine ejus. Et sic eveniet, ut verba mulieris admirantis de suscitato puero, plebs Judaica veritate superata, praeclamet ad Christum ac dicat:« Nunc in isto cognovi, quoniam vir Dei es tu, et verbum Domini in ore tuo verum est.»

IN LIBRUM TERTIUM. CAPUT XVIII.

« Post dies multos verbum Domini factum est ad Eliam in anno tertio, dicens: Vade et ostende te Achab, ut dem pluviam super faciem terrae.» Tres anni famis, scientiam sanctae Trinitatis, populo Judaeorum vel in toto mundo defuisse praefigurabant. Sex vero menses ad opus bonum pertinent, quod penitus desierat ab illis, de quibus propheta dicit:« Non est qui faciat bonum, non est usque ad unum.» Abdias princeps exercitus Israel, cujus nomen interpretatur servus Domini, illos quodammodo praesignabat, qui ex principibus Judaeorum crediderant et erant occulti discipuli Domini, ut Nicodemus et caeteri. Nam quod ait ad populum:« Usquequo claudicatis in duas partes?» ita potest intelligi. Illi enim utroque pede claudicant, qui Deo pariter et diabolo obsequium praestare cupiunt.

« Ivit ergo Elias ut ostenderet se Achab. Erat autem fames vehemens in Samaria. Vocavitque Achab Abdiam dispensatorem domus suae,» et reliqua. Quod autem Elias congregans universum Israel, contra prophetas Baal disceptabat, illisque frustra nitentibus, ipse altare Domini curavit quod destructum fuerat, et tulit duodecim lapides juxta numerum tribuum filiorum Jacob, ad quem factus est sermo Domini, dicens:« Israel erit nomen tuum:» et aedificavit de lapidibus altare in nomine Domini.« Fecitque aquaeductum quasi per duas aratiunculas in circuitu altaris, et composuit ligna divisitque per membra bovem, et posuit super ligna, et ait: Implete quatuor hydrias aqua, et fundite super holocaustum et super ligna. Rursumque dixit: Etiam secundo hoc facite. Qui cum fecissent secundo, ait: Etiam tertio idipsum facite, feceruntque et tertio. Et currebant aquae circa altare, et fossa aquaeductus repleta est,» et reliqua. Quid convenientius figurare potest, quam quod Redemptor noster contra mundi principem ejusque satellites decertans ac superans, altare Domini quod destructum fuerat, hoc est, fidelium suorum corda ab omni labe iniquitatis purgans aram Deo dedicat? Quae ex duodecim lapidibus constructa esse memoratur, quia ex his, qui propheticam et apostolicam fidem seu doctrinam sequuntur, gratissima Deo ara construitur, in qua quotidie sacrificium laudis in odorem suavitatis offertur. Fecitque aquaeductum quasi per duas aratiunculas in circuitu altaris, ex contrito videlicet corde, et humiliato spiritu flumina producendo lacrymarum pro timore gehennae, et desiderio vitae aeternae. Ibi et composuit ligna, quia et sanctorum dicta et facta ad exemplum, credentibus constituit. Divisitque per membra bovem, et posuit super ligna cum omnes actus suos ad exemplum sanctorum patrum fideles formare docuit. Jussitque super holocaustum et super ligna semel, iterum, atque tertio, aquam infundere: quia omni tempore necesse est nobis verba, cogitatus, atque opera nostra, in pura oratione atque compunctione lacrymarum mundare, et non prius cessare, quam fossae aquaeductus repleantur, id est, donec futurum gaudium, praesenti memoriae succedens, perfecte compleatur. Sicque erit juxta id quod sequitur:

« Ignis de coelo cadens ad invocationem Eliae, voravit holocaustum, ligna et lapides, pulverem quoque et aquam quae erat in aquaeductu lambens. Quod cum vidisset omnis populus, cecidit in faciem suam et ait: Dominus ipse est Deus, Dominus ipse est Deus.» Quando discrimen superni judicis dicta et facta, ac totam vitam nostram perfecte examinans, probandos nos sicut igne probatur argentum, immortales ac beatos factos in sede collocabit perpetua: ut ad instar virorum Israelitarum in aeternum gratulando canamus:« Dominus ipse est Deus, ipse fecit nos et non ipsi nos. Nos autem populus ejus et oves pascuae ejus.» Mundato itaque altari Domini, et consumptis holocaustis, dixit Elias propheta Dei ad populum.

« Apprehendite omnes prophetas Baal, et ne unus quidem fugiat ex eis.» Quos cum comprehendissent, duxit eos Elias ad torrentem Cison, qui interpretatur duritia eorum, et interfecit eos ibi. Sic quoque Redemptor noster, adveniente die judicii, mittet angelos suos et colligent omnia scandala de regno ejus, et eos qui operantur iniquitatem, et mittent eos in stagnum ignis et sulphuris, ubi est bestia et pseudoprophetae, ubi et missus est diabolus qui deducebat eos, et cruciabuntur ibi secundum duritiam et impoenitens cor eorum, die ac nocte in saecula saeculorum.

« Post haec Elias ascendit in verticem Carmeli et protinus in terram posuit faciem inter genua sua, et dixit ad puerum suum: Aspice et ascende contra mare. Qui cum ascendisset et contemplatus esset, ait: Non est quidquam. Et rursum ait illi: Revertere septem vicibus. In septima autem vice, ecce nubecula parva quasi vestigium hominis ascendebat de mari,» et reliqua. Quid in hac re significatur, nisi quod nascente Christo Dei Filio inter homines, et teneritudinem carnis nostrae accipiente, postquam mortem gustavit, et victor de mundo ad coelos ascendit, imbrem gratiae divinae per septiformem Spiritum de supernis ad terras misit, qui nos a peccato mundaret, et spiritales fructus gignere faceret.

IN LIBRUM TERTIUM. CAPUT XIX.

« Timuit Elias et surgens abiit quocunque eum ferebat voluntas. Venitque in Bersabee Judae, et dimisit ibi puerum suum, et perrexit in desertum viam unius diei. Cumque venisset et sederet subter unam juniperum, petivit animae suae ut moreretur, et ait: Sufficit mihi, Domine, tolle animam meam, neque enim melior sum quam patres mei. Projecitque se, et obdormivit sub umbra juniperi,» et reliqua. Sancti viri qui, sublevante Spiritu, ad summa rapiuntur, quandiu in hac vita sunt, ne aliqua elatione superbiant, quibusdam tentationibus reprimuntur, ut nequaquam tantum proficere valeant, quantum volunt. Sed ne extollantur superbia, etiamsi sit in eis ipsarum quaedam mensura virtutum. Hinc est enim quod Elias dum tot virtutibus in alta profecisset, quadam mensura suspensus est, dum Jezabel postmodum, quamvis reginam, tamen mulierculam fugit. Perpendo quippe hunc mirae virum virtutis ignem de coelo trahere, et secundo quinquagenarios viros, cum suis omnibus petitione subita concremare, verbo coelos a pluviis claudere, verbo coelos pluviis aperire, suscitantem mortuos, ventura quaeque praevidentem, et ecce rursus animo occurrit, quo pavore ante unam mulierculam fugit. Considero virum timore perculsum de manu Dei mortem petere nec accipere, de manu mulieris mortem fugiendo vitare. Quaerebat enim mortem fugere, dicens:« Sufficit mihi, tolle animam meam, neque enim melior sum quam patres mei, et obdormivit sub umbra juniperi.» Unde ergo sic potens, ut tot illas virtutes faciat? Unde sic infirmus, ut ita feminam pertimescat? nisi quia dispensationes superni nutus, mensura occulti libraminis appenduntur, ut ipsi sancti homines et multum valeant per potentiam Dei, et rursum quadam mensura moderati sint per infirmitatem suam. In illis virtutibus Elias quod de Deo acceperat, in istis infirmitatibus, quid de se poterat, agnoscebat. Illa potentia virtus fuit, ista infirmitas custos virtutis. In illis virtutibus ostendebat quod acceperat, in istis infirmitatibus hoc quod acceperat, custodiebat. In miraculis monstrabatur Elias, in infirmitatibus servabatur.

« Et ecce angelus tetigit eum, et dixit illi: Surge,« comede. Respexit, et ecce ad caput suum subcinericius panis, et vas aquae. Comedit ergo et bibit, et rursum obdormivit. Reversusque est angelus Domini secundo, et tetigit eum, dixitque illi: Surge, comede. Grandis enim tibi restat via. Qui cum surrexisset comedit et bibit, et ambulavit in fortitudine cibi illius quadraginta diebus et quadraginta noctibus usque ad montem Dei Horeb,» et reliqua. Quid ergo hic Elias bis pastus ab angelo exprimit, nisi naturae infirmitatem? Quibus non sufficit simplex pastus, sed duplex, quatenus ad superna valeamus ascendere. Sicut enim corpus sine alimento corporali subsistere nequit, ita nec anima vivere potest sine verbo Dei. Angelus enim qui Eliam pavit, quem congruentius quam ipsum summi consilii angelum significat, cujus ope tam in corporali quam etiam in spiritali natura subsistimus? Ambulavit enim Elias postquam surrexerat a somno, et comedit et bibit, in fortitudine cibi illius quadraginta diebus et quadraginta noctibus usque ad montem Dei Horeb. Sic et nos dum inertiae somnum a nobis excutimus, necesse ut divino solatio confortati gressum bonorum operum per omne tempus vitae praesentis summopere continuemus festinemusque ascendere in montem Dei, et in locum sanctum ejus, ut ibi requiem inveniamus aeternam.

« Cumque venisset illuc, mansit in spelunca. Et ecce sermo Domini ad eum, dixitque illi: Quid hic agis, Elia? At ille respondens ait: Zelo zelatus sum pro Domino Deo exercituum, quia dereliquerunt pactum tuum filii Israel. Altaria tua destruxerunt, et prophetas tuos occiderunt gladio, et derelictus sum ego solus, et quaerunt animam meam ut auferant eam. Et ait ei: Egredere, et sta in monte coram Domino. Et ecce Dominus transiit, et spiritus grandis et fortis subvertens montes, et conterens petras ante Dominum. Non in spiritu Dominus. Et post spiritum commotio. Non in commotione Dominus. Et post commotionem ignis. Non in igne Dominus. Et post ignem sibilus aurae tenuis. Quod cum audisset, Elias operuit vultum suum pallio, et egressus stetit in ostio speluncae, et ecce vox ad eum, dicens: Quid hic agis, Elia? Et ille respondit: Zelo zelatus sum pro Domino Deo exercituum, quia dereliquerunt pactum tuum filii Israel. Altaria tua destruxerunt, et prophetas tuos occiderunt gladio et derelictus sum ego solus, et quaerunt animam meam ut auferant eam. Et ait Dominus ad eum: Vade et revertere in viam tuam per desertum in Damascum. Cumque perveneris illuc, unges Hazael regem super Syriam, Jebu filium. Nam si unges regem super Israel: Elisaeum autem, filium Saphat, qui est de Abelmehuda, unges prophetam pro te,» et reliqua. Spiritus autem Domini montes evertit, et petras conterit, quia pavor, qui ex adventu ejus irruit, et altitudinem cordis nostri dejicit, et duritiam liquefacit. Sed in spiritu commotionis et ignis non esse dominus dicitur: esse vero in sibilo aurae tenuis non negatur, quia nimirum cum mens contemplationis sublimitate suspenditur, quidquid perfecte conspicere praevalet, Deus non est. Cum vero subtile aliquid conspicit, hoc est, quod de incomprehensibili substantia aeternitatis audit. Quasi enim sibilum tenuis aurae percepimus, cum saporem incircumscriptae veritatis contemplatione subita subtiliter degustamus, tunc ergo verum est, quod de Deo cognoscimus cum plene nos aliquid de illo cognoscere non posse sentimus. Unde bene illic subditur:« Quod cum audisset Elias, operuit vultum suum pallio, et egressus stetit in ostio speluncae, et ecce vox ad eum dicens: Quid hic agis, Elia?» etc. Post aurae tenuis sibilum vultum suum propheta pallio operuit, quia in ipsa subtilissima contemplatione veritatis, quanta ignorantia homo tegatur agnoscit. Vultui namque pallium superducere est, ne altiora mens quaerere audeat, hanc considerationem propriae infirmitatis velare, et nequaquam intelligentiae, oculos, ultra se praecipitanter aperiat, sed ad hoc quod apprehendere non valet, reverenter claudat. Qui haec agens, in speluncae ostio stetisse describitur. Quid namque spelunca nostra est, nisi haec corruptionis habitatio, in qua adhuc ex vetustate retinemur? Sed cum aliquid percipere de cogitatione divinitatis incipimus, quasi jam in speluncae nostrae ostio stamus. Quia enim progredi profecte non possumus, ad cognitionem tamen veritatis inhiantes, jam aliquid de libertatis aura captamus. In ingressu ergo speluncae stare, est represso nostrae corruptionis obstaculo, ad cognitionem veritatis incipere exire. Unde et nube in tabernaculo descendente, Israelitae e longinquo cernentes, in papilionum suorum ostiis stetisse memorantur, quia hi adventum Divinitatis utcunque conspiciunt, quasi jam ex habitaculo carnis procedunt.« Et ecce vox ad Eliam, dicens: Quid hic agis, Elia? Et ille respondens ait: Zelo zelatus sum pro Domino Deo exercituum, quia dereliquerunt pactum tuum filii Israel. Altaria tua destruxerunt, et prophetas tuos occiderunt gladio, et derelictus sunt ego solus, et quaerunt animam meam ut auferant eam. Et ait ei: Egredere, et sta in monte coram Domino. Et ecce Dominus transiit, et spiritus grandis et fortis subvertens montes, et conterens petras ante Dominum. Non in spiritu Dominus. Et post spiritum commotio. Non in commotione Dominus. Et post commotionem ignis. Non in igne Dominus. Et post ignem sibilus aurae tenuis. Quod cum audisset, Elias operuit vultum suum pallio,» etc. Certum est quod cordis sui oculum per elationis tenebras exstinguit, qui cum recta agit, considerare meliorum merita negligit. At contra, magnae humilitatis radio semetipsum illuminat, qui aliorum bona subtiliter pensat, quia dum ea, quae ipse fecerit, facta foris et ab aliis videt ac conspicit, eum qui de singularitate intus erumpere nititur superbiae tumorem premit. Hinc est quod voce Dei ad Eliam solum se aestimantem, dicitur:« Reliqui mihi septem millia virorum, qui non curvaverunt genua ante Baal:» ut eum non solum se remansisse cognosceret, elationis gloriam quae ei de singularitate surgebat, inclinaret. Propheta nempe erat, et saepe mysteria superna cognoverat: quid ergo difficile fuit agnoscere in hoc mundo fideliter Deo famulos remansisse? sed hic solerter intuendum est, oculum cordis elatio quam nequiter claudat, quando qui humilis et occulta Dei noverat, elatus et aperta nesciebat.« Et ait Dominus ad Eliam: Vade et revertere in viam tuam per desertum Damasci. Cumque perveneris, unges Hazael regem super Syriam et Jehu filium. Nam si unges regem super Israel, Elisaeum autem, filium Saphat, qui est de Abelmehula, unges prophetam pro te. Et erit, quicunque fugerit gladium Hazael, occidet eum Jehu: et quicunque fugerit gladium Jehu interficiet eum Elisaeus,» et reliqua. Hoc non ita accipiendum est, quod propheta Dei Elisaeus homicida futurus sit et tyrannus, sed magis spiritaliter intelligendum, quia justitia divina quae singulis reddit secundum opera sua, punit peccata hominum, aliquando manifesta ultione, aliquando occulto judicio. Vindicat per reges et duces, vindicat per prophetas et sacerdotes cum alios nocentes facit plecti mucrone, alios transverberat gladio linguae. Unde David et Salomon, et caeteri reges poenam aeris exigebant, cum eos trucidari jubebant. Et item alibi scriptum est de superborum et inobedientium poena:« Dolavi eos( inquit) in prophetis et occidi eos in verbis oris mei.

« Profectus ergo inde Elias, reperit Elisaeum, filium Saphat, arantem in duodecim jugis boum, et ipse in duodecim arantibus unus erat. Cumque venisset Elias ad eum, misit pallium suum,» etc. Igitur profectus Elias reperit Elisaeum, filium Saphat, arantem in duodecim jugis boum, cum Redemptor noster descendens de coelo, divino judicio acquisivit populum adhuc terrenis operibus inhiantem, in quo salutem fecit, cum eum ad fidem convertit. Elias enim interpretatur( ut jam diximus) Dominus Deus: Saphat, judicantis: et Elisaeus Dei mei salus. Jam mirabiliter super quem propheta pallium suum misit, cum illum Dominus fide catholica induit.« Omnes, ait Apostolus, qui in Christo baptizati estis Christum induistis.»

« At ille statim relictis bobus, cucurrit post Eliam et ait: Osculer, oro te, patrem meum et matrem meam, et sic sequar te.» Quia mox ut electorum chorus audivit loquentem per Evangelium Dominum:« Qui non renuntiaverit omnibus quae possidet, non potest meus esse discipulus,» statim cessavit terrenis lucris inhiare, saecularibus desideriis deservire. Totum se contulit ad servitium Christi, nec tamen aliis verbum vitae praedicare desinit. Hoc enim osculari patrem et matrem cum quoscunque possit, sive de Judaeis, sive de gentibus velle sermone corrigere.

« Tulit itaque Elisaeus par boum et mactavit illud, et in aratro boum coxit carnes et dedit populo, et comederunt.» Cum populus christianus carnalia desideria mactans, totum exercitum suum in opus evangelizando convertit, unde sufficientem pastum auditoribus suis praebere possit. Ipse vero sequitur nostrum Eliam et ministrat ei, qui vestigia ejus sequens, hoc est, mandata illius fideliter observans, ministerium ei bonorum operum condigne exhibere satagit.

IN LIBRUM TERTIUM. CAPUT XX.

« Porro Benadab rex Syriae congregavit omnem exercitum suum et triginta et duos reges secum et equos et currus, et ascendens pugnabat contra Samariam et obsidebat eam,» et reliqua. Quod Benadab rex Syriae, obsidens et impugnare incipiens Samariam, ait:

« Haec faciant mihi dii, et haec addant si suffecerit pulvis Samariae pugillis omnis populi qui sequitur me.» Hunc habet sensum: Samaria necesse est, juxta morem civitatum ut haberet terram interius propter muros, ipsis pene muris aequalem, ne videlicet eos sine subsidio terrae adjacentis erectos, creber insistente manu hostili dejiceret ictus arietis. Extrinsecus autem murorum altitudo longe superficiem terrae transcenderat, maxime cum in montis verticem( ut Scriptura refert) fuerit urbs eadem posita. Ait ergo rex superbus obsessam terrens civitatem, quod tantam haberet secum exercitus multitudinem, ut etiam si quisque militum ejus, unum solummodo lapidem vel cespitem, vel stipitem ad construendum contra urbem aggerem apportasset, agger exsurgeret qui superficiei civitatis ipsius, quae erat intra muros, esse videretur aequalis, ita ut ex aequo pugnantes contra civitatem tela vel faces mittero possent. Cujus temeritatem arrogantiae modesto sermone compescens rex Israel ait:

« Dicite ei: ne glorietur accinctus aeque ut discinctus.» Aliud est enim accinctus, aliud discinctus, alius non accinctus. Accinctus nam quod est qui cingulo circumdatus incedit. Discinctus, qui cingulum nuper deposuit. Verbi gratia balneum intraturus, vel lectum ascensurus, vel ad terram forte tunicam induturus. Non accinctus qui nuper tunica indutus necdum se abdita zonae circumpositione munivit. Sic ergo in expeditione castrensi, qui pesitus est recte accinctus nominatur, id est armis indutus. Qui pugna confecta victor domum redit, jure discinctus vocatur: quia nimirum depositis armis optatae pacis otium gerit. Qui vero necdum pugnare, neque se ad certamen parare jam coeperat, merito non accinctus esse dicitur. Ait ergo rex Israel, regi Syriae glorianti, quasi jam cepisset Samariam, quam obsidere coeperat:« Ne glorietur accinctus, aeque ut discinctus.» Ac si aperte dicat: Noli gloriari quasi jam victor bellici discriminis, qui adhuc in acie positus, quem victoria sequatur ignoras. Et verum profecto dicebat: Nam mox inito certamino, Benadab non victis adversariis triumphans, sed coelo suo exercitu fugiens domum rediit. Mystice autem Benadab hostis Israel significat diabolum, omnium bonorum inimicum, qui diversos exercitus malignorum spirituum ad subvertendum populum Dei contrahit. Sed per pueros principum Israel vincitur, cum per bonos auditores sanctorum doctorum, quidquid aure audiunt, factis implere nituntur. Antiquus hostis in fugam vertitur omnisque suus exercitus a militibus Christi proturbatur. Qui bene ducenta millia et triginta duo esse dicuntur, quia hi qui utriusque testamenti scientiam perfecte tenent, et Trinitatis fidem cum gemina charitate Dei videlicet et proximi conservant, apti per omnem modum militiae summi regis esse comprobantur.

« Fugit quoque Benadab rex Syriae in equo cum equitibus. Nec non egressus rex Israel percussit equos et currus, et percussit Syrum plaga magna.» Quid est quod Benadab, rex Syriae, in equo cum equitibus fugere describitur, nisi quod princeps omnium iniquorum diabolus, quorum oculi sublimes sunt? Syrus enim interpretatur sublimis, in equo suae superbiae considens, cum equitibus suis, scilicet omnibus superbis, quia ipse est caput super omnes filios superbiae, ab exercitu Christi, hoc est, humilibus et Deum timentibus superatus, in fugam vertitur. Et rex Israel percutit equos et currus, quia de ipso Rege regum scriptum est, quod currus Pharaonis et exercitum ejus, equum et ascensorem ejus submersit in Rubro mari: dum nequitias spiritales cum vero Pharaone, antiquo videlicet hoste, aquis baptismatis obruit humani generis delendo peccata.

« Accedens autem propheta ad regem Israel, dixit ei: Vade et confortare, et scito et vide quid facias. Sequenti enim anno rex Syriae ascendet contra te. Servi vero regis Syriae dixerunt ei: Dii montium sunt dii eorum, ideo superaverunt,» et reliqua. Quod Benadab, rex Syriae semel victus, iterum instaurat praelium contra Israel, significat diabolum a malitiae suae intentione nunquam cessare. Qui licet a sanctis viris saepius vincatur, tamen iterum instaurat praelium contra illos. Et dum uno modo vincitur, alio statim vincere conatur. Hinc est quod servi regis Syriae dixerunt ei:« Dii montium sunt dii eorum, ideo superaverunt nos. Sed melius est ut pugnemus contra eos in campestribus, et obtinebimus eos.» Quia maligni semper dolose sentientes: si spiritualibus vincuntur, in corporalibus bellum praeparare contendunt. Hoc quoque diabolus, hoc et totus exercitus ejus maxime satagunt, ut animas hominum de supernis ad ima praecipitent, quo facilius eos vincere possint. Si viderint eos coelestia desiderare, terrena et caduca ad amandum ingerunt. Si viderint illos prosperitate concessa Deo gratias agere, student ut per adversa frangantur. Sed sicut regis Syriae et servorum ejus non convenit dictio cum opere: quia ubi se superare posse confidebant, ibi superati sunt: ita et princeps mortis saepe ibi vincitur, cum exercitu suo, ubi se aestimat vincere posse:« Quia infirma mundi elegit Deus, ut confunderet fortia: et ea quae non sunt, ut ea quae sunt destrueret.» Tentabat igitur antiquus hostis beatum Job, et dum sibi substantiam ejus et filios tradi a Domino expeteret, ut per hoc ejus animum subverteret, nec tamen in hoc praevaleret ad extremum, ut in ipsum sibi potestas daretur, postulavit. Quo concesso, quasi mox victor existeret carnem ejus gravi ulcere vulneravit. Sed quo vehementius de prosperitate in dolore per depositum persequebatur, eo validius per patientiam ipsius prosternebatur. Et Paulo apostolo datus est stimulus carnis suae angelus Satanae, ut eum colaphizaret: quatenus virtus in infirmitate perficeretur.

« Tunc vir quidam de filiis prophetarum, dixit ad socium suum in sermone Domini: Percute me. At ille noluit percutere. Cui ait: Quia noluisti audire vocem Domini, ecce recedes a me, et percutiet te leo. Cumque paululum recessisset ab eo, invenit eum leo atque percussit. Sed et alterum conveniens virum, dixit ad eum: Percute me. Qui percussit eum et vulneravit. Abiit ergo propheta, et occurrit regi in via, et mutavit aspersione pulveris oculos suos. Cumque rex transisset, clamavit ad regem, et ait: Servus tuus egressus est ad praeliandum,» et reliqua. Porro hoc de hac eadem re Josephus taliter refert: Interea quidem propheta, nomine Micheas, accedens ad unum Israelitarum, petiit ut eum in capite pro voluntate Domini percuteret. Cui nolenti praedixit ei, eo quod inobediens esset Deo, ejusque praecepto, leone occurrente, perimeretur. Quod dum illi homini contigisset, accessit propheta rursus ad alium, et idem ut faceret imperavit. Quid dum percussisset eum, et ejus verticem cruentasset alligato capite accessit ad regem, dicens ei: Quod dum esset in exercitu constitutus, accepisset a quodam tribuno servandum captivum, sibique ab eo dictum, ut si captivus fugeret, ipse moreretur. Quo fugiente, is, qui eum tradiderat, mortem ei minaretur inferre. Dum respondente Achab mortem ei imminere justissimam, solvit caput, et agnitus est Micheas esse propheta. Hac enim parabola utebatur propter sermones quos erat ei dicturus. Ait namque quomodo Deus ei concessisset, ut supplicium hostis evaderet: ipse inimicum ejus Benadab qui Deum blasphemaverat, dimisisset et propterea Deus decrevisset, ipsum quidem ab illo perimi, populum vero ab exercitus invasione consumi. Iratus vero Achab prophetam illum quidem clausum servari jussit. Confusus autem Michaeae sermonibus ad suam domum remeavit. Secundum leges vero tropologiae maxime providendum est servis Dei, ne secundum exemplum Achab regis Israel, perniciosa securitate sibi blandiantur quandiu hostis vivit ne dum se quasi victores perpetuos arbitrentur, per fraudem diaboli pacem promittentis, citius elidantur. Quia sicut tunc propheta praedicto regi pro inconsiderata pietate pronuntiavit citius justam affore ultionem, ita nunc propheticus sermo praenuntiat, si paciscamur cum diabolo, aeternam nobis pro hoc imminere poenam.

IN LIBRUM TERTIUM. CAPUT XXI.

« Post verba autem haec, vinea erat Naboth Jezraelitae qui erat in Jezreel juxta palatium Achab regis Samariae. Locutus est ergo Achab ad Naboth, dicens: Da mihi vineam tuam, ut faciam mihi hortum olerum, quia vicina est et prope domum meam. Daboque tibi pro ea vineam meliorem: aut si commodius tibi putas, argenti pretium, quanto digna est. Cui respondit Naboth: Propitius sit mihi Dominus, ne dem haereditatem patrum meorum tibi. Venit ergo Achab in domum suam, indignatus et frendens super verbo quod locutus fuerat ad eum Naboth Jezraelites, dicens: Non dabo tibi haereditatem patrum meorum,» et reliqua. Narrat Scriptura quod Achab rex concupiverit vineam Naboth Jezraelitae, quae erat in Jezrael juxta palatium regis, ut faceret ibi in ea hortum olerum. Quo nolente eam illi dare, per consilium impiissimae uxoris ejus, videlicet reginae Jezabel, idem Naboth, subintroductis falsis testibus, lapidatus est, et mortuus, ejusque vinea direpta a rege et possessa est. Quis ergo iste Naboth Jezraelita fuerit, et quae ejus vinea consideremus. Interpretatur ergo Naboth conspicuus, sive possessio; Jezrael, honestas Dei, sive semen Dei. Et quem melius honestatem, vel semen Dei dicere possumus, quam Filium Dei, qui est splendor gloriae et figura substantiae ejus, quem constituit Deus haeredem universorum, per quem fecit et saecula. Ad quem Psalmista deprecans, ait:« Qui sedes super cherubim, appare coram Ephraim, Benjamin et Manasse. Excita potentiam tuam et veni, ut salvos facias nos.» Iste Naboth habuit vineam de qua Isaias plenissime per canticum loquitur ad extremum inferens. Vinea Domini sabaoth domus Israel est. Et in Psalmo:« Vineam, inquit, de Aegypto transtulisti, ejecisti gentes et plantasti eam.» Cui septem circumdedit, ut in Evangelio legitur, id est vel murum urbis, vel Angelorum auxilia. Et fodit in ea torcular, aut altare, aut illa torcularia quorum et tres psalmi titulo praenotantur, id est octavus et octogesimus sextus. Et aedificavit turrim hanc, haud dubium quin templum, de quo dicitur per Michaeam:« Et turris nebulosa filia Sion.» Et locavit eam agricolis, quos alibi vineae operarios appellavit vel colonos. Hanc vineam concupivit Achab qui interpretatur frater patris, populus videlicet Judaicus, de quo Christus carnem assumere dignatus est, ut fecisset in ea hortum olerum, hoc est ut ubi virgultum gratiae spiritalis germinare debuit, ibi fragilia quaeque dogmata per pharisaicam superstitionem transplantaret. Sed Naboth hanc vineam dare nolenti, id est Christo Pharisaeorum superstitionibus non consentienti, impia uxor Jezabel insidiata est, quae interpretatur cohabitatrix sive fluxus vanus, quod bene convenit Synagogae, quae habitare videbatur in domo Domini, sed per varia desideria vanitatis defluebat.

« Misit ergo Jezabel litteras ad majores natu, et ad optimates qui erant in civitate, ut, subintroductis falsis testibus, testimonium falsum contra Naboth ponerent, quod benedixisset Deum et regem, et sic eductum de civitate lapidarent ut moreretur.» Cum Synagoga per pontifices, scribas, et pharisaeos meditata est mortem Christi, de qua scriptum est in Evangelio:« Principes autem sacerdotum, et omne concilium quaerebant falsum testimonium contra Jesum, ut eum morti traderent, et non invenerunt, cum multi falsi testes accessissent. Novissime autem venerunt duo falsi testes et dixerunt: Hic dixit: Possum destruere templum Dei, et post triduum reaedificare illud.» Duo ergo falsi testes contra Naboth falsum testimonium dicebant, quod benedixisset Deum et regem: et Judaei per duos falsos testes Christo opponebant, quod potentiam et naturam sibi divinitatis ascriberet. Unde Pilato ad Judaeos ita dicente:« Accipite eum vos, et crucifigite: ego enim non invenio in eo causam.» Responderunt ei Judaei:« Nos legem habemus, et secundum legem debet mori: quia Filium Dei se fecit.»

« Lapidatus est itaque Naboth extra civitatem, instigante Jezabel, ut eo mortuo, Achab vineam ejus possideret.» Sic et Salvator extra portam passus est, crucifixus videlicet in loco Calvariae, excitante per zelum Synagoga populum, ut peterent mortem Christi, quatenus, eo occiso, securius viverent. Unde quasi sibi consulentes, aiebant:« Ecce mundus totus post eum abiit. Et si dimittimus eum sic, omnes credent in eum.» Haereditas ergo Christi Ecclesia est, conjunctis ei data est de gentibus, quam non moriens illi pater reliquit, sed ipse sua morte mirabiliter acquisivit, quia resurgendo possedit. Hanc autem, occiso eo, mali coloni praeripere moliebantur, cum crucifigentes eum Judaei, fidem quae per eum est, exstinguere, et suam magis quae ex lege est, justitiam praeferre, ac gentibus imbuendis conabantur inserere. Extra vineam haeres vineae trucidatur, quia Jesus ut sanctificaret per suum sanguinem populum extra portam passus est. Et bene convenit huic mysterio quod in loco hoc quo linxerunt canes sanguinem Naboth, secundum prophetae sententiam lambebant etiam sanguinem Achab. Et in agro Jezrael canes comederunt carnes Jezabel, quia cum canes illi de quibus scriptum est:« Circumdederunt me canes multi,» sanguinem Redemptoris nostri lingua venenata expetebant: ipsi etiam a canibus illis, de quibus item Scriptura dicit:« Non est bonum sumere panem filiorum, et mittere canibus,» ut nequissimi raptores et scelestissimi possessores vineae Domini, in eodem loco quo Dominus passus est, trucidabantur, et carnes eorum bestiis et volucribus comedendae tradebantur. Et ita impia gens illa, quae in passione Domini profana voce clamabat:« Sanguis ejus super nos et super filios nostros,» ibidem sanguinem suum foetidissimum meruit fundi, ubi Salvatorem suum expetebat occidi. Refert quidem Josephus quod ex omni Judaea populi in die solemni paschae, Hierosolymam velut exitiali quadam manu cogente convenerunt, quos tricies centena millia hominum dicit fuisse justo, scilicet Dei judicio, tempore hoc ultionis electo, ut qui in diebus Paschae Salvatorem suum et salutare Christum Domini cruentis manibus et sacrilegis vocibus violaverant, in ipsis diebus velut in unum carcerem omnis multitudo conclusa, feralis poenae exitium quod merebatur, exciperet.

IN LIBRUM TERTIUM. CAPUT XXII.

« Vocavit ergo rex Israel eunuchum quemdam, et dixit ei: Festina adducere Michaeam filium Jemla. Rex autem Israel et Josaphat rex Juda sedebant, unusquisque in solio suo, vestiti cultu regio,» et reliqua. Quod autem Michaeas vocatus ad regem Israel, ita dicens:

« Vidi Dominum sedentem super solium suum, et exercitum coeli assistentem ei a dextris et a sinistris ejus. Et dictum est: In quo decipiam Achab, ut ascendat et cadat in Ramoth Galaad. Et dixit alius ita, et alius aliter. Et egressus unus, dixit: Ego decipiam eum. Et dictum est: In quo decipies? Qui respondit, dicens: Egrediar et ero mendax spiritus in ore omnium prophetarum ejus.» Quid per solium Domini, nisi angelicas potestates accipimus? Quarum mentibus Deus altius praesidens, inferius cuncta disponit. Et quid exercitus coeli, nisi ministrantium angelorum describitur? Quid est ergo quod exercitus coeli a dextris et a sinistris ejus stare perhibetur? Deus enim qui ita est intra omnia, nec dextra nec sinistra concluditur. Sed dextra Dei pars angelorum electa; sinistra autem Dei pars angelorum reproba designatur. Non enim Deo solummodo boni qui adjuvent, sed etiam qui redire nolentes gravant. Nec quod coeli exercitus dicitur angelorum pars reproba, intelligi posse prohibetur. Quas enim suspendi in aere novimus, aves coeli nominamus. Et de eisdem spiritibus Paulus dixit:« Contra spiritalia nequitiae in coelestibus;» quorum caput enuntians, ait:« Secundum principem potestatis aeris hujus.» A dextra ergo et sinistra angelorum exercitus stat, quia et voluntas electorum spirituum divinae pietati concordat, et reproborum sensus suae malitiae serviens judicio districtionis ejus obtemperat. Unde et mox fallax spiritus in medium prosiluisse describitur, per quem Achab rex exigentibus meritis decipiatur. Neque enim fas est credere bonum spiritum fallaciae deservire voluisse, ut diceret:« Egrediar et ero mendax spiritus in ore omnium prophetarum ejus.» Sed quia Achab rex peccatis praecedentibus dignus erat, ut tali debuisset deceptione damnari, quatenus qui saepe volens ceciderat in culpam, quandoque volens caperetur ad poenam, occulta justitia, licentia malignis spiritibus datur: volentes, ut quos in peccati laqueo strangulant, in peccati poenam etiam nolentes trahant. Denique is qui vitam reprobam non mutat, et a perpetrandis peccatis animum non avertit, cum a propheta aliquid requirit, illa audit Deo disponente, quae merebatur audire damnandus. Ecce enim, ut unum vel duo ex multis loquamur, ab omnipotentis Dei cultu domus Israel sub idolorum servitute recesserat, et tamen ad prophetas a quibus decipi consueverat, saepe veniebat, prospera requirens, cum ex ore prophetarum perversa agens prospera audire merebatur. Quid aliud superna judicia agebant, nisi ut peccator populus in suo corde caperetur, quatenus qui perfidiam sequendo deliquerat, sic prophetarum suorum blandis sermonibus deciperetur, ut jam nec pertimesceret, quia deliquisset: et tanto post durius raperetur ad poenam, quanto nunc securius viveret in culpa? Sed ecce jam largiente omnipotenti Deo, ab idolorum cultura motum est quamplurimum genus humanum, veram fidem publice fatetur, subdilignis et lapidibus, vel cuilibet creaturae in adoratione renuit. Securus jam prophetam quilibet in fide positus consulit, quia hoc auditurus est, quod audire fidelem decet. Fidenter dicam, ab immunditiis aliis atque a pravis actibus recessisset, recessurus esset. Nam cum Paulus egregius praedicator clamet, et« fugit avaritiam in qua est idolorum servitus,» quisquis adhuc avaritiae subjectus est, a cultu idolorum liber non est. Si ergo is qui avaritiae aestibus anhelat, in fide quidem positus esse videtur, sed aliena ambit accipere, honores mundi desiderat comprehendere, habere temporalem gloriam concupiscit, atque de hac eadem gloria prophetam consulit: justum valde est, ut ex culpae suae merito, a prophetae ore prospera audiat, quatenus qui verba Dei audire in sacro eloquio noluit, ut terrena despiceret, coelestia ambiret, illud judice Deo ex prophetae sui ore audiat, unde amplius obligatus cadat, dum spe terrenae gloriae delectatus suis pascitur desideriis, ad ima semper ducatur. Neque enim bonus fuit ille spiritus, qui mendax esse appetiit in ore prophetarum. Unde et praemissum est, quia exercitus coeli stetit a dextris et a sinistris ejus. Deus enim qui incircumscripta est veritas in illa aeterna beatitudine, quae dextera ejus dicitur, sinistram non habet, quia nihil est quod displicere possit. Sed quia simul omnia contuetur, simul cuncta aspicit, ea vi, in qua et bonos spiritus, et malos videt: exercitus coeli a dextris et a sinistris habere describitur, ut per dextram intelligamus angelos electos, per sinistram vero spiritus reprobos. Nec movere debet quod exercitus coeli, etiam repulsi angeli vocantur, quia et ipsi, quamvis ab aethereo expulsi sint, adhuc tamen in aereo coelo demorantur, sicut Paulus ait:« Contra spiritalia nequitia in coelestibus.»