Reader

785 MAXIMA pars lapsis abiit iam mensibus anni, Quo scripta est versu pagina nulla tuo. Quae tam longa tibi peperere silentia causae? Quisve dolor moestum comprimit ingenium? Quamquam et jam[ Forte etiam] gravibus non absint carmina curis, Et proprios habeant tristia corda modos: Ac si te fracti perstringunt vulnera mundi, Turbatumque una si rate fert pelagus; Invictum deceat studiis servare vigorem. Cur mansura pavent, si ruitura cadunt? O felix cui tanta Deo tribuente facultas Contigit, ut tali tempore liber agat! Quem non concutiat vicina strage ruina, Intrepidum flammas inter et inter aquas? Nos autem tanta sub tempestate malorum, Invalidi passim caedimur et cadimus. Cumque animum patriae subiit fumantis imago, Et stetit ante oculos quidquid ubique perit Frangimur, immodicis et fletibus ora rigamus: Dumque pios agimus, vertimur in querulos. Nec parcunt quidam turbatam incessere mentem; Linguarum et jaculis saucia corda petunt. Dic( aiunt) causas, qui rerum hominumque labores Arbitrio credis stare regique Dei: Quo scelere admisso, pariter periere tot urbes? 787 Tot loca, tot populi, quid meruere mali? Si totus Gallos sese effudisset in agros Oceanus, vastis plus superesset aquis Quod sane desunt pecudes, quod semina frugum, Quodque locus non est vitibus, aut oleis; Quod fundorum aedes vis abstulit ignis et imbris, Quarum stare aliquas tristius est vacuas: Si toleranda mali labes, heu! caede decenni Vandalicis gladiis sternimur et Geticis. Non castella petris, non oppida montibus altis Imposita, aut urbes amnibus aequoreis, Barbarici superare dolos atque arma furoris Evaluere omnes, ultima pertulimus. Nec querar exstinctam nullo discrimine plebem, Mors quoque primorum cesset ab invidia. Majores anni ne forte et nequior aetas, Offenso tulerint quae meruere Deo: Quid pueri insontes? quid commisere puellae, Nulla quibus dederat crimina vita brevis? Quare templa Dei licuit popularier igni? Cur violata sacri vasa ministerii? Non honor innuptas devotae virginitatis, Nec texit viduas relligionis amor. Ipsi desertis qui vitam ducere in antris Suerant, laudantes nocte dieque Deum, Non aliam subiere necem, quam quisque profanus: Idem turbo bonos sustulit atque malos. Nulla sacerdotes reverentia nominis almi Discrevit miseri suppliciis populi: Sic duris caesi flagris, sic igne perusti, Inclusae vinclis sic gemuere manus. Tu quoque pulvereus plaustra inter et arma Getarum Carpebas duram, non sine fasce, viam; Cum sacer ille senex plebem, usta pulsus ab urbe, Ceu pastor laceras duceret exsul oves. Verum haec sub belli sileantur turbine gesta, Confusis quoniam non fuit ordo malis. Forte etenim placidas res mundi, et tempora pacis, Arbitra dignetur cernere cura Dei. Si cunctos annos veterum recolamus avorum, Et quidquid potuit nostra videre dies; Maximus injustis locus invenietur in orbe, Oppressis autem pars prope nulla bonis. Qui fuerit violentus, atrox, versutus, avarus; Cujus corde fides cesserit, ore pudor, Hunc omnes mirantur, amant, reverentur, honorant, Huic summi fasces, huic tribuuntur opes. Quod si quis justus castam et sine crimine vitam Dissimili studio ducere maluerit, Hic inhonorus, inops, odium juvenumque senumque, In totis mundi partibus exsul agit. 789 Impius exsultat maturis integer annis, Carpere non cessant ulcera dira pium. Falsa valent in judiciis, et vera laborant, Insontes sequitur poena, salusque reos. Ignorata piis illudit adultera sacris, Blasphemus templi limina tutus adit. Quae si cura Dei celsa spectaret ab arce, Resque ageret nostras sub ditione sua; Aut non effugerent ultrices crimina poenas, Aut virtus terris sola reperta foret. Talia cum facilis vulgi spargantur in aures, Quam multis rudibus lingua maligna nocet! Nec tantus dolor est Scythicis consumier armis, Quantus ab infidis cordibus ista seri. Prome igitur sanctis coelestia tela pharetris; Et medicis hostem confice vulneribus. Forte aliqui poterunt errorum evadere noctem, Inque viam, visa luce, referre pedem, At ne sermo moram patiatur ab impare versu, Heroi numeris porrige pentametrum. ISTA quidem melius divinis edita libris Cognoscenda forent, ubi legis in aequore aperto, Promptum esset ventis dare libera vela secundis. Sed quoniam rudibus metus est intrare profundum, In tenui primum discant procurrere rivo, Qua jacet extremo tellus circumdata ponto, Et qua gens hominum diffusa est corpore mundi. Seu nostros annos, seu tempora prisca revolvas, Esse omnes sensere Deum, nec defuit ulli Auctorem natura docens: et si impius error Amisit, multis tribuens quod debuit uni; Innatum est cunctis genitorem agnoscere verum. Hic auctore carens, et tempore, permanet idem Semper, et immensum non saecula nec loca claudunt. Hic nullis mundi causis exstantibus, in se Quidquid vellet habens, cum visum est, omnia solus Condidit ut voluit, formas, numerosque, modosque, Et genera, et vitas statuens et semina rebus. Quidquid inest coelo, quidquid terraeque marique, Quidquid quocumque est in corpore, sive animatum. Sive expers animae, calida, humida, frigida, sicca, Uno exstant auctore Deo: qui divite Verbo,( Quod Deus est) rerum naturas, atque elementa Protulit, et summis opifex intentus et imis. Quod vero adversis compugnant condita causis, Atque aliis alia obsistunt, contraria discors Omnia motus alit; dumque illi occurritur illo, Vitalem capiunt cuncta exagitata vigorem: Quae vel pigra situ, vel prono lubrica lapsu, Aut cursu instabili, stabili aut torpore perirent. Mollia sic duris, sic raris densa resistunt, 791 Et liquidis solida, et tardis velocia claro Obscurum objectum, et dulci contendit amarum. Nec mihi fas dixisse aliquid non rite creatum, Aut ullas ausim mundi reprehendere partes: Cum sator ille operum teneat momenta suorum, Et carptim varios in totum temperet usus. Denique quidquid obest, aut causa, aut tempore verso Prodest: et gemino subsistunt cuncta periclo. Frigora perpessus, solem cupit: ustus ab aestu, Inter hyperboreas mavult algere pruinas. Injusto pluviam metuit sub fasce viator, Quam poscit votis sitienti rusticus agro. Caeruleos angues timor isti est visere; at illi Intrepida excoctis oneratur mensa chelydris. Quod si forte lupos, lyncasque, ursosque creatos Displicet, ad Scythiae proceres regesque Getarum Respice; queis ostro contempto, vellere Serum, Eximius decor est tergis horrere ferarum. Singula sectari longum est: sed munere Christi Scire datum, quod alit tellus, quod in aequore vivit, Quidquid in arboribus, quidquid variatur in herbis, In laudem auctoris, certis subsistere causis. At quae sola nocent, eadem collata mederi. EST igitur Deus, et bonus est, et quidquid ab illo Effectum est, culpa penitus vacat, atque querela. Omnem autem hanc molem mundi qui condidit, ipse Et regit, utque nihil non ortum[ Al. horum] sumpsit ab illo; Sic nihil est quod stare queat, factore remoto. Nam qui pigra Deo dant otia, credo, verentur Ne curae intentum vigiles durique labores Conficiant, et tanta simul non explicet unus. O mersi in tenebras, divinique ignis inanes, Et plus corporeis oculis quam mente videntes: Qui vestrae aeternum naturae et conditioni Audetis conferre Deum: cui si quid amatis In laudem pravi adjicitis, vestrisque beatum Creditis esse bonis, aut ulla incommoda ferre. An quia cum magnas urbes, populosque tenetis Sub vestro imperio, miserum est insomnibus aegram Partiri curis in multa negotia mentem; Cumque graves trepidis incumbant undique causae, Non fert urgentes industria victa labores: Et si animis aegris depulsa est sollicitudo, Blanda voluptatem requies creat otia nactis: De Domino hoc sentire pium est, quem semper eumdem Nil gravat, ex toto nil occupat? Effluit aetas, Ac venit, et spectant genita et gignentia finem: Ille manet, simul acta tenens et agenda, futuris Ulterior, tum praeteritis prior: omnibus unus Praesens, et solus, sine tempore tempora condens. Utque aevi spatia ac numeros praecedit, et exit, 793 Sic nullo immensus cohibetur fine locorum. Nilque adeo est magnum, quod non certus modus arcet: Et coelum, et terras, et totum denique mundum Limes habet: meta est altis, et meta profundis. Sed nusquam non esse Dei est, qui totus ubique, Et penetrat mundi membra omnia liber, et ambit. Haec igitur vis sola potest moderamina rerum Dividere, et placidis eadem persistere curis: Quam non effugiant cita, nec remorantia tardent; Quae numquam ignara, numquam longinqua, nec ullis Translata accedens regionibus, absit ab ullis: Nec de noscendis egeat manifesta doceri. Haec testis rerum tacita audiat, abdita cernat: Det vitas, adimatque datas, pereuntia salvet, Dejecta attollat, premat ardua, proroget annos Et minuat, mutet corda, et peccata remittat. SED qui virtutem concedunt omnipotenti, Forte voluntatem demant; et magna regentem, Curam hominis renuisse putent, in tempora nati Exigua, et varia sub tempestate relicti. Quo vos sponte juvat cadere, oblitosque parentis, In pecudum genus, et sortem transire ferarum? Incomperta latent naturae exordia nostrae: Aut spem propositam in Christo praesentia turbant? Parcite sublimes aeternae gentis honores Degeneri violare metu: potiusque relictum Immortale decus, superato apprendite coelo. Nota via est, Christo cunctis reserante magistro, Qui vocat, et secum nos deducturus, et in se. Ac ne vaniloqui spondere incerta putemur: Res monet a primis aperire parentibus ortum Humani generis, causasque evolvere vitae Amissae, et rursus, Christo donante, receptae. Dispositis rebus, totum jam conditor orbem Fecerat, et pulchra vernabat origine mundus. Jam sol dimensis in tempora cursibus ibat, Lunaque cum stellis praebebat lumina nocti: Jam pecudes tellus, jam pisces pontus alebat, Et liquidum volucres innabant aera pennis: Sed quod divina posset ratione potiri, Nondum erat in terris animal: dedit optimus Auctor Hoc homini speciale decus, cumque omnia verbo Conderet, hunc manibus, quo plus genitoris haberet, Dignatur formare suis: substantia duplex Jungitur, inque unam coeunt contraria vitam. Namque anima ex nullis, ut caetera, gignitur, expers Interitus, nisi quod Domino cruciabilis uni est, Et rea ferre potest poenam, sub nomine mortis, Terrenamque illapsa domum, dat vivere secum Consortem, et pariter divinum haurire vaporem. 795 Nec quia dissimilis rerum natura duarum est, Dispar conditio est: manet exitus unus utrumque: Seu potior juri subdatur posterioris, Seu se majoris virtuti infirmior aequet. Est etenim ambarum vinci, est et vincere posse, Proficere, et minui; regnare, et perdere regnum. Non quia plus cuiquam, minus aut in origine causae Nascendi attulerint, aut ulla externa creatos Vis promat, ignarosque agat in discrimina morum; Sed quia liber homo, et sapiens, discernere rectis Prava potest, in se intus habens discrimina rerum, Jusque voluntatis, quo temperat arbitrium mens. Si tamen ancipitis caeca inter praelia vitae, Non de se tumeat; sed votis tuta modestis, Inde putet totum posse, unde accepit et esse. Insita sic nobis patriae virtutis imago est, Longo justitiae quae multum exercita cultu, Ceu speculo lumen divinum imitata referret. Cumque bonis positum transisset in artibus aevum, Aeternam victrix arcem mansura teneret. Totaque res effecta Dei, jam nulla subiret Praelia, nec trepide secum decerneret in se, Nec vellet quod mox nollet, voluisse, timere, Ignorare, optare, pati jam nescia: nullis Crescere egens cumulis, nullisque obnoxia damnis. Et quo promissis adsit fiducia magnis, Ac spes propositae sit non incerta coronae: Munere praesentis vitae documenta futurae Sumit homo, et dandis confidere discit adeptis. Huic coeli volucres, et cuncta animalia terrae Subjecta: et pisces quos nutrit pontus et amnes; Huic solis lunaeque vices, et sidera noctis Nosse datum, numerisque dies comprendere et annos, Scire potestates herbarum, et nomina rebus Indere, et ingenium varias augere per artes. Hunc potiorem unum cunctis spirantibus, uni Subjectum servire Deo; nec corporea vi, Sed rationis ope, praefortibus imperitare. QUOD si quis non totus homo haec extendere verbis Me putat, et nondum sese cognovit in istis; Audiat a primis distare parentibus actum Per delicta genus, multa et rubigine morum Corrupti exiguum semen superesse vigoris. Utque suae tantum naturae discat honorem; In summum sancti generis redeat caput, et se Aestimet a manibus Domini, afflatuque regente, Qualis Adam nondum terram damnatus in istam, Et liber culpae, paradisi divitis orbem Cultarum locuples virtutum fruge tenebat. Cui cum tanta Deus largitus dona fuisset, Viperei populi princeps invidit, et alta 797 Dejectus regione poli( quia summa tenere Non nisi pura potest bonitas), majora nocendi Concepit verso mutatus corde venena. Qui possessorem tantarum deliciarum, Mandato exclusum quia noverat arbore ab una, Perpulit a vetitis pomum decerpere ramis, Queis inerat recti et pravi experientia major Tunc ditione hominis, quia nondum acceperat hanc vim, Qua posset vitanda suo sine nosse periclo. His illata dolis, hoc crimine nata subegit Mors hominem, culpa in cunctos manante minores: Quae semel antiqua pulsos virtutis ab arce, Non uno tantum transfuso errore parentum Implicuit: sed cum populis nascentibus aucta, Multiplicem lata porrexit strage ruinam.« At quamquam immissa regnaret morte peremptos; Nulla tamen placitos Domino non edidit aetas, Cunctaque diversos habuerunt saecula justos: Quos licet ob meritum vitae bona multa manerent, In mortem vitiata tamen natura trahebat, Non prius a primi vinclo absolvenda parentis, Quam majestate incolumi generatus in ipsa, Destrueret lethi causas et semina Christus. Cujus perpetuam cunctis assistere curam, Promptum est exemplis ab origine nosse petitis. Non latet hanc sanctis onerans altaria sacris Justus Abel, qui primitiis ovium grege lectis, Convertit Domini sincera in munera vultum: Nec fallit specie devota relligionis Dona Cain reprobanda dicans, cui virus amarum Invidia in fratrem succenso felle coquebat. Nec revocare ferum Dominus sermone benigno Abstinuit: quantumque nefas strueretur ab ipso Ingessit, formamque dedit qua vincere sese Posset, et insanae regnaret fortior irae. Sed concepta semel facinus crudele peregit Impietas, scelere immergens primordia mundi. At numquid placitum sibi justum a caede nefanda Non potuit servare Deus? Sed finis acerbi Occasum potior vita et tribuenda corona Immodico aeterni superabant pondere honoris. Quid, cum viventem de terris transtulit Enoch, Spernebat terrena Deus? Namque omnibus illud Proderat exemplum, quo mortis terror abiret, Spemque inconcussam caperet substantia carnis. Sic alio post multa aevo documenta minores Propositae in Christo meruerunt sumere vitae, Cum raptum ignitis per inane jugalibus Helim Scandentem rutilo viderunt aethera curru. An aberat tum cura Dei, cum effusa per omnes 799 Gens hominum culpas, penitus pietate relicta, Dira toris vetitis generaret monstra gigantas Illa quidem mundi exitium praefata futurum, Tempora larga dedit, queis in meliora reducti Mortales, scelerum seriem virtute piarent. Cumque nefas placitum toto persisteret orbe, Nec nisi diluvio deleri crimina possent, Sola Noe servata domus; quae libera cladis, Conclusis paribus spirantum de genere omni, Unde forent vacuis reparanda animalia terris, Illaesa, mundo pereunte, superfuit arca. Non quia non alios populos Deus edere posset: Sed multis fractus morbis, ut semine ab ipso Idem homo in Christi corpus nascendo veniret; Utque Deo justo meritorum judice, partam Nossemus requiem sanctis in clade malorum. Nonne etiam in nostram Domini jam tum miserentis Progeniem tendebat amor, cum credulus Abram Multorum, pariente fide, genitor populorum Promissum genus innumeris censebat in astris? Aut cum in Pentapolim descenderet igneus imber, Nonne prius multo dilata examine venit Judicis ira Dei? qui promptus parcere, nullas Invenit causas veniae; deque omnibus unum Dissimilem Sodomis incesta in plebe repertum Exemit, parvique dedit dominum oppiduli Loth. Cum vero Aegyptum Chananaeaque regna teneret Dira fames, totos septem toleranda per annos, Praestruitur certe patriarchis causa movendis, Et domus externos inter placitura paratur, Quae blande foveat populi incrementa futuri, Mystica dum Joseph prodentem somnia fratres In servum vendunt pretio, falluntque parentem; Dum castum dominae petulantia carcere damnat; Dum rex obscuri narrato aenigmate somni, Exemptum vatem dignatur honore secundo; Dumque piis traducta dolis Hebraea juventus, Gaudet adoratum venia cognoscere fratrem. Qui cum multa insons ferret mala, nonne remotum, Resque hominum dedignantem potuisset inepto Incusare Deum questu, nisi cuncta profundis Judice sub justo scisset decurrere causis? Quae licet infidas soleant confundere mentes; Non possunt turbare pias, quia tempore in isto Haec posita est virtus, ut libertate potitos, Exiguo in spatio, justi patiantur iniquos, Quos Deus ipse modo dilata sustinet ira. Si gens chara Deo, et saevo suspecta tyranno, Injustum imperium regis tolerabat acerbi; Moestarum et matrum fetu potiore necato, Condensas[ Forte Condendas] jussos lateres praebebat ad urbes, 801 Ut durus labor, et saevae inclementia mortis, Omnes terribilis populi consumeret annos. Sed non ista Deo patribus illata remoto, Ipse docet, curamque sibi probat esse suorum. Nam jubet electum Pharaoni edicere Mosen, Ut sinat Aegypto Domini discedere plebem. Ni faciat, multis plectenda superbia plagis, Sentiet excitam quae regni vis habet iram. Ille quidem quoties patitur coelestia tela, Cedit, et obsequium simulat; sed clade remota, Duratur parcente Deo, causas pereundi Impius inde trahens, quo posset habere salutem Donec vi victus laxat fera jura tyrannus, Ditia barbaricis et Moses agmina gazis, Promovet, insigni sulco monstrante columna Per deserta viam: quae formam in tempus utrum que Temperat, alterna ut tribuat vice commoda castris, Luce tegens, et nocte regens, eadem ignis et umbra, Discutiens flammis tenebras, et nube calores. Quid loquar et trepidis patribus cum incumberet hostis, Divisum pelagus, solidoque rigore ligatas Instar montis aquas, vacuo cessisse profundo; Quaque gradum illaesa tulerant tot millia plebis, Oppressum Aegypti populum coeuntibus undis? Omnis enim auctori servit natura potenti, Quaeque ad opem cedunt, eadem famulantur ad iram. Sed mihi nec vacuum cunctas percurrere formas Virtutum, et gestis oris non aequa facultas. Nam quis tantarum evolvat miracula rerum? Mannae imbrem, et cunctos in coeli pane sapores, Siccae rupis aquam, et dulcorem fontis amari, Aut inter deserta actos denos quater annos, Nec membris nocuisse aevo, nec vestibus usu? LEGIS in exemplum juvat ire, et quaerere ab ipsis Qui curam Domini removent, an tempore ab illo Coeperit humanas in vitae foedera mentes Informare Deus; nec per tot saecula mundi Permotus vitiis, tunc jus perscripserit aequum. Ite ipsi in vestrae penetralia mentis, et intus Incisos apices, ac scripta volumina cordis Inspicite, et genitam vobiscum agnoscite legem. Nam quis erit, modo non pecus agri, aut bellua ponti, Qui vitiis adeo stolide oblectetur apertis, Ut quod agit, velit ipse pati? Mendacia fallax, Furta rapax, furiosum atrox, homicida cruentum Damnat, et in moechum gladios distringit adulter.« Unus enim pater est cunctorum, et semine recti Nemo caret, similisque omnes produxit origo. Unde etenim, nondum descripta lege, fuerunt« Qui placidum sanctis agerent in moribus aevum; Nec summi patris ignari, nec juris egeni? 803 Ergo omnes una in vita cum lege creati Venimus, et fibris gerimus, quae condita libris. Nec nova cura fuit nostri, cum tradita Mosi Littera praesenti damnaret crimina poena. Sed super adjecta est generi custodia sancto; Qua memor in patriae fidei perstaret honore, Et promissorum Domini succederet haeres. Cum tamen et quoscumque eadem sub sacra liceret Ire, nec externos arcerent limina templi: Cumque Dei monitu canerent ventura prophetae, Saepe etiam ad varias gentes sint multa locuti. Sic regina Austri cupidis, Salomonis ab ore, Auribus eloquium Domini venerata trahebat. Sic Ninive monitis Jonae sub tempore cladis Credidit: et tribus in luctu jejuna diebus, Promeruit morum excidio consistere regno. Verum ne longo sermone moremur in istis, Quae sparsim varieque suis sunt edita saeclis: Neve quod in parte est, in toto quis neget esse, Dum solidam Domini divisa negotia curam Velant, et nulla accipitur quae rara videtur; Dicite quem populum, qua mundi in parte remotum, Quosve homines, cujus generis, vel conditionis Neglexit salvare Deus? Vir, femina, servus, Liber, Judaeus, Graecus, Scytha, Barbarus, omnes In Christo sumus unum: non persona potentis, Nec domini, regisve prior; distantia nulla Luminis unius, speculi nisi discrepet usus. Namque velut speculum mens est, quae quo mage tersa est. Expoliente fide, radiisque intenta supernis, Hoc mage confessi resplendet imagine Christi: Qui cum Patre Deo semper Deus; inque paterna Majestate manens, miscetur conditioni Humanae: et Verbum caro fit, rerumque Creator Nascitur, atque annis succedit conditor aevi. Hoc etenim lex, hoc veneranda volumina vatum, Hoc patriarcharum spes non incerta tenebat: Ultima cum mundi finem prope curreret aetas, Venturum ad terrena Deum, qui morte perempta, Solveret inferni leges, longamque ruinam Humani generis, meliore attolleret ortu. SED tu qui geminam naturam hominisque Deique Convenisse vides angusti in tramitis ora, Firma tene cautus vestigia, ne trepidantem Alterutram in partem, propellat devius error: Si cernens operum miracula divinorum, Suspicias sine carne Deum; cumve omnia nostri Corporis agnoscas, hominem sine Numine credas. Nulla etenim soli vita est mihi, morsque subactum Detinet; et non est quo victus vincere possim, Si non vera Dei virtus mihi consociata est, 805 Aut me non vera Salvator carne recepit, Cujus majestas stabilis non hoc violatur, Quo redimor; neque se minor est, dum mutor in illo; Sed mortale meum subit, ut quia morte teneri Vita nequit, pereat mihi mors, et non ego jam in me Vivam, sed Christus, qui se mihi miscuit in se. Victus enim terrenus Adam, transfudit in omnes Mortem homines, quoniam cuncti nascuntur ab illo, Et transgressoris decurrit causa parentis. Sed novus e coelis per sacrae Virginis alvum Natus homo est, aliudque bonus mortalibus in se Fecit principium, carnemque refusus in omnem, Et vita functos, naturam participando, Edidit, et vivos, vitam mutando, creavit. Utque illos veterum complexa est gratia solos Qui Christum videre fide; sic tempore nostro Non renovat quemquam Christus, nisi corde receptus. En, homo, quanta tibi est gratis collata potestas. Filius esse Dei, si vis, potes, omnipotens te Spiritus umbratum Verbi virtute creavit. Nec te corporeo patrum de semine natum Jam reputes; pereant captiva exordia carnis. Nil veteris conjunge novo, non hic tibi mundus, Non haec vita data est, nulla hic tua, nec tuus ipse es. Emptus enim es, pretiumque tui resolvere fas est, Quo[ Al. Qua] potes, ut solvens sis ditior, et tibi crescant Quae dederis, cedatque tibi pars ipse Redemptor. Nec te difficilis nunc observantia legis Sub durum jubet ire jugum; mens libera sanctum Obsequium ratione ferat, quam Spiritus almus In tabulis cordis describat sanguine Christi: Qui nobis quidquid sermonibus insinuavit, Condidit exemplo, factis praecepta coaequans. Rex ille, et rerum dominus: sed pauperis egit In specie, nec veste nitens, nec honore superbus. Infirmis fortis, rex servis, dives egenis; Justitia injustis cedit, sapientia brutis. Sacrilegis manibus percussus, non parat ictum Reddere; nulla refert avidae convicia linguae. Damnatur judex, Verbum tacet, inspuitur lux, Ipse ministerium sibi poenae est; felque et acetum Dulcius ille favis haurit; sanctus maledictum Fit Crucis, et moritur Christus, vivente Barabba. Impia gens tantum ausa nefas, sentisne furorem Jam mundo damnante tuum? Sol fugit ab orbe, Et medio nox facta die est; concussaque tellus Intremuit, mortemque Deo subeunte, sepulcris Excita sanctorum sumpserunt corpora vitam. Velum etiam templi discissum est, ne quid opertum In sacris adytis jam plebs indigna teneret: Sanctaque pontifices fugerent offensa cruentos. Te vero exstinctae calcantem spicula mortis, 807 Et de carne novum referentem carne tropaeum, Tertia discipulis, Jesu, dedit attonitis lux. Nec dubiis Dominum licuit cognoscere signis; Cum documenta fides caperet, visuque manuque Rimans clavorum vestigia, vulnus et hastae; Cumque quater denis firmans promissa diebus, Conspicuus multis, saepe et tractabilis esset. Hactenus in nostris te, Jesu, novimus: ex hinc In tua nostra abeunt: nec jam diversa, sed unum Sunt duo, dum vita in vita est, in lumine lumen, Augmento, non fine hominis; quo glorificato, Sic homo, sic Deus es, ut non sis alter et alter. Nosque ad te ire jubes sursum, tecumque potiri Luce tua: si calle tamen curramus eodem, Edocti non posse capi nisi de cruce coelum. JAMNE Dei compertus amor, diffusaque in omnes Cura patet? notum et cunctis astare salutem? Et tamen, heu! rursus querulis, homo, garrula verbis Bella moves, jaculisque tuis tua viscera figis. Cur non sum bonus? hoc non vis. Cur sum malus? hoc vis. Cur volo quae mala sunt, et cur quae sunt bona nolo? Liber es: sed cum recta queas discernere pravis, Deteriora legis, placitisque improvidus haeres. Erro, ais, et vellem non posse errare. Duobus Subjacet haec votis sententia: nam penitus te Aut esse examinum cupis, aut rationis egenum. Error enim est ejus qui cessit limite recti, Quique potest ad iter, Christo ducente, reverti. At quem nulla viae suscepit linea, nusquam Declinat; nullumque timent non stantia casum. Numquid cura Deo de bobus? numquid ad ullas Fit verbum Domini volucres? num lege tenentur Monstra maris? quae cum faciunt jussa Omnipotentis, Ignorant sese facere, affectumque volendi Sumunt, et quod agunt aliis, sibi cedere credunt. Sic etiam quae non spirant sunt semper in illo In quo sunt formata modo: non plana tumescunt Collibus, aut celsi sternuntur in aequora montes: Non veniunt Alpes in pontum, aut pontus in agros: Saxa jacent, amnes decurrunt, stantque paludes. Et tamen his nihil est mercedis, quae sine sensu Dispositos in se praebent viventibus usus. Quod si horum praestare tibi natura videtur; Jam bove mutari velles, vel rupe, vel amne. Deterior nollem fieri, potior voluissem. 809 Numquid qui Domino placuerunt moribus almis, Displicuere sibi? numquid non semine ab uno Venimus, aut alia est hominum natura bonorum? Non aliter dives quam pauper nascitur, unum est Principium servis et regibus: optimus ille Non plus accepit quam pessimus; aequa creantis Mensura est, uno qui lumine luminat omnes. Sed mundum ingressi variis rerum speciebus Suscipimur, mentemque adeunt quaecumque videntur, Judicio censenda hominis: stant undique formae Innumerae, possuntque omnes spectando probari. Quaedam etiam patulas intrant stipata per aures, Errores veterum studiorum, et vana parentum Dogmata, cum quodam fuco ostentantia veri. Haec modulata sono veniunt, haec levia tactu, Haec blandis late funduntur odoribus, illa Conciliant varias in mille saporibus escas. Magno ergo haec homini sunt discernenda periclo: Ne nimium trepidus nullum procedat in aequor; Neu vagus effusis sine lege feratur habenis. Est etenim sanctus rerum usus, quem cohibentes Intra modum numeri, et momentum ponderis aequi, Pro cunctis soli Domino reddemus honorem. Omnia quae fecit bona valde, ut non vitiorum Incentiva, sed ut superas caperemus in illis, Hic decertato virtutis agone, coronas. An tibi coelestes illi, quos protulit orbis Fertque, viri non haec eadem tolerasse videntur Quae patimur? motus animi, affectusque rebelles, Et circumjectis vitia oppugnantia castris? Sed gladio verbi, fideique umbone potenti Vincebant arcus tenebrarum, et spicula mortis: Cumque opus hoc mundi magnum pulchrumque viderent; Non mare, non coelum, non ignem, aut sidera coeli, Quae numero subjecta sibi visuque tenebant, Suspexere deos: unum, ratione magistra, Auctorem et Dominum rerum, non facta, colentes. At tu nobilius qui factum te voluisses, Numquid in angelico satus ordine non querereris? Nam cum ille excelso dejectus Lucifer axe Conciderit, rueritque illo pars tertia pulso Astrorum, quaero in quanam tunc parte fuisses? Clara Dei semper bonitatis imago maneres, An castra invidiae sequereris et agmina noctis? SED quo te praeceps rapit orbita? Vis bonus esse Absque labore tuo? Credis hoc cedere posse, Si tibi mutentur natalia sidera, quorum Te pravum decursus agit? Quid vana vetusti Perfugia erroris Chaldaeis quaeris in astris? Quamvis sollicitis adeas coelestia curis, Et penitus causas rerum scruteris apertas; 811 Non renuis mage nosse Deum, quam cuique elemento Naturam dederit, qua pontum lege moveri Jusserit, aut teneris quam vim consueverit auris, Sidereosque ignes in quae momenta crearit. Qui cum sincerus sit fons aequique bonique, Immitem jussis legem praescripsit iniquis, Si prius ipse hominum mores constrinxerat astris. Namque adversa sibi sunt haec, nimiumque repugnant, Exigere insontes actus, delictaque poenis Afficere, et cunctos eadem ad promissa vocare: Contra autem natis violentum affigere sidus, Quod nec velle homini cedat, nec posse, sed omnes Desuper ignaros et virtus ducat, et error. Ergo aut aethereis nullum est jus ignibus in nos, Aut si quid nostri retinent, amittere possunt: Cum mihi progenito ad vitam mandata salutis Et cordi insinuet bonus auctor et auribus, ac me Currentem mercede vocet, terrore morantem. Solum, inquit, venerare Deum, solique memento Servire, externas et despice relligiones. Hoc operis sectare boni, hoc fuge cautus iniqui. Vita beata isto paritur, mors editur illo. Coram adsunt aqua servatrix, populator et ignis: Ad quod vis extende manum; patet aequa facultas. Quod legis monitus, et vatum scripta piorum, Et Deus ipse suo nequidquam promeret ore, Arbitrium nostrum si vis externa teneret. Verum si quid obest virtuti, animosque retardat, Non superi pariunt ignes, nec ab aethere manat: Sed nostris oritur de cordibus; ipsaque bellum Libertas movet, et quatimur civilibus armis: Otia cum mollis complexa ignava voluptas Difficili negat ire via, bravioque potitos Ardua quaeque piget pro spe tentare latenti. Cumque haec intus agi prospexit callidus hostis, De studiis vestris vires capit: utque parentis Avertat veri cultum, persuadet ab astris Fata seri, frustraque homines contendere divis. Hinc vario vitae dominos mercantur honore. Error abi, procul error abi: satis agnita prisci Sunt commenta doli, monitos quibus Omnipotens nos Elaqueat, cultusque docet vitare profanos. Scimus enim quanta steterit mercede quibusdam Sidus adoratum Rempham, venerataque coeli Militia, et cultus Soli Lunaeque dicatus. Nec latet haec verbis hominis subsistere jussa Ad vocem servisse mora, noctisque repulsae Temporibus crevisse diem: cum lux famulata Nesciret nisi quem faceret victoria finem. Novimus et coelo praescriptas conditiones Arbitrio quondam sancti mansisse prophetae; Cum positum ad tempus clausos, sitientibus agris, 813 Non licuit rorare polos; ipsumque, vocata Partibus e superis in sancta altaria flamma, Quem dederat sacris ignem immisisse profanis. Cujus vis etiam Christi delapsa fuisset Discipulis, poenam hospitii exactura negati; Ni patiens Dominus venia praeverteret iram Nullum ergo in nos est permissum jus elementis, In quae jus hominis: nec possunt condere legem, Quae legem accipiunt. Solus Deus omnipotens Rex, Omnia qui nostrae dispensat tempora vitae, Nec servire astris vult quos super astra locavit. Nam quoscumque sacro renovavit Spiritus amne, In Christo genitos, mortali ex stirpe recisos, Jam sedes coelestis habet, nec terrea nectit Progenies templum in Domini corpusque redactos. Quod si quis cursu astrorum effectuque notato, Contendit naturam hominis vitamque videri; Quaero quid hac trepidis mortalibus afferat arte? Hic( inquit) felix, miser hic erit, hunc rapiet mors Impubem, bic senio transcendet Nestoris annos. Falsum hoc, aut verum est? Si stant praedicta canentis, Nec misero superest spes, nec formido beato. Et quae sideribus danda est reverentia fixis; Si quae ferre queunt, nequeunt decreta movere? Dent sese scelerum potius torrentibus omnes: Fallant, diripiant, jugulent, fas omne nefasque Confundant, persistet enim nihilominus astrum; Cujus ab effectu firmato cardine rerum, Ut mala non poterunt sancta probitate repelli, Sic bona non fugient perversos debita mores. At si praedictae sortis mutabilis ordo est, Et declinari possunt ventura; soluta est Omnis ab ancipiti casu vis pendula fati. Scrutatis igitur stellarum motibus, hoc est Artis opus, totam subvertere relligionem; Dum nullum curare Deum mortalia suadet; Aut dum posse docet votis elementa moveri, Innumeram miseris plebem insinuare deorum. SED quia detectis laqueis jam fraudis opertae, Quo captos vanis studiis deduceret error Compertum; superest nunc respondere querelis Quae mundi rebus divinam absistere curam Objiciunt, dum saepe bonos labor anxius urget, Et tranquilla fluit cunctorum vita malorum. Dic age, qui nullis Domini moderantis habenis Humanas res ire putas, quid ab ordine cessat Naturae? quae bella movent elementa? quid usquam Dissidet a prisco divisum foedere rerum? Sic interjecta solis revocatur in ortum Nocte dies, idem est lunae astrorumque recursus, Et relegunt notas subeuntia tempora metas. Non aliter venti spirant, ita nubibus imber. 815 Laeta negant, servantque genus trudentia flores Semina quaeque suum: nec abest ab origine rerum Ordo manens, iisdem subsistunt omnia causis. Quae nisi perpetui solers prudentia Regis Astrueret, molemque omnem spirando foveret, Conciderent subita in nihilum redigenda ruina. Et cum haec pervigili cura Omnipotentis agantur, Quae certum ad finem devexo limite vergunt; Quis neget in nostram gentem specialius aequum Partiri sua jura Deum? cui perpetis aevi Spem tribuit, propriae largitus imaginis instar. At qui nec poenam injustis, nec praemia sanctis Restitui ad praesens quereris, vellesne per omnes Ultricem culpas descendere judicis iram? Et quo magnanimi clemens patientia Regis Distaret saeva immitis feritate tyranni? An quae pars hominum peccati nescia mundum Possessura foret? vel sanctae quis locus esset Virtuti in terris? cui si praesentia dona Affluerent, coelo potius sublata maneret. Sic mundi meta abruptis properata fuisset Temporibus, neque in sobolem generanda veniret Posteritas, pariter cum justos atque nocentes Aut promissus honos, aut poena auferret ab orbe. Nunc vero et generis nostri profunda propago Tenditur, ac duplici succedit origine pubes, Nata patrum membris, et Christi fonte renata: Et pia dum populis Domini patientia parcit, In lucem multos de tetra nocte reversos, Ac posita claros peccati labe videmus. Ille per innumeros vultus, et mille per aras, Barbatos, laevesque deos, juvenesque, senesque, Ut quondam fecere, colens, jam errore parentum Abjecto, solum Unigenam submissus adorat. Hic sophicas artes Graecorum, et vana secutus Dogmata, jam Christo sapere, et brutescere mundo, Gaudet apostolico doctus coelestia ludo. Quam multos procul a portu rationis in altum Dedecorum turbo abstulerat; quos aequore toto Jactatos, nimiumque vagis erroribus actos, Nunc reduces juvat excipere, amplexuque paterno Confotos, nusquam statione abscedere vitae? Quos si multa inter morum delicta priorum Plexisset propere rigor implacabilis irae, Intercepta forent melioris tempora vitae, Nec standi vires licuisset sumere lapsis. Mortem( inquit Dominus) peccantis nolo, nec ullum De pereunte lucrum est: redeat magis, inque relictum Mutatus referatur iter, vitaque fruatur. Et quia virtutum similes vult esse suarum 817 Quos genuit: Vindictam, inquit, mihi cedite; reddam Judicio quae digna meo; detur locus irae. Sic dum multorum differtur poena malorum, Nonnulli plerumque probos revocantur in actus, Ac fit quisque sibi judex, ultorque severus, Quod fuerat prius interimens, aliusque resurgens. At qui persistunt errori incumbere longo, Quamvis in multis vitiis impune senescant, In saevum finem venient: ibi non erit ulla Spes veniae, minimo ad poenam quadrante vocando. Nos etenim quoties causa quacumque movemur, Vindictam celerem cupimus, quia rara facultas Non patitur laesis tempus transire nocendi. At vero aeternum nil effugit, omniaque adsunt Salva Deo; nihil est illi tardumve citumve: Nec dilata umquam, nec festinata putemus, Quae veniunt, nostris mutantur tempora rebus. Nam quod ubique agitur, quod gestum est, quodque gerendum est, Ante oculos Domini puncto subsistit in uno, Una dies cui semper adest cras atque here nostrum. SED quamquam examen Deus omnia servet in illud Quo quae nunc occulta latent reserata patebunt, Multa tamen mundum per saecula cuncta regentis Justitiae documenta dedit, dum maxima bellis Regna quatit, dum saepe urbes, populosque potentes Exhaurit morbis, cremat ignibus, obruit undis; Dumque inopes ditat, dejectos elevat, auctos Imminuit, solvit vinctos, subigitque superbos. Nec vero hoc nisi cum magna ratione putandum est Accidere, ut quoties iram experiuntur iniqui, Supplicia insontes videantur obire nocentum. Multa quidem semper mundo communia in isto Indignos dignosque manent: sol omnibus idem est, Idem imber, pariter subeuntur frigora et aestus. Utque indiscreta est cunctis aqua, lumen, et aura; Sic injustorum justos mala ferre necesse est: Ut dum multa malis insontes compatiuntur, Sint quorum merito populis parcatur iniquis, Et qui conversos virtutis imagine ducant. Sed cum perdendis indemutabilis instat Finis, non eadem incumbit sententia sanctis. Sunt quos diluvium mundi non obruat, et quos Arsuris liceat Sodomis evadere: norat Angelus Aegypti vastator limina signo Scripta crucis, sacro removens a sanguine plagam. Nec rutilo mulier decepta est vellere, cujus Sola domus tanta pereunte superfuit urbe. Fit mare per tumidum sanctis via, fitque per amnem; Et per inane piis gradus est: cibus alite serva 819 Suggeritur, perditque avidus sua fercula messor. Utque Dei servis nihil obsit, vertitur ordo Naturae, vinctos labentia vincula solvunt; Carcer sponte patet, sera non tenet obice valvas; Deficit humor aquas, ignes calor, ira leones Non autem dubium est in magnae turbine cladis Involvi teneros annos, et, more parentum, Criminis expertes, aliena occumbere culpa. Nam cum homines pontus tegeret, deleta per orbem Multa puellarum et puerorum millia notum est. Nec tamen injuste terris exempta videtur Progenies auctura malos, cui multus in ipso Exitio est collatus honos, quod crimine patrum Occidit ante sua caderet quam noxia culpa. Quod si et justum aliquem complexa est poena malorum, Ne dubites placuisse Deo; nec enim mala mors est Ulla bonis, quibus vario longoque labore Quilibet in requiem patet exitus: aspera vitam Dat via, nec campo capitur, sed fine corona. Verum nos blandis capti, offensique severis, Nec bona judicio spectamus, nec mala vero. Dum non nostrarum curanda negotia rerum Suscipimus, propriisque juvant aliena relictis. Nec quemquam vitiis miserum, aut virtute beatum Censentes, frustra externis culpamque decusque Jungimus, et coelo ascripti terrena fovemus. Felices dici mos est, quos blanda potestas In summos apices tumidorum evexit honorum, Quos magni quaestus ditarunt, et quibus amplos Congessit reditus totum res fusa per orbem. Laudantur vestes pretiosae, et pulchra supellex, Magnae aedes, famuli innumeri, vigilesque clientes, Et quidquid non est nostrum, quodque ut dare quivit Una dies, sic una potest auferre: nec illud Quod speciale bonum est hominis, nullamque timet vim, Amplexi, miseros quibus haec perdentia desunt, Et per mille modos pereuntia, credimus; ac si Justitiam durus labor urgeat, et dolor aegri Corporis, et mortes natorum, et turpis egestas. Non quantas pariat constans tolerantia palmas, Nec quo pugna brevis sit processura videmus: Sed calicem crucis ac vitae libare verentes, Vipereum obducto potamus melle venenum. Dulcia sunt etenim gustu, specieque decora, Quae morbos mortemque animae generantque foventque, Canceris et ritu languentia viscera carpunt. Cumque Deus medicam coelo demittere curam Dignatur, penitusque putres abscindere fibras, Incusamus opem teneri, et tabescere morbo 821 Malumus, antidoti quam vim tolerare severi. Non igitur mala sunt quae nos mala ducimus; et cum Ulceribus diris non parcit dextra medentis, Amplectenda salus, non exacuenda querela est. Jam quos peccantes Deus arguit, hos etiam nunc Diligit, et patrio vult emendare flagello. Meque istis potius societ, quam congreget illis, Quos jam submoto permisit verbere, cursu Ire voluntatis, propriaque libidine ferri. Hi sunt vero illi, quos inter crimina tutos, Et scelerum dites fructu, impunita senectus Extremae turpis vitae produxit in oras. Hi justum injustis odiis pressere; per istos Bella excita piis, et flagra medentia tardis. NAMQUE eadem cunctos exercent tela fideles, Sub duplici causa; dum quo torquentur iniqui, Hoc sancti crescunt; et quod poenam attulit illis Pro culpa, hoc istis dat pro virtute coronam. Denique si quidquid mundanis rebus acerbum Accidit excutias, totum jam sponte videbis Anticipasse Dei famulos. Gemit ille talentis Argenti atque auri amissis, hunc rapta supellex, Perque nurus Geticas divisa monilia torquent. Hunc pecus abductum, domus ustae, potaque vina Afficiunt, tristes nati, obscenique ministri. Sed sapiens Christi servus nil perdidit horum Quae sprevit, coeloque prius translata locavit, Ac si quid mundi sub tempestate laborum Incidit, intrepide subiit, manifestus honoris Promissi, et cupidus victo certamine solvi. At tu, qui squalidos agros desertaque defles Atria, et exustae proscenia diruta villae; Nonne magis propriis posses lacrymas dare damnis, Si potius vastata tui penetralia cordis Inspiceres, multaque obtectum sorde decorem, Grassantesque hostes captivae mentis in arce? Quae nisi per cunctas patuisset dedita portas, Inque suam cladem facibus fomenta dedisset Hoc etiam quae facta manu speciosa fuerunt, Devoti meritum populi testata manerent. Sed cum deformi jaceant prostrata ruina, Objiciunt nobis casus nostrosque suosque. Hos igitur cineres templorum, haec busta potentum, Quae congesta jacent, populati cordis in aula Planganus captiva manus, nos splendida quondam Vasa Dei, nos almae arae, et sacraria Christi, In quibus argentum eloquii, virtutis et aurum, Et sceptrum captum est crucis, et diadema decoris. Nec rabidis justam moveamus questubus iram, Judicium culpando Dei, quod mentis et oris Officium multa transcendit majus abysso. Quamvis exiguo hoc fugientis tempore vitae Injusti tumeant, et tuta pace suorum Laetentur scelerum; nonque illos vinea fallat, Non ager; et noceant illaesi, et crimine crescant: Nos, quibus in Christo sunt omnia, non capiant res Occiduae, quas nec nobiscum inveximus orti, Nec discessuri mundo exportabimus isto. Sed si quis superest animi vigor, excutiamus Peccati servile jugum, ruptisque catenis, In libertatem et patriae redeamus honorem. Impia non oberunt cum saevo pacta tyranno, Captiva conscripta manu, resolubile Christo est Hoc foedus, quod jure potest subvertere justo« Aversos revocans et suspiciens conversos; Sanguine quos proprio quaesivit prodigus emptor, Si tamen assertoris opem festina voluntas Praeveniat, fletu Dominum motura fideli. Nam ut nemo invitus, somnove quietus in alto Fit salvus, nec vi petitur qui sponte recessit; Sic pulsata patent redeuntibus atria vitae, Et recipit coeli servatos curia cives. Cujus spem veniae firmato corde foventes, Implorate Deum, pugnasque relinquite, fratres, Verborum, et lites de pravis sensibus ortas. Nec quia procidimus fusi certamine primo, Stare, et conflictum vereamur inire secundum. Cuncta licet variis terroribus impleat hostis, Et vigili clausas obsidat milite portas, Cum victo tamen est bellum, si carne vetusta Exuti, in Christi renovemur corpus, et omnem Vincendi nobis vim de victore petamus. Qui dum nostra suis sociat, junxit sua nostris. Ut non humanis fidens homo, totus in illum Se referat, sine quo non stant qui stare videntur, Et per quem sparsi coeunt, stratique resurgunt. Haec sat erit parvo rudibus scripsisse libello: Qui cum sincerum vivo de fonte liquorem Gustarint, ipsi profundent flumina ab alvo Cordis, et irriguas praebebunt fratribus urnas.