Reader

INCIPIT EPISTOLA ET QUAEDAM PRAEAMBULA TANGENTIA CRONICAS POLONORUM HOC MODO.

Domino M. Dei gratia summo pontifici, simulque Symoni, Paulo, Mauro, Syroslao, Deo dignis ac venerandis pontificibus Poloniae regionis, nec non etiam cooperatori suo, venerabili cancellario Michaeli, coeptique laboris opifici, subsequentis scriptor opusculi supra montem Syon Domini sanctorum gregi commisso vigilanti studio speculari, ac de virtute in virtutem gradiendo Deum deorum facie ad faciem contemplari.

Ni vestra auctoritate suffultus, patres praetitulati, vestraque opitulatione fretus fierem, meis viribus in vanum tanti ponderis onus subirem, et cum fragili lembo periculose tantam aequoris immensitatem introirem; sed securus nauta poterit in navicula residens per undas saevientis freti navigare, qui nauclerum habet peritum, qui scit eam certam ventorum et syderum moderamine gubernare. Nec maluissem quomodo tantae caribdis naufragium evitare, ni libuisset vestrae karitati meam naviculam vestri remigii gubernaculis sublevare; nec de tanta silvarum densitate ignarus viae potuissem exire, ni vestrae benignitati placuisset certas mihi metas interius aperire. Tantorum ergo rectorum aminiculis insignitus portum subibo securus, ventorum turbinibus expeditus; nec dubitabo lippis luminibus viam incognitam palpitare, cum cognoverim rectorum oculos praecedentium luce lucidius choruscare. Et cum tales praemiserim causidicos defensores, flocipendam, quitquid musitando murmurarent invidiosi detractores. Et quoniam fortuna voti compos vos fautores obtulerit justae rei, dignum duxi tantos viros inserere quasi cronica seriei. Vestro namque tempore vestrisque precibus preciosis illustravit Deus Poloniam Bolezlavi tercii gestis memorabilibus et famosis Et cum multa et magnifica vobis gesta praetermittam degentibus, quaedam tamen suggerere subsequenter posteriorum memoriae non dimittam, sed ad praesens vos uno ore, una laude unanimiter unanimes unanimus, et quos indissolubile caritatis vinculum annectit, nostris quoque praeconiis adnectamus. Dignum est enim, ut rerum etiam gestis institerant praenotari, quos divina gratia facit donis carismatum ipsis principibus principari, cibi quorum dispensatione subditorum quod capacitatibus coelestis alimoniae fidelibus erogatur, eorundem patrocinii nostrae pusillanimitatis opusculum suffragio tueatur Nam quos Deus ordinavit tanto privilegio dignitatis hominibus ceteris praeminere, oportet eosdem studiosius singulorum utilitatibus et necessitatibus praevidere. Igitur ne viles personae videamur vanitatis fimbrias dilatare, codicellum non nostro decrevimus, sed vestris nominibus titulare. Quocirca laudem hujus operis et honorem hujus patriae principibus ascribamus, nostrum vero laborem laborisque talionem vestrae discretionis arbitrio fiducialiter committamus. Spiritus sancti gratia, quae vos dominici gregis pastores ordinavit, tale suggerat consilium vestrae menti, quatenus princeps digna det munera promerenti, unde vobis honor, sibique gloria proferenti. Semper gaudete, nobis operique favete

EXPLICIT EPISTOLA.

INCIPIT EPILOGUS.

Bolezlavus dux inclitus, Dei dono progenitus, Hic per preces Egidii Sumpsit causam exordii.

Qualiter istud fuerit, Si Deus hic annuerit; Possumus vobis dicere, Si placeat adiscere.

Relatum est parentibus Successore carentibus, Conflent auri congeriem In humanam effigiem,

Quam mittant sancto propere, Fiat ut eis prospere, Votumque Deo voveant, Atque firmam spem habeant.

Aurum ilico funditur, Effigies efficitur, Quam pro futuro filio Sancto mittunt Egidio.

Aurum, argentum, pallia, Donaque mittunt alia, Vestes sacras et aureum Calicem sat ydoneum.

Nec mora, missi properant Per terras quas non noverant; Praetereuntes Galliam Pervenerunt Provinciam.

Missi munera proferunt, Monachi grates referunt; Causam narrant itineris Et qualitatem operis.

Tunc monachi continuo Jejunavere triduo: Et dum agunt jejunium, Mater concepit filium;

Et pro vero pronunciant, Quod missi sic inveniant. Monachi rem recipiunt, Missi redire cupiunt,

Transeuntes Burgundiam Remearunt Poloniam. Ergo gravem inveniunt Ducissam quando veniunt.

Sic puer ille nascitur, Qui Bolezlavus dicitur, Quem Wladislaus genuit Dux, sicut Deus voluit.

Genitrix Judith nomine, Fatali forsan omine-- Judith salutavit populum Per Holofernis jugulum--

Ista peperit filium, Triumphatorem hostium, De cujus gestis scribere Jam tempus est insistere.

PRIMO PROHEMIUM

Quoniam orbis terrarum in universitate spatiosa a regibus ac ducibus plurimis plurima memoria digna geruntur, quae fastidiosa negligentia philosophorum, forsitan inopia, silentio conteguntur, operae pretium duximus quasdam res gestas Polonicorum principum, gratia cujusdam gloriosissimi ducis ac victoriosissimi nomine Bolezlavi, stilo puerili potius exarare, quam ex toto posterum memoriae nichil notabile reservare; ob hoc etiam maxime, quod Dei dono precibusque sancti Egidii natus fuit, per quem, ut credimus, bene fortunatus semperque victoriosus extitit. Sed quia regio Polonorum ab itineribus peregrinorum est remota, et nisi transeuntibus in Rusiam pro mercimonio paucis nota, si breviter inde disseratur, nulli videatur absurdum, et si pro parte describendo totum inducatur, nemo reputet onerosum. Igitur ab aquilone Polonia septemtrionalis pars est Sclavoniae, quae habet ab oriente Rusiam, ab austro Ungariam, a subsolano Moraviam et Bohemiam, ab occidente Daciam et Saxoniam collaterales. Ad mare autem septemtrionale vel anphitrionale tres habet affines barbarorum gentilium ferocissimas nationes, Selenciam, Pomeranam et Pruziam, contra quas regiones Polonorum dux assidue pugnat, ut eas ad fidem convertat; sed nec gladio praedicationis cor eorum a perfidia potuit revocari, nec gladio jugulationis eorum penitus vipperalis progenies aboleri. Saepe tamen principes eorum a duce Poloniensi praelio superati, ad baptismum confugerunt; itemque collectis viribus fidem christianam abnegantes, contra christianos bellum denuo paraverunt. Sunt etiam ultra eos et infra brachia amphitrionis aliae barbarae gentilium nationes et insulae inhabitabiles, ubi perpetua nix est et glacies. Igitur terra Sclavonica ad aquilonem hiis regionibus suis partialiter divisuris sive constituturis existens, a Sarmaticis qui et Getae vocantur in Daciam et Saxoniam terminatur, a Tracia autem per Ungariam, Hunis qui et Ungari dicuntur quondam occupatam, descendendo per Carinthiam in Bavariam diffinitur; ad austrum vero juxta mare mediterraneum ab Eppyro derivando per Dalmaciam, Crovaciam et Hystriam finibus maris Adriatici terminata, ubi Venecia et Aquileia consistit, ab Hytalia sequestratur. Quae regio, quamvis multum sit nemorosa, auro tamen et argento, pane et carne, pisce et melle satis est copiosa, et in hoc plurimum aliis praeferenda, quod cum a tot supra dictis gentibus et christianis et gentilibus sit vallata, et a cunctis insimul et a singulis multotiens impugnata, nunquam tamen ab ullo fuit penitus subjugata; patria ubi aer salubris, ager fertilis, silva melliflua, aqua piscosa, milites bellicosi, rustici laboriosi, equi durabiles, boves arabiles, vaccae lactosae, oves lanosae. Sed ne digressionem nimium prolixam fecisse videamur, ad intentionis nostrae propositum revertamur. Est autem intentio nostra de Polonia et de duce principaliter Bolezlao describere, ejusque gratia quaedam gesta praedecessorum digna memoria recitare. Nunc ergo sic ordiri materiam incipiamus, ut per radicem ad ramum arboris ascendamus. Qualiter ergo ducatus honor generationi huic acciderit, subsequens ordo narrationis intimabit

LIBER PRIMUS

Erat namque in civitate Gneznensi, quae nidus interpretatur Sclavonice, dux nomine Popel, duos filios habens, qui more gentilitatis ad eorum tonsuram grande convivium praeparavit, ubi plurimos suorum procerum et amicorum invitavit. Contigit autem ex occulto Dei consilio duos illuc hospites advenisse, qui non solum ad convivium non invitati, verum etiam a civitatis introitu cum injuria sunt redacti. Qui statim civium illorum inhumanitatem abhorrentes et in suburbium descendentes, ante domunculam aratoris praedicti ducis pro filiis convivium facientis forte fortuna devenerunt. Ille vero bonae conpassionis pauperculus hospites illos ad suam domunculam invitavit, suamque paupertatem eis benignissime praesentavit. At illi pauperis invitationi gratanter inclinantes et hospitalitatis tugurium subeuntes: Bene, inquiunt, nos advenisse gaudeatis, et in nostro adventu bonorum copiam et de sobole honorem et gloriam habeatis.

2. De Pazt filio Chosischonis.

Erant enim hospitii domestici Pazt filius Chostconis et uxor ejus Repca vocabulo nuncupati, qui cum magno cordis affectu pro posse suo hospitum necessitati ministrare sathagebant, eorumque prudentiam intuentes, secretum si quid erat cum eorum consilio perficere disponebant. Cumque de more resistentes colloquerentur de plurimis, et peregrini an ibi potus aliquid habeatur inquirerent, arator hospitalis respondit: Est, inquit, michi vasculum cervisiae fermentatae, quam pro caesarie filii quem habeo unici tondenda praeparavi, sed quid prodest hoc tantillum? Si libeat ebibatis. Decreverat enim rusticus ille pauper, quando dominus suus dux pro filiis convivium praepararet-- nam in alio tempore prae nimia paupertate non posset-- aliquid obsonii pro suo tondendo parvulo praeparare et quosdam amicorum et pauperum, non ad prandium, sed ad gentaculum invitare, qui etiam porcellum nutriebat, quem ad illud servitium reservabat. Mira dicturus sum, sed quis valet Dei magnalia cogitare? vel quis audet de divinis beneficiis disputare? qui temporaliter pauperis humilitatem aliquotiens exaltat, et hospitalitatem etiam gentilium remunerare non recusat. Imperant ergo eum hospites securi cervisiam propinari, quam bene noverant potissando non deficere sed augeri; usque adeo enim crevisse fertur cerevisia, donec vasa mutuata replerentur omnia et quae ducis convivantis invenere vacua. Praecipiunt et porcellum supradictum occidi, unde decem situlae. Sclavonice cebri, mirabile dictu, memorantur adimpleri. Visis ergo Pazt et Repca miraculis quae fiebant, aliquid magni praesagii de puero sentiebant, jamque ducem et convivas invitare cogitabant, sed non audebant, nisi prius peregrinos hoc inquirant. Quid moramur? consilio itaque hospitum et exhortatione dominus eorum dux et convivae omnes ipsius ab agricola Pazt invitantur, neque rustico suo dux invitatus condescendere dedignatur. Nondum enim ducatus Poloniae erat tantus, neque princeps orbis tanto fastu superbiae tumescebat, nec tot cuneis clientelae stipatus, ita magnifice procedebat. Inito de more convivio, et habundanter omnibus apparatis, hospites illi puerum totonderunt, eique Semovith vocabulum ex praesagio futurorum indiderunt.

3. De duce Semovithaii qui dicitur Semovith filio Pazt.

Hiis itaque peractis puer Semovith, filius Pazt Chossitconis viribus et aetate crevit, et de die in diem in augmentum proficere probitatis incepit, eotenus quod rex regum et dux ducum eum Poloniae ducem concorditer ordinavit, et de regno Pumpil cum sobole radicitus extirpavit. Narrant etiam seniores antiqui, quod iste Pumpil a regno expulsus, tantam a muribus persecutionem patiebatur, quod ob hoc a suis consequentibus in insulam transportatus, et ab illis feris pessimis illuc transnatantibus in turre lignea tamdiu sit defensus, donec prae foetore pestiferae multitudinis interemptae ab omnibus derelictus, morte turpissima, monstris corrodentibus exspiravit. Sed istorum gesta quorum memoriam oblivio vetustatis abolevit, et quos error et ydolatria defoedavit, memorare negligamus, et ad ea recitanda, quae fidelis recordatio meminit, istos succincte nominando transeamus. Semovith vero principatum adeptus, non voluptuose vel inepte juventutem suam exercuit, sed usu laboris et militiae, probitatis famam et honoris gloriam acquisivit, atque sui principatus fines ulterius quam aliquis antea dilatavit. Cujus loco decedentis Lestik filius ejus subintravit, qui paternae probitati et audaciae gestis sese militaribus adaequavit. Lestik quoque morienti Semimizl ejus genitus successit, qui parentum memoriam et genere et dignitate triplicavit.

4. De caecitate Meschconis filii Zeminizl ducis .

Hic autem Semimizl magnum et memorandum Meschonem progenuit, qui primus nomine vocatus alio, septem annis a nativitate caecus fuit. Septimo vero recurrente nativitatis ejus anniversario, pater pueri, more solito convocata comitum aliorumque suorum principum concione, copiosam epulationem et sollempnem celebrabat, et tantum inter epulas prae caecitate pueri, quasi doloris et verecundiae memor, latenter ab imo pectore suspirabat. Aliis equidem exultantibus et palmis ex consuetudine plaudentibus, laetitia alia aliam cumulavit, quae visum recepisse caecum puerum indicavit. At pater nulli nuntianti hoc credidit, donec mater de convivio exurgens ad puerum introivit, quae patri nodum ambiguitatis amputavit, cunctisque residentibus videntem puerum pronuntiavit. Tunc demum cunctis laetitia plena fuit, cum puer illos quos nunquam viderat recognovit, suaeque caecitatis ignominiam in gaudium inextricabile commutavit. Tunc Semimizl dux seniores et discretiores qui aderant subtiliter sciscitatur, si quid prodigii per caecitatem et illuminationem pueri designatur. Ipsi vero per caecitatem Poloniam sic antea fuisse quasi caecam indicabant, sed de cetero per Meschonem illuminandam et exaltandam super nationes contiguas prophetisabant. Quia et ita se habuit, et aliter tamen interpretari potuit. Vere Polonia caeca prius erat, quae nec culturam veri Dei nec doctrinam fidei cognoscebat, sed per Meschonem illuminatum est et ipsa illuminata, quod eo credente Polonica gens de morte infidelitatis est exempta. Ordine enim competenti Deus omnipotens visum primus Meschoni corporalem restituit, et postea spiritalem adhibuit, ut per visibilia ad invisibilium agnitionem penetraret, et per rerum notitiam ad artificis omnipotentiam suspicaret. Sed cur rota currum praecurrit? Semimizl autem senio confectus extremum vale mundo fecit.

5. Quomodo Mesco recepit Dobrowcam sibi in uxorem.

At Mesco ducatum adeptus, ingenium animi coepit et vires corporis exercere, ac nationes per circuitum bello saepius atemptare. Adhuc tum in tanto gentilitatis errore involvebatur, quod sua consuetudine septem uxoribus abutebatur. Postremo unam christianissimam de Bohemia Dubrovcam nomine in matrimonium requisivit. At illa ni pravam consuetudinem illam dimittat, seseque fieri christianum promittat sibi nubere recusavit. Eo ergo collaudante, se usum illius paganismi dimissurum et fidei christianae sacramenta suscepturum, illa domina cum magno secularis et ecclesiasticae religionis apparatu Poloniam introivit, necdum tamen thoro sese maritali foederavit, donec ille paulatim consuetudinem christianitatis et religionem ecclesiastici ordinis diligenter contemplans, errori gentilium abnegavit seque gremio matris ecclesiae counivit.

6. De primo Bolezlavo qui dicebatur Gloriosus seu Chabri.

Primus ergo Polonorum dux Mescho per fidelem uxorem ad baptismi gratiam pervenit, cui ad laudem et gloriam satis habundanter sufficit, quod suo tempore et per eum oriens ex alto regnum Poloniae visitavit. De hac namque benedicta femina gloriosum Boleslavum generavit, qui post ipsius obitum regnum viriliter gubernavit, et in tantam Deo favente virtutem et potentiam excrevit, quod, ut sic eloquar, sua probitate totam Poloniam deauravit. Quis enim ejus gesta fortia vel certamina contra populos circumquaque commissa digne valeat enarrare, nedum etiam scriptis memorialibus commendare? Numquid non ipse Moraviam et Bohemiam subjugavit, et in Praga ducalem sedem obtinuit, suisque eam suffraganeis deputavit? Numquid non ipse Hungaros frequentius in certamine superavit, totamque terram eorum usque Danubium suo dominio mancipavit? Indomitos vero tanta virtute Saxones edomuit, qui in flumine Salae in medio terrae eorum meta ferrea fines Poloniae terminavit. Quid ergo est necesse victorias et triumphos de gentibus incredulis nominatim recitasse, quas est constans eum quasi sub pedibus conculcasse? Ipse namque Selenciam, Pomoraniam et Prusiam usque adeo vel in perfidia resistentes contrivit vel conversas in fide solidavit, quod ecclesias ibi multas et episcopos per apostolicum, ymmo apostolicus per eum ordinavit. Ipse etiam beatum Adalbertum in longa peregrinatione et a sua rebelli gente Bohemica multas injurias perpessum, ad se venientem cum magna veneratione suscepit, ejusque praedicationibus fideliter et institutionibus obedivit. Sanctus vero martir igne caritatis et zelo praedicationis accensus, ut aliquantulum jam in Polonia fidem pullulasse et sanctam ecclesiam excrevisse conspexit, intrepidus Prusiam intravit, ibique martirio suum agonem consummavit. Postea vero corpus ipsius ab ipsis Prusis Bolezlavus auri pondere comparavit, et in Gneznensi metropoli condigno honore collocavit. Illud quoque memoriae commendandum aestimamus, quod tempore ipsius Otto Rufus imperator ad sanctum Adalbertum orationis ac reconciliationis gratia simulque gloriosi Bolezlawi cognoscendi fama introivit, sicut in libro de passione martiris potest propensius inveniri. Quem Bolezlavus sic honorifice et magnifice suscepit, ut regem imperatorem Romanum ac tantum hospitem suscipere decens fuit. Nam miracula mirifica Bolezlavus imperatoris adventu, acies inprimis militum multimodas, deinde principum in planitie spatiosa quasi choros ordinavit, singulasque separatim acies diversitas indumentorum discolor variavit. Et non quaelibet erat ibi vilis varietas ornamenti, sed quitquid potest usquam gentium pretiosius reperiri, quippe Bolezlavi tempore quique milites et quaeque feminae curiales palliis pro lineis vestibus vel laneis utebantur, nec pelles quantumlibet pretiosae, licet novae fuerint, in ejus curia sine pallio et aurifrisio portabantur. Aurum enim ejus tempore commune quasi argentum ab omnibus habebatur, argentum vero vile quasi pro stramine tenebatur. Cujus gloriam et potentiam et divitias imperator Romanus considerans, admirando dixit: Per coronam imperii mei, majora sunt quae video, quam fama percepi; suorumque consultu magnatum coram omnibus adjecit: Non est dignum tantum ac virum talem, sicut unum de principibus, ducem aut comitem nominari, sed in regale solium glorianter redimitum dyademate sublimari. Et accipiens imperiale dyadema capitis sui, capiti Bolezlavi in amicitiae foedus imposuit, et pro vexillo triumphali clavum ei de cruce Domini cum lancea sancti Mauricii dono dedit, pro quibus illi Bolezlavus sancti Adalberti brachium redonavit. Et tanta sunt illa die dilectione couniti, quod imperator eum fratrem et cooperatorem imperii constituit et populi Romani amicum et socium appellavit. Insuper etiam in ecclesiasticis honoribus quitquid ad imperium pertinebat in regno Polonorum, vel in aliis superatis ab eo vel superandis regionibus barbarorum, suae suorumque potestati concessit, cujus pactionis decretum papa Silvester sanctae Romanae ecclesiae privilegio confirmavit. Igitur Bolezlavus in regem ab imperatore tam gloriose sublimatus, inditam sibi liberalitatem exercuit, cum tribus suae consecrationis diebus convivium regaliter et imperialiter celebravit, singulisque diebus vasa omnia et supellectilia transmutavit, aliaque diversa multoque pretiosiora praesentavit. Finito namque convivio, pincernas et dapiferos vasa aurea et argentea, nulla enim lignea ibi habebantur, cyphos videlicet et cuppas, lances et scultellas et cornua de mensis omnibus trium dierum congregare praecepit, et imperatori pro honore, non pro principali munere, praesentavit. A camerariis vero pallia extensa et cortinas, tapetia, strata, mantilia, manutergia, et quaecumque servitio praesentata fuerunt, jussit similiter congregare et in cameram imperatoris comportare. Insuper etiam alia plura dedit vasa, scilicet aurea et argentea diversi operis, pallia vero diversi coloris, ornamenta generis ignoti, lapides pretiosos et hujusmodi tot et tanta praesentavit, quod imperator tanta munere pro miraculo reputavit. Singulos vero principes ejus ita magnifice muneravit, quod eos ex amicis amicissimos acquisivit. Sed quis dinumerare poterit qualia et quanta majoribus dona dedit, cum nec unus quidem inquilinus de tanta multitudine sine munere non recessit. Imperator autem laetus magnis cum muneribus ad propria remeavit, Bolezlavus vero regnans in hostes yram veterem renovavit.

7. Quomodo terram potenter Bolezlavus Russiae intravit.

Igitur imprimis inserendum est seriei, quam gloriose et magnifice suam injuriam de rege Ruthenorum vindicavit, qui sibi sororem dare suam in matrimonium denegavit. Quod Bolezlavus rex indigne ferens cum ingenti fortitudine Ruthenorum regnum invasit, eosque primum armis resistere conantes, non ausos committere, sicut ventus pulverem, ante suam faciem profugavit. Nec statim cum hostili more civitates capiendo vel pecuniam congregando suum iter retardavit, sed ad Chyou caput regni, ut arcem regni simul et regem caperet, properavit. At Ruthenorum rex simplicitate gentis illius in navicula tunc forte cum hamo piscabatur, cum Bolezlavum adesse regem ex insperato nuntiant. Quod ille vix credere potuit, sed tandem aliis et aliis sibi nuntiantibus, certificatus exhorruit. Tunc demum pollicem simul et indicem ori porrigens, hamumque sputo more piscatorum liniens, in ignominiam suae gentis proverbium protulisse fertur: Quia Bolezlavus huic arti non studuit, sed arma militaria bajolare consuevit, idcirco Deus ad manum ejus tradere civitatem istam regnumque Ruthenorum et divitias destinavit. Haec dixit, nec plura prosecutus, fugam arripuit. At Bolezlavus, nullo sibi resistente, civitatem magnam et opulentam ingrediens, et evaginato gladio in aurea porta percutiens, risu satis jocoso suis admirantibus, cur hoc fecisset, enodavit. Sicut, inquit, in hac hora aurea porta civitatis ab isto ense percutitur, sic in nocte sequenti soror regis ignavissimi mihi dari prohibita corrumpetur; nec tamen Bolezlavo thoro maritali sed concubinali singulari vice tantum conjungetur, quatenus hoc facto nostri generis injuria vindicetur, et Ruthenis ad dedecus et ad ignominiam imputetur. Sic dixit, dictaque factis complevit. Igitur rex Bolezlavus urbe ditissima regnoque Ruthenorum potentissimo decem mensibus potitus, inde pecuniam in Poloniam transmittendo nunquam extitit otiosus; undecimo vero mense, quia regna quamplurima tenebat, et puerum ad regnandum Meschonem adhuc ydoneum non videbat, loco sui quodam ibi Rutheno sui generis in dominium constituto cum thezauro residuo Poloniam remeabat. Illum itaque cum ingenti gaudio et pecunia remeantem, jamque Poloniae finibus propinquantem, rex fugitivus collectis viribus ducum Ruthenorum cum Plaucis et Pinciniatiris a tergo subsequitur, et ad fluvium Bugam committere certus de victoria conabatur. Arbitrabatur namque Polonos more hominum de tanta victoria praeda gloriantes, unumquemque domum suam propinquare, utpote triumphatores terrae suae finibus propinquantes, et tamdiu extra patriam sine filiis et uxoribus immorantes. Nec illud sine ratione cogitabat, quia magna pars jam Polonorum exercitus rege nesciente defluxerat. At rex Bolezlavus videns suos milites paucos esse, hostes vero quasi centis tantum fere, non sicud ignavus et timidus, sed ut audax et providus, suos milites sic affatur: Non est opus probos et expertos diu milites cohortari; nec triumphum sese nobis offerentem retardari, sed est tempus vires corporis animique virtutem exercendi. Nam quid prodest tot et tantas prius victorias habuisse, vel quid prodest tanta regna nostro dominio subjugasse tantasque divitias aliorum cumulasse, si forte nunc subactos nos contingat haec et nostra perdidisse? Sed de Dei misericordia vestraque probitate comperta confido, quod si viriliter in certamine resistatis, si more solito fortiter invadatis, si jactantias et promissiones in praedis dividendis et in conviviis meis habitas ad memoriam reducatis, hodie victores finem laboris continui facietis, et insuper famam perpetuam ac triumphalem victoriam acquiretis. Sin vero victi, quod non credo, fueritis, cum sitis domini, servi Ruthenorum et vos et filii vestri eritis, et insuper poenas pro illatis injuriis turpissime rependetis. Haec et hiis similia rege Bolezlao proloquente, omnes sui milites hastas suas unanimiter protulerunt, seque cum triumpho malle quam cum praeda domum turpiter intrare repsonderunt. Tunc vero rex Bolezlavus suorum unumquemque nominatim exhortans, in hostes confertissimos sicut leo sitiens penetravit. Nec est nostrae facultatis recitare, quantas strages sibi resistentium ibi fecit, neque quisquam valet hostium peremptorum milia certo numero computare, quos constabat ad praelium sine numero convenisse, paucosque superstites fuga lapsos evasisse. Asserebant namque plurimi pro certo, qui post multos dies pro amicis vel propinquis inveniendis ad locum certaminis de longinquis regionibus veniebant, tantam ibi cruoris effusionem fuisse, quod nullus poterat nisi per sanguinem vel super cadavera per totam planitiem ambulare, totumque Bugam fluvium plus cruoris speciem quam fluminis retinere. Ex eo enim tempore Rusia Poloniae vectigalis diu fuit.

8. De magnificentia et potentia Bolezlavi Gloriosi .

Plura itaque sunt et majora gesta Bolezlavi, quam a nobis possint describi, vel etiam nudis sermonibus enarrari. Nam quis arithmeticus satis certo numero ferratas ejus acies valeat computare, nedum etiam describendo victorias et triumphos tantae multitudinis recitare? De Poznan namque mille trecenti loricati miltes cum quatuor milibus clipeatorum militum, de Gneznen mille quingenti loricati et quinque milia clipeatorum, de Wladislau castro octingenti loricati et duo milia clipeatorum, de Gdech tresenti loricati et duo milia clipeatorum; hii omnes fortissimi et ad bella doctissimi magni Bolezlavi tempore procedebant. De aliis vero civitatibus et castellis et nobis longus et infinitus labor est enarrare, et vobis forsitan fastidiosum fuerit hoc audire. Sed ut vobis fastidium numerandi praetermittam, numerum vobis sine numero multitudinis anteponam. Plures namque habebat rex Bolezlaus milites loricatos, quam habeat nostro tempore tota Polonia clipeatos: tempore Bolezlavi totidem in Polonia fere milites habebantur, quot homines cujusque generis nostro tempore continentur.

9. De virtute et nobilitate Gloriosi Bolezlavi.

Haec erat Bolezlavi regis magnificentia militaris, nec inferior ei erat virtus obedientiae spiritualis. Episcopos quippe suosque capellanos in tanta veneratione retinebat, quod eis astantibus sedere non praesumebat, nec eos aliter quam dominos appelabat, Deum vero summa pietate colebat, sanctam ecclesiam exaltabat, eamque donis regalibus adornabat. Habebat etiam praeterea quiddam justitiae magnum et humilitatis insigne, quod si quando rusticus pauper vel muliercula quaelibet de quovis duce videlicet vel comite quereretur, quamvis esset magnis negotiis occupatus, multisque cuneis et magnatum et militum constipatus, non prius se de loco dimoverat, donec causam ex ordine conquerentis auscultaret, et pro illo de quo querebatur camerarium transmandaret; interim vero ipsum conquerentem alicui fideli suo commendabat, qui eum procuraret sibique causam adversario adveniente suggereret, et sic rusticum quasi pater filium admonebat, ne absentem sine causa accusaret, et ne injuste conquerendo iram quam alteri conflabat sibimet ipsi cumularet. Nec accusatus citissime vocatus venire differebat, nec diem a rege constitutum qualibet occasione praeteribat. Adveniente vero principe, pro quo missum fuerat, non se illi maligne commotum ostendebat, sed alacri eum et affabili vultu recipiens, ad mensam invitabat, neque ea die, sed sequenti vel tertia causam discutiebat. Sicque diligenter rem pauperis ut alicujus magni principis pertractabat. O magna discretio magnaque perfectio Bolezlavi! qui personam in judicio non servabat, qui populum tanta justitia gubernabat, qui honorem ecclesiae ac statum terrae in summo culmine retinebat. Justitia nimirum et aequitate ad hanc Bolezlavus gloriam et dignitatem ascendit, quibus virtutibus initio potentia Romanorum et imperium excrevit. Tanta virtute, tanta potentia tantaque victoria regem Bolezlavum Deus omnipotens decoravit, quantam ejus bonitatem et justitiam erga se ipsum et homines recognovit, tanta gloria Bolezlavum, tanta rerum copia tantaque laetitia sequebatur, quantam ejus probitas et liberalitas merebatur.

10. De praelio Bolezlai cum Ruthenis.

Sed ista memorare subsequenti pagina differamus, et quoddam ejus praelium novitate facti satis memorabile referamus, ex cujus rei consideratione humilitatem superbiae praeferamus. Contigit namque uno eodemque tempore Bolezlavum regem Rusiam, Ruthenorum vero regem Poloniam, utroque de altero nesciente, hostiliter introisse, eosque super fluvium alterum in alterius termino regionis, interposito flumine, castra militiae posuisse. Cumque nunciatum esset Ruthenorum regi, Bolezlavum ultra jam fluvium transivisse, inque sui regni confinio cum exercitu consedisse, existimans rex insulsus se quasi feram in rethibus cum sua multitudine conclusisse, proverbium ei magnae superbiae capiti suo retorquendum dicitur mandavisse: Noverit se Bolezlaus tanquam suem in volutabro canibus meis et venatoribus circumclusum. Ad haec rex Polonicus remandavit: Bene, inquit, suem in volutabro nominasti, quia in sanguine venatoris canumque tuorum, id est ducum et militum, pedes equorum meorum inficiam, et terram tuam et civitates ceu ferus singularis depascam. Hiis verbis utrimque renuntiatis, die sequenti solempnitas imminebat, quam rex Bolezlavus celebraturus, in diem certum bellum committere differebat. Eo namque die animalia innumerabilia mactabantur, quae sequenti solempnitate ad mensam regis, cum omnibus suis principibus comessuri, more solito parabantur. Omnibus itaque cocis, inquilinis, apparitoribus, parasitis exercitus ad animalium carnes et exta purganda super ripam fluminis congregatis, ex altera ripa Ruthenorum clientes et armigeri clamosis vocibus insultabant, eosque probrosis injuriis ad iracundiam lacessebant. Illi vero nichil injuriae e contrario respondebant, sed intestinorum sordes et inutilia contra eorum oculos pro injuria jaciebant. Cumque Rutheni magis eos magisque contumeliis incitarent, et sagitis etiam acrius infestarent, canibus quos tenebant avibusque omissis, cum armis militum in meridiana dormientium fluvio transnatato, Bolezlavi parasitorum exercitus super tanta Ruthenorum multitudine triumphavit. Bolezlavus itaque rex et exercitus totus clamore simul et strepitu armorum excitatus, quidnam hoc esset sciscitantes, cognita rei causa, facta ex industria dubitantes, cum ordinatis aciebus in hostes undique fugientes irruerunt; sicque parasiti nec gloriam victoriae soli, nec sanguinum noxam soli habuerunt. Tanta vero fuit ibi militum flumen transeuntium multitudo, quod non aqua videbatur ab inferioribus, sed quaedam itineris siccitudo. Hoc autem tantillum dixisse de bellis ejus sufficiat, quatenus ejus vitae recordatio ab auditoribus imitata proficiat.

11. De dispositione ecclesiarum in Polonia et virtute Bolezlavi.

Igitur rex Bolezlaus erga divinum cultum in ecclesiis construendis et episcopatibus ordinandis beneficiisque conferendis ita devotissimus existebat, quod suo tempore Polonia duos metropolitanos cum suis suffraganeis continebat. Quibus ipse per omnia et in omnibus ita benivolus et obediens existebat, quod, si forte aliquis principum contra quemlibet clericorum vel pontificum litigii causam inchoabat, vel si quitquam de rebus ecclesiasticis usurpabat, ipse cunctis manu silentium indicebat, et sicut patronus et advocatus pontificum causam et ecclesiae defendebat. Gentes vero barbarorum in circuitu quas vincebat non ad tributum pecuniae persolvendum, sed ad verae religionis incrementum coercebat. Insuper etiam ecclesias ibi de proprio construebat, et episcopos honorifice clericosque canonice cum rebus necessariis apud incredulos ordinavit. Talibus ergo virtutibus, justitia et aequitate, timore scilicet et dilectione, rex Bolezlavus praecellebat, talique discretione regnum remque publicam procurabat. Virtutibus siquidem multis ac probitatibus longe lateque Bolezlavus emicuit, tribus tamen virtutibus, justitia, aequitate, pietate specialiter ad tantum culmen magnitudinis ascendit. Justitia, quia sine respectu personae causam in judicio discernebat, aequitate, quia principes et populum cum discretione diligebat, pietate, quia Christum ejusque sponsam modis omnibus honorabat. Et quia justitiam exercebat et omnes aequanimiter diligebat, et matrem ecclesiam virosque ecclesiasticos exaltabat, sanctae matris ecclesiae precibus ejusque praelatorum intercessionibus cornu ejus in gloria Dominus exaltabat, et in cunctis semper bene semperque prospere procedebat. Et cum sic esset Bolezlavus religiosus in divinis, multum tamen apparebat gloriosus in humanis.

12. Quomodo Bolezlavus per suas terras sine laesione pauperum transiebat.

Ejus namque tempore non solum comites, verum etiam quique nobiles torques aureas inmensi ponderis bajolabant, tanta superfluitate pecuniae redundabant. Mulieres vero curiales coronis aureis, monilibus, murenulis, brachialibus, aurifrisiis et gemmis ita honustae procedebant, quod ni sustentarentur ab aliis, pondus metalli sustinere non valebant. Talem etiam gratiam ei Deus contulerat, et ita visu desirabilis cunctis erat, quod, si forte quemlibet a conspectu suo pro culpa veniali momentaneo removebat, quamvis ille rerum suique libertate frueretur, donec benivolentiae ejus ac conspectui redderetur, non se vivere sed mori, nec esse liberum sed trusum carceri reputabat. Suos quoque rusticos non ut dominus in angariam coercebat, sed ut pius pater quiete eos vivere permittebat. Ubi enim suas stationes suumque servitium determinatum habebat, nec libenter in tentoriis sicut Numida, vel in campis, sed in civitatibus et castris frequenter habitabat. Et quotiens de civitate stationem in aliam transferebat, aliis in confinio dimissis, alios vastandiones et villicos commutabat. Nec quisquam eo transeunte viator vel operator boves vel oves abscondebat, sed ei praetereunti pauper et dives arridebat, eumque cernere tota patria properabat.

13. De virtute et pietate uxoris Bolezlavi Gloriosi.

Duces vero suosque comites ac principes acsi fratres vel filios diligebat, eosque salva reverentia, sicud sapiens Dominus, honorabat. Conquerentibus enim super illis inconsulte non credebat, contra lege condempnatos judicium misericordia temperabat. Saepe namque uxor ejus regina, prudens mulier et discreta, plures pro culpa morti deditos de manibus lictorum erripuit, et ab imminenti mortis periculo liberavit, eosque in carcere, quandoque rege nesciente, quandoque vero dissimulante, sub custodia vitae misericorditer reservavit. Habebat autem rex amicos duodecim consiliarios, cum quibus eorumque uxoribus eum curis et consiliis expeditum convivari multotiens et coenare delectabatur, et cum eis regni familiarius et consilii misteria pertractabat. Quibus epulantibus pariter et exultantibus, et inter alias ocutiones in memoriam, ex occasione forte generis, illorum dampnatorum incidentibus, rex Bolezlavus illorum morti bonitate parentum condolebat, seque praecepisse eos perimi poenitebat. Tunc regina venerabilis pium pectus regis blanda manu demulcens, sciscitabatur ab eo, si carum ei fieret, si quis eos sanctus a morte forsitan suscitaret. Cui rex respondebat, se nichil tam pretiosum possidere, quod non daret, si quis eos posset ad vitam de funere revocare, eorumque progeniem ab infamiae macula liberare. Haec audiens regina sapiens et fidelis, pii furti se ream et consciam accusabat, et cum amicis duodecim et uxoribus eorum ad pedes regis pro sui dampnatorumque venia prosternebat. Quam rex benigne complexans, cum osculo de terra manibus sublevabat, ejusque fidele furtum, ymmo pietatis opera collaudabat. Eadem ergo hora pro captivis illis, per mulieris prudentiam vitae reservatis, cum equis plurimis mittebatur, et euntibus redeundi terminus ponebatur. Tunc vero laetitia multiplex illis residentibus accrescebat, cum regina regis honorem ac regni utilitatem sic sapienter observabat, et rex eam cum amicorum consilio de suis petitionibus audiebat. Illi autem, pro quibus missum fuerat, venientes, non statim regi sed reginae praesentabantur, qui ab ea verbis asperis et lenibus castigati, ad regis balneum ducebantur. Quos rex Bolezlavus, sicut pater filios, secum balniantes corrigebat eorumque progeniem memorando collaudabat. Vos, inquit, tanta, vos, tali prosapia exortos, talia committere non decebat. Aetate quidem provectiores verbis tantum tam per se quam per alios castigabat, in minoribus vero verbera cum verbis adhibebat. Sicque paterne commonitos ac indumentis regalibus adornatos, datis muneribus collatisque honoribus, ire domum cum gaudio dimittebat. Talem ergo sese rex Bolezlaus erga populum et principes exhibebat, sic sapienter et timeri et amari se a cunctis sibi subditis faciebat.

14. De magnalitate mensae et largitate Bolezlai.

Mensam vero suam sic ordinate, sic honorifice retinebat, quod omni die privato 40 mensas principales, exceptis minoribus erigi faciebat, et nichil tamen de alienis, sed de propriis in hiis omnibus expendebat. Habebat etiam aucupes et venatores omnium fere nationum, qui suis artibus capiebant omne genus volatilium et ferarum, de quibus singulis, tam quadrupedibus quam pennatis, cottidie singula apponebantur fercula suis mensis.

15. De dispositione castrorum et civitatum sui regni per Bolezlaum.

Solebat quoque magnus Bolezlavus, in finibus regionum ab hostibus conservandis multotiens occupatus, suis villicis ac vicedominis, quid de indumentis in festis annualibus preparatis, quidve de cibis et potibus in singulis civitatibus, fieret, interrogantibus, proverbium posteris in exemplum commemorare, sic inquiens: Satius et honestius est hic michi gallinae pullum ab inimicis conservare, quam in illis vel illis civitatibus desidiose convivanti insultantibus michi meis hostibus locum dare. Nam pullum perdere, per virtutem, non pullum reputo, sed castrum vel amittere civitatem. Et advocans de suis familiaribus quos volebat, singulos singulis civitatibus vel castellis deputabat, qui loco sui castellanis et civitatibus convivia celebrarent, ac indumenta aliaque dona regalia, quae rex dare consueverat, suis fidelibus praesentarent. Talibus dictis et factis admirabantur universi prudentiam et ingenium tanti viri, conferentes ad invicem: Hic est vere pater patriae, hic defensor, hic est dominus, non alienae pecuniae dissipator, sed honestus rei publicae dispensator, qui dampnum rustici violenter ab hostibus illatum castello reputat vel civitati perditae conferendum. Quid multis moramur? Si singula facta vel dicta magni Bolezlavi memoranda carptim voluerimus scriptitare, quasi si stilo laboremus guttatim pelagus exsiccare. Sed quid nocet otiosis lectoribus hoc audire, quod VIX potest cum labore historiographus invenire?

16. De morte Bolezlai Gloriosi lamentabili.

Cum igitur tot et tantis rex Bolezlavus divitiis probisque militibus, ut dictum est, plus quam rex alius abundaret, querebatur tamen semper, quod solis militibus indigeret. Et quicumque probus hospes aput eum in militia probabatur, non miles ille sed regis filius vocabatur; et si quandoque, ut assolet eorum aliquem infelicem in equis vel in aliis audiebat, infinita dando ei circumstantibus alludebat: Si possem sic hunc probum militem a morte divitiis liberare, sicut possum ejus infortunium et paupertatem mea copia superare, ipsam mortem avidam divitiis honerarem, ut hunc florem tam audacem in militia reservarem. Quocirca talem ac tantum virum successores debent virtutibus imitari, ut valeant ad tantam gloriam et potentiam sublimari. Qui cupit post vitam acquirere tantam famam, acquirat dum vivit in virtutibus tantam palmam. Si quis captat Boleslao memoriali tytulo comparari, elaboret suam vitam ejus vitae venerabili conformari. Tunc erit virtus in gestis militaribus collaudanda, cum fuerit vita militis honestis moribus adornata. Haec erat magni Bolezlavi gloria memoranda, talis virtus recitetur posteriorum memoriae imitanda. Non enim in vacuum Deus illi gratiam super gratiam cumulavit, nec sic eum sine causa tot regibus ac ducibus antefecit, sed quia Deum in omnibus et super omnia diligebat, et quoniam erga suos, sicud pater erga filios, caritatis visceribus affluebat. Unde cuncti, sed specialiter quos venerabatur episcopi, archiepiscopi, abbates, monachi, clerici sedulo eum suis precibus Domino commendabant; duces vero, comites aliique proceres hunc semper victorem, hunc sibi fore superstitem exoptabant. Gloriosus itaque Bolezlavus felicem vitam laudabili fine concludens, cum sciret se debitum carnis universae completurum, tum, omnibus suis ad se principibus et amicis undique congregatis, de regni gubernatione et statu secretius ordinavit, eisque multa post se mala futura voce prophetica nuntiavit: O utinam, fratres mei, inquit, quos delicate tanquam mater filios enutrivi, quae positus in agone nascitura video, vobis in prospera convertantur, et utinamque ignem seditionis accendentes Deum et hominem vereantur! Heu! heu! jam quasi per speculum in aenigmate video regalem prosapiam exulantem et oberrantem, et hostibus, quos sub pedibus conculcavi, misericorditer supplicantem. Video etiam de longinquo de lumbis meis procedere quasi carbunculum emicantem, qui gladii mei capulo connexus, suo splendore Poloniam totam efficit relucentem. Tunc vero luctus et moeror ibi astantium et hoc audientium cordis viscera penetravit, et prae dolore nimio mentes omnium stupor vehemens occupavit. Cumque paulisper dolore compresso? Bolezlavum inquirerent, quanto tempore funus ipsius habitu cultuque lugubri celebrarent, voce veridica respondit: Nec mensibus nec annis doloris terminum vobis pono, sed quicumque me cognovit meamque gratiam acquisivit, memor mei die cottidie me plorabit. Et non solum qui me noverunt meamque benivolentiam habuerunt, me plorabunt, sed etiam eorum filii filiique filiorum Boleslavi regis obitum narrantibus aliis condolebunt. Bolezlavo ergo rege de mundana conversatione descendente, aetas aurea in plumbeam est conversa. Polonia prius regina, auro radiante cum gemmis coronata, sedet in pulvere viduitatis vestibus involuta, in luctum cythara, plausus in moerorem, organum in suspiria convertuntur. Illo nimirum anno continuo nullus in Polonia convivium publice celebravit, nullus nobilis vir vel femina vestimentis se solempnibus adornavit, nullus plausus, nullus cytharae sonus audiebatur in thabernis, nulla cantilena puellaris, nulla vox laetitiae resonabat in plateis. Hoc per annum est a cunctis universaliter observatum, sed viris nobilibus et feminis plorare Bolezlavum est cum vitae termino terminatum. Rege itaque Bolezlawo inter homines exeunte, pax et laetitia rerumque copia videntur simul de Polonia commeasse. Hactenus Bolezlavi magni laudibus termini metam inponamus, ejusque funus aliquantulum carmine lugubri lugeamus.

De morte Bolezlavi carmina. Omnis aetas, omnis sexus, omnis ordo, currite! Bolezlavi regis funus condolentes cernite, Atque mortem tanti viri simul mecum plangite! Heu! heu! Bolezlave, ubi tua gloria? Ubi virtus, ubi decus, ubi rerum copia? Satis restat ad plorandum, vae michi Polonia! Sustentate me cadentem prae dolore, comites, Viduatae michi, quaeso, condolete milites, Desolati respondete, Heu nobis! hospites! Quantus dolor, quantus luctus erat pontificibus! Nullus vigor, nullus sensus, nulla mens in ducibus. Heu! heu! capellanis, heu sibi omnibus! Vos qui torques portabatis in signum militiae, Et qui vestes mutabatis regales cottidie, Simul omnes resonate, Vae, vae, nobis hodie! Vos matronae, quae coronas gestabatis aureas, Et quae vestes habebatis totas aurifriseas. His exutae, vestiatis lugubres et laneas. Heu, heu! Boleslave, cur nos, pater, deseris? Deus talem virum umquam mori cur permiseris? Cur non prius nobis unam simul mortem dederis? Tota terra desolatur, tali rege vidua, Sicut suo possessore facta domus vacua, Tua morte lugens, moerens, nutans et ambigua. Tanti viri funus mecum, omnis homo, recole, Dives, pauper, miles, clerus, insuper agricolae, Latinorum et Slavorum quotquot estis incolae! Et tu, lector bonae mentis, haec quicumque legeris, Quaeso, motus pietate, lacrimas effuderis, Multum eris inhumanus, nisi mecum fleveris,

17. De successione Meschonis secundi Bolezlaydes Gloriosi.

Postquam ergo magnus Bolezlavus de mundo decessit, secundus Mescho, filius ejus, in regnum successit, quia jam vivente patre sororem tertii Ottonis imperatoris uxorem acceperat, de qua Kazimirum, id est Karolum, restauratorem Poloniae procrearat. Hic vero Mescho miles probus fuit, multaque gesta militaria, quae longum est dicere, perpetravit. Hic etiam propter patris invidiam vicinis omnibus extitit odiosus, nec, sicud pater ejus, vita vel moribus vel divitiis copiosus. Dicitur etiam a Bohemicis in colloquio per traditionem captus, et genitalia, ne gignere posset, corrigiis astrictus, quia rex Bolezlavus pater ejus similem eis injuriam fecerat, quum eorum ducem suumque avunculum excecaverat. Qui de captione quidem exivit, sed uxorem ulterius non cognovit. Sed de Meschone sileamus, et ad Kazimirum restauratorem Poloniae descendamus

18. De successione et dejectione Kazimiri post mortem patris.

Mortuo igitur Mescone, qui post obitum regis Bolezlavi parum vixit, Kazimirus cum matre imperiali puer parvulus remansit. Quae cum libere filium educaret, et pro modo femineo regnum honorifice gubernaret, traditores eam de regno propter invidiam ejecerunt, puerumque suum secum in regno quasi deceptionis obumbraculum tenuerunt. Qui cum esset adultus aetate et regnare coepisset, malitiosi veriti, ne matris injuriam vindicaret, in eum insurrexerunt eumque in Ungariam secedere coegerunt. Eo namque tempore sanctus Stephanus Ungariam gubernabat, eamque tunc primum ad fidem minis et blanditiis convertebat, qui cum Bohemicis, Polonorum infestissimis inimicis, pacem et amicitiam retinebat, nec eum liberum, quoadusque vixit, gratia dimittebat. Quo de hac vita migrante. Petrus Veneticus Ungariae regnum recepit, qui ecclesiam sancti Petri de Bazoario inchoavit, quam nullus rex ad modum inchoationis usque hodie consummavit. Hic Petrus etiam rogatus a Bohemicis; ne Kazimirum dimitteret, si cum eis amicitiam ab antecessoribus receptam retinere vellet, voce regali respondisse fertur: Si lex antiqua diffinierit, quod Ungarorum rex Bohemicorum ducis carcerarius fuerit, faciam quae rogatis. Et sic Bohemorum legationi cum indignatione respondens, eorumque amicitiam vel inimicitiam parvipendens, datis Kazimiro 100 equis totidemque militibus, qui eum secuti fuerant, armis et vestibus praeparatis eum honorifice dimisit, nec iter ei, quocumque vellet ire, denegavit. Kazimirus vero gratanter iter arripiens, ac in regionem festinanter Theutonicorum perveniens, aput matrem et imperatorem, quanto tempore nescio fuerit conversatus, sed in actu militari miles audacissimus extitit comprobatus. Sed paulisper eum cum matre requiescere permittamus, et ad desolationem et devastationem Poloniae redeamus.

19. De rehabitione regni Poloniae per Kazimirum, qui fuit monachus.

Interea reges et duces in circuitu Poloniam quisque de parte sua conculcabat, suoque dominio civitates quisque castellaque contigua vel applicabat vel vincendo terrae coaequabat. Et cum tantam injuriam et calamitatem ab extraneis Polonia pateretur, absurdius tamen adhuc et abhominabilius a propriis habitatoribus vexabatur. Nam in dominos servi, contra nobiles liberati, se ipsos in dominium extulerunt, aliis in servitio versa vice detentis, aliis peremptis uxores eorum incestuose honoresque sceleratissime rapuerunt. Insuper etiam a fide catholica deviantes, quod sine voce lacrimabili dicere non valemus, adversus episcopos et sacerdotes Dei seditionem inceperunt, eorumque quosdam gladio quasi dignius peremerunt, quosdam vero quasi morte dignos viliori lapidibus obruerunt. Ad extremum autem tam ab extraneis quam ab indigenis ad tantam Polonia desolationem est redacta, quod ex toto paene divitiis et hominibus est exacta. Eo tempore Bohemi Gneznen et Poznan destruxerunt, sanctique corpus Adalberti abstulerunt. Illi vero qui de manibus hostium evadebant, vel qui suorum seditionem devitabant, ultra fluvium Wysla in Mazoviam fugiebant, et tam diu civitates praedictae in solitudine permanserunt, quod in ecclesia sancti Adalberti martiris sanctique Petri apostoli sua ferae cubilia posuerunt. Quae plaga creditur eo toti terrae communiter evenisse, quod Gaudencius, sancti Adalberti frater et successor, occasione qua nescio, dicitur eam anathemate percussisse. Haec autem dixisse de Poloniae destructione sufficiat, et eis qui dominis naturalibus fidem non servaverunt ad correctionem proficiat. Kazimirus ergo apud Theutonicos aliquantulum conversatus magnamque famam ibi militaris gloriae consecutus, Poloniam se redire disposuit, illutque matri secretius indicavit. Quem cum mater dehortaretur, ne ad gentem perfidam et nondum bene christianam rediret, sed hereditatem maternam pacifice possideret, et cum etiam imperator eum remanere secum rogaret, eique ducatum satis magnificum dare vellet, proverbialiter utpote homo liberatus respondit: Nulla hereditas avunculorum vel materna justius vel honestius possidebitur quam paterna. Et assumptis secum militibus 500, Poloniae fines introivit, ulteriusque progrediens, castrum quoddam a suis sibi redditum acquisivit, de quo paulatim virtute cum ingenio totam Poloniam a Pomoranis et Bohemicis aliisque finitivis gentibus occupatam liberavit, eamque suo dominio mancipavit. Postea vero de Rusia nobilem cum magnis divitiis uxorem accepit, de qua filios quatuor unamque filiam regi Bohemiae desponsandam generavit. Nomina autem filiorum ejus haec sunt: Bolezlavus, Wladislaus, Mescho et Otto. Sed de Kazimiro quid egerit primitus pertractando finiamus, et postea de filiis, quis eorum primus, quisve posterius regnaverit ordinabilius edicamus.

20. De praelio comitis Meczzlavi cum Mazovitis.

Igitur eliberata patria et expugnata, profugatisque gentibus exterorum, non minor Kazimiro restabat hostilis profugatio suae gentis suorumque jure proprio subditorum. Erat namque quidem Meczzlaus nomine, pincerna patris sui Meschonis et minister; post mortem ipsius Mazoviae gentis sua persuasione princeps existebat et signifer. Erat enim eo tempore Mazovia Polonis illuc antea fugientibus, ut dictum, in tantum populosa, quod agricolis rura, animalibus pascua, habitatoribus, loca erant spatiosa. Unde Meczlavus in audacia suae militiae confisus, ymmo ambitione perniciosae cupiditatis excecatus, nisus est obtinere per praesumptionis audaciam, quod sibi non cedebat per jus aliquod vel naturam. Inde etiam in tantum superbiae fastum conscenderat, quod obedire Kazimiro rennuebat, insuper etiam ei armis et insidiis resistebat. At Kazimirus indignans servum patris ac suum Mazoviam violenter obtinere, sibique grave dampnum existimans et periculum, ni se vindicet, imminere, collecta pauca quidem numero manu bellatorum, sed assueta bellis, armis congressus, Meczslawo perempto, victoriam et pacem totamque patriam triumphaliter est adeptus. Ibi namque tanta caedes Mazovitorum facta fuisse memoratur, sicut adhuc locus certaminis et praecipitium ripae fluminis protestatur. Ipse etiam ibi Kazimirus ense caedendo nimis extitit fatigatus, brachia totumque pectus et faciem effuso sanguine cruentatus, et in tantum fugientes hostes solus est persecutus, quod mori debuit, a suis omnibus non adjutus, sed quidam non de nobilium genere, sed de gregariis militibus nobiliter opem tulit morituro, quod bene Kazimirus sibi restituit in futuro, nam et civitatem ei contulit, et eum dignitate inter nobiliores extulit. In illo enim certamine 30 acies ordinatas Masovienses habuerunt, Kazimirus vero vix tres acies bellatorum plenas habebat, quoniam, ut dictum est, tota Polonia paene deserta jacebat.

21. De praelio Kazimiri cum Pomoranis.

Hoc itaque praelio memorabiliter superato, Pomoranorum exercitui in auxilium Meczzlao venienti, Kazimirus cum paucis indubitanter obviam properavit. Nuntiatum namque prius illud ei fuerat, ipsosque in auxilium inimicis advenire praesciebat. Unde prudenter disposuit singulariter prius cum Mazoviensibus diffinire, postea facilius cum Pomoranis campum certaminis introire. Illa enim vice Pomorani quatuor legiones militum in arma ducebant, Kazimiri vero milites nec unam dimidiam adimplebant. Sed quid tamen? Cum perventum esset ad locum certaminis, Kazimirus, ut vir eloquens et peritus, in hunc modum suos milites cohortabatur: Ecce dies expectata primitus. Ecce finis de labore penitus! Superatis tot falsis christicolis, Jam securi pugnate cum discolis. Multitudo non facit victoriam, Sed cui Deus donavit suam gratiam. Mementote virtutis praeteritae Et labori vestro finem ponite.

His dictis, cum adjutorio Dei praelium introivit magnamque victoriam acquisivit. Dicitur quoque sanctam ecclesiam affectu magno pietatis honorasse, sed praecipue monachos sanctarumque monialium congregationes augmentasse, qui monasterio parvulus a parentibus est oblatus, ibi sacris litteris liberaliter eruditus.

22. De successione secundi Boleslay dicti Largi, Kazimirides.

Hiis igitur Kazimiri gestis memorabilibus praelibatis, aliisque compluribus sub silentio prae festinantia reservatis, vitae terminum finienti, finem terminemus et scribenti. Postquam itaque extremum vale Kazimirus mundo fecit, Bolezlavus ejus primogenitus, vir largus et bellicosus, Polonorum regnum rexit. Qui sua satis gesta gestis praedecessorum coaequavit, nisi quod quaedam eum ambitionis vel vanitatis superfluitas agitavit. Nam cum in principio sui regiminis et Polonis et Pomoranis imperaret, eorumque multitudinem ad castrum Gradec obsidendum innumerabilem congregaret, suae contumaciae negligentia non solum castrum non habuit, verum etiam Bohemorum insidias vix evasit, ac Pomoranorum dominium sic amisit. Sed non est mirum aliquantulum per ignorantiam oberarre, si contigerit postea per sapientiam quae neglecta fuerint emandare.

23. De conventione Bolezlavi cum duce Ruthenorum.

Non est igitur dignum probitatem multimodam et liberalitatem Bolezlavi secundi regis silentio praeterire, sed pauca de multis in exemplum regni gubernatoribus aperire. Igitur rex Bolezlavus secundus audax fuit miles et strennuus, hospitum susceptor benignus, datorque largorum largissimus. Ipse quoque, sicud primus Bolezlavus magnus, Ruthenorum regni caput, urbem Kygow praecipuam hostiliter intravit, ictumque sui ensis in porta aurea signum memoriae dereliquit. Ibi etiam quendam sui generis Ruthenum, cui permittebat regimen, in sede regali constituit, cunctosque sibi rebelles a potestate destituit. O pompa gloriae temporalis! O audacia fiduciae militaris! O magestas regiae potestatis! Rogatus itaque Bolezlavus largus a rege quem fecerat, ut obviam ad se veniret sibique pacis osculum ob reverentiam suae gentis exhiberet, Polonus quidem hoc annuit, sed Ruthenus dedit quod voluit. Computatis namque Largi Bolezlavi passibus equinis de statione ad locum conventionis, totidem auri marcas Rhutenus posuit. Nec tamen equo descendens, sed barbam ejus subridendo divellens, osculum ei satis pretiosum exhibuit

24. De delusione Bohemorum contra Bolezlaum Largum.

. Contigit eodem tempore Bohemorum ducem cum tota suorum virtute militum Poloniam introisse, eumque transactis silvarum condensis, in quadam planitie satis apta certamini consedisse. Quo audito, Bolezlavus impiger hostibus obviam properavit, eosque properans, transgyrando viam qua venerant obsidens, interclusit. Et quia plurima pars diei praeterierat, suosque properando fatigaverat, sequenti die se venturum ad praelium per legatos Bohemis intimavit, eosque ibidem residere nec se diutius fatigare magnis precibus exoravit. Antea quidem exeuntes, inquit, de silva, sicut lupi capta praeda famelici, silvarum latebras, absente pastore, impune solebatis penetrare, modo vero, praesente cum venabulis venatore canibusque post vestigia dissolutis, non fuga nec insidiis, sed virtute poteritis detensa retiacula devitare. At contra Bohemorum dux versuta calliditate Boleslavo remandavit, indignum esse tantum regem ad inferiorem declinare, sed die crastina, si filius est Kazimiri, sit paratus ibidem Bohemorum servitium expectare. Bolezlaus vero, ut se filium ostenderet Kazimiri, ibi stando Bohemorum fallaciae satisfecit. Sed die jam postera mediante, Polonorum castra ab exploratoribus nunciatur, quod a Bohemis nocte praecedenti fuga, non praelium ineatur. In eadem hora Bolezlavus delusum se dolens, acriter eos per Moraviam fugientes persequitur, captisque pluribus ac peremptis, quia sic evaserant, sibimetipsi dedignando revertitur. Adnectendum est etiam narrationi, quae causa fere totum de Polonia loricarum usum abolevit, quas antiquitus magni Bolezlavi regis exercitus ingenti studio frequentavit.

25. De victoria Bolezlavi Largi contra Pomoranos.

Contigit namque Pomoranos ex subito Poloniam invasisse, regemque Bolezlavum ab illis remotum partibus hoc audisse. Qui cupiens animo ferventi de manu gentilium patriam liberare, collecto nondum exercitu, debuit antecedens inconsulte mimium properare. Cumque ventum esset ad fluvium, ultra quem turmae gentilium residebant, non ponte requisito vel vado luricati milites ei armati sed profundo gurgiti se credebant. Pluribus itaque loricatorum ibi praesumtuose submersis, loricas reliqui superstites abjecerunt, transmeatoque flumine, quamvis dampnose, victoriam habuerunt. Ex eo tempore loricis Polonia dissuevit, et sic expeditior hostem quisque invasit, tutiorque flumen objectum sine pondere ferri transmeavit.

26. De liberalitate et largitate Bolezlavi, et de quodam paupere clerico.

Item unum memorabile secundi Bolezlavi factum liberalitatis eximiae non celabo, sed ad imitationis exemplum successoribus intimabo. In civitate Cracoviensi quadam die Largus Bolezlavus ante palatium in curia residebat, ibique tributa Ruthenorum aliorumque vectigalium in tapetis strata prospectabat. Contigit ibidem clericum quendam pauperem et extraneum affuisse tantique thezauri magnitudinem perspexisse. Qui cum ammiratione tantae pecuniae illuc occulis inhiaret, suamque miseriam cogitaret, cum ingenti gemitu suspiravit. Bolezlavus autem rex, ut erat ferus, audiens hominem miserabiliter gemivisse, et existimans aliquem camerarios percussisse, iratus sciscitatur, qui fuerit ausus sic gemere, vel quis praesumpserit ibi quempiam verberare. Tunc ille miser clericus tremefactus, maluisset umquam pecuniam se vidisse, quam ea de causa regis curiam introisse. Sed cur miser clericelle latitas? Cur indicare, gemivisse te, dubitas? Gemitus iste totam tristitiam conculcabit, Suspirium istud magnam tibi letitiam generabit.

Noli, large rex, noli miserum clericellum prae timore diutius anchelare, sed festina tuo thezauro ejus humeros honerare. Igitur interrogatus a rege clericus, quid cogitasset cum sic lacrimabiliter suspirasset, cum tremore respondit: Domine rex, meam miseriam meamque paupertatem, vestram gloriam vestramque majestatem considerans, felicitatem infortunio dispariliter, comparando, prae doloris magnitudine suspiravi. Tunc rex largus ait: Si propter inopiam suspirasti, Bolezlavum regem paupertatis solatium invenisti. Accede itaque ad pecuniam quam miraris, et sit tuum quantumque uno honere tollere conaris. Et accedens ille pauperculus, auro et argento cappam suam tantum implevit, quod ex nimio pondere rupta fuit, et eadem pecunia visum cepit. Tunc rex largus de collo suo pallium extraxit, illudque clerico pauperi pro sacco pecuniae porrexit, eumque juvans melioribus honoravit. In tantum enim clericum auro et argento rex largus honeravit, quod sibi collum dissolvi clericus, si plus poneret, exclamavit.

Rex fama vivit, didatus pauper obivit.

27. De exilio Bolezlavi Largi in Ungariam.

Ipse quoque Salomonem regem de Ungaria suis viribus effugavit, et in sede Wladislaum, sicut eminentem corpore sic affluentem pietate, collocavit. Qui Wladislaus ab infantia nutritus in Polonia fuerat, et quasi moribus et vita Polonus factus fuerat. Dicunt talem nunquam regem Ungariam habuisse, neque terram jam post eum fructuosam sic fuisse. Qualiter autem rex Bolezlavus de Polonia sit ejectus, longum existit enarrare, sed hoc dicere licet, quod non debuit christianus in christianos peccatum quodlibet corporaliter vindicare. Illud enim multum sibi nocuit, cum peccato peccatum adhibuit, cum pro traditione pontificem truncationi membro rum adhibuit. Neque enim traditorem episcopum excusamus, neque regem vindicantem sic se turpiter commendamus, sed hoc in medio deferamus, et ut in Ungaria receptus fuerit disseramus.

28. De susceptione Bolezlavi per Wladislavum regem Ungariae.

Non eum recipit, velut extraneum vel hospitem vel par parem recipere quisque solet, sed quasi miles principem vel dux regem vel rex imperatorem recipere jure debet. Bolezlavus Wladislavum suum regem appellabat, Wladislaus se per eum esse regem cognoscebat.

In Bolezlavo tamen unum ascribendum est vanitati, quod ejus pristinae multum obfuit probitati; Nam cum regnum alienum fugitivus introire, Cumque nullus rusticorum fugitivo obediret, obviam ire Bolezlavo Wladislavus, ut vir humilis, properabat, eumque propinquantem eminus equo descendens ob reverentiam expectabat. At contra Bolezlavus humilitatem regis mansueti non respexit, sed in pestiferae fastum superbiae cor erexit. Hunc, inquit, alumpnum in Polonia educavi, hunc regem in Ungaria collocavi. Non decet eum me ut aequalem venerari, sed equo sedentem ut quemlibet de principibus osculari. Quod intendens Wladislavus aliquantulum aegre tulit, et ab itinere declinavit, ei tamen servitium per totam terram fieri satis magnifice commendavit. Postea vero concorditer et amicabiliter inter se sicut fratres convenerunt. Ungari tamen illud altius et profundius in corde notaverunt, unde magnam sibi Ungarorum invidiam cumulavit, indeque citius extrema dies eum, ut aiunt, occupavit.

29. De filio ejusdem Bolezlavi Mescone tertio .

Habuit autem unum filium rex Bolezlavus nomine Meschonem qui majoribus non esset inferior probitate, ni Parcarum invidia puero vitale filum interrumperet pubescenti jam aetate. Illum enim puerum rex Ungarum Wladislavus mortuo patre nutriebat, eumque loco filii parentis gratia diligebat. Ipse nimirum puer coaetaneos omnes et Ungaros et Polonos honestis moribus et pulcritudine superabat, omniumque mentes in se futuri spe dominii signis evidentibus provocabat; unde placuit patruo suo Wladislavo duci puerum in Poloniam sinistro alite revocare, eumque Ruthena puella fatis invidentibus uxorare. Uxoratus ergo adolescens imberbis et formosus sic morose, sic sapienter se habebat, sic antiquum morem antecessorum gerebat, quod affectu mirabili toti patriae complacebat. Sed fortuna, rebus secundis mortalium inimica, in dolorem gaudium commutavit, et spem probitatis et florem aetatis amputavit. Aiunt enim quosdam aemulos, timentes ne patris injuriam vindicaret, veneno puerum bonae indolis peremisse, quosdam vero qui cum eo biberunt vix mortis periculum evasisse. Mortuo autem puero Meschone, tota Polonia sic lugebat, sicut mater unici mortem filii. Nec illi solummodo quibus notus erat, lamentabantur, verum etiam illi qui nunquam eum viderant lamentando feretrum mortui sequebantur. Rustici quippe aratra, pastores peccora deserebant, artifices studia, operatores opera prae dolore Meschonis postponebant; parvi quoque pueri et puellae, servi insuper et ancillae, Meschonis exequias lacrimis et suspiriis celebrabant. Ad extremum misera mater, cum in urna puer plorandus conderetur, una hora, quasi mortua, sine vitali spiritu tenebatur, vixque post exequias ab episcopis ventilabris et aqua frigida suscitabatur. Nullius enim regis vel principis exitium apud etiam barbaras nationes tam diutino moerore legitur conclamatum, nec exequiae tethrarcharum magnificorum ita lugubres celebrantur, nec anniversarium caesaris ita fuerit cantu lugubri celebratum. Sed de moestitia pueri sepulti sileamus, et ad laetitiam regnaturi pueri veniamus.

30. De uxoratione Wladyslavi, patris tertii Boleslavi.

Mortuo itaque rege Bolezlavo, aliisque fratribus defunctis, Wladislavus dux solus regnavit, qui filiam Wratislavi Bohemici regis nomine Juditham uxorem accepit, quae filium ei tertium Bolezlavum peperit, de quo nostra intentio titulavit, ut tractatio quae sequitur intimabit. Nunc vero, quia succincte per arborem a radice derivando transivimus, ad inserendum cathalogo ramum pomiferum et stilum et animum applicemus. Erant enim futuri pueri parentes adhuc carentes sobole, jejuniis et orationi instantes, largas pauperibus elemosinas facientes, quatenus omnipotens Deus, qui steriles matres facit in filiis laetantes, qui baptistam contulit Zachariae, et vulvam aperuit Sarae, ut in semine Abrabae benediceret omnes gentes, talem filium daret eis heredem, qui Deum timeret, sanctam ecclesiam exaltaret, justitiam exerceret, ad honorem Dei et salutem populi regimen Poloniae detineret. Haec incessanter illis agentibus, accessit ad eos Franco Poloniensis episcopus consilium salutare donans, eis sic inquiens: Si quae dixero vobis devotissime compleatis, vestrum desiderium procul dubio fiet vobis. Illi vero libentissime de tali causa pontificem audientes, atque magna se facturos spe sobolis promittentes, rem dicere quantocitius exorabant. Ad haec praesul: Est, inquit, quidam sanctus in Galliae finibus contra austrum juxta Massiliam, ubi Rodanus intrat mare-- terra Provincia, et sanctus Egidius nominatur--, qui tanti meriti apud Deum existit, quod omnis qui in eo devotionem suam ponit et memoriam ejus agit, si quid ab eo petierit, indubitanter obtinebit. Ad modum ergo pueri ymaginem auream fabricate, regalia munera praeparate, eaque sancto Egidio mittere festinate. Nec mora, puerilis ymago cum calice de auro purissimo fabricatur, aurum, argentum, pallia, sacrae vestes praeparantur, quae per legatos fideles in Provinciam cum hujusmodi litteris deferrentur:

Epistola Wladislai ad sanctum Egidium et ad monachos.

Wladislaus, Dei gratia dux Poloniensis, et Juditha, legitima conjux ejus, O. venerabili abbati Sancti Egidii cunctisque fratribus humillimae devotionis obsequium. Audita fama, quod sanctus Egidius praerogativae pietatis praemineat dignitate, et quod promptus sit adjutor, sibi data divinitus potestate, pro spe sobolis munera sibi nostrae devotionis offerimus, vestrasque sanctas orationes in auxilium nostrae petitionis humiliter imploramus.

31. De jejuniis et orationibus pro nativitate tertii Bolezlavi .

Perlectis itaque litteris et muneribus receptis, abbas et fratres mittenti munera retulerunt, et triduanum jejunium cum letaniis et orationibus peregerunt, divinae majestatis omnipotentiam obsecrantes, quatenus devotionem fidelium praesentialiter sibi tanta mittentium multoque plura voventium adimpleret, unde gloriam sui nominis apud gentes incognitas exaltaret, atque famam Egidii sui famuli longe lateque dilataret. Euge, serve Dei, caput hujus materiei Perfice servorum quae poscunt vota tuorum! Pro puero puerum, pro falso perfice verum; Confice carnalem, retinens tibi materialem. Quid plura? Necdum jejunium a monachis in Provincia complebatur, et jam mater in Polonia de concepto filio laetabatur. Nondum inde legati discedebant, et jam monachi dominam eorum concepisse praedicebant. Unde missi domum citius et alacrius remeantes, et praesagium monachorum certum esse probantes, de concepto filio fiunt laeti, sed de voto laetiores erunt facti

EXPLICIT PRIMUS LIBER.

LIBER SECUNDUS.

INCIPIT EPISTOLA.

Domino Paulo, Dei gratia Poloniensi reverendae discretionis episcopo, suoque cooperatori immittendae religionis Michaeli cancellario, modici dispensator obsonii paternae venerationis ac debitae servitutis obsequium.

Meditanti mihi de plurimis, injecit se vestrae recordatio largissimae karitatis vestraeque fama longe lateque diffusa vobis collatae divinitus sapientiae ac humanitus probitatis. Sed quia plerumque capax mentis intentio concipit, quae tarda loquendi facultas non exprimit, bonae voluntatis intentio sufficiat pro loquela. Nam cum facit quis quod potest, tunc injuste fit querela. Verumptamen ne tantorum virorum gloriam, tamque religiosorum memoriam praelatorum silentio praeterire videamur, eorum laudibus insistendo quasi guttam de fonticulo comportare Tyberinis gurgitibus innitamur. Licet enim quod perfectum est non possit naturaliter augmentari, ratio tamen non prohibet illud scriptis laudumque praeconiis venerari. Nec indecens in picturis aliquis judicatur, si speciosis coloribus pro varietate operis niger color misceatur. In mensa quoque regum saepe quoddam vile praesentatur edulium, quo deliciarum propellatur cottidianarum fastidium. Insuper etiam formica, cum sit camelo quantitate corporis animal inaequale, opus tamen suum exercet studiose, suis viribus coaequale. Quarum exemplo rerum inductus, balbutientis more puerilia verba formare conor, in laudem virorum per se laudabilium adhibita sine laude, vel in praeconium Israhelitarum veraciter sine fraude; quorum vita laudabilis, doctrina perspicabilis, mores imitabiles, praedicatio salutaris, quorum sapientia, bicipite philosophiae monte derivata, condensa silvarum Poloniae sic sagaciter illustrant, ne prius triticeum fidei semen in terram humani cordis incultam spargant, donec inde spinas et tribulos verbi divini ligonibus radicitus exponant, similes existentes homini patri familias, scienti de thesauro proferre nova et vetera, vel Samaritano, vulnerati plagas alliganti vinumque desuper et oleum infundenti; qui triticum quoque conservis fideliter distribuunt ad mensuram, et talentum non abscondunt, sed dividunt ad usuram. Sed cur mutus fari nititur de facundis, vel ingenii puer parvi cur implicat se tam profundis? Parcat tamen ignorantiae, parcat et benivolentiae, magni patres vestrae discretio sanctitatis, nec perpendat quid vel quantumlibet sui laboris offeri, sed quid captat nostrae desiderium facultatis. Nam cum potenti pauper amicus quantumlibet sui laboris minimum amministrat, non donum sed dantis affectum perpendens, illud recipere magno pro munere non recusat. Igitur opusculum, almi patres, stilo nostrae pusillanimitatis ad laudem principum et patriae nostrae pueriliter exaratum suscipiat et commendet excellens auctoritas et benivolentia vestrae mentis quatenus Deus omnipotens bonorum temporalium et aeternorum vos amplificet incrementis.

Explicit epistola.

INCIPIT SECUNDUS LIBER

Natus igitur puer Bolezlavus in die festo sancti Stephani regis fuit. Mater ejus vero subsequenter infirmata, nocte dominicae nativitatis occubuit. Quae mulier in pauperes et captivos ante diem praecipue sui obitus opera pietatis exercebat, et multos christianos de servitute Judeorum suis facultatibus redimebat. Illa mortua, Wladizlavus dux, quia homo gravis aegerque pedibus erat, et aetate parvulum habebat, sororem imperatoris tertii Henrici, uxorem prius Salemonis Ungariae regis, in matrimonium desponsavit, de qua nullum filium sed tres filias procreavit, una quarum in Rusia viro nupsit, una vero suum sacro velamine caput texit, unam autem suae gentis quidam sibi counivit. Sed ne tanti pueri parentem nudo sermone transeamus, aliquo eum ornamento militiae vestiamus. Igitur Polonorum dux Wladizlavus Romanorum imperatori maritali connubio counitus, de Pomoranis, succurrentibus suis, castrum eorum obsidendo triumphavit, eorumque contumaciam suis sub pedibus conculcando annulavit, ejusque victoriae gaudium Dei genitricis assumptio generavit. Quibus victis, civitates eorum et municipia infra terram et circa maritima violenter occupavit, suosque vastaldiones et comites in locis principalibus et munitioribus ordinavit. Et quia perfidiae paganorum omnino voluit insurgendi fiduciam amputare, suosmet praelatos jussit nominato die in hora constituta omnes in meditullio regni munitiones concremare. Quod ita factum fuit. Nec sic tamen gens rebellis edomari potuit. Nam quos Setheus eis praefecerat, qui tunc militiae princeps erat, partim pro eorum noxa peremerunt, nobiliores vero, discretius et honestius se habentes, vix amicorum assensu fugerunt.

2. De bello cum Pomeranis.

At Wladislavus dux, illatae suis injuriae reminiscens, cum forti manu terram eorum ante quadragesimam introivit, ibique jejunii plurimum adimplevit. Expleta itaque ibi jejunii parte quam plurima, Stetin, urbem terrae pepulosiorem et opulentiorem, ex inproviso intravit, indeque praedam inmensam et captivos innumerabiles congregavit. Cumque jam cum sua praeda nichil dubitans remearet, jamque securus sui regni finibus propinquaret, Pomorani subito subsequentes eum super fluvium Nacla invaserunt, bellumque cum eo pridie palmarum cruentum et luctuosum partibus utrisque commiserunt. Illud enim proelium hora quasi diei tertia est inceptum, vespertino vero crepusculo difinitum. Pomorani tandem pro munitione noctis caliginem induerunt, Poloni vero campum victoriae Drzu vocabulo tenuerunt. In dubio enim pependit, utrum christianorum lues an paganorum ibi extiterit. Quod flagellum Deus, ut credimus, omnipotens in transgressoribus observantiae quadragesimalis ad correctionem exercuit, sicut quibusdam postea de ipso liberatis periculo revelavit. Et quia luctuosa et dampnosa, sicut dictum est, victoria multis erat, diesque dominicae resurrectionis imminebat, vicit ratio redeundi consilium dantium persequendi.

3. Obsidio castri Nakiel

Itemque de Bohemia tribus aciebus in auxilium evocatis, Pomoraniam invadit Wladislavus circa sancti solempnia Michaelis. Ibique castrum Nakyel obsidentibus inaudita mirabilia contingebant, quae singulis eos noctibus armatos et quasi in hostes pugnaturos terroribus agitabant. Cumque talem delusionem diutius paterentur, et quidnam illud esset vehementius mirarentur, una nocte pavore solito concitati, longius a castris exeuntes, nocturnas umbras quasi palpitantes, delusi hostium vicissitudine, sequebantur; interim vero oppidani properanter de propugnaculis descenderunt, eorumque machinas partemque stationis combusserunt. Itaque Poloni cum se nichil profecisse nec se bellum invenisse conspicerent, et cum magna pars exercitus, praesertimque Bohemi, victualia non haberent, incassum labore consumpto redierunt. Sicque Pomorani contra Poloniam paulatim in superbia sunt erecti per puerum Martis, quem chalamo pingimus, extirpandi. Sed ne laetam exenterare materiam videamur, malorum invidiam potius quam detractionis infamiam patiamur. Nec absurdum ullatenus ulli discreto videatur, si in hac hystoria cum legitimo concubinae filius inducatur. Nam in hystoria principali duo filii Abrahae memorantur, sed ab invicem a patre pro discordia separantur, ambo quidem de patriarchae semine procreati, sed non ambo jure patrimonii coaequati.

4. De Zbigneo rebelli.

Igitur Zbignevus, a Wladislavo duce de concubina progenitus, in Cracoviensi civitate adultus jam aetate litteris datus fuit, eumque noverca sua in Saxoniam docendum monasterio monialium transmandavit. Eo tempore Setheus palatinus comes, vir sapiens nobilis et formosus erat, sed avaritia excecatus, multa crudelia et inportabilia exercebat. Alios scilicet vili occasione transvendebat, alios de patria propellebat, ignobiles vero nobilibus praeponebat.

Unde multi sua sponte, non coacti fugiebant. Quia idem sese pati sine culpa metuebant. Sed qui prius fugitivi, per diversa vagabantur, Brethizlavi ducis consilio in Bohemia congregantur. Sicque Bohemorum calliditate quosdam pretio conduxerunt, qui Zbigneum furtim de claustro monialium extraxerunt. Recepto ergo Zbigneo, in Bohemia fugitivi legationem in haec verba comiti mittunt nomine Magno Wrotislavensi: Nos quidem, comes Magne quoquomodo Zethei contumelias in exilio positi toleramus, sed tibi, Magne, cui nomen ducatus est plus dedecori quam honori, lacrimabiliter condolemus, cum laborem honoris, nec honorem habeas, cum pristaldis Zethei dominari non audeas; sed si jugum servitutis de cervice volueris excutere, festina puerum quem habemus in clipeum defensionis recipere. Et hoc totum dux Bohemicus suggerebat, qui libenter discordiam inter Polonos seminabat. Hoc audito, Magnus diu inprimis haesitavit, sed communicato consilio majoribus et laudato, verbis eorum recipiens acquievit. Pro quo facto Wladislavus, Pater ejus contristatur, Sed Zetheus cum regina Multo magis conturbatur. Igitur legatum Magno Wratislaviensisque magnatibus regionis transmiserunt, sciscitantes quid hoc esset, quod Zbignevum cum fugitivis sine patris imperio recepissent, si rebelles existere vel obedire sibi vellent. Ad haec Wratislavienses unanimiter responderunt, non se patriam Bohemicis vel alienis nationibus tradidisse, sed domini ducis filium suosque fugitivos recepisse, seseque vel domino duci legitimoque filio suo Bolezlavo in omnibus et per omnia fideliter obedire, sed Setheo suisque malis operibus modis omnibus contraire. Populus autem legatum lapidare volebat, quia Sethei partes falsis ambagibus defendebat. Unde multum Wladislavus indignatus, Et Setheus ira nimis inflammatus, Wladislavum Ungariae regem et Brethislavum Bohemiae ducem in auxilium sibi contra Wrathislavienses mandaverunt, unde plus dedecoris et dampni quam honoris et proficui habuerunt. Nam Setheum rex Wladislavus vinctum secum in Ungariam transportasset, ni pro salute cum parvulo Bolezlavo transfugisset. Cumque nichil virtute contra Wrathislavienses potuissent proficere, quia sui contra suos bellum gerere noluissent, pacem invitus cum filio pater fecit, eumque tunc primum suum filium appellavit. Reversus interim de Polonia, quo fugerat Setheus, majores inter eos callide promissis et muneribus attemptabat, eosque, paulatim in partem inflectebat. Ad extremum vero pluribus inflexis cum exercitu dux Wladislavus ad urbem Wratislaviensem accedebat, jamque castra sibi reddita per circuitum obtinebat; Zbigneus vero videns sibi proceres intus et extra defecisse, durum intelligens se contra stimulum calcitrasse, vulgi fidei vitaeque suae diffidens, de nocte fugit, fugiensque castrum Crusvicz, militibus opulentum, ab oppidanis receptus introivit.

5. Castro Cruszwic expugnato et deleto.

At pater dolens eum impune sic evasisse, Crusvicienses eumque contra se ipsum recepisse, cum eodem exercitu Zbignevum fugientem prosequitur, totisque viribus Crusviciense castrum aggreditur. Zbignevus vero convocata multitudine paganorum, habensque septem acies Crusviciensium, exiens de castro cum patre dimicavit, sed justus judex inter patrem et filium judicavit. Ibi namque bellum plus quam civile factum fuit, ubi filius adversus patrem, et frater contra fratrem arma nefanda tulit. Ibi, spero, miser Zbignevus paterna maledictione quod futurum erat promeruit; ibi vero Deus omnipotens Wladislavo duci misericordiam tantam fecit, quod innumerabilem de hostibus multitudinem interfecit, et de suis sibi paucissimos mors ademit. Tantum enim humani cruoris sparsum fuit, tantumque cadaverum in lacum castello contiguum corruit, quod ex eo tempore piscem illius aquae comedere quisque bonus christianus exhorruit. Sicque Crusvicz, divitiis prius et militibus opulentum, ad instar paene desolationis est redactum. Igitur Zbigneus in castrum fugiens cum paucissimis liberatus, utrum vitam perdat an membrorum aliquod est incertus. At pater juventutis stultitiam non ulciscens, ne paganis dubitans vel alienis gentibus adhaereret, unde magis periculum immineret, pro vitae membrorumque salute quaesita fide concessa, secum illum in Mazoviam transportavit, eumque carcere in castro Sethei aliquando tempore maceravit. Postea vero in consecratione Gneznensis ecclesiae interventu episcoporum eum et principum advocavit, eorumque precibus gratiam quam perdiderat acquisivit.

6. Miraculum de sancto Adalberto.

Et quoniam ecclesiae mentio Gneznensis in hoc fieri forte contigit, non est dignum praeterire miraculum quod in vigilia dedicationis pretiosus martir Adalbertus et paganis et christianis ostenderit. Accidit autem eadem nocte, in quoddam castrum Polonorum quosdam traditores ejusdem castri Pomoranos sursum funibus recepisse, eosque receptos in propugnaculis diem crastinum ad oppidanorum perniciem expectasse. Sed ille qui semper vigilat, numquam dormitabit, oppidanos dormientes sui militis Adalberti vigilantia custodivit, et paganos in insidiis christianorum vigilantes armorum terror spiritualium agitavit. Apparuit namque quidam super album equum Pomoranis armatus, qui gladio eos extracto territabat, eosque per gradus et solium castri praecipites agitabat. Sicque procul dubio castellani, clamoribus paganorum et tumultibus excitati, defensione gloriosi martiris Adalberti, ab imminenti sunt mortis periculo liberati. Haec ad praesens de sancto dixisse sufficiat, et ad intervallum superius nostrae stilus intentionis incipiat.

7. De divisione regni inter utrumque filium.

Igitur Gneznensi basilica consecrata et Zbignevo gratia patris impetrata, Wladislavus dux ambobus filiis suum exercitum commendavit, et in Pomoraniam eos in expeditionem delegavit. Illi autem abeuntes, et quale nescio consilium capientes, inperfecto negocio ex itinere redierunt. Unde pater nescio quid suspicans, confestim inter eos regnum dimisit, sed de manu tamen sua sedes regni principales non dimisit. Sed quid in divisione cuique contigerit, enumerare nobis imminet honerosum, neque multum hoc audire vobis fuerit fructuosum.

8. Ulterior hujus divisionis dispositio.

Interrogatus autem pater principibus, quis eorum excellentius emineret in legationibus mittendis et suscipiendis, in exercitu convocando et conducendo, et in tanti regni dispensatione multimoda, sic respondisse fertur: Meum quidem est, ut hominis senis et infirmi regnum inter eos dividere, ac de praesentibus judicare; sed alterum alteri praerogare, vel probitatem et sapientiam eis dare, non est meae facultatis, sed divinae potestatis. Hoc autem unum cordis mei desiderium vobis possum aperire, quod discretiori ac probiori in terrae defensione et hostium inpugnatione volo vos omnes post mortem meam unanimiter obedire. Interim vero, sicut divisum eis regnum, partem suam quisque retinet. Post obitum quidem meum Zbigneus cum hoc quod habet Mazoviam simul habeat, Bolezlavus vero, legitimus filius meus, in Wratislaw et in Cracovia et in Sandomir sedes regni principales obtineat. Ad extremum autem, si ambo probi non fuerint, vel si forte discordiam habuerint. Ille qui externis nationibus adhaeserit Et eas in regni destructionem induxerit, Privatus regno, patrimonii jure careat; Ille vero solium regni lege perhenni possideat Qui honori terrae melius et utilitati provideat. Facta autem, ut dictum est, regni divisione, habitaque patris luculenta satis oratione, puerorum quisque suam regni portionem visitavit, eorum vero pater semper in sua Mazovia libentius habitavit.

9. De aetate puerili Boleslai.

Interim ne sit alicui aliquatenus admirandum, si quid scripserimus de Bolezlavi pueritia memorandum. Non enim, sicut assolet plerumque lascivia puerilis, ludos inanes sectabatur, sed imitari strennuos actus ac militares, in qua puer poterat, nitebatur. Et quamvis sit puerorum nobilium in canibus et in volucribus delectari, plus tamen solebat Bolezlavus adhuc puerulus in militia gratulari. Nondum enim equum ascendere vel descendere suis viribus praevalebat, et jam invito patre, vel aliquotiens nesciente, super hostes in expeditionem dux militiae praecedebat.

10. Zeczech et Boleslaus Moraviam vastaverunt.

Nunc vero quoddam ejus initium puerilis militiae depingamus, et sic paulatim de minoribus ad majora transcendamus. Sicut notum est, dux Wladislavus, senio gravis et aetate, Setheio palatino comiti suum exercitum committebat, eumque pugnaturum vel terras hostium vastaturum delegabat. Unde cum esset Moravium invasurus, ivit cum eo puerulus solo nomine pugnaturus. illa vice partem Moraviae maximam destruxerunt, indeque praedam multam et captivos adduxerunt, ac sine belli discrimine vel itineris redierunt,

11. Bolezlavus puer interfecit aprum.

Multa possem de audacia hujus pueri scriptitare. Nisi tempus jam instaret ad summam operis properare. Tamen quoddam in occulto non permittam latitare, Cum sit dignum ad exemplum probitatis rutilare. Quadam vice puer Martis ad gentaculum in silva residens, aprum immanem transeuntem ac densitatem silvae subeuntem vidit, quem statim de mensa surgens, assumpto venabulo subsecutus, sine comite vel cane praesumptuosus invasit. Cumque ferae silvestri propinquasset, et jam ictum in ejus gutture vibrare voluisset, ex adverso quidam miles ejus occurrit, qui vibratum ictum retinuit, et venabulum ei auferre voluit. Tum vero Boleslavus ira, immo audacia stimulatus, geminum duellum mirabiliter, humanum scilicet et ferinum, singulariter superavit. Nam et illi venabulum abstulit, et aprum occidit. Ille vero miles postea cur hoc fecerit requisitus, se nescivisse quid egerit est professus, et ob hoc tamen est ab ejus gratia longo tempore sequestratus. Ille vero puer inde rediit fatigatus, et vix tamen vires obtinuit ventilatus.

12. Bolezlavus ursum interfecit.

Aliud quoque factum ejus puerile huic simile non tacebo, quamvis noverim quia aemulis non per omnia complacebo. Idem puer cum paucis in silva deambulans, in eminentiori loco forte constitit, ac deorsum huc illucque contemplans, ursum ingentem cum ursa colludentem prospexit. Quo viso, statim aliis prohibitis in planitiem descendit, ac solus et intrepidus equo sedens cruentas feras adivit, ursumque contra se conversum brachiis erectis venabulo perforavit. Quod factum satis fuit illic astantibus ammirandum, et non videntibus pro tanta audacia pueri recitandum.

13. Bolezlavus in hosticum procurrit.

Interea Boleslavus, martialis puer, viribus et aetate crescebat, nec, ut assolet aetas puerilis, luxui vel vanitatibus intendebat, sed ubicumque hostes praedas agere sentiebat, illuc impiger cum coaequaevis juvenibus properabat, et plerumque furtim cum paucis teram hostium introibat, villisque combustis captivos et praedam adducebat. Jam enim ducatum Wratislavensem, puer aetate, senex probitate retinebat, necdum tamen militare gaudium attingebat. Unde quia spes in eo juvenis bonae indolis pullulabat, jamque magnum in eo gloriae signum militaris apparebat, omnes eum principes diligebant, quia futurum in eo magnum aliquid perpendebant.

14. Bolezlavus Pomoranos oppugnat.

Idem vero puerulus, Martis prole progenitus, quadam vice super Pomoraniam equitavit, ubi jam evidentius famam sui nominis propalavit. Namque castrum Mezyrtecze tantis viribus obsedit, tantoque impetu assultavit quod paucis diebus oppidanos deditionem facere coartavit. Ibi quoque dapifer Woyslavus in vertice tale signum audaciae comparavit, quo vix eum extractis ossibus operatio sagax medici liberavit.

15. Quomodo bellum gesserit in Pomorania.

Inde regressus quieti militum aliquantulum indulsit, eosque statim illuc puer laboriosus reduxit. Qui regionem barbarorum subjugare concupiscens, praedas agere prius vel incendia facere non conatur, sed eorum munitiones vel civitates obtinere vel destruere meditatur. Igitur gressu concito quoddam nobile satis ac forte castrum obsessurus invasit, quod tamen ejus primum impetum non evasit, unde praedam multam et captivos egit, bellatores vero sententiae bellicae redegit Et quo magis amari debuit, eo sibi majorem invidiam cumulavit et inimicorum insidias ad suum interitum provocavit.

16 Machinationes Zethei.

Interea namque Zetheus multas, ut ferunt, ipsis pueris insidias praetendebat, ac paternum animum ab affectu filiorum multis machinationibus avertebat. In castellis etiam puerorum partibus deputatis aut sui generis aut inferioris, quibus dominarentur, comites vel pristaldos praeponebat, eosque pueris inobedientes existere versuta calliditate commovebat. Ambobus siquidem fratribus infestus insidiator existebat, sed magis tamen Bolezlavum legitimum et acrem animo, post patrem regnaturum, suo infortunio metuebat. Ipsi vero fratres jusjurando se conjunxerat et inter se signum fecerant. quod, si Zetheus eorum alteri machinaretur insidias, alter alteri subvenire cum totis viribus suis nullius morae pateretur inducias. Contigit autem, nescio vel calliditate vel rei veritate, ducem Wladislavum Bolezlavo puero mandavisse, se Bohemos in Poloniam introituros, praedam facturos ab exploratoribus audivisse, quapropter oporteret eum ad locum citissime determinatum properare, et comites sui ducatus, quos Zetheus praefecerat et in quibus puer nullatenus confidebat, in auxilium advocare. Puer vero paternis jussionibus credulus, ad locum constitutum cum suis collateralibus festinus nichilque dubitans incedebat, sed cum eo tamen comes Woyslavus, cui erat commissus, non pergebat. Unde unus ad alium invicem susurrantes, utpote signum traditionis suspicantes: Non es, inquientes, sine causa periculi, quod pater tuus te praecepit ad locum solitudinis ambulare, et insidiantes vitae tuae Zethei familiares et amicos illuc in auxilium advocare. Scimus enim et certi sumus, quia Zetheus totam progeniem teque maxime nititur, ut heredem regni, modis omnibus abolere, solusque totam sub manu sua captam Poloniam retinere, insuper etiam Woyslavus comes, cui commissi sumus, qui propinquus est Zetheo, nobiscum procul dubio advenisset, ni machinamentum aliquod nobis fieri cognovisset. Unde necesse est, citissime nos consilium aliquod invenire, quo possimus istud periculum nobis imminens praeterire. His dictis, puer Bolezlavus vehementissime metuebat, totusque sudore manantibus affluebat. Accepto itaque convenienti satis consilio, secundum ingenium puerile velucitus ad Zbignevum, ut ad se cum suis quantocitius in auxilium properaret, cum signo constituto transmiserunt, ipsique statim ad urbem Wratislaviensem, ne praeoccuparetur ab insidiatoribus aemuli redierunt. Regressus ergo puer Boleslavus, imprimis majores et seniores civitatis deinde totum populum in concionem advocavit, eisque, quas a Zetheio patiebatur insidias ex ordine sicut puer cum lacrymis enarravit. Illis e contra prae pyetate pueri lacrimantibus, et iram indignationis in Zetheum absentem verbis ignominiosis jactantibus, Zbignevus cum paucis, nondum collecta multitudine, properando adveniens, orationem fratris, ut litteratus et major aetate, rethorice coloravit, ac populum tumultuantem ad fidelitatem fratris et contrarietatem Zethei loculenta oratione sequenti vehementer animavit: Ni vestrae fidei, cives, stabilitas inviolabilis nostris antecessoribus nobisque, licet parvulis, nota fuisset et experta, nequaquam puerilis aetatis imbecillitas, tantis calamitatibus attentata, totque factionibus inimicorum agitata, totam refugii spem in vobis et consilii posuisset. Sed notum constat exteris nationibus et propinquis, vos multa perpessos pro insidiis vitae nostrae machinationibus ab hiis, qui successionem nostri generis nituntur penitus abolere dominorumque naturalium hereditatem ordine praepostero distorquere. Quapropter, quia senio jam confectus genitor noster et infirmitate, sibi nobisque vel patriae minus praevalet praevidere, necessarium est, nos in nostro fretos praesidio gaudiis ambitiosorum vel maleficiis interire, vel in exilium fugientes fines Poloniae transilire; unde vestrum dignemini nobis animum aperire, si manere liceat vel de patria nos exire. Ad haec multitudo tota Wratislaviensium, dolore cordis intrinsecus tacta, paulisper conquievit, erumpensque statim in vocem, intentionem mente conceptam unanimiter cum affectu pyetatis aperuit: Nos quidem, inquientes, fidem servare volumus domino nostro naturali, patri vestro, dum vixerit, nec ejus soboli deficiemus, quamdiu nobis status vitalis affuerit. Igitur de nobis nullam diffidentiam habetote, sed exercitu congregato, ad curiam patris armati properate, ibique salva reverentia paterna, vestram injuriam vindicate. Quae dum dicebantur, et jurejurando a civibus firmabantur, Woyslavus comes, qui puerum Bolezlavum nutriebat, de servitio suo veniebat, et quae fiebant ignorabat. Qui suspectus proditionis ob Zethei consanguinitatem est habitus, et civitatem introire rebusque pueri providere prohibitus. Illo autem satisfactionem proferente, se, si quid controversiae contigerit, nescivisse, satisfacere volentem eosque subsequentem nequaquam pueri tunc temporis receperunt, sed obviam patri collecta multitudine processerunt. Igitur dux Wladislavus ejusque filii in loco qui dicitur Zarnowyecz, sejunctis filiis a patre, cum exercitibus consederunt, ibique diutius inter se legationibus altercantes, vix tandem consiliis procerum minisque juvenum Zetheum dimittere senem pueri coegerunt. Aiunt etiam patrem ibi filiis jurasse nunquam se deinceps eum ad honorem pristinum revocare. Ad castrum itaque sui nominis Zetheo fugiente, ad patrem fratres humiliter inermes et pacifici perrexerunt, eique non ut domini, sed ut milites vel servi suum obsequium pronis mentibus et cervicibus obtulerunt. Sicque pater et filii cunctique proceres couniti, Zetheum fugientem ad castellum quod fecerat cum toto exercitu sunt secuti. Quem dum persequi et extra terram expellere conarentur, ipse dux noctu, cum lectulo suo requiescere putaretur, nemine suorum conscio, cum tribus exceptis familiaribus exercitum latenter exiens, a Zetheum ex altera parte Wyslae fluminis cum navicula transmeavit. Unde cuncti proceres indignati asserebant, quia deserere filios totque principes cum exercitu non est sapientis sed consilium delirantis, statimque facto consilio decreverunt, quatenus Bolezlavus Sudomir et Cracow, sedes regni principales et proximas occuparet, easque fidelitate recepta in dominium possideret, Zbignevus autem contra Mazoviam properaret, et urbem Plocensem illamque plagam contiguam obtineret. Bolezlavus quidem sedes praedictas occupavit et tenuit, Zbignevus vero, praeventus a patre, suum coeptum explicare non potuit. Sed quid tam diu finalem causam Zethei factionis prolongamus? Si labores singulos in dissensione Zethei describamus, gesta Zethei procul dubio Jugurtino volumini coaequamus. Et ne tamen insulsi vel desidiosi videamur, coeptum iter adhuc aliquantulum gradiamur. Item alio tempore pueri principes et exercitum asciverunt, et contra Plocensem urbem ex altera parte Wyslae fluminis castra militiae posuerunt, ubi etiam Martinus archiepiscopus, senex fidelis, magno labore magnaque cautela iram et discordiam inter patrem et filios mitigavit. Ibi quoque dux Wladislavus, ut aiunt, jerejurando se Zetheum retenturum nunquam amplius confirmavit. Tunc Bolezlavus patri sedes occupatas restituit, nec pater cum filiis pactionem factam obtinuit. Ad extremum interim senem pueri coegerunt, quod Zetheum de Polonia propellendo suum desiderium impleverunt.

Qualiter autem hoc contigerit, vel qualiter de exilio redierit, prolixum et taediosum est edocere; sed hoc dixisse sufficiat, quod postea non sibi licuit ullum dominium exercere.

17. De propugnaculo Pomoranorum sua sponte destructo.

Hactenus de Zetheo et regina dixisse sufficiat, nunc vero penna temperata de puero Marti dedito coeptae studium intentionis proficiat. Hiis ita peractis, ecce, nunciatum est eis Pomoranos exivisse, eosque contra Zutok, regni custodiam et clavem, castrum oppositum erexisse. Erat enim castrum novum ita altum et ita proximum christianis, quod ea quae dicebantur et fiebant in Zutok et audiri et videri bene poterant a paganis. Igitur Zbignevus, quum aetate major erat, partemque regni Pomoranis patrique proximam retinebat, cum exercitu patris atque suo contra Pomoranos sine fratre parvulo properavit, minusque tum laudis major cum multis antecedens, quam frater junior cum paucis subsequens acquisivit. Nam major illuc properans, neque castrum illud novum viriliter assultavit, nec hostes cum tanta multitudine in proelium irritavit, sed timens inde magis quam timendus ut aiunt, ad propria remeavit. At puer Bolezlavus, Martis filius, fratre majore discedente ut advenit, quamvis nondum cinctus gladio, plus praecipiens quam frater major tenens gladium ibi fecit. Nam et pontem invadendo Castellanis abstulit, Et in portam prosequendo Suos enses intulit.

Hoc initium militiae Bolezlavi magnae futurae probitatis indicium extitit christianis, magnumque signum suae destructionis, magnum terrorem intulit ipsis etiam Pomoranis. Zbigneo autem cum multitudine venienti nichilque virile facienti insultantes ignaviam ascribebant; Bolezlavum vero cum paucis postea venientem, et audacter suos hostes usque ad portas invadentem, lupi filium appellabant, Zbigneus, inquientes, debet ut clericus ecclesiam gubernare, istum vero decet puerulum, ut apparet, strennuis actibus militare. Sicque junior frater cum paucis paulatim incedens, plus honoris et laudis acquisivit quam major, qui cum magno impetu et cum magna multitudine properavit. Videntes ergo pagani puerum, quia paucos habebat, revertentem, metuentes interitum, si cum multis redierit, imminentem, castellum suum quod fecerant ipsimet destruxerunt, cassoque labore securitatis latibula petierunt.

18. De balteo militari Bolezlavo a patre devictis Pomoranis oblato

Videns ergo Wladizlavus, quia puer aetate florebat gestisque militaribus praepollebat, cunctisque regni sapientibus complacebat, eum accingi gladio in assumptione sanctae Mariae disposuit, apparatumque magnificum in civitate Plocensi praeparavit. Jam enim aetate et infirmitate continua senescehat, et in illo puero successionis fiduciam expectabat. Dum se cuncti praepararent et ad festum properarent, nuntiatum est Pomoranos Zantok castrum obsedisse, nec audebat quisquam eis de principibus contraire. Igitur invito patre multisque prohibentibus, puer Martis illuc irruens de Pomoranis triumphavit, sicque rediens armiger victor, a patre gladio praecinctus, cum ingenti tripudio solempnitatem celebravit. Neque solus illa die balteo militari cinctus fuit, sed ob amorem et honorem filii multis pater coaetaneis arma dedit.

19. De Plaucis devictis

Bolezlawo itaque milite noviter constituto, in Plaucis Deus revelavit, quanta per eum operari debeat in futuro. Contigit namque noviter eo militari balteo praecincto, Plaucos in unum innumerabiles convenisse, seseque more solito per Poloniam discursuros, in partes sejunctos tres vel quatuor ab invicem remotius, Wyslam fluvium nocturno tempore natavisse. Qui sequentis diei diluculo cursu rapido discurrentes, et praedam innumerabilem capientes, onerati spoliis circa vesperam ultra retro fluvium redierunt, ibique securi ac fatigati nocturnae quietis tuguria posuerunt, sed non ita securi quieverunt, sicut antiquitus consueverunt. Namque Deus, christianorum conservator suaeque vigiliae vindicator, paucorum fidelium audaciam in multorum perniciem paganorum suscitavit, quibus irruentibus dominicae diei in gloria suae potentiae brachio triumphavit. Ex eo tempore Plauci adeo sunt stupefacti, quod regnante Bolezlavo videre Poloniam non sunt ausi.

20. Prophetia de Bolezlavo.

Contigit quoque quoddam a quodam fieri verbum in militaris consilio cinctionis, quod dignum est inseri nostrae tytulo mentionis. Domine dux, inquit ille quidam, Wladislave, pyus Deus hodie regnum Poloniae visitavit, tuamque senectutem et infirmitatem totamque patriam per hunc hodie factum militem exaltavit. Beata mater, quae talem puerum educavit! Usque modo Polonia fuit ab hostibus conculcata sed per hunc puerulum erit ut antiquitus restaurata. Ad haec verba omnes qui aderant stupuerunt, et ut sileret pro reverentia ducis innuerunt. Nos tamen non credimus hoc verbum de vanitate processisse, sed prophetiae spiritu advenisse, quia jam in factis ejus puerilibus comprobatur, quod Polonia quandoque per eum in statu pristino restauratur.

21. De morte Wladislavi.

Sed ad praesens se puer aliquantulum a labore reficiat, dum ducem Wladislavum, pyum et mansuetum virum, in pace nostra penna sepeliat. Dux ergo Wladislavus pristinae seditionis reminiscens, quum Zetheum de Polonia profugavit, quamvis aetate debilis et infirmitate fuerit, nullum tamen in curia sua palatinum vel palatini vicarium praefecit, omnia namque per se ipsum vel suo consilio sagaciter ordinabat, vel cuilibet comiti, cujus provinciam visitabat, curiae responsionem et sollicitudinem commendabat. Et sic per se patriam sine palatino comite rexit, donec spiritus ejus corporea mole solutus, ad locum debitae mansionis perrexit. Mortuus est ergo dux Wladislavus aetate plenus et infirmitate longa detentus, cujus exequias quinque diebus in urbe Plocensi cum capellanis celebrando, Martinus archiepiscopus expectando filio sepelire non est ausus. Advenientes autem ambo fratres adhuc insepulto patre, magnum inter se paene de divisione thezaurorum et regni discidium habuerunt, sed divina gratia inspirante, et archiepiscopo sene fideli mediante, praeceptum viventis in praesentia mortui tenuerunt. Wladislao ergo duce in ecclesia Plocensi honorifice satis ac magnifice tumulato, thezaurorumque patris inter filios regnoque Poloniae vivente patre facta divisione designato, sortem uterque suae divisionis habuit. Bolezlavus tamen legitimus duas sedes regni principales partemque terrae populosiorem obtinuit. Puer autem Bolezlavus adepta parte patrimonii, militibus et consilio confortatus, coepit animi virtutem viresque corporis exercere, coepitque fama simul et aetate juvenis bonae indolis adolescere.

22. Bolezlavus expugnavit Albam urbem regiam

Novus ergo nova bella miles incipit renovare, hostesque suos cogitat acrius et frequentius provocare. Convocata itaque multitudine bellatorum, cum paucis electis penetravit meditullium patriae paganorum. Cumque ad urbem regiam et egregiam Albam nomine pervenisset, neque partem tertiam sui exercitus habuisset, equo descendens, nullum instrumentum expugnandi vel machinamentum adaptavit, sed violenter ac mirabiliter urbem opulentam et populosam die qua venerat expugnavit. Dicunt etiam quidam eum primum invasisse, eumque primum propugnacula conscendisse. Ex quo facto terribilis per nimium extitit Pomoranis, suisque laudabilis et amabilis omnibus christianis. De civitate autem praedam innumerabilem asportavit, munitionem vero planicici coaequavit.

23. De nuptiis Bolezlavi.

Sed, praetermissis pluribus suo loco retractandis, de nuptiis referamus ejusque donis Bolezlavi magni regis muneribus comparandis. Qualiter hoc autem a Paschali papa secundo concessum fuerit, quod nuptias initas de consanguinitate licuerit, Balduinus Cracoviensis episcopus, ab eodem papa Romae consecratus, fidei ruditatem et patriae necessitatem intimavit, sicque Romanae sedis auctoritas, ut fertur hoc conjugium misericorditer, non canonice nec usualiter, sed singulariter collaudavit. Nos autem de peccato tractare vel justitia materiam non habemus, sed res gestas regum ducumque Poloniae sermone tenui recitamus. Octo siquidem diebus ante nuptias totidemque post nuptiarum octavas belliger Bolezlavus dare munera non quievit, aliis scilicet renones et pelles palliis coopertas et aurifrisiis delimbatas, principibus pallia, vasa aurea et argentea, aliis civitates et castella, aliis villas et praedia.

24. Insidiae Zbignei incitantis hostes.

Interea Zbignevus frater ejus, qui vocatus ad nuptias fratris venire refutavit, cum Pomoranis et Bohemis amicitias foederavit, et dum nuptiae fierent, ut ferunt, intrare Poloniam Bohemos animavit. Qui Bohemi per provinciam Wratislaviensem discurrentes, et praedas captivosque colligentes et incendia facientes, pluribus annis dampnum illi regioni nocuum intulerunt. Quo audito, impiger Bolezlavus, licet magis de violata fraternitate quam de regni populatione doluerit, misit tamen legationem fratri, cur hoc sibi fecerit, vel in quibus eum offenderit. Zbignevus contra se tale quid nescivisse respondebat, seque innoxium talis flagitii quibusdam circumlocutionibus asserebat. Cumque Bolezlavus assidue cum hostibus et Bohemis et Pomoranis dimicaret, suaeque divisionis portionem ab invasoribus viriliter expugnaret, Zbignevus fratri suo laboranti nec invitatus auxilium impendebat, insuper etiam cum hostibus fratris occulte foedus et amicitiam conjungebat, et pecuniam illis pro militibus in subsidium transmittebat. Et cum frequenter eum belliger Bolezlavus et legatis et colloquiis conveniret, fraterna karitate commonendo ne familiaritatem et amicitiam cum hostibus paternae hereditatis palam vel clanculo iniret, unde magnum regno Poloniae discidium eveniret, ille e contra sapienter et pacifice respondebat, et sic fratris iram et principum invidiam temperabat. Sed de hoc plenius in alio loco subsequenter disseramus, et interim gestis Bolezlavi militaribus alludamus.

25. Polani vastaverunt Moraviam..

Igitur belliger Bolezlavus injuriae Bohemorum vindicator tres acies militum in Moraviam transmisit, qui in ipsa ebdomada dominicae resurrectionis euntes, et praedam et incendia facientes dignam paene suis factis recompensationem invenerunt, quia tantae sollempnitatis reverentiam infregerunt. Nam Suatopolc dux Moraviensis cum acri militum acie persecutus est eos cum redirent, et abstulisset eis praedam, ut aiunt, ni cum ea pedites anteirent. Videntes autem Poloni Moravienses ad bellum praeparatos fiducialiter propinquare, non cogitant in fuga sed in armis suam fiduciam collocare. Igitur utrinque bellum acerrimum inchoatur, quod non sine dampno gravissimo partibus singulis terminatur. In primo namque conflictu Suatopole dux Moraviensis, sicut aper molossis indagatus, scilicet undique curvo dente percutiens, alios perimit, aliis viscera fundit, nec prius gradum figit vel facere dampnum desistit, donec venator anhelus cum alia turba canum suis laborantibus occurrit-- sic primum Suatopolc Polonos onustos praeda circumflexto tramite praecidens paene triumphaliter oppressisset, ni militaris acies totis viribus glomerata, iram instantis pariter et audaciam repressisset. Tunc quidem tinnitus de galeis percussis per concava montium condensaque silvarum resonant, ignis scintillae de ferro per aera micant, hastae clipeis collisae crepant, pectora scinduntur, manus et cervices corporaque truncata per campum palpitant. Ibi campus martialis, ibi fortuna ludit. Ad extremum adeo sunt utrinque fatigati et in dampno peremptorum militum coaequati, quod nec Moravienses laetam victoriam habuerunt, nec Poloni notam infamiae incurrerunt. Ibi quoque Zelislavus comes manum qua clypeo corpus tegebat amisit, quam amissam statim viriliter abscisorem interimens vindicavit. Dux vero Bolezlavus ob honorem sibi pro carnea manum auream restauravit.

26. Ipse Bolezlavus Moraviam devastat.

Item ipse Moraviam intravit, sed cunctis rusticis audita fama in munitionibus cum praeda receptis, licet Bohemis et Moraviensibus congregatis, incendio majori quam alio dampno ibi facto, tamen impugnatus remeavit, in quo facto tamen difficultate rei perpensa non parvam gloriam acquisivit. Nam de parte Poloniae Moravia arduitate montium ac densitate silvarum adeo est obstrusa, quod et pacificis viatoribus ac peditibus expeditis periculosa videntur ac per nimium onerosa. Ipsi etiam Moravienses adventum ejus longe ante praescientes, non sunt ausi cum eo praelium campestre committere, nec in itineris difficultate saltim insidiis intranti vel exeunti resistere.

27. Legatus pontificis maximi.

Eo itaque de Moravia satis glorianter redeunte, Romanae sedis legatus, Walo nomine Belvacensis episcopus, Poloniam advenit, qui cum virtute Bolezlavi, zelo justitiae tantum canonicae districtionis rigorem exercuit, quod duos episcopos ibi nullo vel prece vel pretio subveniente deposuit. Sedis itaque Romanae legato reverenter honorato, concilioque canonice celebrato, missus apostolica data benedictione Romam rediit, belliger vero Bolezlavus hostes suos impugnaturus adiit.

28. De expeditione in urbem Colobreg facta.

Igitur in Glogou exercitu convocato, nullum peditem sed milites tantum electos equosque praecipuos duxit secum, nec eundo per deserta die noctuque labori vel esuriei continuis quinque diebus sufficienter indulsit. Sexta die tandem sextaque feria communicati sunt eucharistia, refecti pariter victu corporeo, Cholbreg veniunt ductu sidereo. Praecedenti nocte Bolezlavus officium fieri sanctae Mariae constituit, quod postea usu pro devotione retinuit. Die sabbato, aurora lucescente, ad urbem Cholbreg propinquantes, fluviumque proximum sine ponte vel vado, ne praescirentur a paganis, cum periculo transeuntes, agminibus ordinatis, aciebusque retro duabus in subsidio collocatis, ne forte Pomorani hoc praescirent eosque incautos adirent, urbem opulentam divitiis munitamque praesidiis unanimiter invadere concupiscunt. Tunc quidam comes ad Bolezlavum accessit, datoque consilio reticendo cum derisione recessit. At Bolezlavus suos breviter adhortatur, unde quisque satis ad audaciam provocatur. Ni vestram, inquit, milites, expertam probitatem et audaciam habuissem, nequaquam retro tantam meorum multitudinem dimisissem, nec cum paucis usque ad maritima pervenissem. Nunc vero de nostris auxilium non speramus, Hostes retro, fuga longa, si de fuga cogitamus, In Deo tantum et in armis jam securi confidamus. Hiis dictis, ad urbem potius volare quam currere videbantur. Quidam tantum praedam, quidam urbem capere meditantur. Et si cuncti sicut quidam unanimiter invasissent, illa die procul dubio gloriosam Pomoranorum urbem et praecipuam habuissent; sed copia divitiarum praedaque suburbii militum audaciam excecavit, sicque fortuna civitatem suam a Polonis liberavit. Pauci tantum probi milites gloriam divitiis praeferentes, emissis lanceis, pontem extractis gladiis transierunt portamque civitatis intraverunt, sed a civium multitudine coarctati, vix tandem retrocedere sunt coacti. Ipse dux etiam Pomoranus illis advenientibus intus erat, timensque totum exercitum advenire, per aliam portam effugerat. At Bolezlavus impiger, non in uno loco consistebat, sed officium suum probi militis ac strenui ducis exercebat; suis videlicet laborantibus occurrebat, simulque nocitura vel profutura providebat. Interea alii aliam portam et alii aliam invadebant, alii captivos ligabant, alii marinas divitias colligebant, alii pueros et puellas educebant. Igitur Bolezlavus milites suos, quamvis tota die fatigatos assultando, vix tandem eos circa vesperem revocare potuit commorando. Militibus itaque revocatis ac suburbio spoliato, recessit inde Bolezlavus magni Michaelis consilio extra muros, omni prius aedificio concremato. Ex quo facto natio tota barbarorum concussa vehementer exhorruit, famaque Bolezlavi longe lateque dilatata procrebuit. Unde etiam in proverbium cantilena componitur; ubi satis illa probitas et audacia convenienter extollitur in haec verba: Pisces salsos et foetentes apportabant alii, Palpitantes et recentes nunc apportant filii. Civitates invadebant patres nostri primitus, Hii procellas non verentur neque maris sonitus. Agitabant patres nostri cervos, apros, capreas, Hii venantur monstra maris et opes aequoreas.

29. De nova in Pomoranos expeditione et colloquio cum Collomano habito.

Labore tanto militibus ex itinere fatigatis, et jam aliquantula quiete concessa recreatis, ad expeditionem Bolezlavus cohortes iterum revocavit, et Pomoranos ad bellum denuo provocavit. Hujus vero expeditionis Swatobor ejus consanguineus causam excitavit, cujus progenies nunquam fidelitatem Polonis dominis observavit. Erat enim ipse Swatobor, in Pomorania carceratus, et a quibusdam a regno suo traditoribus subplantatus. Impiger enim Bolezlavus suum cupiens consanguineum liberare, terram Pomoranorum meditatur totis viribus expugnare. Sed Pomorani metuentes audaciam Bolezlavi, callidum consilium inierunt, namque sibi consanguineum reddiderunt, et sic ejus iram et impetum intollerandum evaserunt( an 1107). Inde rediens Bolezlavus cum rege Ungarorum Colomanno, super reges universos suo tempore degentes litterali scientia erudito, diem et locum colloquii collocavit, ad quem rex Ungarorum venire, timens insidias, dubitavit. Erat enim Almus, Ungarorum dux, tunc temporis de Ungaria profugatus, et a duce Bolezlavo hospitalitatis gratia sustentatus. Postea tamen aliis inter se legationibus transmandatis, insimul convenerunt, et invicem discesserunt, perpetuis fraternitatibus et amicitiis confirmatis.

30. De expeditione Scarbimiri in Pomoranos.

Interea Scarbimirus comes Poloniae palatinus cum suis commilitonibus Pomoraniam introivit, ubi non parvam gloriam Polonis acquisivit, hostibusque suis dampnum et contumeliam dereliquit. Qui castellorum vel civitatum nominari voluit expugnator, quam villarum multarum scilicet vel armentorum depraedator. Igitur audaci violentia unum castellum expugnavit, unde quibusdam vero captivatis eductaque praeda, totum radicitus concremavit.

31. Bitom castrum expugnatum.

Alia vice similiter aliud castrum nomine Bitom expugnavit, unde non minus laudis et utilitatis quam ex alio reportavit. Nam inde praedam multam et captivos expulit, et locum illum ad instar desolationis retulit. Sed hoc non ideo de Scarbimiro recitamus, ut eum in aliquo suo domino conferamus, sed ut veritatem hystoriae teneamus.

32. Foedus cum Zbigneo initum et subsequens traditio.

Belliger itaque Bolezlavus, postquam de colloquio Ungarorum est reversus, cum Zbigneo fratre suo colloquium aliud ordinavit, ubi simul ambo fratres in haec verba alter alteri conjuravit, quod alteri conjuravit, quod alter scilicet non sine altero de pace vel bello cum hostibus conveniret, nec ullum foedus alter sine altero cum aliquibus communiret, et quod alter alteri super hostes et in omnibus necessariis subveniret. Hiis itaque confirmatis, sub eodem juramento diem et locum ubi cum exercitibus convenirent indixerunt, et sic a colloquio discesserunt. Inpiger autem Bolezlavus cum paucis ad locum venire determinatum in die nominato, fidem servaturus, festinavit; Zbignevus vero, non solum fidem et jusjurandum non veniendo violavit, verum etiam fratris exercitum ad se declinantem ab itinere revocavit. Unde paene regno Poloniae tale debuit dampnum et dedecus evenire, quod nec Zbignevus potuisset nec alius postea subvenire. Nunc, qualiter Deo juvante Bolezlavus illud periculum evitaverit, subsequens statim pagina propalabit.

33. Bolezlavus in Pomoranorum insidias cadit.

Sorte quidam nobilis in confinio terrae ecclesiam construxit, ad cujus consecrationem Bolezlavum ducem adhuc satis puerum cum suis juvenibus invitavit. Expleta est itaque consecratio spiritalis, et subsequenter adhibita desponsatio maritalis. Sed utrum Deo displicuerit cum divinis nuptiis carnales celebrari, facile potest per discrimina quae saepius inde contingunt comprobari; saepe namque cernimus, ubi simul ecclesiae consecratio ac nuptialis desponsatio fiunt, seditiones et homicidia comitari, unde constat, quia nec bonum est nec honestum talem consuetudinem imitari. Nec istud dicimus tamen, ut nuptias condempnemus, sed ut singula suis locis suisque temporibus reservemus. Cujus rei manifestum indicium in consecratione Rudensis ecclesiae Deus omnipotens revelavit, nam et homicidium ibi, et unum de ministris ad insaniam redactum constat evenisse, et ipsos etiam desponsatos infelici connubio, sicut notum est, convenisse, nec anniversarium desponsationis implevisse. Sed de miraculis sileamus, nostramque materiam teneamus. Igitur belliger Bolezlavus, convivio vel potationi militiam vel venationem anteponens, senioribus cum tota multitudine in convivio derelictis, paucis comitantibus silvas venaturus adivit, sed contrarius venatoribus obviavit. Pomorani namque per Poloniam discurrentes, praedas et captivos agebant et incendia faciebant. At Bolezlavus belliger, sicut leo caudae stimulis, iracundia concitatus, nec principes nec exercitum expectavit, sed sicut leaena raptis catulis sitibunda sanguinis depraedatores eorum, et cursores in ore gladii momentaneo dissipavit. Cumque magis eos magisque persequi et patriae dampnum ulcisci niteretur, incidit inscius in insidias, ubi dampnum irrecuperabile patietur. Ipse tamen, licet paucos, 80 scilicet inter pueros et juvenes, habuisset, illi vero tria milla, non fugam petivit nec tantam multitudinem dubitavit, sed prima vice cum sua parva acie tantam postium congeriem penetravit. Mira dicturus sum multisque forsitan incredibilia, utrum praesumptioni vel audaciae nescio si fuerint asscribenda; cum suos paene perdidisset, aliis interemptis, aliis dispersis, se quinto solummodo remansisset, hostes confertissimos vice secunda transforavit, cumque ternario regirare voluisset, quidam de suis, viscera equi sui per terram cadere cernens, exclamavit: Noli, inquit, domine, noli iterum proelium introire! Parce tibi, parce patriae, equum ascende meum, melius est hic me mori, quam te ipsum Poloniae salutem interire. Hoc audito, vix, equo cadente, consilio militis acquievit, et sic tandem aliquantulum a campo certaminis declinavit. Vidensque se multum attenuatum, nec Scarbimirum, militiae principem, residuis interesse, jam recuperare victoriam desperavit. Erat enim Scarbimirus seorsum alibi gravi vulnere sauciatus, et quod nec siccis oculis est dicendum, dextro lumine mutilatus. Illi autem qui in convivio residebant, audito quod contigerat, exurgentes, subsidio suis laborantibus properabant. Advenientes vero Bolezlavum invenerunt cum paucis admodum 30, non tamen de loco certaminis fugientem, sed paulatim hostium fugientium vestigia subsequentem. Sed nec hostes subsistendo pugnandi copiam dabant, nec nostri fatigati eos amplius infestabant. Erant enim pagani de tanta audacia juvenis stupefacti, quod plus laudabant eum tam parva manu talia praesumpsisse sicque mordaciter institisse, quam se ipsos tanto mortis dispendio tristem victoriam habuisse, Quis, inquientes, puer iste erit, si enim diu vixerit? et si plures secum habuerit, quis ei bello resistere poterit? Sicque pagani de dampno praesenti conquerentes, simulque timore probitatis expertae murmurantes, plus honerati tristitia quam praeda, redierunt. De suis vero Bolezlavo sequenti die plurimi solatio jam magis quam auxilio occurrerunt. Advenientes autem illuc proceres dolorem de dampno tantae nobilitatis habuerunt, et Bolezlavum de audacia tantae praesumptionis reverenter increpuerunt. Filius vero Martis Bolezlavus non solum aurem correctoribus non adhibuit, nec se talia praesumpsisse poenituit, sed per eos se juvandum et de hostibus vindicandum sub testatione fidelitatis ammonuit. Ibi vero Bolezlavus tot ictus super loricam habuit et galleam lanceis gladiisque sustinuit, quod caro ejus trita multis diebus testimonium laesionis exhibuit. Inde quoque de sua juventute minus aliquantulum tam glorianter perempta condoluit, quia tantam stragem hostium sibi pro lucro proposuit. Etenim pro uno de peremptis vel sauciatis Bolezlavi, de Pomoranis poterant plures mortui computari.

34. Bolezlavus Bohemos profugavit et Pomoranos subjugavit.

Hoc eventu Bolezlavus cum eodem exercitu de Pomoranis se vindicare disposuit, jamque coepta via, Bohemos in Poloniam exire fama praecurrens innotuit. Tum vero Bolezlavus in dubio magno pependit, utrum prius de recenti contumélia se debeat vindicare, an ab invasoribus suam patriam liberare. Tandem sicut Machabeorum imitator, diviso exercitu, et patriae defensor extitit et injuriae vindicator. Nam partem exercitus in Pomoraniam delegavit, quae depraedande et comburendo satis eos turpiter conculcavit, ipse vero cum expeditis militibus Bohemis obviam properavit, eosque de silvis exituros diutius expectavit, sed eos audita fama Bolezlavi timor animi revocavit.

35. Zbigneus fovet contra fratrem animum inimicum .

Non solum autem exterorum discordia vel bellum hostium Bolezlavum aggravabat, verum etiam seditio civilis, ymmo fraterna invidia modis omnibus infestabat. Eo namque bello superiori aliquantulum inclinato plus gaudebat Zbignevus, quam eo victoria multotiens exaltato. Cujus rei manifestum indicium apparebat, cum a paganis de victoria pro signo munuscula capiebat, et legatis magna pro parvis munera rependebat. Et si Poloniam depraedantes de sorte Bolezlavi captivos adducebant, statim eos venundandos ad barbarorum insulas transportabant; si quid vero, vel praedam vel homines, ignoranter de parte Zbignevi capiebant, illud sine pretio vel dilatione remittebant. Unde cuncti Poloniae sapientes indignati, ad odium Zbignevi ex amicitia sunt redacti, sic ad invicem inquientes, de tali consilium capientes: Usque modo patriae nostrae discidium et detrimentum vel negligentes vel dissimulantes per nimium sustinuimus patienter, nunc vero hostes latentes manifestos, et insidias occultas detectas cernimus evidenter. Scimus enim et certi sumus, quia frequenter Zbignevus Bolezlavo nobis praesentibus hoc juravit, unde non semel vel tertio, sed multotiens pejeravit. Quoniam nec eum amicis fratris amicitiam retinebat, nec cum inimicis inimicitiam exercebat, ymmo per contrarium hostium fratris amicus et amicorum inimicus existebat. Nec vero solum fidem promissam violare, vel juratum auxilium non proestare, verum etiam, si fratrem ire super hostes sentiebat, ex altera parte Poloniam intrare hostes alios incitabat, et sic eum a proposito revocabat. Qui satis puerile consilium et nociturum audiebat, cum propter paucorum odium totam patriam offendebat, ac paternam hereditatem conculcandam hostibus exponebat. Et quoniam Zbignevus malo consilio subgerente neque fidem fratri neque jusjurandum observabat, nec honorem patriae nec paternam hereditatem defendebat, neque dampnum vel detrimentum imminens perpendebat, heu! cecidit inde gravius unde voluit exaltari, et unde non poterit amplius a suis male consultoribus relevari. Unde posteri sibi caveant vel praesentes, ne sint in regno pares socii dissidentes.

36. De Zbignevi hostilitate erupta.

Bolezlavus autem haec omnia soli Domino commendabat, injuriamque fraternam adhuc aequanimiter tollerabat, semperque laboriosus Poloniam, sicut leo rugiens, metuendus circumibat. Cui forte fuit interim nunciatum Kosle castrum in confinio Bohemorum a se ipso, tamen non ab hostibus, concrematum. Qui reputans aliquem per traditionem hoc fecisse, dubitansque Bohemos ad illud muniendum properare, illuc statim cum paucissimis transvolavit, ibique laborem propriis manibus inchoavit. Jam enim tantum tamque diu huc illucque cursitando suos ita fatigatos reddiderat, quod tam subito revocare injuriosum visum erat. Tamen et suos ad auxilium advocavit, et fratrem per nuntios satis ydoneos invitavit, eique verba subsequentia delegavit: Quoniam quidem, frater, inquit, cum sis major aetate parque beneficio regnique divisione, me solum juniorem laborem totum subire permittis, nec te de bellis vel regni consiliis intromittis, aut totam regni curam ac sollicitudinem, sicut major esse vis, obtineas, aut legitimo michi, licet aetate minori, onus terrae sufferenti totumque laborem patienti, si non prosis, saltem non noceas. Quodsi curam istam susceperis, et in vera fraternitate persisteris, quocumque me pro communi consilio vel utilitate regni vocaveris, me promtum ibi cooperatorem habueris. Aut si forte quiete vivere quam laborem tantum subire malueris, mihi totum committe, et sic Deo propitio tutus eris. Ad haec Zbignevus convenientem nequaquam responsionem remandavit, sed legatos paene vinculis et carceri mancipavit. Jam enim totum suum exercitum fratrem invasurus collegerat, simulque pomoranos ac Bohemos ad eum de Polonia propellendum adsciverat. At Bolezlavus castro munito, horum inscius in loco vocabulo Lapide residebat, ibique jacens more solito vicinius et rumores et legationes audiebat, ac velocius ex improviso suis hostibus occurrebat. Legati tandem vix amicorum subsidio liberati, ad Bolezlavum nuntiantes quae viderunt et audierunt sunt reversi. Quo audito, Bolezlavus an resistat, an desistat diu dubitans haesitavit, sed reversus ad cor suum, quanto citius suum exercitum aggregavit, et ad regem Ruthenorum Ungarorumque pro auxilio delegavit. Sed si per se vel per ipsos nichil agere potuisset, ipsum regnum et spem regni expectando perdidisset.