Reader

INCIPIT LIBER QUI CANTATORIUM DICITUR. QUALITER CREATA SIT ABBATIA SANCTI HUBERTI.

In pago Arduennensi quoddam castrum Ambra dicebatur, eo quod Amberlacensis fisci capud haberetur, quod funditus eversum, Hunis vastantibus Gallias, per annos fere trecentos triginta septem desertum ad nichilum devenerat.( Hist. Misc.) Haec gens diu inaccessis montibus seclusa, tempore Valentis imperatoris repentina rabie Gothorum terras invasit, et rex eorum Filimer ante cum Gothis Geticas et Sciticas terras ingressus repperit ibi quasdam magas, quas alirumnas dicunt, et eas suspectas habens, per solitudines fugatas exturbavit. Cum hiis silvestres homines quos Faunos ficarios dicunt coeuntes, hoc genus ferocissimum inter Maeotides paludes genuerunt, quod tetrum et exile, vix humanam imaginem repraesentans, videntibus se nimium ingerebat terrorem vultus sui horrore, eo quod esset deformis et execrandae nigredinis. Maribus genae desiccantur antequam lactentur, ut jam tunc tolerare laborem cogantur; forma quidem exigui, sed motibus arguti et expediti, atque ad equitandum promtissimi, scapulis latis et ad arcuum curvationem et sagittandum periti, cervicibus firmis et semper superbia erectis, animos ferocissimos habentes et belluino more viventes. Hii cum Athala rege suo divinae vindictae necessitatibus subservientes, dum Galliarum urbes et castella simul et ecclesias vastarent, hoc quoque castrum in transitu suo subverterunt.( Vita Beregisi.) Temporibus autem Pippini, qui major domus erat sub Theoderico rege, uxor ejus Plectrudis Amberlacum suae dictionis fiscum parabat adire, et per praedictum locum transiens, tam taedio vaste solitudinis quam fervore aestatis confecta, ibidem in pratis virentibus decrevit aliquamdiu requiescere. Et cum post exactam refectionem comites ejus longiori sumpno premerentur, ipsa curiosior pro equis pascentibus, ne per silvas vagarentur, neminem excitans sola surrexit; equisque recollectis jam lassior, dum super acervum lapidum ibi forte congestum resideret, cartulam quamdam coelitus allapsam obstupuit coram se cadentem. Quam licet pavida corripuit, et nemini comitum ausa credere secretum, ad virum quantocius decrevit revertendum. Cui cum per ordinem retulisset eventum miraculi, ille, evocato Beregiso viro venerabili, qui tunc in die rebus obsequebatur eis, cartulam illi obtulit exponendam sibi. Consultus sacerdos Dei respondit, locum quo eadem cartula deciderat, a Deo esse electum, ex quo multorum animae transire deberent ad regna coelorum. Pipino vero subjungente, quid sibi inde videretur agendum, Beregisus rapta occasione, utpote qui jam diu apud se deliberaverat mundo relicto liberius Deo vacare, subintulit principi, ne, quantum in se esset, divinae dispositioni deesset, paratum se solitudinem illam excolendam suscipere, si eam ille sibi concederet. Placuit Pipino Beregisi propositum, licet gravaretur ammodum a se suum emittere karissimum. Illo tamen saepius insistente ut rem quantocius acceleraret, Pipinus cum comitatu curialium suorum venit ad locum inventae coelitus cartae. Ibi facta legali donatione, et rata coram principibus suis astipulatione, locum ipsum perpetuo habendum Beregiso donavit, et perlustratis finibus ejusdem donationis, certas metas per subnotata confinia disterminavit: ad meridianam plagam inter Divisiones, ad orientalem plagam Mollem campellum, ad aquilonem inter Campilonem et Haletum, Ferreummontem, inter Nasaniam et Awanam, Tabulae fontanam, ad occidentem rupem Sulmoniensem et fluvium Lumnam. At Beregisus continuis insistens laboribus, solatiis etiam quorumdam fidelium adjutus, silvestrem solitudinem purgavit et habitabilem fecit, nec prius abstitit, quam ecclesiam beati Petri apostolorum principis, quae in praefato castro olim funditus eversa fuerat, a fundamentis restrueret, et collectis secum religiosis clericis abbatis nomine et officio ibidem Deo militantibus praeesset.( Transl. S. Huberti.) Quo post labores hujus peregrinationis ad Dominum migrante, longo post tempore successores ejus ibi perseveraverunt in clericali scemate, donec Ludovico Pio imperatore filio Karoli Magni regnante divina dispositio locum eumdem ampliavit hoc ordine.

Ejus tempore praeerat ecclesiae Leodiensi quidam venerandae memoriae episcopus Gualcaudus in instaurandis rebus ecclesiasticis ammodum studiosus. Et ut per excessum de ipsa Leodiensi sede aliqua necessario dicantur, eamdem episcopii sedem beatus pontifex Hubertus ab urbe Tongrensi olim Trajecti permutatam, ab eodem vico transtulit Legiam, ut quia suo tempore magnae industriae et potestatis viguit, modicam villulam in nobilissimam civitatem et sedem episcopalem suscitavit, ibidemque leges publici juris et forenses mensuras, quae adhuc supersunt, constituit. Quo etiam cum per revelationem divinam ossa praedecessoris sui beati Lamberti martyris retulisset, eumque in loco martyrii ejus sepeliens, ecclesiam condecentem super eum aedificasset, in pede quoque Publicimontis in honore beati Petri apostoli templum extruxit, ubi migraturus ad Dominum sepeliri corpus suum destinavit. Cujus sanctitatem cum crebra miracula declararent, 16o anno migrationis suae translatus in ecclesiam beati Lamberti a predicta ecclesia beati Petri( an. 743), ibidem veneratus est per annos septuaginta quinque.

( Transl. S. Huberti.) Anno vero incarnati Verbi 825, regnante ut dictum est Ludovico Pio, cum idem princeps ecclesiasticis rebus studeret in regno suo, congregationes sanctorum vel construeret vel olim constructas ampliaret, ad hoc idem agendum exemplo suo informabat et civitatum pontifices et provinciarum principes. Interea clerici praefatae cellae beati Beregisi cum jam paene deficerent, utpote in tam vasta et sterili heremo constituti, accepta occasione sibi consulendi, ad Gualcaudum Leodiensem episcopum se contulerunt, et quomodo praedictum locum eorum divina providentia elegisset quasque in eo paterentur necessitas, illi retulerunt. Laetatus ille se invenisse opportunitatem saluti suae providendi, si in eodem loco collaboraret voluntati divinae, omnimoda intentione id exequendi curam concepit, et juvante Deo in praesentem statum suscitavit. Nam commutato ordine clericali, anno dominicae incarnationis 817, 4 Idus Augusti in die sancti Laurentii martyris, monachorum ibi religionem constituit, dispositis eis possessionibus et legaliter confirmatis in posterum, quae sufficerent usibus ibi Deo servientium. Constitutum est etiam ex communi decreto ut de reditibus donationum quae factae fuerant beato Beregiso, ab eorum procuratoribus ad locum ipsum deferretur in eadem die annuatim oblatio, ut ex hoc in posterum et prioris acquisitionis et posterioris adjumenti discerneretur ecclesiastica possessio. Quo dum plures concurrerent, ut in tam remota heremo tanto liberius quanto et secretius Deo vacarent, quidam etiam nobiliores clerici de ecclesia beati Lamberti eo convenerunt, mutatoque habitu ad contemptum mundi se ipsos viriliter accinxerunt. Hii secum deliberato consilio eumdem locum adhuc honestius sublimandi, praesertim cum in hoc ipso patrocinari sibi sperarent favorem pontificis, petierunt ab eo transferendum illo corpus beati Huberti, asserentes urbi sufficere patrocinium beati Lamberti. Quae res licet pro sui magnitudine nimium difficilis videretur pontifici, divina tamen gratia, cui nichil est impossibile, justis petitionibus acceleravit effectum. Nam collecta episcoporum synodo provinciali apud ecclesiam beatae Mariae Aquisgrani palatii, Ludovicus pius et religiosus imperator interesse voluit ecclesiasticis utilitatibus ibidem disponendis. Ibi cum Gualcaudus referret consilium de transferendo corpore beati Huberti ad locum Andaginum, divina dispositione praedicti principis et totius synodi inde voluntarium obtinuit assensum, indicta ei conditione, ut tanto pontifici convenientem ampliaret honorem, et collectis ibidem fratribus tam praesentibus quam futuris vel posteris curaret omnem excludere necessitatem. Constituta vero die ad rem exequendam ipse princeps Leodium venit, et cum palatina tum etiam populari frequentia corpus sanctum quod cum loculo suo lapideo transferebatur, devotissime prosecutus, Mosam illud transposuit cum divinis hymnis et laudibus( an. 825, Sept. 30); cui etiam multa dona contulit regia largitione, quae licet deperierint vel temporum vetustate, vel vastatorum distractione, ex eis tamen quaedam nostris adhuc temporibus supersunt ecclesiae. Superest optimus sanctorum evangeliorum textus, auro gemmisque paratus; superest psalterium auro scriptum per denos psalmos capitalibus litteris distinctum; superest in uno volumine maximo super totum psalterium beati Augustini expositio; superest et liber ejusdem qui intitulatur de Trinitate. Supererant duo totius anni omeliarii, quibus renovatis, hiemalis datus est in elemosina ecclesiae Giviniacensi, aestivalis vero missus est cellae Pirensi. De translatione autem beati Huberti cetera reticere censuimus, quod evidentius et latius ea enumerat ejusdem translationis proprius textus. Sed et hoc nimirum cum sit actum divina gratia disponente, credi probabiliter potest, eumdem beatum pontificem in loco quo venerabilis Beregisus quiescebat, se quoque voluisse gratanter quiescere. Fuerunt denique contemporales ejusdem loci studiosi cooperatores. Decuit ergo ut quorum dum in corpore manerent viguit ab invicem familiaritas, eorum etiam veneraretur a devotione fidelium in uno eodem loco beatorum corporum societas. Quod vero temporales fuerint, si quis certius nosse voluerit, ex gestis Francorum per tempora regum et principium probari poterit. Pipinus enim primus hujus nominis sub Lothario rege, qui fuit filius Hilperici ex Fredegunde, dux et major domus extitit, negotia regni disponens cum domino Cuniberto archiepiscopo Coloniensi. Qui sub regibus Dagoberto et Sigiberto nobiliter et sapienter se agens perseveravit; hic genuit ex Idda uxore sua nobili et religiosa Grimoaldum et Beggam, et beatam Gertrudem. Begga vero nupta Ansegiso duci genuit hunc nostrum Pipinum secundum hujus nominis, tempore Hilderici et Theoderici regum. Sub hoc Hilderico beatus Lambertus Tregentemsi viguit. Theodericus autem rex ut erat hebetioris ingenii, abusione nequissimi Ebroini, qui erat major domus ejus, ammodum apud Francos viluit. Nec multo post Hildericus, qui erat potentior, in venando interiit, interceptus a quodam Bodilone nobili, quem contra legem majorum ad stipitem ligatum fecerat caedi; et cum post eum Theodoricus totum percepisset regnum, tertio anno praedictus Pipinus Ansegisi et Beggae filius dux Austrasiorum factus invaluit, et Beatum Lambertum suggestione Ebroini et factione Coloniensis episcopi ab episcopatu ejectum, exturbato Faramundo sedi suae restituit post septennium injustae illius ejectionis suae. Ipse quoque sanctus pontifex post in brevi pro defensione veritatis et castitatis, ut in gestis ejus legitur, martyrio coronatus occubuit, eique in episcopatu beatus Hubertus successit. Quo etiam tempore dono praedicti Pipini ejusque uxoris Plectrudis locum Andaginum celitus designatum excolendum Beregisus suscepit. Et quia beatus Hubertus pro cura animarum sibi credita, ut in vita ejus legitur, per omnem Arduennam studuit evacuare idololatriam, quae adhuc ibidem supererat, liquet quod ex confrequentatione commeandi uterque fuerit notissimae cognitionis, ejusdemque in Deum dilectionis et devotionis, nec minus etiam cooperationis in hoc loco divinae electionis; utriusque instantia praedicationis fatiscente perfidia in eodem territorio profecit augmentum christianae religionis. Unde et largiente Domino concessum est, ut quos ipsa provincia adhuc in carne positos meruit habere doctores, eosdem cum Christo regnantes habeat speciales patronos et defensores.

Quanta et quali sagacitate idem episcopus Gualcaudus locum ipsum ampliare studuerit, quibus possessionum redditibus, vel ex proprio fratrisque sui Erohengoldi patrimonio, sed et ex casamentis a quibusdam secularibus subtractis, subsidium vivendi tam posteris quam praesentibus perpetuo habendum procuraverit, si quis nosse voluerit, relectis auctoritatis ejus privilegiis pleniter addiscere poterit. Quae privilegia licet ex magnae devotionis affectu condidisse videretur, moroso tamen consilio et saepius ventilato assensu cleri et senatus et quorumque nobilium et sapientium Leodiensis ecclesiae, sed et consultu metropolitani sui Hildeboldi Coloniensis pontificis, auctoritate etiam Leonis Romani pontificis et attestatione Ludovici piissimi imperatoris filii magni Caroli imperatoris, ea condidit et canonica confirmatione roboravit. Et ut aliqua ex eisdem privilegiis interponamus: Res, inquit, vel possessiones, quae ad eumdem locum deputatae hactenus fuerunt, jure firmissimo delegamus, id est Aprovilla, Lotvilla, Nelina, Palatiolum, Gamedella, Telins, Lesternivis, Ruvonia, Frandilionis, Gabelium, Anseromia, Rumendinis, et ecclesias Melsun, Martilinges, Builaidas, cum omnibus appenditiis suis. Similiter etiam consensu fratrum nostrorum concessimus et permanere volumus eidem cellae alias res ex rebus ecclesiae nostrae, quae videlicet non indominicatae, sed in beneficio constitutae fuerunt, id est Tervonia, Teuledum, Marlida, Aldamum, Alventium, Nentina, Florias, Wowonium, Arduanium, Bractis, quae alio nomine nuncupatur episcopi villa, Lisura, Evernicorten, Sulpiacum, Nogarias, Buthesaim, vineas tres in castro Hoii, mansionem unam apud Leodium a nobis constructam, necnon et vineam unam cum manso ad se pertinente in territorio Leodiensi nuncupato Vingitis, cum omnibus appenditiis suis. Item in eodem privilegio post pauca: Divino ut credimus consilio, et nostrorum fidelium consensu, tradimus jam praefatis monachis omni anno de argento libras viginti, et decimam de caseo ex omnibus villis nostris indominicatis, et de tribus villis decimam vini, videlicet de Goganheim et Berthahem atque Cunerono. Post haec duas addimus eis, scilicet Tavernas et Ernau, ut omnia regulariter viventes ibi in victu et vestitu satis abundeque haberent. Ista omnia coram clericis et laicis nostris in eorum privilegio cedimus et permanere cupimus tam nostris quam successorum nostrorum temporibus. Postquam ergo ista gratia Dei rationabiliter a nobis per omnia ordinata ad aures imperiales devenissent, magno gavisus est imperator gaudio, coenobium Suguilis nomine, in quo Deo dicatae erant moniales, partibus sanctae Mariae et sancti Lamberti cum omnibus suis appenditiis tradidit jure firmissimo, ut episcopatus Tongrensis sedis in nullo minorari videretur pro rebus, quas Dei servis in monasterio praefato concessimus; et insuper ad praefatam cellam quamdam silvam quae dicitur Wangisisusmons tradidit, eamdemque legalem traditionem imperiali privilegio firmavit et signavit. Harum possessionum maxima pars huic ecclesiae jamdiu deperiit, non solum violentia saecularium, sed etiam episcoporum Leodiensium. Gualcaudus vero episcopus Altuenum abbatem qui loco praeesset ordinavit, possessionesque et redditus quibus fratres subsisterent legali privilegio ecclesiae facto in perpetuum confirmavit, credens specialius profuturum sibi quicquid ibidem geretur usque in finem saeculi. Qui autem praefato abbati successerint, vel quamdiu praefuerint, vel quomodo sub unoquoque eorum locus ipse aut profecerit aut defecerit, neque legimus neque a quoquam certius relata didicimus; ideoque his praetermissis, quae nostris temporibus audivimus et vidimus gesta revolvamus.

Anno incarnati Verbi[ 1034].... decedente Renuardo abbate, successit ei domnus Adelardus a Raginardo episcopo ecclesiae beati Huberti abbas ordinatus, qui fuerat monasterii sancti Trudonis scolasticus et thesaurizarius. Ipse ut erat vir industrius et prudens, cum gravaretur longa et maxima famis necessitate, tum etiam inter imperatorem Heinricum et ducem Godefridum majorem diuturna et inexorabili seditione, castri Mirvoldi ecclesiae acriter imminentis ex edicto imperiali omnium fere principum cis Renum consistentium gravissima obsidione( an. 1045), tamen commissum sibi locum, quod periculo temporis difficillimum erat, ne omnino destrueretur non solum viriliter detinuit, sed et possessionibus ampliavit, ornamentis palliorum decoravit, aedificiis honestavit. Aedificavit refectorium fratrum cum dormitorio, aedificavit cameram abbatis cum palatina domo. Ecclesiam Alventiensem quam ex patrimonio suo episcopus Gualcaudus olim loco contulerat, a quibusdam invasoribus viriliter defensam retinuit. Quartam partem Calviciaci fisci a quodam nobili Roberto emit, cujus omnimodo medietas ab antiquo erat ecclesiae, donata sibi pro satisfactione a Stephano comite, eo quod castellum Mirvot violenter et injuste firmasset in ecclesiastica possessione. Habito quoque colloquio apud Evodium[ an. 1048] inter imperatorem Henricum itemque Henricum regem Francorum, ejusdem imperatoris banno et auctoritate firmatum ecclesiae mercatum procuravit. Cujus omnes justicias, theloneum, bannum, comitatum, latronem, foralia, vel cujuscumque placiti quaestum vel querelas, ex antiquo more potestativo jure optinuit tempore quo advixit, et sine ulla Calumpnia successoribus suis optinenda, immo totam integram abbatiam reliquit. Ejus adhuc tempore vigente publici juris justicia, in tota abbatia nullus advocatus alicui placito intererat, nisi tribus generalibus in anno. In hiis si quod vadium proveniret judicio scabinorum, eorum quoque arbitrio determinabatur solvendum, non ad voluntatem dominorum, sed ad possibilitatem personarum. De eodem quaestu communi advocatus obsonium debitum accipiebat, et si minus proveniret, ecclesia illud supplebat. Praeterea si quem rebellem advocatus ad justitiam faciendam compellebat, decatervam suam accipiebat.

Anno vero incarnati Verbi 1055, suae autem ordinationis 22. cum decessisset, successit auctore Deo illi domnus Theodericus Lobiensis coenobii monachus, a Richardo abbate nutritus, et a Gerardo venerabili Cameracensium pontifice consequenter in sacerdotem ordinatus, litteris adprime eruditus, quas etiam honestis decorabat moribus, adeo ut et ingenii vivacitate et morali probitate tam juvenibus quam senibus ammirabilis et immitabilis haberetur, et quod est difficillimum, gloriam sine invidia assecutus, omnibus indifferenter esset carus. Unde in philosophia famosus et pia concertatione a vicinarum congregationum abbatibus ad regendas scholas evocatus, Stabulaus sub abbate Poppone, deinde Virduni sub abbate Gualeranno, domni Richardi successore, postremo Mosomii sub Rodolfo abbate tam studiis liberalibus quam probis moribus multos instituit, quos postea vidimus imitatores et assertores ejusdem magistri sui, viros honestissimae probitatis. Qui postea licentia abbatis sui Hugonis Lobiensis Hierosolymam adire conatus( an. 1053), sed per Pannoniam transire praepeditus, Romam quasi per Adriaticum mare navigandus divertit, ibidemque praeter spem Deodignum Leodiensem episcopum cum quibusdam sibi familiariter notis in ecclesia beati Petri invenit; quorum suggestione, immo pontificis amica prohibitione ulterius progredi pressus, cum eis patriam petiit, et inter redeundum cujus esset scientiae gravitatis et perfectionis prospectus, a praedicto pontifice monasterio suo honorabiliter est relocatus.

[ V. Theod. 3.] Non multo post Henricus imperator Deoduino episcopo indixit ut sibi aliquem monachum ab abbate Richardo institutum procuraret, quem in Fuldensi monasterio scolasticum praeficeret. Episcopus Theodericum, quem a Roma usque Leodium ad hoc fuerat expertus idoneum, a Lobiensi monasterio evocavit( an. 1055). secumque detinebat quasi legandum imperatori. Evocatis interea ex edicto episcopali abbatibus et archidiaconis pro ordinando patre destitutae ecclesiae beati Huberti, adfuit et ipse cum ceteris, securus inde ipsius sibi agendae ordinationis. Episcopo vero consulente, quis haberetur idoneus desolatae praeponi ecclesiae, Godiscalcus quidam honestae gravitatis persona, itemque Anselmus decanus sancti Lamberti, quorum vigebat permaxima auctoritas in hujusmodi rebus disponendis, responderunt, locuti prius cum consilio, talem providentiam bene convenire fratri Theoderico. Succlamantibus aliis ad illos bene sensisse, ipse etiam episcopus in sententiam concessit voluntarie, et evocato domino Theoderico, ut abbas fieret obnixius coepit insistere. Ille econtra reniti qua poterat virtute, impossibilitatem suam et insufficentiam suam praetendere, imparem se tanto oneri reclamare, lacrimis etiam attestari cor a labiis non distare. Episcopus econtra renitentem cogere, conventus omnis incessere, ne divinae vocationi et voluntati videretur obsistere. Tandem tantorum oppressus auctoritate et violenter attractus a Gonzone Florinensi abbate et Stephano sancti Laurentii, injunctam sibi curam suscepit, et consecratus est abbas in purificatione sanctae Mariae semper virginis, sicque comitatus praedicto Stephano abbate sancti Laurentii ad commissam sibi ecclesiam concessit. Cujus culmen cum de longe vidisset, ut erat tunc hiems asperrima, in mediis nivibus ad terram procidit, et Deum adjutorem sibi adesse cum gemitu inclamavit, opertoque capite et nudis pedibus monasterium usque processit.

Exceptus a cunctis cum digno favore, studebat fratribus potius prodesse quam praeesse, et lucrandis animabus magis exemplis quam doctrinis insistere. Fuerunt autem quos sibi invenit fratres, videlicet Robertus senex, Ermenfridus decanus, Evrardus praecentor, Guillelmus praepositus, Alfridus thesaurarius, Lietbrandus camerarius, Lambertus organista, Gualerannus cellerarius, Robertus armarius, Stepelinus exterior scolasticus, et interior Balduinus, Lambertus, Guerizo, Engenulfus, Renuardus, Otto, Gualterus. Multotiens vero adversatus ab hiis qui in veteri mente nova meditari cogebantur, licet patienter et tacitus eadem perferret adversa, in enutriendis et erudiendis et in convertendis etiam quos poterat sagaciter et constanter elaborabat. Enutrivit autem idem abbas inter multos quos ab infantia timere Deum docuit, Gislebertum ejusdem ecclesiae religiosum postea decanum, in scribendis et renovandis libris studiosum, Afridum cellerarium et custodem, et postea cellae Mivoldensis priorem, Liebertum cellae Buloniensis priorem primum, et postea majoris ecclesiae praepositum, Arnulfum capellanum. Quemdam vero Lambertum nimis nobilitatem suam extollentem cum pateretur infestiorem, non tamen deficiebat ut resipisceret exhortando, Deumque ut ei daret spiritum compunctionis exorando. Hic in natali apostolorum Petri et Pauli lecturus ad vigilias nocturnales, cum ante abbatem sine reverentia inclinationis transire cogitaret, subito expavit se videre inter brachia illius puerum gloriosae habitudinis, abbati quidem hilariter congaudentem, sibi vero minaciter indignantem. Qui dum tremens vix in legendo subsisteret, rediensque humillimam inclinationem abbati exsolveret, mirantibus cunctis adeo resolutus est in lacrimis, ut nullo modo cessaret a singultibus et suspiriis. Post vigilias affusus abbatis pedibus, confessus est peccata sua ad purum petens ab eo indicendum pro poenitentia sibi exilium, voluntaria mendicitate a se transigendum. Hortante vero abbate illum remanere secum, et spondente se illi in poenitentia collaboraturum, respondit non sibi videri utile, cum quibus dolebat se vixisse, velle amodo vivere, ipsique loco quasi conscio erroris sui nulla re amplius inesse. Sic ergo seipsum obstinatione salubri puniens, ferro per ventrem perque brachia et tibias vinctus, prosequente illum abbate cum lacrimis, monasterium exiit, tandemque cum magna defectione pedes Mosomum devenit; ibi quia tunc temporis vigebat regularis districtio sub abbate Rodulfo, ab eodem retentus substitit, postque duos fere annos in luctu et poenitentia perseverans obiit. Cujus exemplo quidam ex iis qui in loco remanserant compuncti et suae salutis facti sunt sollicitiores, et abbati ad obediendum subjectiores. Lambertum de maxima paupertate ad magnam gloriam Dei gratia suscitatum, aliquandiu ipsius ecclesiae praecentorem et scolasticum, postea vero Raginoldi Remensis pontificis et Henrici abbatis precatu ecclesiae beati Remigii scolasticum, cardinalem quoque et decanum, Fulconem praecentorem post eum, in illuminationibus capitalium litterarum et incisionibus lignorum et lapidum peritum, Gozelinum in scientia litterali et consilio promptum, sed nullius terrenae administrationis cupidum, Guiredum Ebernensis cellae praepositum et post Theodericum II, ecclesiae abbatem ordinatum, Stephanum, Remigium et Rodulfum praecipuos in studio scriptorum, Gerardum post Guiredum Ebernensem praepositum, Quintinum et Heribrandum ammodum eruditos, sed a Theoderico II nimis immature curis exterioribus expositos, Herbertum pictorem immatura morte praeventum, multum equidem dolendum, Guidonem scolasticum et praecentorem, scientia et moribus insignem, Fulcuinum et utrumque Bernardum in ecclesiasticis utilitatibus bene valentes, Hugonem quoque Maceriensem nobilitate et simplicitate laudabilem, Helbertum Leodiensem in abaco et musica triumphantem, Raginerum Hoiensem, Alsemannum, Gualterum et Godefridum, et fratrem Berengeri abbatis Benedictum.

Conversi sunt sub eo monachicam vitam professi Albertus presbiter, postea Arduensis praepositus; Theodericus et ipse satis industrius Condrustri praepositus, et post eum abbas ab episcopo Henrico ordinatus; Lambertus major dictus in eadem ecclesia ab infantia eruditus. Hic jam juvenis a marchissa Beatrice Langobardiam ductus et apud Drogonem Parmensem aliquandiu philosophatus, cum post interfectionem marchionis Bonefacii( an. 1052) patriam suam reverteretur, familiaritate ejusdem abbatis attractus, sub eo factus est monachus; cujus consilium et auxilium quantum profuerit ecclesiae, vix olim posteris videbitur credibile. Conversi sunt sub eo Berengerus et Adalbero, quorum uterque non multo post functus est abbatis officio. Inde Robertus canonicus ecclesiae Virdunensis, et post praepositus cellae Cunensis, Raginerus Maceriensis, postea praepositus cellae Pirensis, Obertus Teutonicus qui ecclesiae quoad vixit Lesuram procuravit, ex ea bene natus, Everardus Dionensis, Stephanus Namucensis, Emmo, Alardus, Ebremundus, Guarnerus et Dominicus Hoiensis, Fulcaudus Montensis, pro bonis moribus cognominatus Johannes apostolus, Fulcherus, Richerus et Gonterus Portienses uterque, Arnulfus Valentiniensis, Almannus, Godefridus et Adelo Wavoracenses.

Hiis omnibus militantibus Deo sub disciplina regulari praeerat abbas quasi quidam dux industriae militaris. His omnibus omnia factus conformabat se singulis, donec formaretur Christus in eis, nec quemquam existimabat fortuna vel conditione, sed moribus et religione; et cum ab ineunte aetate religiose institutus modeste et caste vixerit, tunc hunc sibimet usum vivendi continuandum instituit, ut nonnisi semel in die semper reficeret, tam parce tamen, ut continuatim esuriret, et hoc sine ovis et caseo, et absque saginae condimento. In legitimis autem observationibus adventus et quadragesimae biduanis et triduanis jejuniis se macerabat occulte. Praeter communem monasterii elemosinam duodecim pauperes cotidie alebat, quibus lotis pedibus et manibus, et refectione sufficienti impensa, satis humiliter tamquam Christo se eis in terram prostrabat. Vilissimo strato superjecto cilicio paululum quiescebat; ex quo latenter surgens communes vigilias semper anticipabat. Sicque genuflexionibus et orationibus cum lacrimis Deo se ipsum mactabat. Quadam autem nocte cum illo suo more vigilias anticipans orationi incumberet, ecce in similitudine cervae diabolus ei adfuit, et orationis ejus intentionem pulsu pedum inquietare coepit. Ille revera cervam existimans, cum indignatione surrexit, perspecturus utrum claustri ostium negligenter apertum sero remansisset, per quod eadem cerva nocturno errore acta illo introisset de proxima silva. Cerva euntem modo praecedens modo subsequens acerrime impetebat, donec uterque venit ad claustri januam, quae diligenter erat obserata. Tandem abbas obstupefactus horrore diabolicae insectationis, cum erectis ad Deum oculis signum sanctae crucis illi opponeret dicens: Ecce crucem Domini, fugite partes adversae, cum tanto strepitu diabolus evanuit, ut omne dormitorium fratrum, sub quo tunc praedicta janua crat, videretur erui. Nec multo post dum lassus crebris genuflectionibus ante majus altare circa mediam noctem prostratus oraret, repente maxima lux per totam ecclesiam coelitus emicuit, et cum ipsa luce columba mirae pulchritudinis apparens, omnes basilicae angulos lustrando pervolare coepit. Quae cum singula sanctorum altaria laetis alarum plausibus et quadam suae vocis dulcedine hilariter salutasset, postremo leni volatu allapsa quo venerabilis vir jacebat, tamdiu supersedit, donec pulsatis vigiliis cum praedicta luce subtracta disparuit. Quod cum fratres qui in custodia monasterii excubabant vidissent, et in crastinum abbati quasi nescienti cum ammiratione et laetitia retulissent, ille eos cum indignatione redarguit, et ne alicui quoad viveret hoc ipsum indicarent praecepit. Praeter canonicas horas, quas ut debitas diligenter Deo exsolvebat, in veneratione beatae Trinitatis et gloriosae semper virginis Mariae, itemque Petri apostoli omniumque sanctorum singillatim vigilias et omnes horas diei decantabat, et psalterium etiam inter noctem et diem ex integro percurrens, aut per se psallebat, aut qui pro se psalleret procurabat. In cotidianis vero missarum sollempniis quibus gemitibus quave cordis contritione Domino sacrificaturus assisteret, ejus solius est approbare, cujus est omnium hominum corda pensare. Cujus fuerit humilitatis in habitu, cujus gravitatis in incessu, cujus aequalitatis in vultu, cujus honestatis in actu, mirabatur non solum quaelibet ecclesiastica dignitas, sed etiam fastuosa et aliis irreverens saecularis potestas; cujus et laudabiliter magnificabat absentiam, et humiliter honorabat praesentiam.

Evocatus saepe a religioso Annone Coloniensium pontifice, amica veneratione excipiebatur, et apud tantum virum aliquandiu familiarissime remorari coactus, divinarum scripturarum mutuo relatu quasi in aureo Salomonis reclinatorio media caritate constrato delectabatur. Cui cum forte inter loquendum familiari jocunditate objiceret, quare quosdam barbaros suae parrochiae trans Renum commorantes in quadragesima ab ovis et lacte et caseo auctoritate pontificali non compesceret; respondit pontifex abstinentiam et religionem ecclesiasticam se quidem omnino approbare, attestari et laudare: differentiam vero ciborum firmis in fide non multum obesse, cum Dominus in deserto per corvum Eliam paverit, non piscibus sed carne; saepius autem se id prohibuisse, nec praevaluisse: quod christiani dici paterentur multum se gaudere, nedum aliqua violentia absterreret eosdem barbaros a christiana fide. Et quia eidem pontifici tanto erat abbas gratior, quanto apud eum constabat honorandae virtutis locus amplior, numquam ab eo nisi muneribus honoratus redibat, quae et dantem et accipientem omnino decebant. Quadam vero vice idem abbas cum gratia orationis, tum etiam amore ductus pontificis Coloniam vadens, apud Juliacum castrum a conditore Julio dictum voluit hospitari, ubi et in mane missas celebraturus ad ecclesiam processit. Mulier autem quaedam in eodem loco languebat, quae omnino cibo et potu privata et sompno, ipsos etiam propinquos quod viveret fastidiebat. Haec ammonita est per noctem, quadam venerabili persona sibi vigilanti assistente, ut in mane ad ecclesiam delata, de manu abbatis ibidem missas celebraturi panem benedictum peteret, seque ejus orationibus sanandum confideret. Parentibus languentem deferentibus et abbati pro ea supplicantibus, abbas non solitus loqui nisi post expletionem psalterii, aversione qua poterat reniti, signis et nutibus hoc non esse suum contestari; tandem convictus concurrentium lacrimis et precibus, quinque oblatas benedicens, in ore languentis misit; illaque statim recepto manducandi usu convaluit. Abbas vitans humanas laudes, citius aufugit, nec ulterius per idem nisi latenter transire voluit.

Si quando vero pro responsis ecclesiae domino Adalberoni Metensium episcopo se praesentasset, mirabatur postmodum ipsemet in recolendo meminisse, qua se illi humilitate vir tantae nobilitatis et potestatis inclinaret, qua benignitate compulsum ad secum prandendum sedere collocaret. Cui cum forte inter prandendum deferrentur pirorum primitiae, coepit ea pontifex manibus attrectare, saepius olfacta super mensam reponere, et quasi sub optentu cujusdam delectationis tangendo et non gustando, se in eis cruciare. A quibus se omnino continens, cum aliis illa divisisset, abbas quod viderat fecisse episcopum diligenter notavit, et causam facti solus cum solo sedens humiliter requisivit. Ad haec episcopus altius suspirans ingemuit, et quia hiis olim in juventute sua nimis delectatus se peccasse meminisset, respondit secum deliberasse, ut per quae peccasset, per haec et se ipsum abstinendo puniret. Aedificatus abbas exemplo hujus abstinentiae gratulabatur multotiens apud familiares suos, id sibi multum postea profuisse, et ne excederet per illicita ab ipsis licitis se constanter continebat.

Anno incarnati Verbi 1071, Dominus etiam Helinandus Laudunensis episcopus, ejus familiaritate delectatus, monuit eum et adjuvit cellam unam in episcopio suo construere, videlicet ante Novum Castellum super Axonam, apud Eberneicurtem, ubi ab antiquo possidebat ecclesia beati Huberti quindecim mansos praeter terram dominicalem. Qui episcopus ex consensu Fulcardi et Ebali archidiaconorum suorum, totius quoque capituli ecclesiae Laudunensis, altare matris ecclesiae praedictae villae, substitutis illi aliis novem, in Briania unum, in Pugneicorte unum, in Mediana villa unum, inter Provasium et Provisiolum duo, in Gugneicorte unum, in Juvinicorte duo, in Ranleicorte unum, ad ad opus praedictae contulit cellae, quae omnia ratis et firmis privilegiis, exclusis quoque eorundem altarium personis, habenda in perpetuum confirmavit beati Huberti ecclesiae in Arduenna sitae. Nec multo post reposita est ecclesiae Landunensi vicissitudo hujus donationis ab ecclesia beati Huberti, videlicet bibliotheca una totius veteris et novi testamenti. Hanc a domino Gisleberto noviter conscriptam Elinandus pontifex cum Josfrido Parisicensi episcopo Colonia rediens et ad nos divertens vidit, et laudantibus eam clericis suis concupivit, donatamque sibi in gratia specialis et perpetuae amicitiae inter ecclesiam Laudunensem et nostram optinuit. Fuit autem ei causa ad nos divertendi quasi cujusdam jocosi eventus miraculi. Audierat abbas Theodericus utrumque pontificem per Hoium transire ut Coloniam irent, missisque ad eos litteris mandavit ut per ecclesiam beati Huberti redirent. Litteris autem perditis in Leuga quae dicitur Mala inter Hoium et Leodium, cum post duodecim fere dies pontifices redirent per eamdem viam, obtulit eis viator quidam noviter inventas ibidem easdem litteras. Illi autem non sine miraculo divinae voluntatis secum reputantes rei eventum, nullo modo praesumpserunt praetermittere abbatis mandatum. Venientes vero abbas officiosissima processione excepit, per biduum retentos affluenter refecit, praesentatis inter prandendum ad jocunditatem ammirantium carpis et piscibus vivis. Postea digressos impensibus ecclesiae Mosomum usque deduci praecepit, gratias agentes Deo pro experta caritate, et probata in loco eodem nobili et venerabili religione, quam nisi oculis probassent, nullo modo, ut asserebant, narrantibus credidissent.

Anno Verbi incarnati 1074, Philippus etiam rex Francorum ab eodem abbate rogatus, omnes capellas Novi Castelli, quod tunc tenebat, matri suae ecclesiae beatae Mariae quae est in Eberneicorte recognovit et reddidit, easque privilegio suae auctoritatis cum praedicta cella ecclesiae beati Petri et beati Huberti habendas confirmavit.

Anno Verbi incarnati 1068, Arnulfo comiti Chiniacensi ex patrimonio suo provenerat cella Pirensis. Qui licet juvenis, ductus tamen optima fama et amore Theoderici abbatis, attractus etiam propter optimae religionis odorem sepulturam suam ibidem constituere, praefatam cellam ecclesiae beati Petri et beati Huberti perpetuo habendam legaliter donavit, addens ei quicquid inter Marbais et Fanium sui erat juris, ut latius continetur in privilegio facto ejusdem donationis. Abbas autem data commutatione praebendarum ibidem prius servientibus clericis, ex consensu domni Manasse Remorum pontificis pro eis monachos suos in eodem loco substituit 8 Idus ejusdem anni. Cum in gallicinio gratia orationis intraret idem abbas ecclesiam beati Hilarii, contigit in ea candelam divinitus accendi, ut ibi clareret advenisse filium lucis, ante cujus adventum ibidem lux coelestis emicuit.

Praedictus quoque pontifex Manasses ductus gratia religiosi abbatis, ex consensu clericorum ecclesiae Remensis altare beati Hilarii quod est in Guisliaco, cum capella Guarcensi, altare etiam sanctae Mariae in Noviando super Mosam dedit ecclesiae sancti Huberti, et exclusis in perpetuum eorumdem altarium personis, donum suum legitimis privilegiis publice factis et in conciliis suis recognitis confirmavit. Contigit autem non multo post, ut Adeladis uxor Arnulfi, soror autem Ebali Roceiensis, defuncta in introitu ecclesiae versus claustrum sepeliretur; Manasses quoque frater ejusdem Arnulfi divino flagello compellente monachus effectus, et post infra mensem mortuus ibidem apponeretur. Erant praeterea quatuor fratres, videlicet Hugo et Ludovicus, Rodericus et Riquinus, filii Richezonis ex Liegarde amita Arnulfi comitis. Horum unus Riquinus ab Heribrando Bulionensi interfectus ad caput praedictae Adeladis est sepultus. Hinc erga locum facti devotiores et Arnulfus et nepotes ejus, nepotes quidem pro fratre suo dederunt ecclesiae quicquid habebant apud Linaium et Carnetum, et quartam partem pontis quae erat eorum apud Gabelium; Arnulfus vero praeter cellam Pirensem, quam ut dictum est beato Huberto donaverat, remisit in perpetuum ecclaesiae exactiones quasdam ab iniquis ministris antecessorum suorum apud Gabelium rebus nostris impositas fraudulenter et injuste, scilicet 40 modios avenae mensurae nostrae, et unam carratam foeni, alteram vero straminis, quae exigebantur ad pascendum equum comitis, quatuordecim etiam garbas culturae indominicatae, septem speltae et septem avenae, quae dabantur scabinis, et villico deputatum unum modium frumenti. Pontenarii quoque cum in transponenda decima injuriarentur ministros ecclesiae, meliores garbas violenter rapientes sibi, agente Theodorico praeposito in curia beati Huberti mandavit eos venire Arnulfus comes, ex optimatibus suis Riquinum et Algoldum, Theodericum et Albertum secum ibi habens, et indicta bannali evocatione totius Gabeliensis potestatis, adjuravit antiquiores et meliores interposito sacramento factae sibi fidelitatis, ut edicerent ei veritatem hujus consuetudinis. Illi locuti cum consilio responderunt comiti per Rodericum praepositum et Gobertum villicum, sicut erant adjurati, exactiones istas ab iniquis ministris dominorum esse inventas et injuste et fraudulenter ecclesiae impositas, ei ideo judicio eorum, si justicia servaretur, omnimodo adnichilandas. Hiis comes auditis, Vigonem magistrum scabinum garbas acceptas ex cultura dominicali videntibus cunctis proprio collo fecit referre et reponere in horreo beati Huberti. Quaedam vero venna, quae apud eos dicitur radius, in Huia habetur, et quaecumque captura piscium ibi provenerit a nona dominicae noctis usque ad vesperam sequentis diei, suum est ecclesiae nostrae ex consuetudine veteri; et quando idem radius firmabatur a villico nostro, exigebat sibi obsonium comitis villicus. Has omnes injustitias ne amplius a quoquam exigerentur, bannali auctoritate comes interdixit, pontenariis constituens de unaquaque carrata, transponendae decimae unam garbam accipere, et si quid minus fuerit de integra carrata, dimidiam illi provenire, sicut placuerit ministro ecclesiae, et hoc sine ulla decertatione. Deinde comes pro hiis et aliis injustitiis, quas vel a se vel a suis recognovit factas ecclesiae, culpam suam confessus est publice, et Ottone filio suo secum deducto veniens ad monasterium, Floherimontem cum familia et molendino donavit beato Huberto legaliter habendum. Filii quoque sui dextram super majus altare beati Petri applicavit, et ut omnia quae eidem ecclesiae donaverat, vel injustas exactiones et consuetudines quas annullaverat, ipse etiam jurejurando ei confirmaret proprio ore juraturo dictavit, praesentibus ibi quibusdam optimatibus suis. Gabelium autem semel in dicendo ingressi, videtur utile notificandum posteris, licet praeoccupato ordine narrandi, quid ibi contigerit tempore domini Heinrici episcopi. Omnis decima ubicumque jaceat intra bannales terminos totius Gabellii, constat esse ab antiquo ecclesiae beati Huberti. Apud villam vero Fiscalium excisis in foreste sartis, fecunda ibi provenerat messis. In hanc irrepserat latenter Raguenus ejusdem villae presbiter, decimam sartorum sibi conatus abstrahere; unde cum viginti garbas abstulisset, Theodericus superveniens praepositus illi cum maxima indignatione quod invenit residuum decimae constanter induxit horreo ecclesiae, eumque ad episcopalem audientiam edixit secum venire. Evocatis autem antiquioribus vicinis, episcopo apud sanctum Hubertum commoranti uterque se praesentavit; ibi coram illo sacramento veridicorum comprobata veritate, judicio Bosonis archidiaconi Raguenus presbiter publicam justitiam fecit Theoderico abbati, et jussu episcopi decimam quam abstulerat suo vehiculo reductam propriis manibus in horreo ecclesiae reposuit.

Namucensi comitatui, licet injuste, subjacebat centenaria justitia Anseromiae, et vicecomitum violentia affligebatur nimis ecclesiae familia. Acturi causas hujus exactionis Guillelmus de Virvia cum Herimanno et fratre ejus Rodulfo de Houhaia die condicta illo convenerunt, et in dominicali curia porcum unum invenientes in coenam suam occidi et parari jusserunt. Bullientes carnes satis multus ignis suggestus coquebat, sed nullo modo decoqui poterant, et ministris de more attemptantibus eas, cruditatem suam et sanguineum horrorem ingerebant. Coenaturi domini cum taedio afficerentur hujus expectationis, carnes illas qualescumque essent sibi jusserunt apponi, sed coena eadem illis ultima fuit: nam Guillelmus a daemonio arreptus et Virviam in gestatorio relatus miserabiliter expiravit; Herimannus vero et Rodulfus aliquamdiu cum nimio dolore superstites defecerunt sine poenitentia et divina recognitione. Hiis probatis Albertus comes Namucensis cum in Arduenna silva moraretur gratia venandi, et veneratione loci diverteret cum uxore sua Ida, quae prius fuerat uxor ducis Frederici, ad ecclesiam beati Huberti, Theodericus abbas praedictum comitatum Anseromiae optinuit ab eis perpetuo remittendum ecclesiae. Ea tamen conditione interposita huic remissioni, ut viginti modios avenae nostrae mensurae praepositus Anseromiae quot annis exsolveret comitatui, villicus vero villae de unaquaque domo ejusdem potestatis modium unum avenae exigeret pro praedictis modiis viginti reponendum dominicali curiae. Et haec conditio firmata est maxime poscentibus villanis, qui per exactionem comitatus nimis gravabantur ab extraneis.-- Hoc etiam tempore Willelmus comes Normannorum debellatis Anglis factus est rex eorum; qui, ne ingratus esset honoris a Deo sibi collati, per coenobia totius Angliae undequaque evocatis praeceptoribus religiosis, ordinem perfectae religionis vel instituit vel reformavit, et per exterioris amministrationis leges publicas ad civile decus excoluit. Idem rex ut erat largus in donariis, cum in solempnitate paschali militem quemdam videret cum offerentibus non offerre, evocatum interrogavit cur non offerret; illo respondente sibi deesse quod posset offerre, rex centum libras denariorum illi jussit deferri, quas ille in clamide sua susceptas sine retractione super altare omnes Deo obtulit. Miratus rex cum ceteris astantibus fidem offerentis, quicquid pascalis muneris sibi eodem delatum est, militi restituit.-- Britannico cuidam clerico Marbodoni, cum recumberet ad prandium Guillelmi regis, delata est ab bibendum argentea navis; quam dum in manu teneret, talem de illa versum dixit:

Hugo Lingonensis episcopus Hierosolymam iturus, ad expetendum viae subsidium eumdem regem adiit, eique quasi ad decentem gratiam hujusmodi salutationem praesentavit:

Quae laus multorum favore exposita et commendata cum placuisset regi, longum est memorari quot et quantis donis episcopum honoraverit. Idem Hugo cum puerum quemdam ordinasset exorcistam, Hugo Lugdunensis archiepiscopus et Romanae ecclesiae legatus eamdem ordinationem nimis indiscrete irritam judicavit, ipsique puero acceptos semel gradus sua ordinatione iteravit. Hanc injuriam sui episcopus mordaci joco removit, et hujusmodi sales archiepiscopo in faciem rejecit:

Gozilo comes Bohaniae apud Marlidam dominicalem domum violenter fregit, et ad placitum suum abusus ibidem quibusque inventis, res etiam ecclesiasticae familiae satellitibus suis diripiendas permisit, et cum coenatus protraheret noctem jocis et sermonibus, repente percussus ultione divina in ipso crepusculo finivit vitam( an. 1064). Uxor ejus Ermentrudis de commisso domini sui humilem satisfactionem beato Huberto et abbati per optimates suos mandavit, et ut ibidem corpus ejus sepeliretur expetiit. Abbas ex consilio fratrum et satisfactioni et petitioni annuit, sepultoque Gozilone, Summeium allodium cum matre ecclesia et familia ab Ermentrude uxore illius, et Conone, Rodulfo, Widone et Henrico filiis ejus, legaliter ecclesiae donatum acquisivit. Sub eodem tempore simul coepta est fieri octo turrium corona, et quae in prato est in honore beati Aegidii ecclesia, murus quoque circa monasterium qui nimia vetustate paene totus corruerat, claustrum quoque et cripta.

Adeladis comitissa Araeleonis fuerat filia nobilissima ducis Theoderici, soror vero Sigifridi patris marchissae Beatricis. Hujus quidam cubicularius a rabido cane morsus et infectus, solum quod supererat ei remedium salutis, ad beati Huberti patrocinium confugit. Ejus enim apud Deum meritis habetur in loco eodem singulare privilegium probatae virtutis, ut si quis infectus morsu rabidi canis aut lupi aut cujuscumque insani peccoris, illo confugiens incisus fuerit, ritumque ejusdem incisionis servaverit, sine dubio evadit periculum certissimae mortis. Et, ut per excessum vera probemus esse quae dicimus, vidimus ipsi nostris temporibus duos juvenes de pago Hasbanico, qui infecti a quodam cane rabido, ne ad meritum beati Huberti confugerent seducti sunt a quodam presbitero; promisit vero eis quibudam incantationibus et medicamentis certitudinem sanitatis, acceptoque inde commodo, fecit eos persistere domi, confugientibus aliis ad ecclesiam beati Huberti, qui videlicet ab eodem cane fuerant infecti: quibus sanis redeuntibus, praedicti juvenes furiis et doloribus vexati coeperunt insanire, ut lupi ululare, ut canes latrare, vixque ad monasterium deducti et ibi mortui, videntibus et audientibus incusserunt metum maximi horroris. Sed hoc per excessum. Praedictus autem cubicularius Adeladis ex more incisus et soluto capitalitio servus sancti effectus, ad missam matutinalem deductus est communicandus. Intuitus autem fratres ordinate et reverenter consistentes, inclinato capite, nusquam oculos declinantes, eorum in offerendo ordinatam successionem et devotionem, in eundo et redeundo compositam gravitatem ammiratus est in eis, ut erat vir saecularis, quasi quamdam imaginem mortificationis; reversusque ad dominam suam, quae viderat ei renuntiavit. Illa quantocius missa legatione ad abbatem, magnis precibus ut ad se veniret optinuit, veniensque nuntium adventus sui ad comitissam praemisit. Viso nuntio mulier virilis animi, et quae conscia propriae nobilitatis nullius curabat dignitatem vel personam ejus temporis, surrexit velociter ut occurreret abbati; mirantibus filiis ejus Fulcone et Gualeranno quae esset apud eam novitatis hujus veneratio, eorum sustentata brachiis obviam processit abbati, visumque cum jam ab ea posset audiri, inclinato capite humillima salutatione honoravit; et cum post orationem licentius alloqui eum posset: Gratias, inquit, ago tibi, venerabilis pater, cujus filiorum tantam audivi religionem, tamque rarum hujus nostri temporis sanctae opinionis odorem. Cumque renumeraret quae retulerat ei cubicularius suus, et per mutua aedificationis colloquia aliquamdiu in Domino delectarentur, obtulit abbati ecclesiam de fisco Anslaro perpetuo habendam in usus fratrum, praefatis filiis ejus laudantibus et confirmantibus hoc idem donum. Videns abbas copiam magnorum lapidum in fundamento veteris quondam civitatis, nunc autem pro castelli moenibus adbreviatis, suggerente Lamberto majore, ex eisdem lapidibus ecclesiae donari expetiit quantum sufficeret ad aedificationem criptae vel claustri. Libenter illa quod petebatur concessit; sed et operariis ecclesiae, quamdiu ibi morarentur, et hospitium et victum promisit. Respondit abbas gratias Deo omnipotenti, Adeladi, et filiis ejus reverenter valedixit, et ad monasterium rediit. Moxque a Leodio caesoribus conductis, criptam et claustrum in praesentem statum composuit, advectis ab Araleonis columpnis cum capitellis et basibus suis et altarium mensis. Auxit etiam oratoria a dextris et a sinistris ecclesiae; et a dextris quidem memoriam beatae Mariae ad medium altare novae criptae transtulit, et ibidem altare sancti Stephani protomartyris substituit; a sinistris vero memoriam beati Martini ut fuerat reliquit, ibidemque extrinsecus novum oratorium exstruxit, quod dicitur ad sanctam Jerusalem, eo quod dominicae sepulturae et resurrectionis contineat expressam similitudinem. Illuminavit quoque oratoria quae exstruxerat pulcherrimis fenestris, quodam Rogero conducto ab urbe Remensi, valenti admodum viro, et promptissimo hujus artis et peritissimo. Aedificavit et altare in honore sanctae et individuae Trinitatis ad pedes beati Huberti, ubi et maxima sanctorum pignora deposuit. Quae omnia non multo post Henricus episcopus, assumpto secum Francone Bellagradensi pontifice, qui secum tunc temporis morabatur Leodii, in magna gloria et laetitia dedicavit. Perfecit etiam praedictus abbas tabulam auream ante majus altare, quod est in honore beati Petri apostolorum principis, qnam olim coeperat Albertus abbas, occasione conterendi calicem unum aureum librarum viginti, qui eotenus permanserat in loco, donatus olim beato Huberto a Ludovico Pio Karoli Magni imperatoris filio. Plura autem donaria non tantum in argento et auro, verum etiam in auro textis ornamentis et libris, tam a praefato principe, quam a Gualcaudo pontifice eidem loco collata fuerant quae vel inhabitantium simplicitas, vel extraneorum abbatum aut praepositorum dissipavit temeritas, aut asportavit per abusionem et cupiditatem effrenata impudenter licentia. Sed et ipsi nostris temporibus vidimus quosdam quos nec nominandos censuimus, qui quasi occasione non curandae vetustatis multa incenderunt ex eisdem auro textis ornamentis, re autem vera hoc moliti cupiditate auri exinde rapiendi. Quid de librorum dispersione vel distractione memorandum, cum et ipsum auro scriptum psalterium, quod Ludovici imperatoris fuerat proprium, ejus imagine in principio insignitum, apud urbem Tullensem fuerit venditum, quasi in extera provincia securius ibi celandum. Divina tamen dispositio restituit illud ecclesiae suae hoc modo. Mater domni papae Leonis IX venale illud inveniens emit, et eidem filio suo tunc Brunoni, ut in eo psalmos addisceret dispensavit; sed cum in alio quolibet psalterio et plane legeret, et facile quod discebat redderet, in illo tantum incurrebat tales offensiones, ut nimio taedio a lectione videretur deficere. Nolebat enim Spiritus sanctus, cujus electionis vas idem puer futurus erat, ne alicujus sacrilegii contactu vel ignoranter contaminaretur. Mirante vero matre sic filium in psalterio adversari, audivit vulgante fama fuisse illud ecclesiae beati Huberti, et multiplici anathemate per diversas regiones publicam ejus quaestionem fieri. Nec diu morata ad locum properavit, puerumque secum deduxit, et absolutionem hujus suae ignorantiae humiliter expostulans, psalterium ecclesiae reddidit. Obtulit etiam pro satisfactione librum unum sacramentorum, qui postea donatus est ecclesiae beatae semper virginis Mariae, quae sua est beati Huberti apud Gabelium.

Thieboldus advocatus ecclesiasticam familiam quibusdam novis injustitiis opprimere volebat, quod quia abbate viriliter obsistente evincere non praevalebat, ut se de eo vindicaret, occasiones quaerebat. Unde et ad ducem Godefridum majorem se contulit, utque ad firmandum vallum castri sui Bullonensis exigeret injustam angariam de hominibus sancti Huberti, importune suggessit. Dux interim ne abbatem, quem humiliter verebatur, inquietaret, tunc quidem siluit, donec ad monasterium veniens se ibidem excipi petiit. Exceptus cum honore et per biduum detentus ab abbate in loco substitit, et inter loquendum suggestionem Thietboldi, ipso quoque praesente, abbati retulit. Abbas evocatis Heribrando seniore castellano, et Engone, Gualtero, Roderico et Hugone, perorante Lamberto majore antiquas provinciae consuetudines, rei veritatem diligenter investigavit, et testimonio praedictorum principum omnem familiam ecclesiae, quae vix sufficeret in restituendis et continendis officiis et munitionibus monasterii, hujus exactionis liberam esse constanter coram duce comprobavit. Ad haec Thietboldus dum vellet abbati obsistere, dux malitiam ejus intelligens, ut erat vehementis animi, in eum indignatus graviter: Haec est, inquit, tua erga me fidelitas, ut meo peccato iniquitatem et cupiditatem tuam expleas, dum mendacio tuo me provocas peccare in Deum et in ejus familiam. Et sedens ut solebat in audientia publici juris agendi, consilio et testimonio legali judicio optimatum suorum hanc sententiam constituit, et ne aliquando removeretur a qualibet persona, firmavit ut omnis familia ecclesiae ab hac exactione in perpetuum amodo libera esset, sive eam deberet, sive non deberet.

Anno 1074. Sub eodem tempore orta contentione inter abbatem et advocatos de comitatu abbatiae, in praesentia ducis ejusdem filiique ejus Godefridi omnino adjudicatus est et confirmatus abbatiae et ecclesiae ejusque ministris, prout illi placeret.

Tribus per annum oblationibus circa festum beati Johannis baptistae ecclesia beati Petri et beati Huberti sollempniter honoratur, quae vulgo cruces Falmenienses, Palatienses et Arduennenses dicuntur. Quibus autem necessitatibus compulsi provinciales has consuetudines Deo et beato Huberto devoverint, quibusque probatis consolationibus legaliter sibi firmandas in perpetuum instituerint, qui latius addiscere voluerit, relegat textum miraculorum praedicti patroni. Has edicto Ludovici Pii imperatoris filii Karoli Magni et synodali banno Gualcaudi Leodiensis pontificis ibidem novimus addictas, et certis finibus legali firmato privilegio determinatas.-- Anno 1075. Nostris autem temporibus Godiscalcus abbas Hasteriensis Palatiensis cruces fraudulenter temptaverat imminuere, et muneribus presbiteros villarum seducens, Harneas, Gabelium, Wilerceias, utrasque Bursivas et utrasque Letires, Nevies, Gedinam, Granthes detrahens nostrae, suae attraxerat ecclesiae. Hanc ejus praesumptionem compertam abbas Theodericus graviter tulit, et ut inde sibi responderet in concilio presbiterorum Grades denominato per Freduardum decanum evocavit. Ibi Godiscalcus praesente Bosone archidiacono, Ernetboldo altaris advocato, convictus judicio et sub clamatione totius concilii, ecclesiae beati Huberti quod suum erat ab antiquo publice recognovit; assurgensque Theoderico abbati justitiae vadium ei per manicam tunicae suae porrexit, pro quo et vades decem librarum exactus deposuit, et sic deinceps a praesumptione sua cessavit.

( An. 1069. Cf. Ann. Bertholdi.) Dux Godefridus in Italia infirmatus, et exinde Bulonium revectus, cum jam desperaret vitae suae, missis ad abbatem Theodericum legatis, satis humiliter, ut se visitaret expetiit. Neque enim processus erat ejus de monasterio facilis, maxime vero gratia alicujus personae saecularis. Tandem ad eum ingressus, cum tantae prius potestatis virum ita videret affectum, elevatis oculis ad Deum: Tu, inquit, humiliasti sicut vulneratum superbum. Dux ad verbum abbatis compunctus: Pater, ait, karissime, nichil verius. Et erumpens in lacrimas, vix prae singultibus conatus oloqui, puram confessionem pro expectatione mortis Deo coram abbate reddidit, eaque reddita gladium suum sibi deferri jussit, quem assistente filio suo Godefrido, continuato gemitu poenitentiae, abbati reddendum praesentavit, eumque sibi testem futurum in judicio Dei pro abrenunciatione militiae saecularis satis humiliter, magis vero dolenter inclamavit. Quantas autem lacrimas ab oculis circumstantium excusserit tanti doloris spectaculum, pensandum potius censuimus, quam referendum. Cujus enim cor non emolliret, cujus vel inhumanos affectus non inclinaret poenitentia tam devota tamque humilis illius quondam nominatissimi Romanae urbis patricii, et praefecti Anchonitani, et Pisani marchionis, et totius interjacentis Tusciae et Italiae dominatoris, invicti quoque Virdunensium comitis et Lotharingiae ducis, Henrici etiam imperatoris per tot annos acerrimi impugnatoris. Nec multo post ad ecclesiam beati Petri trans pontem sitam jussit transportari, prosequentibus eum abbate Theoderico et Gonzone Florinensi et Hermendo Virdunensi filioque Godefrido cum optimatibus suis. Ibi sibi deferri jussit capsam eburneam, quae fuerat Bonefacii marchionis, plenam pretiosis sanctorum reliquiis, inter quas eminebat portio magna dominicae crucis, et gestatorium altare papae Johannis. Ea accepta in manibus coram altare beati Petri, sine alicujus sustentatione in pedes libere constitit, et praedictam capsam tenens recensuit ex ordine, videlicet ex edicto Alexandri papae separatum se esse a marchissa Beatrice, et pro ejusdem separationis conditione structurum se congregationem monachorum de communibus possessionibus utriusque Deo devovisse. Easdem quoque possessiones amborum consensu denominatas praedictum papam auctoritatis suae privilegio confirmasse, quocumque sibi placeret illas addicere; et quia praegravatus infirmitate id per se ipsum exequi non posset, orare Theodericum abbatem, ut hujus sui voti curam exequendam pro se susciperet. Erant vero ipsae possessiones fere omnes militum stipendiariae, qui licet palam non auderent duci eas sibi ratihabere contradicere, pro hoc ipso tamen submurmurabant inter se cum maxima indignatione. Sensit abbas ducem frustra niti quod intendebat, cum intelligeret submurmurantium calumpnias, praesertim cum ex ipsa filii ejus quadam adversione notaret erga patrem jam laesae pietatis imaginem, unde et ametando longius absistens, respondit duci quod rogabatur se exequi non posse, alium potius quaereret, quem votis suis procurandis substitueret. Nec latuit ducem quod abbas timeret, et inclamato filio cum amaritudine, objecit ei cur tam impudenter erga se violaret jura naturae, cur adeo prodidisset se degenerasse ut saluti paternae deficeret in hac suprema necessitate; non debere eum praedam facere sceleris sui pauca illa quae destinabat redemptioni animae suae, cum ei plurima relinqueret parata suo labore. Respondente filio in nullo se defuturum ejus voluntati: Accede, inquit pater, da osculum michi in conditione servandae hujus tuae fidei et promissionis, interposito testamento vitae tuae et honoris. Sic abbas iterum iterumque reclamatus ab utroque, cum veram esse crederet, quam viderat inter patrem et filium pactam sponsionem, jam non dubitavit conclamantibus adesse, ne videretur fructum poenitentiae peccatoris de se confidentis quantum in se esset aliquo modo defraudasse; et propius accedenti: Karrissime pater, dux inquit, per hanc capsam, et ei porrexit illam, committo tibi hujus meae devotionis curam, ut in salutem animae meae pro posse tuo exequaris eam. Ad filium autem: Tibi, inquit, edico in fide debita et promissa patri adjutorium, cooperationem et defensionem hujus executionis secundum ammonitionem istius abbatis, dextramque ejus astrictam implicuit dextrae filii; praesentem etiam ecclesiam beati Petri apostoli, quae mei est patrimonii, delego in perpetuum constituendis in ea monachis, matremque ejus Saltiacum rivum confirmo eorum ditioni, exclusis omnino hactenus tenentibus eam clericis. Praeter possessiones vero quas huic meae devotioni privilegio et auctoritate Alexandri papae confirmavi, ex consensu conjugis meae Beatricis, tuo quoque, mi karissime fili, et sponsae tuae Mathildis, in auro, argento variisque ornamentis, censum mille librarum rerum mearum mobilium aggregavi, quae vestrae committo fidei, ut hujus ecclesiae proficiant utilitati. Haec omnia a patre condicta et a filio laudata, abbas, ut erat simplex et rectus, credidit esse rata, omnique dilatione remota collocavit ibidem deservire Deo satis honestas personas majoris suae ecclesiae, scilicet Alfredum custodem, Lambertum majorem, Liebertum postea sub se ejus loci praepositum, Arnulfum capellanum. Quorum religioso et honesto conventu dux adeo consolabatur, ut, licet infirmitate sua semper increscente gravaretur, auditis campanis quibus horae canonicae monachico ritu significabantur, ejusdem infirmitatis quasi oblitus, quadam mentis hilaritate recrearetur. Interea cum vitae suae funditus diffideret, Virdunum se devehendum statuit, ubi olim se condixerat sepeliri gratia satisfactionis, ex quo eamdem civitatem succenderat in contumelia Henrici imperatoris. Praefixa vero die suae hujus evectionis, fecit se primum deferri ad ecclesiam beati Petri, ubi se commendans ejus patrociniis, simulque abbati et fratribus ultimum vale faciens cum lacrimis, jussit sibi prandium in domo bannalis furni parari. Quo devectus, prosequentibus eum abbate et filio mulitsque ex suis optimatibus, cum electo a se loco coram furno deponeretur: Hujus, inquit, officinae semper procurator esse debuissem, si michi propitia divinitas tot mala quae gessi parcere voluisset. Quo cum refecisset convenientibus ad se mendicis-- ex quo enim coeperat infirmari, nullos convivas nisi pauperes habere voluit-- ipsam bannalem officinam furni legali donatione beato Petro contradidit, ut in perpetuum deserviret monachorum utilitati, licet hoc frustra, sicut et alia omnia paene fecerit. Nam ab abbate, ut destinaverat, Virdunum deductus, cum adhuc vivens ibidem moraretur, quaecumque promiserat ei mentitus est filius, et in dampnum vitae suae et honoris oblitus est misericordiae et veritatis. Factus enim jam potens hereditatis paternae, dissimulavit meminisse quid se praesente et laudante deputaverat pater redemptioni animae suae. Suggerebatur ei a quibusdam suorum revera infidelium, quasi ad gratiam, non debere eum perdere militum suorum amicitiam, in manu eorum suam constare valentiam, defecisse patrem suum a sensu proprio in extremis, consuleret potius rebus suis, quam illius obtemperaret deliramentis. Sic deductus a sententia servandae pietatis, de disponenda elemosina patris interpellantem se abbatem callide suspendit, quamdiu quidem pater supervixit. Supervixit vero fere per mensem. Virduni 13 Kalendas Januarii terribiliter caelum intonuit, et in crastinum vita decessit( an. 1069, Dec. 21). Tunc tandem junior Godefridus qui esset apparuit, et recurrente ad se abbate pro testamento ordinando defuncti patris, non tantum consilium et auxilium suum illi negavit, sed etiam minis et injuriis a se absterrendum putavit. Inferens instanti, hoc negotium non ejus temporis esse, nunc non suae utilitati convenire monachicam congregationem disponere, et militiam sui ducaminis postponere; quae illi pater curanda commiserat bene curaret, alterius intentionis curam se actitare. Talem tamque subitam rerum commutationem abbas obstupuit, et quasi monstrum sic a se diversum indignatus exhorruit. Ne tamen per hanc repulsam videretur defecisse a promissa fide servanda, Heribrandum seniorem ceterosque pares castri, quos fidelius ducem coluisse meminerat, interpellavit, ut secum de negotio patris Godefridum adratiocinarentur eos conduxit. Ille tandem pudore convictus, respondit possessiones denominatas, quas milites sui stipendiarias tenebant, se nec velle nec posse subtrahere tenentibus, Astinetum vero cum banno et comitatu et omni familia et quaestu, et denominatam partem Chevoni, bannalem quoque cambam Buloniensis burgi, quae nullius erant feodi, elemosinae patris sui se recognoscere et confirmare, relictum vero thesaurum rerum ejus mobilium in praesentia eorum se velle cum abbate dividere; hoc illi jam sufficeret, nec se amplius super hiis molestaret. Adhortatus abbas ut interim quae concedebantur susciperet, neque juvenem quandoque meliorandum exasperaret, exhortantibus cessit, et cum Godefrido ad scrinium dividendi thesauri vix compulsus accessit. Godefridus ablatis inde septingentis marchis argenti in candelabris, in scyphis et scutellis aliisque utensilibus variis, abbati cetera reliquit, ea tamen conditione ut ea disponeret respectu consilii sui. Consilio tamen Heribrandi castellani aliorumque fidelium suorum, qui ei suggerunt ne sic inhumane annullaret elemosinam patris sui super praedictam summam argenti, disposuit abbati et successoribus ejus Bellam vallem cum familia et banno et omnibus finibus et acquestibus suis, ad opus fratrum deservientium Deo in ecclesia beati Petri; quod vadium quiete ab eis possessum est quamdiu idem Godefridus advixit.

Erat non longe a majori ecclesia fiscus Caviniacus ex patrimonio Richeldis Montensis comitissae, quae viduata Balduino juvene Flandrensium comite( an. 1070), Flandras amiserat, occiso filio suo Arnulfo a patruo ejus Roberto Frisone( an. 1071, Feb. 22), per manus cujusdam Gerbadonis. Qui Gerbaldo non multo post confusus conscientia tantae injustitiae et temeritatis Romam petiit, et manus quibus dominum suum interfecerat domno papae Gregorio VII, pro poenitentia ejusdem criminis detruncandas obtulit. Gregorius executionem hujus detruncationis magistro coquorum suorum publice commisit. Educto Gerbodone ad poenam quam decreverat pati, praedictum ministrum papa revocari praecepit, eique secreto edixit, ut si elevato ferro aliquo modo manibus motis titubaret continuo eas incideret; si vero constanter persisteret, patientiae persistentis statim retento ictu parceret. Gerbodo ad ictum perstitit, statimque incolumem deputatus percursor papae repraesentavit. Laetatus papa sic provenisse poenitentiam Gerbodonis, manus quas detruncandas obtulerat jam non suas sed Domini esse judicavit, praecepitque ei ut per dominum Hugonem Cluniensem abbatem revertens, referret ei omnem rei ordinem, seque ejus consilio crederet. Ille ad abbatem veniens, ejus exhortationibus credidit, et postea eximius sub eo monachus claruit. Comitissa vero gratia Flandras recuperandi, et filium suum occisum vindicandi, Philippum Francorum regem, ipsum quoque Godefridum ducem et Albertum comitem Namucensem multosque alios Lotharingiae et Franciae principes adversus Robertum condixit, taxato singulis pretio ejusdem condictionis. Fuerat autem praedictus abbas longo ante tempore et Balduino et Richeldi adeo familiaris et dilectus, ut multotiens ab eis exoratus, aliquandiu Flandris moraretur cum illis, et praeter multa donaria quibus ab utroque redibat honoratus, duo allodia, scilicet Sulmodium satis contiguum monasterio et Tavers in Hasbania, legali donatione ecclesiae beati Huberti in perpetuum collata optinere mereretur. Et cum eamdem comitissam licet a priore potestate dejectam saepius tamen reviseret, ex priori amicitia occasione praedictae conductionis Caviniacum fiscum illa ei in vadio accipiendum per Lambertum majorem obtulit. Laetatus abbas sibi offerri Caviniacum, quem jam diu desideraverat ecclesiae acquirendum, praesente et annuente duce Godefrido quingentos bizantios auri de elemosina patris sui Caviniaco superposuit, et sic fiscum eumdem interim sub testibus legitimis, videlicet Segardo, Arnulfo, Gozuino, et Tietboldo, in vadium accepit. Richeldis vero cum amissis tot expensis nichil profecisset, fugato etiam Philippo Francorum rege a Roberto Frisone, ad dominum Theoduinum Leodiensem episcopum se contulit, et ei Montense castrum cum omni honore illi subjecto, sanctae Mariae sanctoque Lamberto eumdem obtulit. Quae coemptio ecclesias episcopii afflixit gravissime, nostram quoque spoliavit ex maxima parte. Intendebat enim comitissa viribus episcopi adversus Robertum se aliquid posse moliri, sed non praevaluit. Venditum tamen castrum cum suis appenditiis in feodum recepit.

Grassabatur interea discidium inter abbatem et ducem, duce quidem a fide patri promissa omnino deficiente, abbate vero ut eam exsolveret in emancipandis condictis ab eo possessionibus constanter exigente. Sed neque frustrata est imprecatio patris, quam, ut dictum est, filio moriturus ingessit, imposita conditione vitae suae et honoris; nam uxor ejus Matildis eo relicto Langobardiam rediit, saepiusque mandante marito ut rediret, non solum non obtemperavit, verum edixit mandanti, ut ad se ille veniret, et sicut se curaret capsam reliquiarum patris sui Bonifacii sibi deferret. Seductus ille spe conciliandae sibi conjugis, praefatam capsam eburneam cum reliquiis abbati violenter abstulit et Mathildi retulit, relicto tamen altari quod fuerat papae Johannis. Sed nec sic quidem apud eam maritalem gratiam optinuit, spretusque ab ea et inactus ab Italia Lotharingiam rediit. Conscius vero se abbatem gravius offendisse pro ablatis sanctorum patrociniis, cum ex hoc nihil ipse profecerit, callidiori aversione imminentem sibi acrius vitare coepit. Coactus tandem abbas de eo desperare, ut erat amicissimus domino Herimanno Metensium episcopo, disposuit cum eo Romam ire, volens de eventu rerum papam Gregorium VII consulere, et inter eundum de eisdem agere cum marchissa Beatrice( an. 1074). Ingressi viam Romae pasca celebrare certabant, sed tardantibus eos quibusdam, qui obsonia episcopo certatim impendebant, ad Lunensem portum pervenerunt majoris hebdomadae feria quinta( Apr. 17). Ibi occurrit illis legatus marchissae Beatricis, cum precibus etiam filiae ejus Mathildis, ut Pisas diverterent, ut apud eas proximum pasca sollempnizarent. Consultus abbas ab episcopo quid inde videretur sibi, respondit ille non debere gravari dignationem magnae petitionis, neque differret invitatus occurrere, cum negotium adeundi eas incumberet utrisque. Sic divertentes Pisas honorabiliter suscepti sunt a matre et a filia, satis eminentiores ceteris curialibus habiti in eadem curia. In exsolvendis pascalibus officiis convenerant ibi septem episcopi, hiisque omnibus postpositis celebritas missarum dominicae resurrectionis( an. 1074, Apr. 20.) oblata est agenda Herimanno Metensium episcopo. Videres praeter saecularium confluentium multiplices glorias, clericorum diversi ordinis frequentiam, ecclesiastici ministerii vasa auri et argenti quamplurima, diversi apparatus vestes peregrinas, Beatricem et Mathildem procedentes quasi cujusdam dominationis praefecturas. Episcopo in tali pompa missas celebrante, abbas in quodam angulo se celabat, operto capite satis humiliter vacans psalmodiae cum Lamberto majore et minore. Mathildis circumspiciens deprehendit abbatem latere laborantem, et nichil glorias tam festivae ostentationis curantem. Assistebat vero ei in decantandis psalmis dominus Anselmus post Alexandrum papam ordinatus Lucensis episcopus, vir admodum religiosus, et non multo post felici excessu clarescentibus miraculis inter sanctos a Domino assumptus. Hunc ad abbatem misit, et ut superius ascenderet mandavit. Et cum obedienti sedes deesset, Mathildis assurgens ei suam, ut erat parata, transmisit, mirantibus cunctis quae esset persona tantae apud eam dignitatis. Discessurus autem in crastinum( Apr. 21), cum ei inter cetera familiaritatis colloquia, deceptum se a Godefrido de elemosina patris, illa super hiis dominum papam consulendum respondit, et ut faciliorem aditum inveniret apud eum optinendi quae vellet, litteras ei deprecatorias composuit, quas apostolico redderet ex nomine Mathildis, indicta ei conditione per se redeundi, et quae sibi evenirent illi referendi. Veniens ergo Romam cum episcopo, litteras Mathildis praesentavit apostolico, et per eas commendatus gratanter susceptus est ab eo. Per septem autem dies in Urbe demoratus, et cujus esset vitae et probitatis perspectus, adeo factus est papae dilectus, ut die quadam ab hora prima in sacra capella quae dicitur ad sanctum Laurentium, ubi cum sandaliis dominicis retinentur capita apostolorum Petri et Pauli, pariter soli considentes amica vicissitudine divinis eloquiis intenderent, eo usque ut nocte superveniente armatus Urbis praefectus papa jubente ad hospitium suum abbatem cum suis reduceret. Unde et inter cetera quae ab eo gratia familiaritatis expetiit, privilegium etiam apostolicae defensionis ecclesiae suae auctorizatum optinuit, ut ecclesiae Romanae firmata et defensata auxilio et auctoritate, immota stabilitate monastico ordini in perpetuum persisteret, et ei jam donata et amodo donanda anathemate aeterno interposito firmiter constarent. Hoc idem privilegium papa a se dictatum et in publico consistorio Lateranensis palatii quod dicitur Ad speculum, coram pluribus episcopis et cardinalibus ecclesiae Romanae recognitum et relectum, subscripsit manu propria: Miserationes tuae, Domine, super omnia opera tua. Cum vero a condicta Godefrido promissione abbas se absolvendum exposceret, quia in ea explenda filii ejus auxilium sibi deesset, apostolicus non consensit, sed Annoni Coloniensi et Theoduino Leodiensi apostolicae auctoritatis formatas epistolas destinavit, ut Godefridum ad hoc quod patri morituro condixerat exsolvendum, vel consilio inclinarent, vel ecclesiastico ministerio inobedientem compellerent. Reversus abbas per Mathildem, ut ei condixerat, exsolvit ei commendationis suae gratias, referens quae ex sententia illi omnia apud papam provenerant; illa licet nolentem aliquamdiu eum secum retinuit, et casula una alba quae fuerat domini papae Leonis IX, subdiaconali quoque tunica papae Stephani qui dictus olim Fridericus frater fuerat ducis Godefridi majoris; a se digredientem honoravit. Nec tantum hac sola vice gratia curiae illius ecclesiae nostrae profuit, sed et tempore papae Alexandri II, cum idem abbas Roma rediens diverteret ad matrem et filiam apud Fraxinutum, quo construxerant monasterium monachorum in Alpibus Appennini, per septem dies detentus, ibi cotidie pallio uno muneratus est ab eis. In die vero digressionis suae data est capsa una eburnea reliquiis Claudii martyris pretiosa, quam secum revehens in vigilia sollempnitatis beati Huberti cum honesta processione, responsorium Cives apostolorum decantante, ecclesiae intulit. Et ex tunc in eadem die cum commemoratione Benigni martyris Divionensis, Claudii quoque celebritatem agendam communi assensu congregationis instituit.

Cum vero Theoduino Leodiensi episcopo litteras papae pro Godefrido ei missas tradidisset, et paulo post privilegium Romanum quod ejus concessione et laude ecclesiae beati Huberti optinuerat, quasi congavisuro obtulisset, de manu ejus accepit illud archidiaconus Boso, cui et omnia sua procuranda idem episcopus crediderat specialius, ut erat confectus senio. Idem Boso abbati jam diu infensus erat, eo quod praebendam unam cuidam nepoti suo Nasaniae expetierat nec impetraverat, unde et collecto livore occasionem se vindicandi attentius quaerebat. Explicita ergo carta et offensus ignotis sibi ad legendum notis, quibus conscribuntur privilegia Romanae auctoritatis: Non, inquit, dubium quin hic lateat alicujus fraudis praestigium, quod utique celat barbaries harum notarum. Raptum ab ore ejus verbum quasi ad gratiam dicentis palatinae canes exceperunt, censentes diligentius perscrutandum, quod ut difficile ad legendum videbatur incertum. Tandem easdem notas sensim perscrutantes hii qui inter clericos jactitabantur perspicaciores, deprehenderunt rem ut erat, scilicet ecclesiam beati Huberti specialius mancipatam apostolicae defensioni, aeternoque anathemate interdictum cuicumque personae vel potestati, ne quis ei praesumat dampnum inferre vel injuriam, vel in acquisitis vel in acquirendis, utque monachicus ordo ibi in perpetuum Deo deserviat liber totius inquietudinis. Ad haec Boso rapta occasione insimulandi, caput suum quatiens cum suspiriis, et maxima jam diu coepta indignatione succlamavit, abbatem Theodericum abbatiam sancti Huberti omnino prodidisse Romano pontifici, ecclesiam Leodiensem in hoc ipso incurrisse dampnum intolerabile, et, nisi episcopus ejusque fideles maturius advigilarent, nichil sibi de tanto honore hactenus habito remansisse. Intellexit ex privato odio abbas publicam sibi suscitari invidiam, et indignatus se criminari praeter conscientiam, respondit constanter hujus malignitatis conjecturam nec se quaesisse, nec apostolicum concessisse; venirent quicumque eligerentur fideliores ecclesiae Leodiensis, paratum se Romam redire, ibique eis probaturum publice crimen quod sibi imputabatur nichil esse; ea tamen conditione, ut secundum sacros canones poenas falsae criminationis, se purgato, criminatores exsolverent. Praesensit Boso se suo capiendum laqueo, actumque de se, si Romae prosequeretur abbatis reclamatio. Locutus itaque cum consilio, non se assuetum Romano, ait, sed Leodiensi judicio; nemini licere audientiam reclamare tam subito, nisi episcopi sui, maxime vero metropolitani gravaretur judicio. Recognovit episcopus licet senex invidiose calumpniari abbatem; ne tamen videretur indiscussum praetermittere quod putabatur dampnosum ecclesiae, praefixit diem hujus discussionis agendae. Retento igitur secum privilegio, abbatem dimisit, et ceteros abbates episcopii cum archidiaconis, ut ad praefixam diem venirent convocavit. Interea Boso declamare in clero, spargere voces in populo, quanta malignatus est inimicus in sancto, qui commissam sibi abbatiam subduxerit sanctae Mariae sanctoque Lamberto. Vagante passim ut suum cum fama vulgabatur abbatis infamia, et licet apud se bene sibi conscium vera tueretur innocentia, indignabatur tamen mendaciter gravari nichil tale merentis patientia. Praefixa die convenientibus evocatis, ipse quoque cum Theoderico praeposito et utroque Lamberto omni modo veritati confisus affuit. Discutiendi etiam privilegii exemplar secum detulit, ut quia calumpniatores ejus secum finxerant aliquid monstruosum ignotis in eo celari notis, cunctis legere volentibus innotesceret assuetis conscriptum litteris. Lecto palam itemque relecto privilegio, et cum delato exemplari verbo ad verbum comparato, ventilantibus quibusque inter se prudentibus quaecumque in eo continebantur, nichil in eo Leodiensi ecclesiae deperiisse, nichil abbatem adversus eam deprehensum est machinasse; et cum jam non ex Bosonis odio, sed ex evocatorum judicio causa penderet abbatis, in hoc tandem majorum et meliorum sententia consensit, Romanae ecclesiae proprium esse de omnibus judicare, nullis vero licere de ejus judiciis retractare: non succensendum abbati, quod ecclesiae suae procuraverit defensionem et auxilium apostolicae auctoritatis, cum nec in sensu nec in verbo excluserit debitam subjectionem ecclesiae Leodiensis. Indignatus sic suam Boso adversus abbatem conjecturam extenuari, arrepto privilegio de medio consessu se subduxit. Ipso tamen episcopo reclamante et indignante cum ceteris cur talem injuriam faceret abbati, vellet nollet, privilegium publice laudatum et auctorizatum reddidit. Soluta contentione, abbas absolutus recessit, sic exinanita existimatione illi objectae criminationis et comprobata erga ecclesiam nostram auctoritate Romanae defensionis. Est autem hujusmodi privilegium in superiori pagina conscriptum, quod hic est interponendum:

Gregorius episcopus, servus servovum Dei, dilecto in Christo filio Theoderico, abbati monasterii sancti Petri sanctique Huberti Andaginensis in Arduenna constituti, suisque successoribus regulariter ibidem intrantibus in perpetuum. Nulli fidelium est in dubio quin sedes apostolica, eo quod universalis mater et omnium ecclesiarum princeps est, omnibus hoc jure ac debita sollicitudine praeesse debeat, non ut eas tantum catholicae religionis unitate concludat, sed generali circumspectione etiam ab hiis quae extrinsecus promoventur pro sua auctoritate salvet et muniat. Inter quas tamen cum plures inveniantur, quae speciali et propria commendatione in tutelam ejusdem sedis apostolicae se contulerunt, ut speciali caritate et studio suae matris amplexa usquequaque securiores et liberiores ab omni infestatione consisterent, quas, ut dignum erat, ita Romana suscepit ecclesia, tantaque protexit undique diligentia, ut omnibus munimenta praesidii, nonnullis quoque gratiam conferret augendi. Cujus rei plurima nobis exempla sanctissimi viri reliquerunt, qui, ante nos in illa quam diximus apostolica sede fulgentes, pro honore ecclesiarum Dei et exaltatione earum magis quam pro vita aut salute sua solliciti fuerunt; suscipientes monasteria et venerabilia loca in patrocinium apostolicae defensionis, et confirmantes ea propriis privilegiis, quatinus ex cotidiana tranquillitate ardentius in devotione divinae servitutis et in omni bono proficerent. Qua in re quam pie, quam sancte fecerunt, et illorum nobis ostendit gloria, et ipsius rei tam fructuosa gratia. Nam cum oratoria in pace et tranquillitate consistunt, et ecclesiastica beneficia pauperes Christi nutriunt, tum vero laus Deo digne promitur, et remedia peccatorum tam vivis quam defunctis impenduntur. Unde nos in eadem sede apostolica, non nostris meritis, sed divina locati gratia, suscepti officii debitum considerantes, praefatum monasterium, cui tu, dilecte fili et praenominate abba, praeesse dignosceris, tuo rogatu in tutelam apostolicae sedis et nostram et successorum nostrorum defensionem suscepimus, confirmantes et corroborantes sibi per praesentis paginam privilegii, ecclesiam sanctae Mariae super Axonam sitam et ecclesiam sancti Sulpitii super Mosam ceterasque possessiones tam in villis quam castellis ceterisque ecclesiis et terris cultis aut incultis seu in omnibus rebus mobilibus et immobilibus, quas nunc jure possidet aut in posterum Deo miserante acquiret, quatinus omnia ad communem utilitatem fratrum inibi Deo famulantium sub tuo tuorumque successorum regimine et congrua dispensatione semper inconvulsa illibataque permaneant. Si quis vero regum, sacerdotum, clericorum, judicum ac saecularium personarum hanc constitutionis nostrae paginam agnoscentes, contra eam venire temptaverit, potestatis honorisque sui dignitate careat, reumque se divino judicio existere de perpetrata iniquitate cognoscat, et nisi vel ea quae ab illo sunt male ablata restituerit, vel digna poenitentia illicite acta defleverit, a sacratissimo corpore et sanguine Dei domini redemptoris nostri Jesu Christi alienus fiat, atque in aeterno examine districtae ultioni subjaceat. Cunctis autem justa servantibus eidem loco, pax domini nostri Jesu Christi, ut hic fructum bonae actionis recipiant, et apud districtum judicem praemia aeternae pacis inveniant, Amen. Subscripsit autem manu propria domnus papa: Miserationes tuae, Domine, super omnia opera tua. Bene valete. Datum Lateranis in Kal. Maii per manus Petri sanctae Romanae ecclesiae presbiteri cardinalis ac bibliothecarii, anno primo pontificatus domini Gregorii VII, papae, indictione undecima.

Interea monitus Godefridus ex mandato papae a Coloniensi itemque Leodiensi pontifice, ut condictam patri veritatem et fidem exsolveret, illeque nec monentes nec arguentes audire curaret, accidit ut domnus Herimannus, Metensis episcopus, ad eum Bulonium veniret. Erat autem dominici adventus dominica secunda, et ut suum est ejus temporis, inhorruerat passim hiems asperrima. Exceptus a duce ut decebat tantum pontificem, cum post coenam in lecto ducis pausaret, duce altrinsecus in eadem camera quiescente, primo gallicinio apud sanctum Petrum surrexerunt ad vigilias fratres, Theoderico abbate tunc cum eis ibi demorante. Miratus episcopus ea tali hora se campanas audire, interrogavit ducem, quo vel ad quid sonarent. Respondit dux fratres apud sanctum Petrum ad vigilias surgere, eosque ex elemosina patris sui ibidem locatos consistere. Ad haec episcopus altius ingemiscens: O, inquit, nos infelices, quos in tantis deliciis quiescentes Deo condempnant tales vigiliae. Felices econtra quos nec torpor mediae noctis, nec horror hujus asperrimae hiemis reprimit a laudibus omnium creatoris Dei. Tu quoque infelicior infelicissimis, quem necdum emolliunt vel timor Dei vel amor patris tui, qui elemosinam ejus defraudaveris, et fratribus tam devotis adhuc eam detraxeris! Ad haec Godefridus compunctus in lacrimas erupit, et gratias agens rationabili ejus castigationi, quicquid ex hoc neglexerat, emendaturum amodo se promisit. In crastinum uterque abbatem mandavit, venienti vero dux officiosissime assurrexit, et nichil tale de eo speranti coram pontifice et quibusdam curialibus suis vadium humillimae satisfactionis genu flexo porrexit, se errasse, se peccasse in Deum et patrem suum est confessus, errorem quoque suum amodo se correcturum professus. Miratus abbas et laetatus in Domino, qui ad quod vult inclinat corda omnium filiorum hominum, suggerente episcopo duci recredidit quod sibi porrexerat vadium, in verbo scilicet viventis adhuc patris sui, quo eum adjuraverat, vitae suae et honoris conditione interposita; statim ille pro hiis quae de praefato thesauro subduxerat abbati, Bellam vallem ad usum fratrum ei deposuit, et ecclesiam Montis Madiensis cum tribus mansis terrae beato Petro in perpetuum possidendam legaliter tradidit.

Eodem anno( 1075, Jun. 23) Theoduinus Leodiensis episcopus vita decessit, ortaque contentione inter quosque potentes agendae electionis, dum plures fieri voluissent episcopi, nulli eorum ut episcopus fieret contigit. Nam dux Godefridus, qui tunc forte morabatur cum Heinrico rege, cum vix tenuiter persensisset episcopum obiisse, precibus suis optinuit apud eum, nemini concedendum donum episcopii, nisi quem ille praesentaret ei; moxque ad Heinricum Virdunensem archidiaconum misit, et ei ut remota omni dilatione ad se veniret mandavit. Festinavit ille duci occurrere, incertus omnino quid vellet. Leodienses vero pro contentione praefata nulla adhuc electione firmata, ne videretur injuriosum regi, baculum pontificalem paulo morosius deferri, ut eum referret injunxerunt Theoderico abbati. Quidam autem de clericis alter alterum anticipans curiam irrepserant, sperans quisque vel sibi proventurum eventum rei, vel paratus gratia vicissitudinis ferre suffragium alteri. Interea suggessit dux clericum adesse, cui episcopium donandum destinasset; dignaretur rex, ut est ejus donationis agendae, pro tribunali sedere, et vocatis Leodiensibus episcopum illis constituere. Leodienses evocati, licet morderentur latenter nemini illorum quod speraverant provenisse, ne tamen voluntati regiae quae in negotio praeponderabat, viderentur deesse, Theoderico abbati ex consilio referendam imposuerunt domini Heinrici electionem. Qui cum ceteris assistens regi, ut erat vir urbanae elegantiae, promptusque Latialis eloquentiae: Eligat, inquit, eum Deus, et ab eo praeelectum nos quoque voluntarie eligendum decrevimus.

Sic domnus Henricus episcopio donatus, et obsequente duce in urbem favorabiliter receptus, non multo post a domno Annone Coloniensi pontifice sollempniter est consecratus; a quo etiam adjuratus est sub testimonio collatae sibi benedictionis, ut ejus quoque utamur verbis: Per benedictionem, inquit, patris tui Annonis obtestor te ut destruas superbiam et insolentiam Guolbodonis. Erat autem Guolbodo abbas ecclesiae beati Laurentii, qui, nimium confisus gloriae suae et nobilitati, longe se aliter habebat quam conveniret monachicae professioni. Nec diu moratus episcopus privatis illum ammonitionibus corrigere, cum videret se in hoc non solum non proficere, sed illum magis ad deteriora ex indignatione deficere, constituit diem ad discussionem ejus publicam. Convenientibus abbatibus( Oct.) et archidiaconis cum se Guolbodo non posset purgare a criminibus objectis, decreta omnimoda res ejus in potestate et dispositione episcopi. Episcopus, ne accelerando justitiam videretur evacuasse misericordiam, obtulit ei locum et tempus agendae poenitentiae, decrevitque ei ut Virdunum apud sanctum Agericum aliquamdiu privatus secederet, et inter religiosos viros ibi noviter congregatos satisfactionem suam dignam misericordia comprobaret. Concessit ille primum judicio sapientium et episcopali decreto se consensurum; sed ad horam locutus quibusdam suis, quod prius promiserat exequi, post publica contradictione recusavit. Episcopo exigente ut daretur sententia huic resultationi et inobedientiae, decretum est ab omni conventu, ut in sua se recognosceret, ipsamque abbatiam libere ad placitum suum disponeret, cujus abbas convictus criminibus nollet illi ad emendationem obedire. Nec moratus Guolbodo ad regem Henricum abiit, ejusque violentia adversus episcopum conatus est se tueri. Qui dum ecclesiasticam justitiam saeculari audientiae prostituit, secundum sacros canones omnem sibi aditum recuperationis obstruxit. Nam nec regiis precibus nec minis potuit episcopus attrahi ut eum restitueret, obtestatus se malle episcopium ad tempus intermittere, quam ejusmodi insolentiam pati sine congrua satisfactione. Sic Guolbodo desperatus Hungariam concessit, indeque ad regem reversus in expeditione Italica positum, ad mortem usque domni Henrici episcopi moratus est apud eum.

Hiis actis circa Leodiensem sinodum, quae agitur in festo apostolorum Simonis et Judae, in sequenti adventu domnus Anno religiosus pontifex Coloniae vita decessit( Dec. 4) in maximo dampno totius illius provinciae, quinque marchas argenti moriturus mittens ecclesiae nostrae.

In sequenti sollempnitate dominici natalis dux Godefridus natalitiam curiam celebravit in magna gloria Trajecti, infelix certe et nimis improvidus sui, et cui ultima fuit pompa hujus suae ostentationis; nam inde descendens Frisiam, dum apud castrum Flardengis moraretur, per quosdam necessarios Roberti comitis Flandrensis in secessu per posteriora percussus interiit( an. 1076, Febr. 27). Cujus interitus equidem dolendus, omni Lotharingiae adeo fuit exitialis, ut justitia et pax, quae ultra memoriam eorum qui erant ejus temporis, profecerant sub eo, in brevi ejus defectu eveniente deficerent cum eo. Cujus corpus, sicut vivens disposuerat Virduni ad sepulturam transferendum, dum perlatum esset Leodium, Henricus episcopus tanto amico destitutus, in pompa maximi doloris processit ei cum clero et populo totius civitatis, perque singulas congregationes praesens ipse circumferri jussit, exceptoque sollempniter missas celebrari instituit.

Deinde prosecutus eum usque Vilantiam, prae nimio dolore infirmatus, progredi ultra non potuit, et Theoderico abbati ad corpus deducendum vices suas commisit. Ipse delatus ad ecclesiam beati Huberti, donec convalesceret ibidem fuit. Fuit autem a secunda dominica quadragesimae usque post octavas ibi celebrati pascae. Nam delectatus religiosa fratrum conversatione et eorum probata erga se sincera dilectione, nulla suorum vel clericorum vel principum potuit evinci suggestione, quin ante pascalem celebrationem vellet locum mutare. Morabatur tunc junior Godefridus marchio cum illo, qui, avunculi sui destitutus auxilio, ejusdem episcopi tuebatur patrocinio; quem cum saepius argueret de allodio Telins, quod Bulionensis violentia jam diu subduxerat ecclesiae, dicens etiam se timere illi vindictam hujus justitiae: Godefridus consilio et hortatu optimatum suorum episcopo cessit, et quod suum erat beato Huberto voluntarie recognovit. Dominica autem quae dicitur in palmis( Mart. 20), post sollempnem ejus diei processionem, prosequentibus nobilibus suis uterque accessit ad majus altare beati Petri apostoli, et baculum suum pastoralem tenente episcopo, dextera ejus dexteram suam Godefridus superposuit, et cum eo praedictum allodium super illud absque ulla calumpnia reposuit. Imposita etiam sibi episcopus stola sacerdotali, ne quis illud amplius ecclesiae subduceret, sub obtestatione divini nominis interdixit, et imprecatione aeterni anathematis excommunicavit; Godefridum vero culpam suam suorumque antecessorum humiliter fatentem absolvit, et facto publice privilegio hujus recognitionis, sua illud et suorum adstipulata assignatione confirmavit. In sequenti vero feria quinta( Mart. 24) circa horam sextam, parata sibi sede in portis templi, deductos ibi poenitentes episcopii cum maxima reverentia et lacrimis Deo reconciliavit, et communioni sanctae ecclesiae per manus archidiaconorum sibi reconsignatos restituit. Deinde sollempniter infulatus missas celebraturus episcopaliter processit, habens in ministerium ecclesiasticum electos ex fratribus septenos uniuscujusque ordinis, duodecim quoque sacerdotes in veste sacerdotali circumstantes eum, ad expectationem conficiendi in ipso canone sacri crismatis. Tanta tunc temporis erat frequentia religiosae congregationis, ut hiis exceptis conventu exsequendi ordinis non videretur minui. Tanta ornamentorum copia abundabat ecclesiae, ut pretiosis vestibus ornati singuli procederent in suo ordine, ipse etiam episcopus suis postpositis casulam albam indueret, quae fuerat Leonis papae, data, ut dictum est, abbati Theoderico a Beatrice et Mathilde. Quanta vero devotione dominicam passionem et sepulturam exegerit, qua alacritate cum publica fratrum processione, ambientibus eum archidiaconis suis, in ipso sancto sabbato sacri baptismatis fontes ore proprio consecraverit, qualiter hoc idem privilegium matris ecclesiae sua auctoritate laudaverit et probaverit, quanta et quali gloria et laetitia pascalem sollempnitatem celebraverit( 1076, Mart. 27), olim relatum vix credibile videbitur posteris. Cum et ipsi curiales episcopii posthabita urbe ab episcopo se quasi in solitudine ad eum convenisse indignarentur, nec tamen vel in divinis sollempniis vel in rerum exteriorum copiis se esse diminutos mirarentur. Elaborabat quoque episcopus ne propter frequentiam curialem ordo religionis aliquam pateretur inquietudinem; sed etsi quando gratia refrigerandi fratribus vel in lectione vel in collocutione interesse volebat, executores suos in ipso claustri aditu a se rejiciebat, et post se accludens valvas, quasi quidam privatus adgaudentibus sibi reverenter conveniebat.

Jam die festo mediante Herimannus Metensium episcopus venit eum invisere, et exceptus ab ipso cum honorabili processione, tantae sollempnitatis videbatur laetitiam auxisse. Et quia longo ante tempore amicissimus erat abbati Theoderico, ejus congregationi in crastino eorum conventui se satis hilariter praesentavit, dicens sibi esse cordi ut aliquam gratiam eis relinqueret hujus ad eos adventus sui. Tunc ex consultu communi ab episcopo Henrico abbas expetiit, ut ejus consensu duo dicaret Deo altaria a se constructa noviter. Quod episcopo concedente, domnus Herimannus in feria sexta pascali( Apr. 1) quae obvenerat in kalendis Aprilis, dedicavit oratorium unum quod dicitur ad sanctam Jerusalem, eo quod ad modum dominici sepulcri conditum, ipsam quoque ejus formam repraesentet devotioni fidelium; in sequenti sabbato aliud quod erat duplex, in superiori continens memoriam beati Nicolai, in inferiori vero beati Andreae apostoli, quod ad hoc maxime aedificaverat olim abbas, ut ibi specialius ageretur fratrum memoria, quorum corpora ibidem jacent translata ab effosso cimiterio pro cripta amplianda. Qui dum paratis donis episcopum decrevisset honorare pro hac gratia impensa ecclesiae, episcopus non solum non acquievit quicquam inde accipere, sed econtra casulam suam pontificalem cum stola et baltheo, duobus quoque candelabris et uno pallio obtulit habenda beato Huberto.

Exacta pascali ebdomada cum in suo digressu valediceret fratribus, ex pietatis affectu singuli coeperunt flere altrinsecus; Henricus autem amplius, quasi ex desiderabili sibi quiete revocatus ad tam multiplices saecularium negotiorum tumultus.

Adhaerebat ei familiarius quidam Virdunensis senex Eleutherius, vir equidem religiosus, et qui ab ineunte aetate instruxerat eum honestis et castis moribus. Hic sollicitus salutis et honoris illius, attentius suggerebat ei ordinandam esse ecclesiam beati Laurentii, quae aliquandiu viduata indigebat providentia abbatis. Qui dum moraretur cum episcopo, factus est familiaris Lamberto juniori et Berengero priori, inter quos concreverat jam diu gratia verae in Deo caritatis, quia inolita gratis libera erat totius necessitatis. Et cum saepius Eleutherius colloqueretur Lamberto, forte inter loquendum incidit eis memoratae abbatiae mentio, et illo dicente de ejus ordinatione se multotiens cum episcopo contulisse, episcopum vero sollicitum, sed incertum cui convenienter eam committeret, respondit Lambertus, optime eam committendam Berengero, sapienti equidem et probatae virtutis viro. Ille semel rapto verbo, gratias egit Domino, et quantocius suggessit episcopo, ut Berengerum sibi commodandum expeteret ab abbate Theoderico, quem interim ecclesiae beati Laurentii loco prioris praeponeret, donec per accessum temporis certius inde sibi consilium proveniret. Episcopus eum expetere non distulit, et vix aegre ab abbate impetratum et introductum ecclesiae vacanti priorem esse constituit. Berengerus, ut erat vir discretus et prudens, satagebat consulte omnia procurare, singulorum se moribus contemperare, neminem quasi importunus gravare, doctrina et exemplo graviores informare, leviores ne scandalizarentur interim dispensatoria patientia dissimulare.

Nec multo post superveniente festo beati Lamberti( Sept. 17), cum ediceret episcopus abbatibus et archidiaconis reddendum sibi consilium de ordinanda ecclesia beati Laurentii, responderunt illi in commune consulendos fratres ipsius congregationis, eisque offerendam regularem et legitimam electionem abbatis. Episcopus in crastinum deducens eos secum ad locum venit, et fratribus ut abbatem sibi eligerent mandavit. Illi locuti cum consilio, cum abbatibus et archidiaconis elegerunt Berengerum consensu unanimi. Laetatus episcopus eorum electionem convenire voluntati suae, abbati Theoderico coepit vehementer innuere ut Berengerum sibi absolutum redderet. Econtra cum abbas reclamaret, se nec velle nec posse tali viro carere, suae magis ecclesiae eum convenire quam alienae; vix optinuit episcopus quod petebat omni illo conventu suffragante, et tandem Berengero coram attracto, abbatiam sancti Laurentii licet diu renitenti episcopus violenter ingessit, id revera disponente gratia Dei, quae in brevi hoc se disposuisse comprobavit, dum illius labore et ingenio accrevit interius optimae religionis congregatio, et exterius multiplex rerum ecclesiasticarum acquisitio.

[ V. Theod. c. 4] Anno dominicae incarnationis 1076 gravissima biems incubuit, adeo ut in Galliis Ararim, Rodanum, Renum, Ligerim, in Germania Albam, Visclam et Danubium, in Italia Eridanum permaximos fluvios, ut taceatur de minoribus, tanto gelu constringeret, quod mirantibus circummanentibus incolis quasi per solidam terram pervii fierent. Hoc gelu tandem in vere remisso( an. 1077), tanta successit siccitas aeris, ut arentibus arvis pene desperaretur proventus messis futurae. Theodericus abbas tunc in quadragesima Romam gratia orationis profectus, in redeundo Remis apud beatum Remigium familiariter aliquandiu lassus quievit. Vulgato autem per urbem tanti viri adventu, ipse Manasses tunc Remorum pontifex, omnesque paene ejusdem metropolis majores illum suppliciter adeuntes petierunt ut de imminenti plaga desperatis daret consilium, simulque orationibus optineret divinae consolationis auxilium. Ille licet invitus precibus tamen supplicantium victus, publicum populi conventum in basilica majori sanctae Mariae semperque virginis genitricis Dei mandavit fieri, et inter missarum sollempnia exorsus sermonem pro qualitate periculi omnibus indifferenter unius diei continuum jejunium indixit, et ut darent pauperibus quae subtrahebant sibi. Quanta autem fuerit in exhortatione sermonis ejus omnium, ipsorum etiam Judaeorum compunctio, quam alacris indicti jejunii et elemosinarum executio, consequenter ostendit Dei omnipotentis miseratio. Nam in crastinum abbate missas celebrante, statim ut eas terminavit, tanta tamque salubris pluvia erupit, ut passim revirentibus campis, jam diu desperata Dei gratia donante, largissima ejus anni proveniret messis.

Sub eodem tempore adfuit Theoderico abbati legatio Elinandi Laudunensis episcopi, ut si quid apud eum posset vel ipse vel ecclesia commissa, concederet fratrem unum suae institutionis, quem ordinaret abbatem ecclesiae beati Vincentii martyris. Id cum abbas omnino recusaret, episcopus vero hoc ipsum bis terque importunius reposceret, tandem relato consilio ad communem audientiam capitolii, unanimi fratrum electione dominum Adalberonem Laudunum deduxit, eumque se praesente abbatem ecclesiae beati Vincentii ordinari concessit.

Et ut memoretur idem Adalbero quis aut unde fuerit, fuit nobilis prosapiae Suevus et multiplicis scientiae, Constantiensis ecclesiae clericus. Hic duci Godefrido juniori ab Italia revertenti familiariter adhaesit, qui quamdiu advixit, habitus est apud eum amicitior amicissimis. Sed illo interfecto, cum se Adalbero junxisset Godefrido adolescenti, quem avunculus adhuc vivens adoptaverat heredem sibi, inter illum et Albertum Namucensem comitem orta est gravissima dissensio pro castello Buloniensi. Qua de re nominato apud sanctum Hubertum inter utrumque colloquio, cum Godefrido adfuit ibi et clericus Adalbero. Qui ut erat perspicax in rebus deprehendendis, cum perspexisset in fratribus inremissam intentionem exequendi ordinis, cum etiam pervidisset ex ipsa loci opportunitate non indigere solitudine, si quis vellet ibi Deo militare, divino respectu compunctus destinavit apud se vanitatem mundi respuere, quam tot casibus subditam nemini videbatur esse durabilem. Locutus ergo abbati, condixit illi diem ad eum ex toto revertendi, collectisque quae erant in promptu rebus suis, juxta condictum in capitulo se prostravit more agendae conversionis. Videres neminem se posse continere a lacrimis, cum tantarum paulo ante deliciarum juvenis tam subito mutatus ad mundi contemptum adeo se accingeret, ut pretiosissimas olosericalis habitus vestes cum tunica oloserica sponte sua spoliatus abjiceret, annuli quoque aurei digitis abstracti et in terram projecti clarissimum tinnitum redderent, ipse etiam conversionis suae professionem vix permittente singultu enunciare sufficeret. Hic non multo post, ut dictum est, apud Laudunum Clavatum ordinatus abbas ecclesiae sancti Vincentii, quantum Deo juvante loco profecerit, testatur fratrum nobilissima religio ab eo instituta, informata interius, rerum quoque et cellarum multiplex augmentatio exterius.

Anno 1081 dominicae incarnationis, indictione 4, Theodericus abbas ad consecrandam criptam quam aedificaverat Henricum accivit episcopum, ejusdemque consecrationis diem praefixit, videlicet in Idibus Januarii. Episcopus quod petebatur hilariter exequendum decrevit, comitatusque Francone episcopo Bellagradensi, necnon maxima frequentia clericorum et curialium suorum, in epiphania Domini ad locum venit. Quantus autem concursus non solum affinium, sed et exterorum promiscui sexus et aetatis expectationem tantae sollempnitatis convenerit, quanta praedictorum pontificum devotione, quanta Leodiensium archidiaconorum et frequentia et obsecundatione, quam largis et multiplicibus obsoniis eadem consecratio celebrata constiterit, si quis narraret, vix crederetur a posteris, praesertim cum degenerante saeculo deficiat passim non solum copia, sed et ipsa morum probitas et antiqua moralitatis honestas.

Apud Calvitiacum advocatus quidam, Albricus nomine, in exigendo sibi indebitas chorveias adeo imminebat ecclesiasticae familiae, ut in arando vacca cujusdam pauperis abortiret, ejusque vice per totum diem jugum sustineret altrinsecus pauper. Tantam tamque injustam exactionem abbas audivit, et Albrici inhumanitatem exhorruit, properans Divum, Adelonem expetiit, et quomodo subadvocatus ejus familiam ecclesiae tractaret, satis dolenter ingessit, paratus probare hujusmodi angariam nec illi nec alteri debitam. Indignatus Adelo adversus Albricum, hoc illum fecisse erubuit, et expostulatae probationis diem abbati constituit. Heribertus quidam ammodum fidelis et probus erat tunc Calviciacensis villicus. Hic die praefixa inter abbatem et Adelonem testificato legaliter sacramento, idem sacramentum judiciali examinatione per aquam confirmavit, et advocatorum violentas exactiones, maxime vero chorveias illi omnino indebitas, comprobavit. Huic publicae comprobationi interfuerunt Adelo Diviensis, Rainbaldus comes Mutiensis, Petrus Mirowaldensis cum multis nobilibus aliis. Actum anno incarnati Verbi 1081.

Nec multo post Godefridus Theodericum comitem cepit, qui filius Gerardi Flamensis, regi etiam Henrico ammodum familiaris, in quibus poterat adversabatur juveni. Quem Bulonium deductum satis liberaliter jussit servari. Lambertus quoque junior tunc ut erat praepositus ecclesiae sancti Petri, frequentius captum revisendo, in quibus poterat deserviebat illi. Hic igitur post dimidium fere annum in eadem captione obiit( an. 1082), et jam moriturus Coloniam se deferendum familiaribus suis indixit. Ibi enim apud sanctum Gereonem longe destinaverat sibi sepulturam, collata illic rerum suarum multiplici munificentia. Lambertus vero ut semper erat curiosus ecclesiae matris suae utilitatibus, per Heribrandum castellanum et Tieboldum effecit, ut abbreviato labore tam longae hujus evectionis, sepeliretur in ecclesia beati Huberti. Cujus rei gratia Gerardus et Gozwinus filii ejus contulerunt ecclesiae legaliter in perpetuum habendos sex mansos allodii apud Bridam, quae sub Trajecto sita est in Taxandria. Actum anno incarnati Verbi 1082. Hoc eodem anno refirmavit episcopus Henricus castrum Mirvolt.

Increscentibus autem inimicitiis inter Albertum Namucensem et Godefridum Buloniensem, Albertus pro guerra Buloniensi Mirvoldense castrum latenter refirmare disposuit. Id cum Henricus episcopus deprehendisset, tum quia Godefrido omnimodis favebat, tum etiam quia per hoc vexandum episcopium timebat, anticipavit praevenire intentionem Alberti, et a Richelde comitissa Montensi ipsum montem cum comitatu et banno et ceteris ejus appenditiis, duo quoque ejus allodia, scilicet Braz et Gruispontem cum omnibus utilitatibus suis et familia taxato pretio comparavit, sicque castrum maximis impensis refirmavit. Cui cum quasi ad custodiam provinciae milites deputasset, illi cogente inopia facti sunt publici praedones, non solum villarum pauperes, sed etiam ipsam abbatiam sancti Huberti assiduis incursionibus vexantes. Quae res Theodericum abbatem usque ad animam gravavit, timentem non solum suo tempori, sed etiam in posterum periculo imminenti, et cum frequenter per se ipsum, tum per quos poterat mediatores episcopum precibus ambiret, ut tam grande malum quod in exitium totius provinciae firmaverat dissolveret, sibique pondus tanti timoris absolveret, praetendens se in ecclesia beati Huberti hactenus frustra laborasse, cui post se relinqueret tam proximum vicinum desolationis certissimae: compulsus episcopus ne tantum virum sic sibi insistentem, et eo usque habitum in amicitia familiarem inexorabiliter offenderet, utque ejus dolorem et indignationem utcumque leniret, ipsum castrum cum omnibus appenditiis suis legaliter habendum tradidit ecclesiae, et in ecclesia beati Michaelis a se ibi constructa et dedicata fratres ex ecclesia beati Huberti constituit, custodiamque concessae munitionis abbati habendam indixit. Asserente abbate se nescire castrum custodire sed claustrum, convictus tandem ab amicis suis, maxime vero suggerente Lamberto majori, ne interim exasperaret animos personae potentis, indictam custodiam dispositis ibi fidelibus ecclesiae intercepit.

Tunc temporis Mathildis marchissa addiderat episcopo Virdunensi ut Juviniensem abbatiam, cui Theodericus episcopus Galburgem religiosam virginem praefecerat, quam diu multumque reluctantem de reclusione violenter abstraxerat. Quae cum in loco eodem scrinium reliquiarum invenisset, ferreis nexibus firmiter colligatum, jejuniis et orationibus quae ibi reliquiae continerentur a Domino studuit quaerendum. Cui cum divinitus revelatum esset partem corporis beati Benedicti abbatis ejusque sororis Scolasticae virginis inibi contineri, idem certius decrevit experiri oraculum, et ad hoc ipsum publice providendum evocavit ad locum Theodericum episcopum. Episcopus ad rem edictum praefixit in exaltatione sanctae crucis. Convenientibus ad eamdem expectationem non solum finitimis, verum etiam quampluribus exteris, adfuit etiam pro expetendis sanctorum reliquiis Lambertus junior, missus ab episcopo Henrico et abbate Theoderico. Locato autem consistorio in arca campestri, ibidemque aperto reliquiarum scrinio coram frequentia populari, inventa sunt duo capita, videlicet praefati fratris et sororis, cum ossibus dissimilis quantitatis. Nam quaedam videbantur virilis eminentiae, quaedam habitudinis femineae. Quibus ab episcopo lacrimabiliter expositis ad videndum, iterumque reverenter repositis, celebratis etiam ex eorum veneratione missarum sollempniis, junctura una digiti beati Benedicti et dens abstractus ex maxilla Scolasticae virginis dono abbatissae huic ecclesiae provenit.

( 57). Interea episcopus ecclesiam beati Huberti frequentare, neglectis sedibus episcopii natalitias curias et pascales celebritates ibidem sollempnizare, ordines ecclesiasticos, suis temporibus agere, et fratribus sine aliqua suorum inquietudine familiarius cohabitare. Satagebat abbas quibus poterat obsequiis eum complacare, et inter agendum gratiam ejus de castro deiciendo praetemptare, sed episcopo quod petebatur callide dissimulante, modo rem ad optimatum suorum consilium referendam respondente, cum jam abbas fastidiens quereretur fratribus suis frustra se niti, suborta est maxima seditio adversus episcopum totius congregationis, quod ecclesiae hactenus liberrimae obfirmasset intolerabile jugum hujus obsidionis, tamquam magnum diabolum ad insidias sanctificationis. Quod licet in faciem illi obicere parcerent, eis tamen, quos illi sciebant primatiores, haec ingerebant acerrime, ut ingesta sibi referendo, vel misericordiae recordatum ab intentione reflecteret, vel ex eo certius si esset eis desperandum probarent. Familiaribus vero econtra causantibus, non sic dehonestandum vel provocandum tantae potestatis virum hactenus eis tam amicum tamque humanum, Lambertus junior zelo matris suae ecclesiae incitatus: Talis, inquit, amicitia cum ad hunc nobis exitium provenerit, eadem facilitate contempnatur, qua et probatur. Quod verbum notatum prae ceteris, cum episcopo velut ad contumeliam specialem referretur ex persona dicentis, episcopus concepta occasione quasi justae commotionis adversus abbatem et fratres furere et conqueri coepit; inferens non se sic meruisse injuriari, nec sibi amodo succensendum, si sic laesa ejus amicitia ad eos exerceret inimicitias. Intellexit abbas libenter cum causas affectare, ut quod petebatur de castro deiciendo, quasi juste exasperatus recusaret, et de eo jam desperare coactus, secessit Franciam, utroque Lamberto comitatus. Et dum apud cellam Eberneicortis moraretur, exoratus ab Alberone abbate sancti Vincentii Lambertum juniorem illi habendum apud se permisit, nec multo post requisitus ab episcopo cur se tam diu absentasset vel a loco suo vel ab eo, Theodericus praepositus, praemonitus ad ea respondere, respondit abbatem apud se deliberasse ex toto jam recedere, nolle eum amodo loco praeesse, cui non poterat prodesse, dolere se tam diu superesse, ut se vivente videret tot suos labores deperiisse, castro quod firmaverat superexistente. Veritus episcopus cum divina offensa, tum etiam publicam de recessu tanti viri infamiam, edixit praeposito quantocius abbatem revocare, mandans ei se malle tot impensas, quas in castro frustra expenderat, perdere, quam Deum offendere, ipsumque sic ut recederet exasperare, pateretur tamen quandoque hoc agendum cum tempore et ratione. Tandem revocatus abbas cum episcopo apud ipsum castrum occurrisset, et exceptus hilariter ab eo consedisset, conquerenti se nimis ab eo insequi et insectari respondit abbas, animo desideranti nichil satis festinari, ad hoc episcopo secretius spondente illi absolvendum pro certo sibi effectum hujus desiderii sui; nondum tamen id posse convenienter fieri, ne imputaretur ejus levitati tam subita eversio tanti sui laboris. Consolatus interim abbas tacuit, Deum propensius exorans ut disponeret ei celerem proventum hujus suae expectationis.

Audivit interea domnus Petrus venerabilis prior ecclesiae sancti Remigii, notum sibi olim Lambertum juniorem morari apud domnum Adalberonem Lauduni, qui, assumpto Thiebaldo claustrali priore cum Humberto praecentore, suggessit abbati Henrico ut, missa legatione ad Adalberonem, Lambertum sibi commodandum expeteret, et quia scolastico indigebat, scolas illi regendas committeret. Nec moratus abbas vir magnae aetatis et maximae honestatis, misso Heriberto succentore, dictavit ei animos Lamberti prius explorare, si concedente abbate Adalberone ad sanctum Remigium consentiret venire, et tunc demum ex ejus consensu litteras suae petitionis pro eo abbati praesentaret. Lambertus, de mandato consultus, respondit se suae potestatis non esse; ex consensu vero Adalberonis paratum se quo mitteretur ire. Sic redditis deprecatoriis pro Lamberto litteris, Adalbero quod petebatur exhorruit, asserens id se non praesumere, nisi ex Theoderici abbatis voluntate, qui illum sibi commiserat reddendum ecclesiae suae. Interim tamen dubius an petitionem tantae ecclesiae omnino refelleret, an depositum sibi Lambertum ad sua remitteret, ad rem tractandam inducias petiit, et diem ad se redeundi legato constituit. Coepit interea pertemptare Lambertum quid mallet, et hortari ut se excusando illi quod verebatur absolveret. Lamberto in priori sententia persistente, scilicet sui se arbitrii non esse, praeciperet ipse quod vellet, paratum se illi obedire: Adalbero excepit ab eo conditionem, quod remandatus a Theoderico abbate sine excusatione ut suus ad eum rediret, et in ejus placito se omnino reponeret, dimisitque eum ad praefixam diem legato sancti Remigii pro eo redeunte. Ille gratia Dei honeste deductus et amicabiliter exceptus, jussus est ecclesiae scolasticus haberi, nec multo post electus et constitutus unus ex septem cardinalibus majoris altarii. Dignitas hujus ordinis firmata est privilegio Romano eidem ecclesiae a domno Leone papa, quando eam dedicavit, ut non archiepiscopo, non episcopo, non cuilibet majori vel minori personae liceat missas celebrare in ipso altari nisi archiepiscopo Remensi et cui abbas non quidem temere, sed consensu fratrum permiserit. Septem vero cardinales ad hunc honorem assumpti publica electione praeeminent in tota congregatione, et liberi a ceteris officiis, quibus vicissim deputantur alii, solummodo deserviunt praedicto altari, in festis diebus baltheis utentes, et trium diaconorum totidemque subdiaconorum et acholitorum processionem habentes.

Audita sunt omnia apud sanctum Hubertum quae evenerant de Lamberto, quem Theodericus abbas secum eductum Lauduni commiserat, quasi ad satisfaciendum episcopo, cui videbatur injuriosus pro verbo superius incautius in eum prolato. Et indignantibus adversus eum quibusque, amarius vero Lamberto majore, quod quasi illius improvida simplicitate hujusmodi dampnum evenisset ecclesiae, ut emolumentis nutritus deserviret alienis utilitatibus, coepit secum deliberare an depositum Adalberoni remandaret, an per se ipsum Lambertum requireret. Imminebat vero dedicatio ecclesiae Ebernensis, quae est in die sancti Martini, illoque abbas veniens mandavit Lamberto ut sibi occurreret. Ille, audito mandato hora tertia, occurrit ei cum legatione ecclesiae sancti Remigii hora sexta. Laetatus est abbas tam cito sibi occurrisse Lambertum, erubescentibus quibusdam qui asserebant quasi rebellem non esse venturum. Cui cum coram obiceret, non hoc ecclesiam matrem suam de eo meruisse, ut alienis commodis deserviens illam postponeret, respondit Lambertus, non id recte calumpniatores suos de se sentire; ubicumque esset, se filium suum ejusdem ecclesiae ex toto recognoscere, et ut ipse melius nosset, numquam se hactenus arbitrio suo vixisse nec amodo velle vivere, et si satis jam expertum adhuc experiri placeret, juberet potestative quid se facere mallet. Ad haec abbas cum assidentes in ammiratione circumspiceret, quod tam cito et rationabili reddita ratione omnium a se calumpnias removisset, legatio sancti Remigii has illi litteras obtulit in eadem confessione: Venerabili abbati Theoderico frater H. et fidelis illi sancti Remigii congregatio illam quae est salus justorum a Domino. Apud karitatem veram, quam credimus vestram, non multum laborat ad optinendum quod petit fiducia fraterna. Sit ergo ejus ipsius vestrae karitatis, ut fratrem Lambertum nobis cum gratia vestra remittatis. Sed neque vel vobis vel ecclesiae vestrae reputetur oneri quod probatur honori, nec adscribatur dampno, si nutritus labore vestro convenit idoneus inesse apostoli Francorum archimonasterio, cum sapientium judicio utile postponi debeat honesto. Vale. Tunc demum abbas cum Lambertum sic sibi in omnibus obedire paratum perpenderet, tum etiam ne ecclesiam tantae dignitatis non exoratus offenderet, illum cum gratia sua remisit ad sanctum Remigium; ipse quoque ad suum reversus est monasterium.

Henricus episcopus imminentem dominici natalis sollempnitatem apud sanctum Hubertum celebravit, ubi et in sequenti quadragesima ordinibus exactis, Leodium rediit. Abbas vero jam diu suspensus de promissione qua episcopus deiciendum castrum condixerat illi, ut jam tandem experiretur eventum rei, adgressus est illum Leodium prosequi. In quarta autem feria paschalis hebdomadae hora fere tertia veniens Tieletum, audivit a suis Serani esse episcopum, ascensaque navi venit ad eum. Episcopus ad podium suum consistens, de longe recognovit venientem; cui cum jam ripae adlabenti gratia salutationis inclamaret: Surrexit Dominus vere, abbas ei respondit: Et appareat Henrico hodie. Quem episcopus benigne exceptum introduxit in capellam quam satis eleganter ipse ibi condiderat, neminem praeter Theodericum praepositum admittens in causa. Qui sedens aliquamdiu cum vultum et vocem suppressisset, oculos lacrimis suffusos elevavit ad coelum, et conversus ad abbatem quasi in agonia constitutum: Scio, inquit, quid quaeras, karissime pater, scio quid desideras, quidve in posterum verearis ex malitia quam vides praesentis temporis, cujus ne michi apud Deum, ut multotiens minaris, imputetur occasio, castrum quod deiciendum affectas, tuae hodie voluntati et potestati permitto, ipsumque montem cum comitatu et omnibus quae sunt ejus ditionis in perpetuum ecclesiae tuae possidendum legaliter contrado, meque totum tibi et filiis tuis gratia hujus vicissitudinis domino Deo commendandum specialiter committo. Statim abbas, lacrimatus prae gaudio, ad pedes ejus procidit, quem episcopus et ipse genu flexo levans humiliter hoc eum fecisse castigavit. Nec moratus abbas omnem eventum rei Lamberto majori, quem ad castrum custodiendum reliquerat, scripto mandavit, et ut ad evertendam altitudinem sathanae quibus viribus posset accingeretur, per obedientiam indixit. In crastinum summo mane redditis sibi litteris, Lambertus ascenso equo circumquaque pervolavit, et publica exactione quoscumque potuit ad castrum quantocius convenire compulit, et ne quis praetenderet occasionem vel remorandi vel excusandi, velut quadam anxietate animi insimulabat minaciter necessitatem instantem propellendi periculi, ex banno episcopi amissionem rerum suarum intemptans singulis, nisi adessent tuendae munitioni et firmando aggeri. Commota igitur rusticorum, maxime vere carpentariorum, multitudine, hora nona Lambertus ad castrum rediit, accinctusque in primis cum fratribus ibidem commorantibus, turrim ascendit, et nisi prius videret dejectum ejus apicem, se omnino non gustaturum juravit. Videres rusticos exemplo ejus incitatos, quasi se ipsos vindicantes in publicum hostem totius provinciae certatim insurgere, ad summa turris convolantes tectum cum trabibus evolvere, parietes abruptis compagibus dissolvere, moenia ipsa cum propugnaculis eversa funditus cruere, tot impensas totque labores cum maximo collisionis fragore in brevi concidisse. Sequenti feria sexta abbas ab episcopo rediens, cum prospiciens turrim non videret unde videri solebat a longe, suspiciens in coelum, quantocius de equo descendit, terramque deosculatur, Te Deum laudamus devotissime decantavit. Et cum pervenisset ad castrum, ipsum jam nudum aggerem dejectae turris susciperet, elevata contra eum manu: Dissolvat te, inquit, virtus omnipotentis Dei, qui nutu suo muros Jherico corruere fecit. Nec prius abstitit quam duodecim libras denariorum pro conducendis operariis ad eumdem tumulum complanandum deputaret, praeter eos qui tunc exacti convenerant ad castri destructionem.

Per idem tempus Richeldis comitissa Montensis rediens Roma, per fiscum suum Caviniacum transire disposuerat. Cujus transitum cum sensisset Arnulfos Chisniacensis, ut erat audacis malitiae, insecutus eam capere voluit. Quem Deo juvante effugiens, ad ecclesiam beati Huberti divertit, et officiosissime ab abbate Theoderico excepta, per hebdomadam in loco repausans substitit. Interim fratrum religione perspecta diligenter, et multiplici obsequio sibi hilariter impenso delectata, Caviniacum, quod ut dictum est abbati deposuerat in vadium, obtulit ecclesiae funditus emendum. Quod cum abbati omnique congregationi placeret, communi consensu dies praefixa est emptionis hujus agendae, et hoc coram episcopo apud castrum Fossense. Procuratus est quoque illi comes Albertus ab abbate, qui eam reducens in sua constituit securitate. Abraso autem argento quod in ecclesia inveniri potuit, octoginta marchas secum deferens abbas Fossas venit, trecentis aliis per Lambertum majorem et Theodericum praepositum procuratis, apud mercatores et clericos Leodienses vadibus depositis. Conveniente ergo comitissa Richilde cum filio suo Balduino, renovata est coram episcopo et duce Godefrido conventio condicta de Caviniaco; cujus pretii summam cum episcopus contraxisset ad marchas trecentas, praeter septingentas quas olim abbas in vadium superposuerat ei, mater cum filio ipsum fiscum perpetuo habendum ecclesiae beati Petri et beati Huberti per cespitem et ramum ejusdem allodii legaliter in manus episcopi et abbatis, ducis quoque Godefridi ecclesiastici advocati, contradidit, et publica audientia sibi eum et quibusque heredibus suis uterque funditus abjuravit. Et cum in exsolvendo argento videret episcopus viginti marchas deesse, duo candelabra sua ejusdem ponderis deposuit comitissae, quae postea ex proprio redemit ductus amore ecclesiae. Facta autem et confirmata carta hujus coemptionis in publica praesentia episcopi et ducis, et signata testibus idoneis, abbas laetus ad ecclesiam rediit, et vestituram legalem per manum ducis recipiens, super altare beati Petri Caviniacum totum cum familia et omnibus acquestibus et appenditiis suis ut proprium suum aeternaliter ecclesiae retinendum sine ulla contradictione saisivit.

Postea remandatus abbas ab episcopo Hoium venit, ibique gratia dilectionis aliquamdiu ab eo retentus, cum regredi destinaret, suggessit episcopo, apud ipsum oppidum ecclesiam beati Huberti duos molendinos habere; ejus gratiae convenire ut sedem tertii construendi monasterio concederet. Quod episcopus libenter concedens, evocatis ministris et judicibus ejusdem oppidi, equum ascendit, et ad placitum abbatis optimam sedem molendini super Hoiolum difirmavit, quam legali dono ecclesiae in perpetuum possidendam confirmavit. Erat eo tempore Boso archidiaconus abbas Hoiensis ecclesiae sanctae Mariae, Lambertus nepos ejus publici juris provisor et judex, Dodo dispensator episcopalis mensae.

Braz quoque et Gruisponti, quae olim ecclesiae perpetualiter donaverat, Arsiae partem quae sui juris erat, ex allodiis quae fuerant comitissae Richeldis addidit. Et ne quis eadem dona sua amodo vel immutaret vel removeret, aeterno anathemate dampnavit. Hanc partem Arsiae Cono de Hamerina tollit ecclesiae vi et injuste.

Mater ecclesia beati Mononis martyris Nasaniae a Gualcaudo episcopo data fuerat cum omnibus quae ad eam pertinent ab antiquo ecclesiae beati Huberti in potestativa ditione. Ejus clerici acceptis ab abbate praebendis, tamen consensu et laude fratrum, condicto eis et soluto servitio debiti honoris, jam ex tunc detrectabant per insolentiam subesse justitiae abbatis, nisi in clericalibus conciliis sub districtione episcopali. Hanc quoque insolentiam petente abbate episcopus, liberum constituens altare ejusdem ecclesiae, absolvit, et omnes exactiones et justitias episcopales et archidiaconales, praesente ibi et secum condonante Bosone archidiacono, ecclesiae beati Petri et beati Huberti in perpetuum remisit, eamdemque remissionem legali facto privilegio auctorizavit. Quod autem pace beatae ejus animae sanctaeque memoriae non quidem exprobando, sed condolendo dicatur, Theodericus et Lambertus ejus simplicitati adeo dominabantur, ut omnino eis in omnibus se crederet, et quasi consulto Deo eosdem consultores audiret. Hiis enim fidens provisoribus, tanto interius advigilabat liberius, quanto de externis dormiebat securius. Sed cum non multum distet in vitio vel decipere vel decipi posse, in hoc dampnosum nimis crimen miscuit gloriae suae, quod imprudenter patiebatur seduci eorum miserrima suggestione. Nam si quem vel gratia consanguinitatis vel acceptae mercedis vellent noviter casare, hoc de praebenda fratrum sine eorum consensu non dubitabant abbati persuadere, illeque eorum persuasioni non differebat obedire. Hoc modo amisit ecclesiastica utilitas ex antiquis possessionibus suis Vineias et Lesterneias, et ex acquisitis ab eodem abbate noviter Sulmodium in proximo et Tavers in Hasbanio.

Anno Domini 1086[ 1087], ordinationis vero suae 32, Theodericus abbas, non solum senio sed et confectus jejuniis, orationibus et vigiliis, laboribus etiam et curis commissae sibi pastoralitatis, ab ipsa licet pertenui virtute corporis circa mensem Julium deficere coepit, unde et gratia paululum repausandi Piros illi secedere placuit; ubi dum se ingravescente sensim infirmitate praesentiret ad mortem urgeri, Theoderico praeposito sibi secum moranti relationem suam ad monasterium accelerandam indixit. Referendus vero litteras vel deprecatorias vel commonitorias, ut cuique conveniebat, scilicet Adalberoni Laudunensi abbati, Guiredo praeposito Ebernensi, Lamberto priori sancti Remigii, Berengero abbati sancti Laurentii, ipsi etiam Henrico episcopo Leodiensi dispositis nunciis mittere festinavit, humiliter exposcens ut sibi quantocius adessent et morituro ultimum vale facerent. Et cum ab ipsa cella transpositus in alteram ripam Mosae gratias ageret Deo, quasi jam propinquior cui aspirabat monasterio, occurrit illi Lambertus major cum apparatu revectioni ejus congruo. Cum vero in crastino circa horam nonam appropinquaret monasterio, divertit super Lumnam fluvium in quodam circumjacentis silvae prato, ne quis fieret pro eo popularis planctus aut tumultuatio. Sic evitata populari expectatione, in prima vigilia noctis dominicae exceptus est cum maximo fratrum moerore. Summo autem mane affuit illi episcopus cum Berengero abbate. Hii cum ad eum intrarent, ille collectis viribus sedens in lecto gratias Deo egit, et imposita sibi stola fratres suos tam praesentes quam absentes absolvit divinaeque misericordiae commendavit, et sic demum ecclesiastico more se Deo reconciliandum episcopo humiliter obtulit. Hiis omnibus hora fere tertia expletis, exinde studens silentio et divinae contemplationi in crastinum hora eadem ad Deum migravit( an. 1087, Aug. 25). Cujus statim migratione vulgata, occurrunt certatim ad tanti viri exequias Godefridus Buloniensis, Albertus Namucensis, Arnulfus Chisniacensis, Cono Montisacuti, curialesque cum popularibus indifferenter admixti, quasi patrem patriae amisisse conquerentes lamentatione communi. Per biduum vero advigilatus solempni missarum celebratione et continua psalmorum decantatione, tandem sepultus est tertia die in cripta nova quam condiderat in honorem beatae et gloriosae semper virginis Mariae. Cujus obsequium cum episcopus vix expleret, lacrimis et gemitu vocem ejus intercludente, incredibile videbitur posteris in quantos planctus omnes se suscitaverint, quantisque clamoribus dolori in commune satisfacerent.

Eo tandem sepulto, episcopus obtulit fratribus eligendi abbatis optionem, protestatus inde nolle recedere, nisi eis loco defuncti ordinaret patrem. Convenit in unam sententiam et fratrum electio et curialium attestatio et popularis acclamatio, donandam eamdem abbatiam Theoderico praeposito; quod licet ille videretur reniti, seque fateretur non convenire tantae assumptioni, adeo increvit semel emotus omnium favor, ut de re agenda nec ipsi retractare liceret episcopo. Jamque donata abbatia quassans caput, cum prae admiratione familiaribus suis enuntiaret, tanti favoris clamorem timere se in posterum alicujus sinistri portenti fore. Sed neque ejus hanc enuntiationem eventus fefellit, et, ut suo loco dicetur, per accessum temporis quod verebatur accidit. Theodericus vero recedentem episcopum prosecutus, et ab eo ex more in abbatem consecratus, in Kalendis Septembris exceptus est a fratribus laetanter illi procedentibus. Quia ergo, ut ait quidam, difficile imperium retinetur, nisi eisdem artibus quibus et paratur: ipse adhuc rudis curae pastoralis, utpote eotenus assuetus providentiae exteriori, recordatus tandem quis fuerit quisve ex assumpto officio cogeretur jam fieri, nimirum invenit se nimis imparem impositi sibi oneris; et qui videbatur prius quasi in plano firmiter stare, in praecipiti jam pede posito coepit apud se graviter titubare. Impos ergo suimet, vestigia sui praedecessoris licet utcumque conaretur prosequi, nullo modo tamen praevaluit assequi, et laxato paulatim rigore disciplinae, quo ille maxime viguit ad gloriam, dum se plus justo quibusque inclinaret quasi ad gratiam, in brevi devenit ad contemptum per familiaritatem nimiam. Volens denique amari ex benevolentia a quibus debuisset timeri ex honoris reverentia, dum quibusque indifferenter et inconsulte promitteret speranda quae conferre non poterat, ipsos etiam veteres amicos suos sibi gratis inimicabat; maxima enim est pars beneficii, si cito negatur quod non dandum promittitur, et amicus ita debet haberi, ut putetur inimicus posse fieri. Unde cum inter eum et sibi commissos suscitaretur frequens dissensio, ad hoc usque prorupit eorum mutua Indignatio, ut, privato germinante inter eos odio, succresceret in posterum publica ipsius ecclesiae maxima confusio. Sed de hiis interim intermittendum.

Episcopus autem circa locum ex veteri pia consuetudine sollicitus, cum audiret a quibusdam quae gerebantur inter abbatem et fratres, et audita dissimulans nosse, eadem speraret corrigenda vel tempore vel ratione, idque minime proveniret, indignatus sibimet super tali ordinatione cum moerore gravi: Ecce, inquit, quod verebar accidit, ecce quam infelix exitus ex tam laetis initiis! Nec tamen abstitit, quin saepius locum reviseret, fratres corrigeret, res ecclesiae ne minuerentur attentius curaret, abbatem in quibus eum deprehendebat minus sufficere suo consilio et auxilio sustentaret. Cujus ille vivaci sedulitate refectus, a suo illo quo gravabatur apud se defectu coepit constantior haberi in hiis quae curanda susceperat, et quae prius ut inexperta sub quadam lassitudine fastidiebat; unde ea quae erant ecclesiae non solum retinuit, sed et quaedam sua industria acquirere studuit.

Quidam nobilis Sigefridus cum uxore sua condixerunt sibi invisere ecclesiam beati Huberti gratia orationis; qui ab abbate honeste suscepti, ibidemque per triduum retenti, pro impensa sibi benevolentia inducti, allodium de Moroldiheis, quod erat eorum, ecclesiae obtulerunt, partim gratis donandum, partim ab eis emendum. Gavisus abbas se invenisse opportunitatem hujus acquisitionis, duodecim marcas argenti viro et uxori ejus antequam recederent appendit, et praedictam possessionem cum familia et omnibus ejus appenditiis ecclesiae in perpetuum legaliter donatam optinuit.

Stephanus castellanus Montisacuti casatus erat ecclesiae, quantum ad filios et filias nullum habens heredem. Cujus hereditati cum nepotes illius inhiarent, abbas casamentum quod erat ecclesiae ab eodem Stephano redemit, et ante quinquennium mortis ejus redditum sibi infirmorum usibus deputavit. Aedificavit praeterea hospitalem domum ad susceptionem supervenientium peregrinorum et repausationem infirmorum pauperum, deputatis ibidem molendinis Caviniaci fisci ad usum illorum. Constituit etiam integram praebendam communi fratrum elemosinae quotidie addendam ad remedium animarum hujus congregationis specialiter destinatam.

Decima totius Amberlacensis fisci videlicet indominicationis, erat sua ecclesiae quae sita est in Ambra beati Petri apostoli, et hoc a tempore Beregisi abbatis, dono Pipini qui erat major domus Theoderici regis. Tempore autem Heinrici imperatoris cognomento Pii, cui heredem non habenti Conrardus in regnum successit, Cunegondis comitissa, quae fuerat unica Gozelonis comitis dominatoris ejusdem fisci, Ottoni cuidam Saxonico nupsit, inter quos inhonesto divortio eveniente, quod non est nostrum renumerare, omne patrimonium Cunegundis lege palatina devenit in manum imperatoris. Henricus autem imperator filius Conrardi praedictum fiscum cum castro quod dicitur Rupes Seremanni duci Frederico mutuavit pro quibusdam ejus possessionibus, quae in Saxonia opportuniores erant sibi; sed et Cunegundis, apud ecclesiam beati Petri vel Huberti reclusa, coram altari sancti Martini satis continenter ibi vivens post longam poenitentiam in Christo quievit, et sepulta est juxta corpus patris sui Gozelonis. Quae adhuc superstes dum frequentaretur a duce Frederico gratia caritatis, ejus suggestione idem dux praedictam decimam ecclesiae ex toto recognovit. Et quia erat vir veritatis et justitiae, pro dampno quod intellexit loco evenisse de eadem decima per memoratas dominorum commutationes, tradidit legaliter beato Huberto perpetuo habendum Montem Pincionis cum familia et omnibus appenditiis suis. Qui cum adhuc rudis antiquae et debitae consuetudinis cognosceret ex debito exsolvendas beato Huberto omnes primitias singularum ferarum annuae venationis totius silvae Arduennensis, tanta sollicitudine suo tempore solvere eas curavit, ut quadam vice cum venatoribus suis aprum monasterio deferentibus progressus, ipsemet humeris propriis ejusdem apri caput nobis videntibus ecclesiae inferret et ante altare beati Petri gratia devotionis deponeret. Dux quoque Godefridus, cognomento Barbatus, quadam die cum ad hanc consuetudinem beato Huberto exsolvendam venatum isset, quinque cervos cepit cum uno lupo; ipsos quoque omnes cum coriis et capto lupo adhuc vivente transmisit nobis videntibus huic ecclesiae. Post mortem autem praedicti Frederici( an. 1065) Ida uxor ejus nupsit Alberto comiti Namucensi, iterumque praedicta decima coepit subduci ecclesiae, agentibus iniquis et fraudatoribus ministris, quasi fiducia immutatae dominationis. Ad hanc reclamandam abbas comitem ob uxorem ejus expetiit, et Lamberto majore rerum ordinem rationabiliter renumerante illis, quod suum erat ecclesia utriusque assensu recuperavit perpetuo habendum.

Apud Caviniacum fiscum curialis familia habebatur, quae olim ecclesiae acquisita cum ceteris popularibus, dominium ecclesiae quasi novum detrectans, servire ei dedignabatur. Unde Balduinum comitem Montensem, filium Richeldis, abbas Lamberto majore comitatus adiit, et ne insolentiam eorum adversus ecclesiam tueretur, ei rationabiliter suggessit. Comes relato consilio ad Idam uxorem suam aliosque fideles suos qui interfuerant gestis de Caviniaco superius memoratis, eorum testimonio justam quidem causam abbatis recognovit; sed mandavit ei se velle honorari gratia ejusdem a se confirmandae recognitionis. Abbas illi decem marcas argenti condixit, eumque secum Tudiniacum castrum, quo tunc episcopus cum Godefrido duce morabatur, adduxit. In eorum praesentia Balduinus praedictam familiam curialem ecclesiae beati Huberti suam esse recognovit, et a se respectum eorum omnino removit, omnesque qui videbantur esse hujus contradictionis cum servis eorum et ancillis, cum possessionibus eorum et allodiis, facto ibi publice privilegio ei confirmavit; cui etiam cum sigillo episcopi suum quoque imprimi fecit.

Episcopo autem inferente duci, satis utilem fore ecclesiae beati Huberti acquisitionem hujus fisci, si quis etiam decimam ejus acquirere posset, quae erat ecclesiae Prumiensis, consultu et hortatu eorum concepit Theodericus abbas hoc idem negotium exequendi. Denique reversus, utrumque Lambertum Prumiam misit, et nichil eis vel dicendum vel agendum dictans, eventum rei pertemptandum commisit. Excepti honorabiliter a venerabili abbate Wulfranno, et ab eo familiariter per hebdomadam retenti, adeo virum suis affectabant facetiis, ut, quibusque suorum postpositis, illorum specialiter frueretur colloquiis. Et Lambertus quidem major, utpote qui ab adolescentia sua curiis fuerat assuetus, cum delectaret confabulantem sibi abbatem palatinis salibus, junior vero prout erat illi dicendi locus breviter defloratos veterum annalium subinferret eventus, illud vel saepius exigebat abbas referendum sibi quasi ad gratiam jocunditatis, quomodo Papirius Praetextatus puer, ne senatus consultum proderet, matrem suam eluserit. Hic capitolium ingressus sub clamide patris latenter, indeque regressus, cum se quaerenti matri praesentasset, illa inter oscula interrogavit eum ubi tamdiu fuisset; quo respondente se cum patre in senatu fuisse, maternis argumentis coepit puero insistere, ut sibi referret quid secreti ibidem audisset. Puer pertaesus quaerentis fatigatione, cum omnino deliberasset apud se capitolii secreta non prodere, adinvenit artificiose, senatum duas uxores unicuique viro decrevisse, idque in commune confirmandum crastina sessione quasi ad utilitatem rei publicae. Femina impatiens totius morae, cum trepidans domum egressa potentiores Urbis matronas suscitasset, factas paene in amentiam tali rumore, convenerunt in crastinum ante capitolium jam senatu consulente; ubi dum furore femineo conclamarent, ne sententiam sui hesterni decreti adversus eas senatus ingravaret, sed potius unicuique feminae duos viros habendos decerneret, requirebant patres quae esset illa mulierum intemperies. Pavebant enim et mirabantur non parvae rei prodigium illam verecundi sexus impudicam insaniam. Tunc puer Papirius curiam ingressus publicum metum demit, et referens quomodo illi importuna mater institisset, et quid ipse matri insimulasset. Tunc senatores ingenium pueri exosculantes, honoris gratia Praetextatum cognominandum sanxerunt ob loquendi et tacendi prudentiam in aetatem praetextatam, causam quoque et ordinem rei. Sic derisa est impudentia feminei amoris et levitatis, et Papirio Praetextato, ut erat puer, dignitas adjudicata senatorii ordinis, aliis pueris ex tunc a senatu exclusis. Hiis illatis ad placitum abbatis prosequebatur Lambertus quae subsequuntur, prout interveniebat ei opportunitas ad gratiam audientis. Narrante, inquit, Platone inducitur quidam Gyges in terrae hiatum magnis imbribus solutum, ibique offendit equum jacentem aeneum. Cujus apertis lateribus cum invenisset hominem mortuum quemdam, habentem in digito annulum aureum, abstraxit et induit illum, sicque ad pastores regios se recepit, cum esset unus eorum. Qui cum praedicti annuli paleam ad palmam convertens, ipse quoque omnes videns a nemine videretur, hujus miraculi solers factus, rege Lydorum interfecto cum quibusdam suis principibus, uxore ejus et regno est potitus.

Illud quoque, inquit, memorabile apud philosophos habetur de Dammone et Pythia, duobus videlicet Pytagoreis, quorum alter a Dionysio Siciliensi tyranno dampnatus sententia capitali, petiit ab eo inducias domum suam disponendi. Tyrannus astutissimus, quod reperiri non posse existimavit, sponsorem qui pro se feriretur, si moram faceret, ab eo requisivit. Ille ut fidem faceret redeundi, vadem mortis suae socium obtulit constanti animo pro se, si non reverteretur, paratum mori. Ad diem intentatae mortis proscriptus rediit, cum socius jam decerneret pro socio libentissime mori. Ammiratus tyrannus amicitiam philosophis cariorem esse quam vitam, remissa sentententia condictae mortis, utrumque in amicitiam suam ascivit, quippe quos in tali periculo veros amicos probavit. Idem vero tyrannus licet multos punisset injuste, unum tamen laudatur omnino juste punisse. Quidam enim aerarius perpendens eum delectari crucialibus hominum, existimavit illi deservire ad placitum, si furori ejus adinveniret alicujus novitatis tormentum. Formavit ergo et fudit bovem aeneum, eumque tyranno praesentavit quasi cujusdam jucunditatis spectaculum. Qui requisitus ab eo, ad quos usus talem machinam excogitasset, respondit artifex, illo intromittendos si quos cruciandos destinaret, accensoque desubtus rogo, mugitus illi quasi bovis per os ejusdem machinae reddituros. Ad haec tyrannus:« Id ipsum, inquit, per te primum volo experiri, justumque michi videtur, ut prior patiaris quod aliis praeparasti.»-- Deos quoque suos adeo irrisit, ut probaret eos magis contemptui quam esse alicujus venerationis; nam ingressus templum Jovis, amictum aureum quo simulacrum ejus velabatur jussit detrahi, et pro eo laneum reponi, cavillatus aureum in hyeme frigidum, in aestate onerosum. Aesculapio etiam auream barbam velli praecepit, dicens inconveniens esse filium barbatum videri, cujus pater Apollo utpote quotidie renascens habebatur imberbis. Simulacris quoque tenentibus aureas pateras ademit, protestatus ab hominibus non debere despici quod illis offerebatur a Diis; aurum videlicet si malum esset, habere Deos non debere, si vero bonum, illis potius convenire qui illo uti scirent. Idem cum a quodam philosopho beatificaretur eo quod ad nutum ejus suppeteret sibi tantae potestatis usus, eum ad convescendum eodem die invitavit, et praeter consuetudinem exquisitis divitiis convivium agendum instituit, in quo philosopho secum discumbenti nudatum gladium tenui filo super caput suspendi jussit. Philosophus videns gladium impendentem sibi exhorruit convivium, et imminente sibi periculo hujusmodi, gratiam convescendi tyranno qui se invitaverat omnino excusavit. Ad haec tyrannus:« Talis, inquit, securitatis est michi beatitudo, cujus me esse falso praedicasti, cum vel rota fortunae modo summa convolvat infimis, vel ipsa mors omnibus imminens nulli parcere velit.»( VAL. MAX., III, 3. Ext. 1.) Legitur, Alexandro sacrificante, puerum qui ei ignem accendebat carbonem unum in brachio excepisse, adustoque corpore immobilem permansisse, nec dolorem vel gemitum signo aliquo vel motu prodidisse. Tanta fuit in puero reverentia disciplinae, ut religio vinceret sensum naturae. Diogenes Cynicus in dolio recumbebat, quod quasi ad habitandum sibi sufficiens praetorii nomine honorabat. Egerat vero ut idem dolium cum sole verteretur, ejusque conversione vitabat refrigerandus solem in aestate, et eum calefiendus captabat in hyeme. Quem cum praeteriens Alexander Magnus praeter optimatum suorum extimationem inclinata majestate regia reviseret, adstitit Diogeni in praetorio suo captanti hyemalem solem. Quo salutato officiosissime:« Interim, inquit Diogenes, dum loqueris ne obstes michi a sole, neque submoveas michi ministrantem calorem, quem ipse non potes dare.» Ad haec Alexander se a philosopho parvipensum subridens, et conversus ad principes sibi obsequentes:« Videte, inquit, beluam quae totum mundum habet sub pedibus, quem nos tanto labore quaerimus.» Cui cum regio munere vestes paene nudo proferret, abjecit eas Diogenes, asserens natum cum divitiis cui quod habet sufficit. Hic a barbaris ex libertate in servitutem venum ierat; quem cum emere vellet Xeniades Chorintius, et quid artificii nosset percunctaretur:« Novi, inquit Diogenes, hominibus liberis imperare.» Miratus Xeniades responsum ejus, emptum emisit manu, filiosque suos ei tradens:« Accipe, inquit, liberos meos quibus imperes.»-- Idem Alexander cum ad Brachmanas pertransiens eandem gentem longe ante didicisset adeo cohiberi naturali lege, ut publice philosophantes studio virtutum vitia nescirent, et maxime impudicitiam et cupiditatem, praesentavit se satis reverenter Dydimo principi ejusdem provinciae. Quem Dydimus regaliter excipiens admonuit, ut futura die interesset auditorio cujusdam inter duos vicinos justitiae. Locato in crastinum judicio, sedit cum Dydimo Alexander cum frequentia populari, affuerunt et duo vicini, quorum causa erat ejusmodi. Alter alteri agrum vendiderat, quem dum emptor excoleret, in eo thesaurum invenerat. Mox ad venditorem agri recurrens, hortabatur ut thesaurum suum reciperet, cum nichil sibi praeter agrum vendidisset. Venditor econtra causabatur illum jam non suum esse thesaurum, quia vendito agro eliminaverat a se etiam agri proventum. Alexander miratus liberam totius cupiditatis contentionem:« Hujusmodi, inquit, nulla esset in regno meo agenda disceptatio, quia omne inventum publici juris vindicaret violenter exactio.» Ad haec Dydimus interrogavit eum, utrum verum natura communes ibidem proferret copias? Respondente Alexandro:« Etiam copiosissimas,» subintulit Dydimus:« Haec quidem dona creatoris licet alendis ibi provenirent creaturis, scirent profecto homines tantae injustitiae et cupiditatis illa non suis modo debita meritis, sed in eadem terra subsistentibus vel volatilibus vel bestiis.»

Hannibal Carthaginensis apud regem Antiochum profugus, facetissime cavillatus est. Ejusmodi cavillatio sic est. Ostentabat Antiochus in campo ingentes copias, quas bellum populo Romano facturus comparaverat. Convertebat exercitum insignibus argenteis et aureis florentem, inducebat currus cum falcibus et elephantos cum turribus, equos cum miris frenis et ephipiis, cum monilibus et phaleris. Rex tanto exercitu tamque ornato elatus, Hannibalem compellens:« Putasne, inquit, satis esse Romanis haec omnia?» Tunc Poenus eludens ignaviam imbellium militum pretiumque armorum:« Plane, ille inquit, satis esse haec credo Romanis, etsi sint avarissimi.» Et hoc satis non solum lepide, sed et acerbe dictum. Rex de numero exercitus et de aequiparatione quaesierat, ille respondit de praeda.-- In Caesarem quoque mordacitas Ciceronis hoc modo dentem strinxit. Nam post victoriam Caesaris interrogatus, cur in electione partis errasset, respondit:« Praecinctura ejus me decepit:» jocatus in Caesarem qui ita toga praecingebatur, ut trahendo laciniam incedendo velut mollis videretur. De quo Sylla providus dixit Pompeio, cavendum a puero illo. Idem Cicero cum apud Damasippum coenaret, et ille mediocri vino apposito diceret:« Bibite Phalernum hoc, est enim annorum quadraginta.»« Bene, inquit ille, aetatem refert.» Idem cum generum suum exiguae staturae hominem longo gladio accinctum vidisset:« Quis, inquit, generum meum alligavit ad gladium?» Sed neque fratri suo in mordacitate pepercit. Erat et ipse parvae staturae; cujus imaginem cum vidisset clypeatam ingentibus lineamentis usque ad pectus:« Frater, inquit, meus dimidius major est quam totus.» In consulatu quoque Vaticinii quem paucis diebus gessit, hoc modo risit:« Magnum, inquit, ostentatum accidit in anno Vaticinii, in quo nec bruma nec ver nec aestas nec autumnus fuit.»-- Audivit Caesar Augustus inter pueros quos Herodes a bimatu et infra jusserat occidere, suum quoque filium interisse, et dixit:« Mallem Herodis esse porcus quam filius.» Idem Caesar sublimis Actiaca victoria revertebatur; occurrit ei inter gratulantes quidam corvum tenens quem instituebat dicere:« Ave, Caesar victor imperator.» Miratus Caesar officiosam avem, viginti milibus nummis emit. Socius opificis, ad quem nichil ex illa liberalitate pervenerat, affirmavit Caesari illum et alium habere, quem ut afferre cogeretur rogavit; allatus corvus verba quae didicerat expressit:« Ave, victor imperator Anthoni.» Nihil Caesar exasperatus satis duxit jubere illum dividere donativum cum contubernali. Salutatus similiter a psittaco, emi eum jussit. Idem miratus in pica, hanc quoque redemit. Exemplum hoc pauperem sutorem sollicitavit, ut corvum institueret ad parem salutationem; qui impensa exhaustus, saepe ad avem non respondentem dicere solebat:« Opera et impensa periit.» Aliquando tamen corvus coepit dicere dictatam salutationem. Hac audita transiit Augustus, respondens:« Salutatorum talium satis domi habeo.» Superfuit corvo memoria, ut et illa quibus dominum querentem solebat audire subtexeret:« Opera et impensa periit.» Ad quod Caesar risit, emique avem jussit, quanti nullam adhuc emerat.-- Solebat descendenti a palatio Caesari aliquod honorificum epigramma porrigere Graeculus; id cum frustra saepe fecisset, rursus cum idem facturum vidisset Augustus, breve sua manu in charta exaravit Graecum epigramma, pergentique deinde ad se in obviam misit Graeculo. Ille legendo laudare et mirari tam voce quam vultu; cumque Caesar accessisset ad sellam, Graeculus demissa manu in pauperem fundam paucos denarios protulit quos principi daret, dicens:« Non secundum factum tuum, Auguste, quia si plus haberem, plus darem.» Secuto omnium risu, dispensatorem Caesar vocavit, et sestertia centum milia Graeculo numerari jussit.-- Veteranus quidam cum die indicto sibi respondendi juris periclitaretur, accessit in publico ad Caesarem, rogavitque ut sibi adesset. Ille advocatum quem ex comitatu suo eligendum putaverat, sine mora dedit, commendavitque ei litigatorem. Exclamavit ingenti voce veteranus:« At non ego, Caesar, te periclitante in Actiaco bello vicarium quaesivi, sed pro te pugnavi;» detexitque impressas cicatrices, et erubuit Caesar, venitque in advocationem, ut qui verebatur non tantum superbus sed etiam ingratus videri; in maxima enim potentia minima debet esse licentia, quia quod apud minores reputatur pro negligentia, apud potentes habetur pro superbia.-- Laberium quendam asperae libertatis Romanum militem Caesar quingentis milibus invitavit ut prodiret in scenam et ageret mimos quos contra alios scriptitando devotabat. Sed potestas non solum si invitet, sed etiam si supplicet, cogit; unde et Laberius a Caesare se coactum testatus sic respondit:« Necessitas cujus cursus transversi impetum voluerunt multi effugere, pauci potuerunt. Quem nulla ambitio, nulla unquam largitio movere potuit in juventa de statu viri excellentis, mente demente concita bis trigenis annis actis sine nota hodie fortuna immoderata in bono atque malo floris cacumen nostrae famae frangere, et satisfacere populo non me deicit. Ita me vetustas annorum ut hedera serpens vires arboreas necat.» In ipsa autem actione subinde quo poterat habitu velut flagris caesus praeripientique se similis exclamabat super inducto sibi quodam juvene Syro nomine Publio:« Porro, Quirites, inquit, libertatem perdimus,» et paulo post protenso digito ante Caesarem discurrens adiciebat:« Necesse est multos timeat quem multi timent.» Quo dicto universi oculos et ora ad solum Caesarem convertunt, notantes impotentiam ejus hac dicacitate lapidatam. Caesar tamen furorem in publicum vertit favorem, palmam Publio et annulum aureum donans Laberio. Tunc Publius ad Laberium recedentem ait:« Quicum contendisti scriptor, hunc spectator subleva.» Sed Laberius novo mimo hos versus subjecit:

Improbe Neptunum accusat qui iterum naufragium facit. Nimium altercando veritas amittitur. Pars beneficii est quod petitur si cito neges. Ita amicum habeas posse ut fieri inimicum hunc putes. Veterem ferendo injuriam invites novam. Nunquam periculum sine periculo vincitur. Nihil magis duci convenire quam de omnibus cogitare.»

Hiis et hujusmodi salibus abbas jam pronior ad gratiam factus, requisivit secretius quae fuerit causa eorum ad se adventus. At illi aperuerunt quod habebant in mandatis consilium episcopi et ducis, expostulationem quoque ecclesiae beati Huberti pro mutuanda sibi ecclesia Caviniacensi. Requirente vero abbate quam vicissitudinem hujus mutationis conferrent, responderunt illi ecclesiam videlicet Melsinensem cum uno manso terrae in confinio Vilantiae, quae pro situ positionis erat commodior ecclesiae Prumiensi, sicut et Caviniacensis foret utilior ecclesiae beati Huberti. Quaestionis hujus negotium cum retulisset abbas ad audientiam et consilium fratrum, communi eorum sententia decrevit quod quaerebatur concedendum. Ut ergo rei diffinitione legatio rata constaret, condicta est dies qua utriusque ecclesiae abbates cum advocatis suis ad eam determinandam et confirmandam convenirent. Statuta die dux Godefridus cum Theoderico abbate Prumiam venit, et evocatus ab abbate Wulfranno comes Bertoldus adfuit; sicque in publica praesentia, et communi consensu fratrum, multorum quoque regni optimatum cum praedictis principibus collectorum, traducta et manumissa sed et adstipulata est legaliter per manus abbatum et advocatorum conditio inter utramque ecclesiam praedictae commutationis, anno 1083.

Rogerus Maceriensis, vivente adhuc domno Theoderico abbate majore, consensu filii sui Godefridi donaverat beato Huberto quicquid habebat in Chevugio pro habenda apud eum sepultura animaequae suae consequendo remedio. Post quadriennium hujus donationis, Rogero jam defuncto et ut petierat ibidem sepulto, Rodulfus abbas Mosomensis suggessit Raginoldo Remorum pontifici, eumdem Rogerum praedictam elemosinam promisisse olim ecclesiae Mosomensi, ejusque convenire justiciae et honori ut promissam attraheret abbatiae sui juris. Credidit pontifex abbati, et quicquid in territorio Remensi suum erat ecclesiae beati Huberti, ei violenter interdixit, nisi sibi recognosceret quod reclamabat ecclesia Mosomensis. Tali compulsus necessitate abbas ad archiepiscopum venit, assumptoque Lamberto priore ab ecclesia sancti Remigii, ab eo requisivit, cur sua beato Huberto sic interdixit. Reginoldus ut erat tenax coeptae semel sententiae, et maxime in quibus videbatur sibi super posse, tum etiam quia parum contra avaritiam consuluerat, in quibuscumque aliquod commodum sperabat, hujus disceptationis judicium decrevit referendum ad concilium episcoporum quod in proximo praefixerat Suessionis civitate agendum. Abbas ad concilium venit, deducens secum Godefridum filium praedicti Rogeri, paratum sibi disrationare legaliter elemosinam patris sui. Et cum inter cetera res quoque abbatis ventilaretur in concilio, haec inde sententia publice determinata est episcoporum judicio. De altaribus Remensis ecclesiae quae acquisierat ecclesia beati Huberti, Remorum pontificem posse licenter implacitare abbatem; de fundis vero abbatiae non ei quicquam respondendum, nisi in audientia Leodiensis ecclesiae, ad quam eadem abbatia pertineret, cum ex decreto canonum constet nemini licere in alienam messem manum mittere. Sic res abbatis absoluta est judicio episcoporum. Bene autem conscius infensum sibi Raginoldum, eo quod unde sperabat nullum sibi proveniret commodum, adeo eum complacavit convenientibus exeniis, ut altare de Bedols, firmato, privilegio et exclusa in perpetuum persona, optineret donatum ecclesiae Pirensi( an. 1087).

Rogerus quoque Porcensium comes ante ipsum Porcense castrum trans fluvium Axonam ecclesiam in honore beati Thietboldi aedificare coeperat, ibique deputatis quibusdam rerum suarum possessionibus, quae in privilegio ejusdem ecclesiae renumerantur, coenobium alicujus magni nominis, ut erat magnanimus, extruere meditabatur. Sed a suis proditus, et in captione dehonestatus, cum se non posse prosequi quod nimis distulerat videret, taedio quoque nimio affectus dehonestationis suae, filiam suam Sibillam Godefrido filio Alberti comitis Namucensis uxorem dedit, ipsumque Porcensem comitatum cum omnibus quae erant sui juris, patri et filio maxima pretii summa ab eis accepta vendidit; quorum consensu unanimi et dono legali cellam praedictam beati Tietboldi Theodericus abbas ecclesiae beati Huberti et beati Petri perpetuo habendam optinuit, suosque monachos ibi constituit, firmato inde publice privilegio in archivo pontificali ecclesiae Remensis, recognoscente illud et signante archiepiscopo Raginoldo cum clericis beatae Mariae semper virginis.

Cellam etiam Cunensem, quae est in honore beati Michaelis archangeli, cum omnibus appenditiis suis, scilicet denominatis in privilegio ejusdem ecclesiae, subjectis illi ecclesiis, decimis, familia, terris cultis et incultis, pratis, silvis, vineis, aquis, molendinis, piscaturis, furnis, legali Galteri et fratris ejus Dodonis dono et uxoris ejus Hawidis filiae Arnulfi comitis ecclesiae beati Petri et beati Huberti perpetuo hahendam acquisivit. Ubi consensu Engelberti Trevirensis archiepiscopi locatis monachis Robertum monachum optimae habitudinis, olim autem clericum majoris ecclesiae Virdunensis, praepositum constituit; cujus industria eumdem locum possessionibus et aedificiis ampliavit.

Boso, abbas sancti Agerici, vir admodum optimae religionis, morabatur Jupiliae cum episcopo suo Theoderico Virdunensi. Ibi infirmatus, cum se praesentiret moriturum omnimodis precibus exegit a suis, ad sanctum Hubertum se referendum ibique sepeliendum. Prosequentibus autem quibusdam nobilioribus castri Hoiensis-- fuerat enim inde bene natus, nepos videlicet Bosonis archidiaconi longe supra memorati-- sepultus est in ecclesia honorifice ad dextram altaris beati protomartyris Stephani, deserviente ejus exequiis qui tunc morabatur ibidem domno Henrico pontifice Leodiensi. Ex ejus parentum jure hereditario provenerunt huic ecclesiae duae mansiones viginti librarum in Hoiensi foro.

Henricus episcopus ut erat vir tuendae virtutis, Obertum quemdam praepositum ecclesiae sanctae Crucis criminibus convictum de civitate decreverat omnimodo exturbandum. Ille vero proripiens se ad Berengerum abbatem sancti Laurentii venit, et apud eum tam diu latuit, donec eo suffragante in gratiam episcopi rediit. Sed non multo post collectis rebus suis, Henricum regem adiit, qui a Gregorio papa per decennium excommunicatus, quibus poterat expeditionibus Romanam ecclesiam persequebatur. Obsessa enim et capta Urbe Gregorium papam fugaverat, eoque superstite Guibertum Ravennatem loco ejus substituerat, qui et ipse jam diu excommunicatus sedem apostolicam temerarius invadere praesumpserat. Decedente autem Gregorio apud Beneventum, cardinales Romanae ecclesiae Odonem Hostiensem episcopum, civibus religiosioribus consentientibus, pro eo in sede apostolica substituerunt, quem olim Remensem clericum et postea Cluniacensem monachum Urbanum papam censeri judicaverunt. Sic sacerdotio et regno dissidente, licet generaliter in mundo sancta ecclesia periclitaretur, specialius tamen Henrico insistente vexabatur, dum pontifices postposita justitia sibi faventes, vel Urbano subtraherent vel Guiberto attraherent. Sub tali dissentione ecclesiastica languente justitia, praeter cetera virtutum dispendia, simoniaca haeresis passim invaluerat, dum modo quos excommunicabat Urbanus Guibertus absolveret, et Guiberti desertores Urbanus colligeret. Interea adhuc superstite Henrico pontifice, Obertus morabatur cum principe, et honoratum secum delatis muneribus, prout poterat, ambiebat obsequiis et favoribus alicujus honoris ab eo abstrahendi optentis.

Anno autem Verbi incarnati 1091( Mai. 31.), suae vero ordinationis 16, dominus Henricus hominem exuit; in dampnum gloriae Leodiensis et maximo dispendio nostrae quam specialius colebat solitudinis. Cujus vix audita Obertus morte, sine electione ecclesiastica de manu regis episcopatum extorsit, cum maximis pactis praemiis, tamen etiam fidelitatem illi faciens interpositione jurisjurandi.

Contulerant se ad eumdem principem duo quondam pseudoabbates, Guolbodo sancti Laurentii et Leupo sancti Trudonis, quos convictos et excommunicatos, criminibus probatis, dominus Henricus ab episcopio Leodiensi expulerat. Hii audita ejus morte adducti in spem recuperandi honoris, et ipsi pacti sunt pecuniam principi. Obertus quoque restitutionem eorum ad gratiam ejus juravit, illos quoque secum Leodium deduxit( an. 1091, Dec). Dissimulavit tamen interim quae intenderet agere, donec consecratus Coloniae( an. 1092, Feb. 1) fidentior esset in malignitatis exercendae. In eadem autem die reversionis suae mandavit Berengero abbati, ut sine dilatione ab ecclesia sancti Laurentii discederet, et Guolbodoni abbatiam libere habendam relinqueret. Berengerus ne irrationabiliter culparetur abjecisse ecclesiam quam legaliter susceperat regendam, in crastinum Oberto se praesentavit, causatus publice coram melioribus civitatis, nimis injuste se praegravari, sine judicio justitiam violenter opprimi, divinam quidem vel dispositionem vel permissionem placere sibi, velle tamen ab eis censeri, si sic mereretur tractari. Succlamantibus quibusque et hoc nimis injuriosum esse, nec tale quid illum pati debere, respondit Obertus id ipsum se bene recognoscere, sed praeceptum domini sui non esse praetereundum sibi, quod sive justum sive injustum illi juraverat exequendum. Ad haec Berengerus constantior: Sine magno dolore, inquit, relinquitur, quod non cum magno amore possidetur. Sic digrediens tulit secum baculum quem tenebat pastoralem, attestantibus quibusque, ipso quoque Oberto, hunc illi juste convenire; et assumptis secum fratribus quos placuit sibi, secessit ad ecclesiam beati Huberti, quam plane recognoscebat matrem conversionis et professionis suae. Ibi gratanter exceptus, cum illatam non solum sibi injuriam referret, sed etiam publicas exordinationes, quas Obertus temere exercebat, cum Theoderico abbate et fratribus conferret-- scilicet quod de manu excommunicati sine legitima electione et pacta pecunia episcopatum arripuisset, quod se sic ejecto et Guolbodoni deposito justitiam prodidisset, quod abbatiam Florinensem Gisleberto Hasteriensi praeposito et Broniensem cuidam Guiremundo sancti Jacobi monacho taxato publice pretio vendidisset, quod hactenus liberam et gloriosam sanctae Mariae sanctique Lamberti ecclesiam sic infecisset-- tantam adversus Obertum suscitavit eorum indignationem, ut communi consensu quasi excommunicato probabiliter non amodo communicandum censerent. Ad haec Berengerus timens eidem ecclesiae pro periculo temporis, ipsius etiam abbatis retractans simplicitatem insufficientem huic tantae defensioni, subjunxit neminem inquinari, nisi ex consensu mentis; se quidem violenter expulsum, et ideo alias sibi secedendum: ipsi cum pace loco suo persisterent, neque inimicitias temere aliquas in se suscitarent, cum ad hoc nemo eos adhuc impelleret; caverent omnino ne inconsultius tale quid inciperent, quod quandoque eis incepisse poeniteret, respondit abbas se quoque sui et suorum esse sollicitum, malle se Obertum offendere quam Deum; si quis esset Domini, perseveraret ei vel in loco persistens vel de loco secum exiens. Firmata ergo communiter hujusmodi sententia, Theodericus assumpto secum Berengero secessit in Franciam, et cum Raginaldum Remorum pontificem de eventu rerum consulendum expeterent, ille privatim Ambianensem pontificem Iheruinum praemittens, mandavit venientibus ne se ei praesentarent, quia nullo modo vel in verbo vel in osculo eis communicaret, nisi culpam suam fatentes praemissus ad eos episcopus a Wibertina haeresi et Oberti communione absolveret. Illi per talem invectionem cum jam certiores fierent sententiae suae, absoluti per Iheruinum, excepti sunt venerabiliter a Raginaldo pontifice; a quo consolati et confirmati, ut persisterent tuendae veritati, diverterunt ad cellam Eberneicortis. Hanc Theodericus Berengero accommodavit, ut ibidem remaneret cum suis, donec per accessum temporis expectaret finem rei, sicque Cumensem cellam moraturus ibi expetiit. Interea Berengerus criminationibus infamare, vitae et moribus ejus derogare, tam male se ab eo tractatum continuis querimoniis deplorare, non eum ex pontificatu honoratum, sed pontificatum ex eo dehonestatum declamare. Nec latuit Obertum haec illorum sententia, et suae publicae criminationis infamia, quam licet dissimulatam sua sibi etiam attestabatur conscientia. Decrevit igitur se vindicare, sed ne id videretur inconsulte fecisse, evocavit consulendos, quos sibi vel praemiis vel promissionibus effecerat fideliores amicos. Convenerunt etiam quos ordinaverat et restituerat abbates, scilicet Guolbodo sancti Laurentii, Leupo sancti Trudonis, Gislebertus Florinensis, Guarmundus Broniensis, Theodericum abbatem condempnare parati, cum ipsi dampnabiles ex decreto canonum, nullam haberent auctoritatem judicandi. Ne tamen soli viderentur praecipitasse sententiam alicujus temeritatis, habito consilio cum archidiaconis, decreverunt legitimis evocationibus abbatem prosequendum, et nisi infra terminos earum se repraesentaret ad episcopale judicium, illum juste excommunicandum, aut omnino deponendum. Interim Obertus furere, et in abbatem indignari, et unde illi tanta constantia contra Leodiensem episcopum demirari, eiciendos ex loco monachos et militibus suis abbatiam dispertiendam minari. Missi sunt ab eo ad monasterium Godiscalcus abbas Hasteriensis et Guarmundus Broniensis, ut fratribus hoc periculum enuntiarent, et sic a sententia revellerent, et errori suo hujus timoris impulsu inclinarent. Fratribus constanter persistentibus, et illis communicare vel in respondendo nolentibus, populares quique, audita hujusmodi comminatione, abbatem et monachos querebantur insanire, in confusionem abbatiae novis et inauditis deliramentis ab episcopo Leodiensi dissentire, eos poenas hujus dissensionis luituros, nec se amplius vel ecclesiae vel illis deservituros, nisi hujus novitatis utrimque sopiretur contentio. Abbas tot infestationibus et questibus permotus, cum ab omnibus quasi fugitivus argueretur, decrevit se obiciendum periculo, et praeter spem omnium venit Leodium, Dei confisus auxilio. Miratus advenisse, repraesentavit se auditorio adversariorum condicta die. Igitur personata quaestione in vice Oberti, culpatus est abbas Theodericus criminibus denominatis, videlicet papam Urbanum et Raginaldum Remorum pontificem in consiliis suis adhibuisse, imperatorem dominum suum et se ejus episcopum suo instinctu excommunicasse, et per hoc excommunicatum eum probare, quod se suosque ab ejus subtraheret communione; itemque fratres suos ab ordinibus ejus prohibuisse. Insuper Berengerum publicum praeconem suae infamiae ad ejus injuriam retinuisse.

Abbas accepto loco consulendi sibi, cum advocasset quos noverat sanioris consilii, de criminibus objectis bona conscientia pro se satisfacturus respondit, videlicet nec imperatorem nec episcopum excommunicandos quaesisse ullo modo, nec excommunicatos se velle probare. Fratres suos ab ordininibus ejus se prohibuisse, quia ordinati sufficerent officiis ecclesiae. Berengerum abbatem post tantum praejudicium et violentiam ad matrem suam ecclesiam confugientem non se debuisse abicere, praesertim cum praecipiat apostolus necessitatibus sanctorum communicare. Judicio eorum se paratum committere, si quid in hiis omnibus videretur alicui peccasse. Relatis per Henricum archidiaconum excusationibus singulis, cum obiceretur abbati quomodo fidem faceret dictis, habito iterum consilio, ad hoc usque ventilata est sententia hujusmodi judicii, ut quia monachicus ordo erat vocationis apostolicae, ex evangelica auctoritate sufficeret excusando abbati Est et Non dixisse, interdicente Domino omnino non jurare, et si quid abundantius esset hiis, a malo esse. Indignatus Obertus post tot sui ipsius contumelias, post tot suae animositatis minas provenisse abbati tam facilem evadendi viam, mandavit ei, gratiam episcopi Leodiensis semper esse necessariam abbati sancti Huberti, elaboraret eam sibi ad praesens maximis exeniis acquirere, cum necdum quicquam servitii videretur fecisse. Ad haec abbas sibi bene conscius et longe alterius gloriae cupidus respondit, Leodiensi episcopo non defuturum servitium abbatiae; sub hac dissentione extenuatas res ecclesiae nec sibi nec fratribus vel ad usum vivendi eas sufficere. Inde cum tandem post multas fatigationes dimissus ad monasterium redisset, gravissimum a fratribus pertulit scandalum, existimatus illis communicasse quibus ipsi salva fide destinaverant non communicandum. Sed cum certius probarent id eum non fecisse, decreverunt, ut assumptis de fratribus quos vellet, loco et tempori cederet, et meliora ornamenta ecclesiae secum eveheret perque remotiores cellas transponeret, ne ea superveniens Obertus violenter diriperet. Respondente abbate nolle se communi periculo deesse, graviora esse mala quae singulariter timentur quam quae pariter perferuntur, fratribus quoque subjungentibus, se magis illi timere quam sibi, qui ut privati episcopo nichil deberent, cessit tandem eorum consilio acquiescere, Lambertumque majorem et Wiredum pro defensione fidei se ultro ingerentes secum eduxit. Evectis quoque secum melioribus ecclesiae ornamentis ad cellam suam, quae tutior erat, in Cunensi castro moraturus ibi secessit; et accepta fide cum obsidibus a Dodone praedicti castri domino de ornamentis reddendis ecclesiae, quicquid de se eveniret, non multo post assumptis hiis qui secum venerant, et Roberto ipsius cellae priore, Berengerum abbatem visitare voluit, et veniens urbem Remensem, illum apud sanctum Remigium invenit. Berengerus eum qui se gratia caritatis visitabat exhorruit quasi jam apostatam factum, ne ab eo contaminaretur vitavit. Sic inter utrumque orta dissensione, indignabatur abbas sic sine causa sibi permutatum, quem sperabat unanimem amicum. Discredebat se illi Berengerus credere, quem credebat excommunicatis communicasse, paratus etiam cum suis recedere, si cellam sibi praestitam ille vellet accedere. Sed intercurrente ratione cum probaret abbatem extimationis suae esse minime, regratiati Eberneicortem discesserunt, ibique fratres graviter scandalizatos de praefatae communionis calumpnia invenerunt. Quibus cum satisfieret, non sic rem se habere, vix duo eorum satisfactioni huic potuerunt attrahi, Lambertus scilicet et Heribrannus monachi sancti Laurentii, quibus adeo tunc erat exosum nomen Oberti, ut eo audito, vel in colloquio communi, nullo modo se continerent a sputo indignationis. Unus tamen eorum, videlicet Lambertus, non multo post victus cupiditate ambitionis, ordinatus est ab eodem Oberto abbas Florinensis, sed post annum recordatus, a loco eodem privatus recessit. Convenerant ad eamdem cellam tam ex nostris quam ex fratribus sancti Laurentii ad 25 monachos, qui tanta honestate se agebant tamque ordinata religione, ut Raginaldus Remorum pontifex et Helinandus praesul Laudunensium, afflati bonae opinionis eorum odore, certatim eis vitae necessaria subministrarent; abbas quoque Berengerus elaborabat eorum inter quos deveniebat, adeo se conformare moribus, ut in brevi fieret omnium karissimus, et comes Ebalus, communis aliorum tyrannus haberetur illi mitis et humanus. Qui eodem tempore, suggerente uxore sua Sibilla, tertiam partem decimae Eberneicortis ecclesiae dedit, et pratum quod dicitur Regis legali auctoritate eidem loco habendum perpetuo confirmavit. Manasses etiam praepositus ecclesiae Remensis tanta eum collegerat affectione, ut saepius evocatum per biduum aut triduum secum manere compelleret, et ad abbatiam sancti Remigii habendam post abbatem Henricum promovendum destinaret; quod et post archiepiscopus factus fecisset, nisi ille ad abbatiam suam revocatus Leodium redisset.

Interea Metensis ecclesia viduata Herimanno venerabili pontifice, elegit sibi episcopum ordinandum Burchardum praepositum Treverensis ecclesiae. Qui sine consensu Henrici regis in civitate susceptus, cum a Treverensi pontifice benedici vitaret, eo quod ille Wiberto, ipse vero Urbano consentiret, evocavit ad se consecrandum Hugonem archiepiscopum Lugdunensium et legatum ecclesiae Romanae. Hugo ut erat devotus catholicae fidei, Mediomatricum intrepidus accessit( an. 1093, Mart.), quinque comitatus episcopis, Constantiensi, Madasconensi, Lingonensi, Tullensi, Virdunensi, Jeronta quoque abbate Divionensi, qui olim audita desolatione ecclesiae nostrae, scripserat ei epistolam hanc consolationis suae Theoderico abbati de sancto Huberto, viro Dei gratia religione venerando, et toti congregationi sub eodem patre Deo militanti, Jerunta Divionis abbas et sancti Benigni tota congregatio spiritum Moysi in Pharaonem et in omnes servos ejus. Moyses verus Altissimi servus maluit veritatem profiteri et affici cum populo Dei tribulatione, quam mendatio consentiens, filius filiae Pharaonis appellari. Johannes baptista, cujus dextera sanctissimum caput salvatoris tangere meruit, sic propugnator et amicus veritatis extitit, ut potius eligeret carceris squallorem et capitis obtruncationem, quam in faciem iniqui regis sileret, et nefandis ejus nuptiis legis frenis et justitiae armatura non obviaret. Johannes evangelista de fonte Salvatoris ebrius et apud diligentem omnes dilectione praecipuus, senilibus membris fomentum balnei noluit adhibere, quoniam inter balneantes haereticum Cherintum conspexit residere, credens illi nichil esse publicum, qui perfidia sua se subtraxit a consortio christianorum, docensque nullam habendam communionem cum illis qui per haeresim sese praecidunt a corpore Christi, quique per avaritiam fiunt sagittae diaboli, dentes in faucibus antichristi, subdola viperarum progenies, organa serpentis antiqui. Cherintus in quo deterior Otberto? Cherintus sola fraude catholicae fidei nocuit, calliditate perfidiae suae quoscumque potuit ad consensum sui erroris attraxit. Otbertus pecuniam dedit ut fieret haereticus, ut fornax cupiditatis et avaritiae, templum totius religionis et veritatis obrueret, et omni spurcitiae infectus inquinatione, sancta sanctorum suis maledictionibus, si fas est dici, contaminaret. Ecce verus antichristi satelles, currus sathanae et fidelis auriga, Simonis magi quaedam similitudo vera molitur destruere regnum Christi, dum sanctae matris ecclesiae statum persequi non desistit, et in corpus suum trahicere laborat, quos Christus cruore suo redemit et pascit et potat. Tanti capitis mortem exinanire cupit, ovesque tanto sudore Salvatoris inventas leoni, qui semper animarum nostrarum sanguinem sitit, prodere non formidat, immo omnes in oblivionem veritatis et odium religionis secum praecipitare festinat. Ergo quia nunc tempora periculosa quae praedixit apostolus instant, omnes quod professi sunt esse contendant. Si tuba sathanae graviter intonat, et temporalium bonorum minatur dispendia, carnis etiam quandoque moriturae admonet poenas, totum libenter Christi excipiat caritas, ut neque mors, neque vita, neque aliqua creatura terreat nos a defensione veritatis et zelo justitiae, ut a gremio matris ecclesiae nequeamus avelli, et a semita Romanae exorbitare sedis. Quapropter vos, o amici Dei et usque modo veritatis et sanctitatis amatores, locum vestrum, id est fidem catholicam, nolite deserere, in castra Domini lupos cum furore irruentes in quantum potestis exturbate, armati fide et spe coelestis gloriae corroborati, omne pro nomine Jesu improperium maximam dignitatem reputate, rapinam bonorum vestrorum cum gaudio suscipite, contumelias et corporum vestrorum cruciatus certissimum peccatorum vestrorum medicamen existimate. Gloria et divitiae Christus sit in corde vestro. Bonum conscientiae vestrae testimonium sit vobis indeficiens consolatio; et si aliquantulum pro veritate sustinetis, fidelis est Deus qui non patietur vos temptari supra id quod potestis; sed veniens veniet et non tardabit, facietque proventum ut sustinere possitis. Si vero molas leonum quas Dominus in ira sua confringet timetis, ne vos devorent et simplicitatis vestrae cursum aliquo modo perturbent, sancti Benigni domus fugam filiorum ecclesiae in Christi gratia benigne suscipiet, et paupertatulam nostram voluntati vestrae non dicam dare, sed quasi vestra vobis reddere vel ministrare sumus parati. Quapropter, fratres karissimi, virilem animum in causa Dei tenete, et a veritate, quae Christus est, ne excidatis omnino satagite. Valete. In exitu Israel de Aegypto sanctificata est per Dominum vera confessio. Huic conventui praedictae benedictionis die statuta abbas Theodericus studuit interesse, abbate Berengero, Lamberto, Wiredo, Roberto comitatus, pro se suisque legatum ecclesiae Romanae interpellaturus. Cujus causam cum suggerentibus praedicto Jerunta abbate Divionensi et Radulfo abbate Virdunensi, domnus Hugo Romanae ecclesiae legatus approbasset, et in conventu episcoporum relatam laudaret, eam auctoritate sua ex firmis firmioribus reddidit, beatificans ecclesiam cujus erant tales filii, qui, deficientibus aliis, persisterent catholicae et apostolicae fidei; et promittens eis auxilium Romanae ecclesiae et suae legationis, ne Oberto subessent vel communicarent omnino interdixit.

Otbertus amaricatus relatione gestorum, ut solebat exarsit in ira, et saepius complosis manibus, se ipsum arguebat, vel quia semel a se compulso abbate non extorsisset licentiam nocendi partibus suis, exacta fide sibi in nullo dissentiendi, vel quod se adhuc continuisset, non confundisse penitus ecclesiam sic sibi rebellem sancti Huberti, fratribus inde violenter expulsis. Nec diu conceptum furorem dissimulare potuit, collectaque manu militari ad monasterium venire disposuit, et hospitatus, Nasaniae, nuncios adventus sui praemisit ad fratres, ut in crastinum ei honeste procederent, et ut decebat Leodiensem episcopum venientem susciperent; comminatus vindicandum in eos, nisi solito accuratius et sollempnius id agerent. Praemissis apparitoribus et hanc extorquentibus minaciter gloriam, nemo respondit ad gratiam; sed ne conticuisse omnino nimia videretur indignatio, quassa tantum voce Gislebertus prior dixit se et fratres super hiis in commune consulturos, et pro re et tempore quid facere deberent se facturos. In crastinum de negotio tractantibus, licet quibusdam nutaret in occulto fidei tenerrimae status, in hanc tamen sententiam discessit omnium melior consensus: legitimum abbatem eis praeesse, quamvis contingeret eum tunc abesse, eorum communi assensu illum ab episcopo dissentire, sine conscientia ejus non debere eos cuiquam maxime cum periculo fidei consentire; convenire Deo potius quam homini obedire. Erat autem solempnitas Johannis apostoli( an. 1093), qua recolitur ante portam Latinam missus a Domitiano caesare in dolio ferventis olei( Mai. 6). Posthabito igitur timore cum fratres ordinem suum exequerentur, et suo tempore jam major missa celebraretur, ecce superveniens Otbertus cum tumultu et ira patentem intravit ecclesiam, et nulla reverentia praemissa orationis, cum furore in superiores cancellos se proripuit, manibusque injectis diacono evangelium legenti librum clausit, et coeptum officium ira dictante intermittendum minaciter edixit. Deinde totius morae impatiens, arrepta sacerdotali stola ambonem ascendit, et sine ulla retractatione abbatem absentem et eos qui secum exierant nominatim excommunicavit, causatus publice eum meliora ecclesiae ornamenta quasi sacrilegum subduxisse, vel, quod magis eum gravabat, sibi quasi excommunicato non communicare. Obstupefactis circumstantibus in ammiratione sic effrenatae immoderationis, cum ad ea quae videbant scandalizarentur singuli, tum vel maximo pudore afficiebantur qui cum eo venerant nobiles laici et ut quique erant diligentiores illi servandae fidelitatis; a quo vix optinentes, ut quasi in consilio loqueretur eis, compositis suggestionibus elaborabant eum revocare sibimetipsi, dieentes illum quidem justissime irasci, sed esse injuriosum ab ira sapientem supervinci, mirabile omnibus videri eum clausisse et sic excussisse evangelium Dei, se nec velle nec posse pati officium quod interdixerat amplius interrumpi; in tali negotio non temerarie, sed consulto opus esse, praesertim cum ei subesset potestas cujuscumque vellet, convenientioris tamen vindictae. Ad haec Otbertus erubuit praesumpsisse, quod jam sanior nollet fecisse, et publice confessus est se tunc etiam maximam formidinem pertulisse, cum subito respexisset fratres consistentes in choro ordinate, et posthabito omni ejus timore Deo soli reverenter deservire, miratus cum indignatione tot et tales ibidem se offendisse, cum sibi nuntiatum esset perpaucos in loco remansisse. Quibus statim satisfaciens, quod eos inquietasset inconsultus, ut coeptum officium exequerentur humiliter expetiit, et ecclesiam exiit. Ea die copiis secum delatis prandentes plenissime refecit, non ut regratiaretur exasperatis, sed ut leniret exeniis quos non concusserat terroribus intentatis. Praeterea per quosdam opportunos partis suae omnes blanditiis ambire, singulorum animos attemptare, firmiores circumvenire, infirmiores invenire, humilitatem et humanitatem erga eos attentius commmendare, eorumque utilitatibus, si sinerent, se communem fore. Ita per suos attemptatis fratribus in crastinum semetipsum eis praesentavit Otbertus, et quamvis illi assurgere dedignantibus, indignationem tamen suam dissimulare doctus, quasi dolens pro eis, ut sese haberent coepit percontari, necessitates eorum ac si suas conqueri, paratum se in omnibus consulere illis: tantum sopita omni contentione consentirent sibi, mallent ejus experiri amicitiam quam inimicitiam, pensantes cujus esset periculi talem pessumdare ecclesiam, et ecclesiasticam dissipare familiam. Subclamantibus hiis qui cum eo venerant, optime perorasse pontificem, omne os eorum adversum se rationabiliter conclusisse, non expedire eis talem virum in sua culpa perdere, qui remisso auctoritatis pondere non erubescebat humiliter exposcere, quod si vellet poterat violenter cogere: non jam multum aberat quin, ut dicitur, gladio melle lito deficeret jam paene prostrata in eis veritatis defensio, nisi subvenisset vel solo pudore paululum cunctata consilii ratio. Secedentes namque in partem fratres consulendi gratia, cum aliquamdiu dubitarent an desisterent an persisterent in sententia, tandem placuit omnibus nichil agendum sine abbatis conscientia, quem nullo adhuc legitimi examinis judicio videbant depositum, quemque sciebant nullius criminis objectione juste deponendum; inducias potius ab episcopo expeterent, donec missa legatione abbatem super hiis convenirent, et si possent impetrata immunitate libere veniendi et recedendi secum illum deducerent. Quod cum difficulter optinuissent, et tres ad abbatem fratres destinassent, inter agendum quidam Bulonienses gregariis satellitibus collectis apud Gruispontem, latentibus in silva insidiis vias obsederunt, et duodecim vehicula rapientes, quibus deducebatur episcopale servitium, donec ea dividerentur, in castro quod juxta erat Mervolt concluserunt. Vulgante fama, quae ut suum est de minimis exaltat maxima, nunciatur Oberte, se cum suis ab inimicis circumventum, hac et illac latere in silvis cuneos hostium, talia neminem ausurum, nisi magnis viribus confisum. Coepit unusquisque pericula metu suo metiri, alius alium ad fugam hortari; sicque proxima nocte conductis locorum peritis, infecto negotio propter quod venerant, per occultos anfractus Otbertus recessit. Qui vero missi fuerant ad vocandum abbatem, cum praesente Dodone ei rerum ordinem retulissent; consilio ejusdem Dodonis visum est abbati non se ingerendum temere iratae potestati, cedendum interdum fortunae et tempori, idque a nullo sapiente imputandum crimini, cum ipse Dominus pro persecutione de civitate in civitatem fugiendum praeceperit. Sic interim abbate cessante, cum audiretur Otbertus a loco recessisse, jam securior ipse abbas ad monasterium venire maturavit, et aliquamdiu moratus cum fratribus, in sententiam quam tuebatur eos reposuit, eorumque rebus pro tempore ordinatis, Deo illos committens recessit.

Per idem tempus ad augmentum episcopii quaerebat Otbertus emere castrum Coviniacum, quod erat comitis Balduini heredi tarium. Hujus negotii executores elegit Arnulphum et Wigerum fratres Tudetiani castri nobiliores, qui tanto sibi ad hoc videbantur opportuniores, quanto praedicto comiti ex vicinitate privatiores. Qua functione exacta, cum viderentur Otberto satis deservisse ad gratiam, suggesserunt illi, mercedem hujus suae executionis non solum illi paratos remittere, sed et quantum placeret ei de suo addere; tantum daret abbatiam sancti Huberti cuidam fratri eorum Ingobrando, sancti Petri coenobii Lobiensis monacho. Quae res cum difficilis videretur Otberto, superstite adhuc abbate legitimo, licet sibi inobedienti et contrario, subintulit praesens ibi comes Arnulphus nepos eorum, si quod pro hoc ipso impedimentum curaret, id sibi curandum relinqueret; felicem fore tali procuratore abbatiam, illam nepoti suo se committente non multo post in pristino statu reformandam. Otbertus ergo cum aliquandiu fatigaretur tot promissionibus et suffragiis, tum vero impelleretur ira et odio Theoderici hoc modo ejiciendi, licet reluctante conscientia ex judicio rationis, consensit tamen operam dare tantae exordinationi. Mandavit denique Arnulpho Lobiensi abbati, ut ad se quantocius veniret, et monachum suum Ingobrandum secum deduceret. Deductum sibi liberum reddi jussit, eoque praesente ordinavit abbatem ecclesiae sancti Huberti, nulla praemissa fratrum regulari electione, nullo cognito in eo merito maturitatis et vitae. Dein missa legatione mandavit fratribus se eorum et utilitatibus et honestati consuluisse, nobilem illis et satis humanum abbatem ordinasse, orare ut gratia sui amoris illum voluntarie susciperent, sibique cum eo venturo favore debito procederent. Turbati omnes tam subita rerum permutatione, cum post communem ammirationem ad se singuli redirent, tum denique postposita periculi necessitate coepit evidenter apparere, quid apud quemque hactenus viguerat virtutis amore, quicquid latuerat simulationis timore; gravabat viros virtutis inimicum humani generis adversum eos sic suum malignasse consilium, suscitabat censores extincti pudoris affectatae novitatis sic eis provenisse emolumentum. Illis pro pondere et aestimatione rerum vix erat vel cedendi locus, vel consulendi tempus. Alii ne celerius excessisse notarentur a communi sententia, sola reprimebantur verecundia, licet sit difficillima ad se celandum gaudiorum patientia. Tamen collecti in unum, cum quaererent in commune quomodo se praesenti necessitati compararent, licet quorumdam cor a labiis distaret, in hoc tamen omnes visi sunt consensisse, ut vel ad tempus in sententia persistentes consulerent aestimationi suae et famae, ut et qui deliberarent deficere, quasi coacti viderentur hoc fecisse.

Interea Otbertus illum suum ordinatum deducens advenit, habens secum Arnulphum Lobiensem abbatem itemque Arnulphum comitem pluresque episcopii nobiliores. Cumque se vix contineret a furore, indignatus neminem sibi ut mandaverat processisse, optimatum suorum suggestu hoc ipsum compulsus est dissimulare, ne videretur exasperare, quibus ignoti hominis personam veniebat ingerere. Evocatis igitur fratribus, indixit eis in unum convenire, se colloquendi gratia velle convenientibus intervenire.

Relicto interim Ingobrando, et assumptis secum quos affectandae rei noverat idoneos, ad fratres processit, eosque hilari vultu salutans consedit. Et praemissa quaestione quomodo se haberent, quem exitum tot malis suis sperarent, subjunxit paterna sollicitudine, quod suum erat, illis providisse, eorum desolationi patrem idoneum procurasse, eumque illis adduxisse. Illis ad hoc reticentibus, et quasi ex habitu laesae erga se pietatis vultum in terra declinantibus, ex hiis qui convenerant pro sua quisque potentia coepit tacentibus succensere: hujusmodi gestum summae feritatis et immoderatae dedignationis esse; extremae videri dementiae, sic illos velle episcopo Leodiensi obsistere; nimia apud eos patientia illum viluisse, qui tam diu insolentiam eorum sic impune pertulisset; fratribus econtra publice causantibus praeter legem se praegravari, satis superque injustum et injuriosum videri abbatem habentibus abbatem superinduci, et hoc ipsum nullius eorum esse cognitionis nulliusque legitimae electionis. Indignatus est Otbertus se suosque concludi tam evidenti ratione, jamque ordinationem suam irritam esse, nisi contradicentes violentia opprimeret, postposita omni canonica auctoritate. Et ne quid inexpertum relinqueret erga sibi obsistentes, semel et iterum, licet retineretur ab eis, se pedibus eorum temptavit prosternere, ut vel tanta pontificalis dignitatis inclinatione vinceret, quos eotenus potestate probaverat omnino invincibiles. Igitur post multas contentiones, post varias verborum objectiones et rejectiones, exurgens de medio fratrum, cameram secessit, et per abbatem Lobiensem itemque comitem Arnulphum mandavit eis, ut aut volentes placito suo gratanter accederent, aut sua sibi relinquentes loco discederent. Tam crudeli sententia determinata, fratres petierunt inducias praepositos cellarum evocandi et cum eis in commune consulendi; sed eas nullo modo nisi usque in crastinum potuerunt assequi. Interea Arnulphus comes singulos, ut quemcumque noverat, pro nepote suo aggredi, ejus causa consilium et auxilium suum ecclesiae polliceri, cum interim filius ejus Otto ipsa eadem die Caviniacum fiscum pervadens, omnem ejus praedam abducebat, et quosdam etiam interficiens, fidem paternae pollicitationis inficiebat. Nec jam supererat constantia diutius reniti, firmioribus tot concussionibus fatigatis, infirmioribus tot promissionibus inductis. Isti destinabant apud se huic exordinationi vel non communicandum, vel cum possent loco cedendum; illi oblata spe novandarum rerum affectabant alicujus functionis assequi commodum, vel permissa libertate prosequi voluntatis propriae vel otium vel negotium. Sic fratribus inter se dissidentibus, magis autem a se deficientibus, Ingobrandum Otbertus loco introduxit, ibidemque introductum relinquens, tardius sibi hactenus dissidentibus se praevaluisse laetatus discessit.

Ingobrandus post tot anxietates insimulatae sibi contradictionis, tandem factus compos desiderii sui, ut erat rudis et nimiae simplicitatis, otio et licentia juvenili coepit resolvi, securus, immo inscius procurandae praelationis. Piget meminisse, quomodo sub hiis casibus pulcherrimus ille flos maximi honoris et decoris hujus loci decoloratus conciderit, qua velocitate defluxerit tam diu elaboratus ille status decentissimae religionis et quae cis Renum eo tempore laudabatur singularis; quae quantae fuerit excellentiae, vix aut nullo modo posteritati futurae videbitur credibile, cum sit suum humani ingenii vel potius erroris, credere tardius quicquid virtutis inertiae ejus putatur. Ingobrandus infracto rigore tenendae virtutis, nimium que expers moderandae discretionis contra morem majorum quadam liberalitatis specie ferociores religiosorum animos emollire, juvenum vero et maxime adolescentium familiaritates affectare, postremo nec modestiae nec sumptui parcere, dum quosque quasi ad gratiam obnoxios fidosque sibi faceret, licet vero sit difficile, hoc modo attenuatis immo paene elapsis ecclesiasticis reditibus; supervenit rei familiaris inopia, quae cum jam non sufficeret imprudentium tolerare negligentiam, impulit eos etiam negligere dampnum suum et infamiam. Nam distractis viginti quinque ex ornamentis ecclesiae quae remanserant ibidem, abbate Theoderico meliora quaeque salvandi gratia efferente, cum necdum praevalerent sic effugere indigentiam, addiderunt etiam obpignorare aut vendere possessionum suarum molendinos et ecclesias. Praeterea cum rerum indigentia, quod erat gravius, passim premebantur vicinorum infamia, et quibus vigente religione fuerant gloriae et honori, ea languente erant jam ignominiae et oneri. Sub eisdem quoque diebus Berengerus erga ecclesiam quasi Otberto subjectam tantas exercuit inimicitias, ut conversionis et professionis propriae oblitus, suae etiam et suorum retentionis in persecutione ingratus, fieret loco inrecuperabiliter dampnosus. Nam cum illo suo more, quasi ad fratres suos sustentandos, quaestionarias circuitiones ageret, ad Idam uxorem Cononis comitis venit, eamque apud Montemacutum infirmatam invenit; quae praesentiens sibi mortem proximam, dum se apud beatum Hubertum quo pater ejus Lambertus jacet deliberaret sepeliendam, Berengerus omnino obstitit ne id fieret, utque ob subjectionem Otberti excommunicatos vitaret, Stabulensem sepulturam potius expeteret, ibidemque elemosinam suam constitueret. Causantibus filiis ejus Lamberto et Henrico, quomodo Stabulensis ecclesia videretur absolutior, cum ex dono subjaceret regi Henrico et ex cura pastorali Otberto, Berengeri sententia praevaluit, et reditum trium librarum quotannis ecclesiae beati Huberti in perpetuum abstulit. Theodericus quoque et sectatores ejus per quoscumque poterant ecclesiasticas possessiones infestabant, dumque ad incendia et rapinas earum tyrannos hortarentur, obsequium se praestare Deo arbitrabantur. Unde et quidam, accepta occasione circa locum tyrannidis exequendae, Ingobrandum impostorem et pessimum clamare, fautores ejus fidei desertores et religionis proditores denotare, et ideo omne malum eis inferendum, nullumque bonum illorum amodo servandum, idque quod erat ecclesiae illis solis attribuendum, qui per cellas divertentes, malorum vitaverant contagium. Denique quicquid ex eorum rebus rapere poterant, impune rapiebant, adeo ut ex ipso monasterio age rent praedas publicas, quod nemo umquam ejus temporis evenisse audierat vel viderat. Quicquid etiam suum ecclesiae erat in episcopio Remensi vel Laudunensi, item Metensi et Virdunensi sine respectu Otberti et illius sui Ingobrandi quieto jure deserviebat abbati Theoderico sibique subjectis fratribus, interdicentibus ducibus Godefrido et Theoderico suis hominibus, ne alicujus prece vel pretio seducti injuriam illis inferre molirentur. Guiredus quoque concessa sibi providentia Sulpeum et Nogarias cum Chevogio procurabat, et hoc tanta instantia, ut si quem ministerialium mercede Ingobrandi Mosomenses vel Bulonienses illuc deducere laborarent, ille eos vel astu praeveniret vel collectis viribus removeret. Raginerus quoque Pirensis praepositus tanta sedulitate Maceriensem transitum illis obstruxerat, ut nemo earum partium se illo ingerere auderet cujuscumque negotii gratia. Robertus etiam Cunensis praepositus viribus Dodonis Calviacum, Flabotivillam et Gandrehengias pervaserat, et fratribus qui illo plures convenerant eorum reditibus deserviebat. Hanc abbatiae divisionem cum Ingobrandus Otberto saepissime suggereret, Otbertus vero hoc ipsum duci Godefrido quasi advocato ecclesiae quod talia pateretur tristis ingereret: ille e diverso causabatur, id sibi injuste eum succensere, ea quae sua erant ecclesiae, filiis ejus nec debere nec posse quemquam prohibere, ipsi hoc potius imputandum esse, qui tantam in loco hactenus honesto suscitaverit confusionem, quique legitimo abbati superinduxerit illum suum talem consultorem et provisorem. Sub tali hujus ecclesiae confusione Lambertus minor, qui apud ecclesiam beati Remigii morabatur, propter temporis et rerum occasionem subjectam epistolam scripsit fratribus.

Grassabatur tunc inter Otbertum et Lovaniensem comitem inexorabile discidium, et ex eo inter utrosque medium gravissime opprimebatur episcopium, comite ipsam civitatem frequentibus assultibus impetente, Otberto quoque collecta expeditione debellare comitem destinante. Hac occasione condicta die convenerant in civitate principes provinciae convocati, ut in tali discidio consulerent rebus ecclesiae. Cumque inter consulendum inferret Obertus praedictum comitem jam se excommunicasse, sed illum nullo modo id curare, subintulit dux Godefridus arridens, dictum sibi ab eodem comite excommunicationem illius nullam apud se constare, nisi abbas Theodericus de sancto Huberto eam sibi auctorizaret, ut aut ab eo se absolvi reposceret, aut illi quasi ab eo excommunicato universalis ecclesia non communicaret. Ad haec Obertus cum paene fureret, et nimis illoto sermone furori satisfaceret, juravit cum indignatione, malle se mori quam respectu talis tamque vilis personae se infamari vel despici, si quid usquam valeret ipse vel sui. Cumque ipsis quoque principibus iratus opponeret, in hoc eos fidelitati sanctae Mariae sanctique Lamberti deesse, quod sic impune paterentur deprimi auctoritatem Leodiensis episcopi; nullo modo id illos decere pati si qua illis subesset cura sui honoris: commotus ad haec dux ipse in primis, Albertus quoque comes Namucensis et Henricus Durbojensis, Cono etiam comes Montisacuti, sed et praefatus Arnulfus Chisniacensis, ut erat diversus a se, cum genero suo Dodone Cunensi, responderunt, se quidem fideles sanctae Mariae sanctique Lamberti esse, sed in hoc nimis patienter hanc ipsam fidelitatem hactenus dissimulasse, quia dissensionis hujus causas neglexissent inquisisse. Consensu ergo unanimi coeperunt insistere, ut diem constitueret inter se et abbatem quaestionis agendae, ita dumtaxat, ut quoscumque posset suae sententiae defensores impune abbas deduceret et reduceret, et in publica audientia Leodiensis ecclesiae per liberam licentiam dicendi et audiendi ipsis praesentibus elimata veritas triumpharet. Obstupuit Otbertus, quasi cornuto ut dicitur syllogismo interceptus, et cum nusquam posset declinare, tot virorum compressus auctoritate, quamvis aegre diem illis concessit quaestionis agendae. Sed non poterat evinci, ut abbati permitteret veniendi et redeundi securitatem. Cumque causarentur omnes et hoc injustum esse sibique inhonestum, cum satis intelligeretur hac occasione audientiam se velle declinare, tandem promisit cum duce de hiis consulendum, et per illum quicquid videretur eis inde agendum, in proximo se determinaturum. Haec omnia cum Dodo rediens abbati referret, ille exhilaratus gratias egit dispositioni divinae, sperans ex hoc pendulae dissensioni finem proventurum, et veritatis judicium sub tot testibus ad victoriam perducendum. Nec mora, abbati Berengero haec omnia per ordinem significavit, et ut in partibus suis veritatis defensores conduceret secum mandavit. Ipse vero assumpto secum Lamberto majore et Roberto Cunensium priore, Mediomatricum, Tullum, Virdunum aggressus est peragrare, et propositam necessitatem tuendae fidei notis sibi fidelibus enuntians, quia non sua sed Christi res erat agenda, ne ejus testimonio deessent instanter admonebat. Videres per singulas urbes religiosas et potentes personas tantam pro justitia persecutionem non secus quam qui patiebantur indolere, periculi sui securitate religiosae quondam et honestae Andaginensis ecclesiae causam tuendam excipere, neminem eorum alium quasi cunctando consulere; sed singulos opem suam certatim abbati promittere. Denique Paulinus Metensium archidiaconus, ut erat doctus suffragari ejusmodi defensionibus-- consueverat enim longis et multis persecutionibus, quae illatae fuerant Herimanno pontifici, constanter decertare tuendae fidei-- Et nos, inquit, jam diu fatigavit hic rerum eventus, nec ad hos quasi novos casus excipiendos cujusquam incitatione indigemus. Et nos et nostra Christo debemus, dignitas hujus criminis communis est in eum credentibus. Erit certe quoque injuriosum, si quod debet esse voluntarium, aliqua mora interveniente videatur extortum, et quod verbis ostentamus, auxilio differamus. Huic negotio non conveniunt verba summo ore stillantia, sed ex intimo cordis fundo diligenter exsculpenda. Nulla hic merces corrumpet linguas nostras, liberis officiis celebrabitur haec amicitia, et ipsa re et non ex commodo aestimabitur haec talis gratia. Cui cum Lanzo abbas sancti Vincentii diceret se quidem iturum prompto animo, sed quosdam famis periculo, quae tunc maxima erat, retardandos: Nostris, inquit Paulinus, stipendiis ibimus singuli, quia non est perfectae caritatis, si quod est exequendum gratis, ingravato adversus amicum auxilio prosequaris. Eadem ad auxilium abbatis Tullenses et Virdunenses excitavit sententia, eadem ad procedendum animavit constantia; cumque per tot defensores causam suam agendam abbas aeque jam securus locasset, Cunis reversus quomodo res sua processisset abbati Berengero apud Eberneicortem commoranti, et quos ipse procurasset sibi rescribi mandavit. Rescripsit ille, se procurante, paratos ad condictam audientiam convenire, de Remensi quidem metropoli domnum Manassem praepositum, postea factum archiepiscopum, Rogerum defensorem ecclesiae et archidiaconum, Rodulfum cancellarium et post Manassem praepositum, Odalricum scolasticum ecclesiae Romanae satis notum et carum; de ecclesia beati Remigii Lambertum priorem et quos secum deducere vellet; de ecclesia Suessionensi Engelrannum archidiaconum, non multo post Lauduni episcopum ordinatum; de ecclesia Laudunensi Ebalum archidiaconum et Adalberonem abbatem, et quos ipse quoque secum venire competeret. Praeterea significavit ei per easdem litteras, Henrico et Lanzoni archidiaconis et quibus sibi visum fuerat rationabilioribus Leodiensis ecclesiae pro re et tempore se plurima scripsisse et transmisisse, in quibus arguebat eos mercede Balaam seductos coram filiis Israhel scandalum posuisse, habentes modo Otbertum pro pontifice, quem secum olim detestabantur judicio contradictionis justissimae, et ut ipsa quaedam ejus verba interponantur: Si hoc, inquit, recte fecistis, hodie laetamini in Abimelech et ipse in vobis: Dominus autem laetabitur in operibus suis. Omnes has procurationes defensionis suae retulit abbas Dodoni Cunensi, et ut secum ducem Godefridum commorantem Bulonii conveniret precibus optinuit, per se certius ab eo quaesiturus, quid cum Otberto tractasset de securitate agendi conventus. Respondit dux iterum atque iterum se Otbertum pro hoc interpellasse, illum vero variatis verbis certius inde responsum hactenus insimulasse; sed in crastinum se habiturum cum eo colloquium Vilantiae, secum eo usque Dodo veniret, illicque experiretur quid credendum de mandatis abbati referret. Praesenserat autem Otbertus studiosissime abbatem rem suam procurasse, totque auditores adversum se et clericos suos suscitasse, ipsos quoque Leodienses maximam indignationem concepisse, quod personae aliarum urbium, quasi perspicaciores superinducerentur eis ad disputandum; et diffidens parti suae si congrederentur ei ad judicium, necessitatem imminentis audientiae destinavit se quocumque modo vitare: unde et duci ad se venienti hoc ipsum secretius intimavit. Dux vero ut hoc audivit, callide quod timebat Otbertus adversus eum ingravavit, dicensque eamdem audientiam non solum per se avertendam, verum sua auctoritate et conductu roborandam, compulit sibi duplicari pecuniae promissionem primam; sicque malignante impietate cum avaritia, oppressa est eliminandae veritatis experientia. Nam cum defensione ducis et conductu tantus tamque vulgatus conventus speraretur agendus Leodii imminente natalitio apostolorum Petri et Pauli( an. 1095), ipsa eadem die cum comite Arnulfo se Remis futurum publice condixit, ut ejus causam cum Rainaldo archiepiscopo ageret, eumque de Mosomensi castro quod incenderat et vastaverat concordaret. Dodo intelligens Otbertum et ducem cognitioni discernendae veritatis defecisse, eumdem defectum abbati retulit, et meliora speranti maximi doloris vulnus adauxit. Neque enim tantum pro se dolebat, subducto sibi loco defensionis, quantum pro hiis quos emoverat tantae expectationi. Subinde quoque Berengerus abbas assumpto priore sancti Remigii, Piros usque processerat, quaesiturus de certificanda securitate eorum quos et ipse venturos sollicitaverat. Ibidem paulisper cessanti missus ab abbate Lambertus major occurrit, et quo astu Otberti et ducis spes eorum frustrata esset, nichil tale verenti nunciavit. Berengerus indignatus ex tam subita rerum eversione, statim dictante eadem sua indignatione scripsit majoribus Leodiensis ecclesiae, non recte eos famae suae et honori consuluisse, judicio et justitiae nimis impudenter in capite suo defecisse, infamiam hujus defectus sui longe lateque tot auditoribus repulsis declarasse, et tamen a condicta audientia sic frustratos, causas agendae defensionis et elimandae veritatis nichilhominus effecisse. Sciens quoque abbatem Theodericum affici gravissimo moerore, secundum animi sui teneritudinem hanc inter plurima illi scripsit consolationem: Rerum quidem exitus prudentia metitur, sed alieno decepti errore rotam fortunae nos quoque aliquandiu revolvimus, et maximos labores frustra fatigati expendimus. Erit certe hoc aeterni Judicis vindicare, pro cujus fide maxime proposuimus inimicis ejus displicere. Summopere vero curandum est vobis hoc citius eis quos vocastis, ut in locis suis cessent, significare. Ego quoque rediens id ipsum curabo maturare. Vale. Nec mora, ordinatis ab utroque legatis, ut cessante audientia cessarent et evocati, Berengerus rediens Remis quantocius duci occurrit, et quia pro tempore sibi videbatur potens persona, potius caute lenienda, quam mordaciter exasperanda, cum publice quereretur de ea quam patiebatur sancta ecclesia ab Otberto injuriam, dicendi modum, quasi defensori ejus duci parcens, obliquabat. Cum enim Otbertum accusaret quod condictam veritatis defensionem male sibi conscius subterfugisset; ducem vero e diverso commendaret, quod eam cum ceteris principibus episcopii condicendam extorsisset, dux rubore perfusus, teste conscientia, arguebatur, qua se judice nemo nocens absolvitur. Excepit verbum prudentissimus vir Rainoldus archiepiscopus a Berengero privatim praemonitus, et causatus cur vel ipse vel ceteri ecclesiarum defensores sic paterentur abbatias Leodiensis episcopii deperire, cum possent suum illum Otbertum ad quod vellent etiam nolentem violenter attrahere, vel volentem liberaliter inclinare; eo usque ducem rationabiliter inductum affectavit, ut promitteret se revera jam allaboraturum ecclesiasticae defensioni et legitimorum abbatum restitutioni, quod et hoc modo divina disponente clementia processit.

Erat castrum inter Hojum et Leodium, quod Mons clarus dicebatur, quodque infestissimum sibi navigantes per Mosam saepissime Oberto conquerebantur. Tot illorum querelas et injurias cum ille diu indignaretur pati, collectis viribus obsidere castrum destinavit. Huic obsidioni disponendae ducem episcopii et principes evocaverat, jamque ordinata expeditione ante castrum constiterat, cum subito dux arrepto tempore Otbertum inclamavit, eique publice consilium suum et auxilium excusavit, nisi abbatias sancti Huberti sanctique Laurentii suo statu reponeret, et eas quas vendiderat, ejectis emptoribus, per condignas personas gratis ibidem ordinatas disponeret. Quod inquit, o commilitones, a Deo auxilium sperabimus, qui ejus ecclesiis depereuntibus non solum defensionem non impendimus, sed et liberam vocem contradictionis subtrahimus. Scilicet hoc de nobis promeruit benignissima dispositio Creatoris, qui nos ministros suae publicae rei constituit, ut pro sua quisque persona nostrum illi negemus servitium, quos pro tuendo jure suo hoc nostro tempore elegit ejus generale dominium. Plura dicere parantis abrupit verbum assensus principum, et invecti pariter in Otbertum, praefixam a duce conditionem de restaurandis ecclesiis et reponendis abbatibus legitimis violenter exigere coeperunt. Convenerant autem ad eamdem expeditionem disponendam quidam ex archidiaconis et praepositis episcopii, qui rapta occasione per hanc invectionem publicam, quasi pro zelo tuendae justitiae, privatas animositates adversus Otbertum ingravabant, ut ex hoc sibi apud eum locarent in posterum timorem, cujus nisi ex aliquo commodo inutilem vilipendebant amorem. Et cum illi constanter objiceretur quod omnino interdicit canonica auctoritas, scilicet taxato pretio abbatias vendidisse et ecclesiastica ministeria, quae pro animabus curandis gratis largiri debuisset: Otbertus tali tamque insperata compressus exactione, licet intelligeret hoc non recte fecisse, conabatur tamen sibi praetendere non solum suae malignitatis velamen, sed et multorum praelatorum probatae haeresis defensionem, contestatus non se in benedictionibus suis gratiam Dei vendidisse, sed potius eas gratis contulisse; non autem sibi videri injustum, si de possessionibus ecclesiasticis suum exigeret commodum, quas non habentibus distribuebat ad habendum. Haec pestis de Francia transfusa in Lotharingiam quam sit detestabilis, nostro tempore Petrus Damianus Alexandro papae hujusmodi invectione deplanxit. Sed ut ad rei ordinem redeamus, Otbertus praedicta principum exactione compressus, licet quasi obtorto collo cogeretur velle quod nolebat, de abbatum restitutione benigne tamen pro tempore respondit, et ex tempore sententia quicquid inde censerent, se facturum promisit. Decretum est statim ut remota omni dilatione Wolbodonem et Ingobrandum ejiceret, et legitimos abbates locis suis reponeret. Ad hoc Otbertus veritus ne sibi quandoque oneri foret, si talis permutatio abbatum subito et inconsulte fieret, retractato cum prudentioribus consilio, de hiis judicium agendum constituit, ut rationabiliter illis pro culpa sua convictis et ejectis, jam tunc excluderet sibi occasionem quandoque removendae contentionis. Igitur praefixa die ad rem maturandam collectis abbatibus et archidiaconis judicium sedit, et ex comprobatione injustae in eos factae exordinationis, et incompositae eorum conversationis uterque convictus loco quem invaserat decessit.

Scripsit extemplo Otbertus Berengero, se illi regratiatum, et rejecto Wolbodone ejus deliberasse monasterium placere sibi et primatibus suis ut fidenter redeat, et fratres qui ad eum confugerant secum reducat. Abbati vero Theoderico, licet idem suffragium idemque judicium in causa fuerit, hoc scribere dissimulavit, tenacissimus erga eum conceptae indignationis; optime etiam conscius illum non communicaturum sibi. Praeterea cum illis suis fidelioribus abbatibus et archidiaconis secretius tractans, ut quia ad ejus placitum licet injuste illum excommunicandum olim judicaverant, nullo modo suam paterentur infirmari sententiam, nisi publica satisfactione ejus requireret absolutionem et gratiam. Berengerus autem accepta legatione Otberti, primo quidem dubius haesit an coeptae defensioni persisteret, an ecclesiae olim sibi commissae jamque omnino deficienti revertens consuleret. Verebatur enim, accusante conscientia, publicae vituperationis infamiam, ne reconciliatus Otberto videretur a verae fidei perseverantibus apostata, qui ejus hactenus tot probatis invectionibus praedicaverat apostasiam. Sed saepius retractans, non sine divino nutu provenisse hunc in rebus tam mutatum tamque insperatum eventum, assumens secum quosdam suorum, properavit Leodium. Ibi occurrentibus sibi extra civitatem archidiaconis officiosissime, cum se eisdem comitatus Otberto praesentaret, Otbertus ut sibi eum affectuosius attraheret, coram duce Godefrido itemque primoribus civitatis obtulit ei justitiam de ea quam fecerat discendenti injuria. Quam licet aegre Berengerus visus est suscepisse, ea tamen ab eo illi imposita conditione, ut quidquid per Wolbodonem dispersum disperierat ecclesiae, suo statui reformaretur; illo annuente, sic deosculatus eum secum sedi recollocavit, multis non solum mirantibus sed etiam scandalizatis, quasi ex tam subita permutatione tanti viri, quem utique credebant nullo modo a priori sententia posse divelli; cum ille, ut sibi videbatur, coram Deo securus conscientiae suae et intentionis, non hoc ageret gratia alicujus ambitionis, sed ut subveniret ecclesiae periclitanti et fratribus ab ea dispersis.

Hiis auditis, abbas Theodericus, qui tunc morabatur Cunis, fratres suos ad consilium evocavit, et quid in tali negotio opus esset sibi agendum inquisivit. Lambertus major, ut erat vir consilii, itemque Wiredus Robertus et Rainerus responderunt consulenti, gratias agendas divinae dispositioni, quod praeter spem omnium eorum locum eis patefecerit ad ecclesiam suam revertendi; rediret quantocius sicuti et fecerat Berengerus, ne, eo cunctante, eveniret aliquis sinister eventus; sua etiam ecclesiae referret ornamenta, quae inde sustulerat salvandi gratia. Firmato ergo consilio decernitur tempus ad rem exequendam, et ex consensu Dodonis assumptis secum ornamentis media nocte castellum exiit, sicque insequenti vespera Fredegorium venit. Postera die dispositis per loca opportuna custodiis, primo adhuc mane in querceto quod imminet monasterio descendit, praemissoque ad fratres Lamberto majore, mandavit se eos revisere paterno affectu; subjungens, ut nullo modo se vererentur, si quid excessissent per tam varios rerum eventus. Ad haec quibusdam conscio pudore silentibus, quibusdam vero timore Otberti ne facerent quod nolebant opponentibus, tandem meliorum optinuit consensus, ut, quod eos decebat, justitiae et veritati et consulerent honestati, utque abbati pro Christo exilium passo gratanter procederent, eumque pro suo recognoscentes honorarent. Hiis abbati relatis, procedentibus sibi fratribus humiliter se praesentavit, et prosequentibus eum hiis qui secum exierant, quampluribus quoque qui audito ejus reditu convenerant, cum Dei laudibus ingressus est ecclesiam. Deinde renumeratis vel ostensis publice ornamentis quae retulerat, in conventu fratrum venit, et tam de communione Otberti quam de subjectione Ingobrandi culpam suam fatentibus poenitentiam indixit, sicque absolutos deosculatus priori sententiae reformavit. De praedicto autem ecclesiae thesauro commiserat interposita fidei suae sponsione Rodulfo Vilantiensi, scilicet duas cappas et textum evangelicum auro et gemmis insignitum, qui fuerat Karoli Magni imperatoris, et tria cornua eburnea ex elemosina Godefridi ducis cognomento Barbati. Haec omnia ut erat impudens neglector fidei et veritatis, irato sibi domno Vulframno Prumiensi abbati, ut ei regratiaretur, in dono obtulit. Miratus abbas requisivit unde haec illi provenissent, cum evidenter textum recognosceret ex facta olim sibi processione. Tandem convictus est confiteri, immo mentiri, ea sibi vendita ex distracto thesauro sancti Huberti. Ad haec abbas caput quassans, et de dispersione tantae ecclesiae condolenter suspirans, duo quidem ex cornibus fratri suo Ultrajectensi episcopo transmisit, cetera vero per Rodulfum beato Huberto caritatis gratia remisit. Quam tamen gratiam abbatis praedictus Rodulfus, quasi a se esset, duobus equis pro ea exactis ecclesiae impudenter vendidit, ex qua etiam iniquitate coram praedicto abbate convictus gratiam ejus perdidit.

Jam triduum transierat, et ecce Berengerus abbas cum Henrico archidiacono veniebat, ut ex praecepto Otberti quasi vacantem disponeret abbatiam. Audientes autem abbatem esse regressum et a fratribus receptum, in villam ecclesiae quae dicitur Burs diverterunt. Cumque ad Otbertum reversi renuntiarent regressum abbatis, ille iratus interdixit nihil pro eo faciendum ecclesiae ministris. Idem tamen interdictum eadem facilitate extenuatum est qua et prolatum, nec ministri ecclesiae vel abbati vel fratribus pro hoc ministrare destiterunt. Otbertus quoque ira parumper refrigescente, dissimulabat meminisse quod recognoscebat se irrationabiliter praecepisse. Indignatio tamen ejus erga abbatem pertinacius obfirmata, nec tempore nec ratione sedari poterat. Unde adeunte se Lamberto majore pro quibusdam negotiis ecclesiae, cum praedictum abbatem infirmatum audisset, ei quasi excommunicato, si moreretur, interdixit fratrum sepulturam communem, nisi sibi ut episcopo suo satisfaceret vel communicaret. Abbas tamen ex infirmitate convaluit, et malitiae Otberti adversum se consummatae tanto securior quanto et certior, hanc epistolarem apologiam scripsit ecclesiae Leodiensi, in qua se nec excommunicatum probavit, nec quemquam nisi culpa exigente posse excommunicari: Cum nullum crimen anathemate dignum commiserim, injuste me excommunicatum liberrime defendo, quia nec fur nec sacrilegus sum vel fui ejus ecclesiae, quam Dei gratia rego, neque ecclesiam aliquibus suis rebus spoliavi, nec quicquam de fundis ejus aut vendidi aut distraxi aut cuiquam quoad in me fuit usurpare permisi. Sed cum viderem res aliarum ecclesiarum a suis emptoribus, hoc est a Wolbodone, Leupone, Gisleberto, Warimundo, male diripi, et in pretium simoniacae suae venalitatis pessime distrahi, timens ne similiter ab aliquo pervasore res ecclesiae nostrae dilapidarentur, concilio Godefridi ducis aliorumque sapientium virorum, qui quod postea accidit verebantur, partem thesauri cui maxime timebam, egredientibus mecum de monasterio fratribus viris fidelibus commisi, et non alias quam infra possessionem et fundum ecclesiae sancti Huberti cum ipsis fideliter usque ad unum quadrantem conservavi, meamque restitutionem operante Dei gratia, non ut sacrilegus, sed ut fidelis conservator, quod suum erat ecclesiae mecum restitui. Unde si quae jaculata est sententia excommunicationis irritam eam censent praesentia testimonia sanctarum Scripturarum, quae me propugnant et defundunt. Hieronymus in commentariis super Mathaeum versum illum exponens:« Quodcumque ligaveris super terram, erit ligatum et in coelis, et quodcumque solveris super terram, erit solutum et in coelis,» ita dicit:« Istum locum presbiteri et episcopi non intelligentes, aliquid sibi de pharisaeorum assumunt supercilio, ut vel dampnent innocentes, vel solvere se noxios arbitrentur, cum apud Deum non sententia sacerdotum, sed reorum vita quaeratur. Legimus in Levitico de leprosis ubi jubetur ut ostendant se sacerdotibus:« Et si lepram habuerint, tunc a sacerdote immundi fiant.» non quod sacerdotes immundos faciant leprosos, sed quod habeant notitiam leprosi et non leprosi, et possint discernere, qui mundus vel qui immundus sit. Quomodo ergo leprosum ibi sacerdos mundum vel immundum discooperiendo facit, sic et hic aut ligat aut solvit episcopus vel presbiter, non eos qui insontes sunt et noxii, sed pro officio suo cum peccatorum audierit varietates, scit qui ligandus vel qui solvendus sit.» Gregorius papa Januario Carallitano episcopo:« Inter querelas multiplices Isidorus vir clarissimus a fraternitate tua se excommunicatum conquestus est: quod cur factum fuerit, dum a clerico tuo qui praesens erat voluissemus addiscere, pro nulla alia caasa nisi pro eo quod te injuriaverat factum innotuit. Quae res nos vehementer afflixit: quia si ita est, nichil te cogitare de coelestibus ostendis; sed terrenam te habere conversationem significas, dum pro vindicta propriae injuriae, quod sacris regulis prohibetur, maledictionem anathematis invexisti. Unde de cetero esto circumspectus atque sollicitus, et talia cuiquam pro defensione injuriae tuae inferre denuo non praesumas; nam si tale quid feceris, in te scias vindicandum.» Item Gregorius in evangeliorum tractatibus:« Saepe pastores ecclesiae in ligandis et solvendis suae voluntatis motus non autem causarum merita sequuntur, unde fit ut hac ligandi et solvendi potestate se privet, qui hanc pro suis voluntatibus, non pro subjectorum moribus exercet. Saepe fit ut erga proximum odio vel gratia moveatur pastor. Judicare autem de subjectis digne nequeunt, qui in subditorum causis sua vel odia vel gratiam sequuntur. Causae ergo pensandae sunt, et tunc ligandi et solvendi potestas exercenda.»

( 102) Ea tempestate, hortante papa Urbano, una eademque intentio totius occidentis christianos exciverat populos, videlicet armatos Jerosolymam adire, et Medos et Persas qui eam invaserant debellare, terramque repromissionis sibi tenendam subjugare. Huic expeditioni non solum diversae aetatis populares, sed etiam ipsi provinciarum consenserant principes, et sponte posthabitis uxoribus et filiis, honoribus quoque et patrimoniis aut omnino relictis aut pretio distractis, festinabant captare incerta pro certis. Cum hiis Godefridus dux ire disposuerat, et causa parandi commeatus Buloniense castrum Otberto venale exposuerat. Causa hujus negotii exequendi Ida mater ducis ejusdem Bulonium venit; quae videns deperisse elemosinam patris sui majoris Godefridi, et monachos discessisse ab ecclesia beati Petri consensu filii sui Godefridi, qui remissis fratribus ad matrem ecclesiam beati Huberti, hortatu domni Henrici pontificis iterata donatione legali quidquid erat elemosinae praedicti avi sui in rebus mobilibus vel immobilibus beato Petro et beato Huberto tradiderat coram testibus idoneis, graviter tulit, et abbatem Theodericum ad se venire mandavit. A quo dum quaereret cum moerore, cur vel quomodo memoria patris sui loco illo defecisset, respondit abbas id fratri suo et filio suo imputandum, qui subtractis reditibus adnichilassent locum omnesque destructores ejus nosset excommunicatos secundum Alexandri papae privilegium. At femina virtutis sollicita pro patre salvando itemque pro fratre et filio absolvendo, abbatem cum lacrimis adorsa est orare, ut curam ecclesiae beati Petri resumeret, et repositis ibi fratribus, periculum eorum qui in Deum et patrem suum peccaverunt absolveret. Ad haec abbas cum negaret se posse quod cogebatur velle, mater filium suum impulit porrigere illi humiliter vadium satisfactionis, utque veniam excommunicationis obtineret, ecclesiam matrem de Saltiaco rivo cum capellis illi subjectis itemque capella sancti Johannis et praebendis ibi deserventium clericorum omnibusque ejusdem capellae mobilibus et immobilibus; ita tamen ut decedentibus clericis qui erant tunc temporis, omnia subjaceant monachis, procurante abbate capellanum, qui deserviet castro et populari parrochiae, sicut avus suus Godefridus major beato Petro donaverat legaliter, ipse quoque fratribus ibi reponendis publice recognosceret. Quod cum Godefridus in audientia nobilium suorum sine ulla retractatione vel contradictione sollempniter fecisset, ipsa Ida comitissa matrem ecclesiam in Basejo villa, quae propria ab antiquo sui patrimonii in Bracbante erat, sita juxta Nivigellam, ecclesiae beati Petri et beati Huberti tradidit habendam pro anima patris sui Godefridi Barbati itemque fratris sui Godefridi filiique sui ibidem praesentis, eamdemque donationem legali privilegio et legitimis testibus confirmari, fratres etiam in sui praesentia ab abbate reponi optinuit apud ecclesiam beati Petri.

( 103). Otbertus gloriae suae studens, praedictum castrum oblatum sibi concupivit, et mille quingentas argenti libras pro eo duci condixit. Ad has exsolvendas cum proscripsisset exspoliandas congregationes episcopii, tum demum hac occasione adversus ecclesiam beati Huberti maximas inimicitias exercuit. Nam ipsis exactoribus suis missis, tabulam altaris auro tectam disparavit, tres cruces aureas dispersis lapidibus effregit, quarum unam magnae quantitatis domnus abbas Theodericus prior noviter fecerat studio Lamberti majoris, quamque Henricus episcopus a nemine distrahendam sub anathemate interdixit. Ex hujus rapinae reliquiis praedictus Lambertus unam marcam et dimidiam auri collegit, et allodium de Felc, quod est prope Nasaniam, a Conone comite qui cum duce Iherosolimam ibat, praesente Bovone de Wahart et Walterio de Ambluz donatum ecclesiae comparavit. Nec multo post dux Iherosolimam vadens[ an. 1006 Aug.], ludum unum christallinarum alearum nobis transmittens, multos secum nobiles et religiosos adduxit, quorum defensionis intuitu insectatio Otberti utcumque videbatur tolerabilis Theodorico abbati. Quibus abeuntibus longo et gravi taedio affectus, cum se pensaret imparem perferendis tot rerum casibus, nemini quod conceperat edicens, quasi more solito ad tempus exiret, valedicens fratribus, ad sanctum Remigium Remis se contulit ibidem moraturus. Quod cum apud se destinasset, quia idem locus amplissimae dignitatis et maximae videretur honestatis, tunc magis hoc ideo affectavit, quia didicerat ibidem abbatem quemdam ordinatum Robertum Majoris ecclesiae monachum, quem ex dicto Urbani papae expetierat Manasses archiepiscopus causa ibi artius augendae religionis. Quod quam longe aliter evenerit, testatur Hugo episcopus Lugdunensis, legatus ecclesiae Romanae, super hiis ita scribens Urbano papae: Reverendissimo patri ac domino suo Urbano papae Hugo Lugdunensis ecclesiae servus se ipsum per omnia. Litteras vel legationem cujusdam monachi Majoris monasterii nomine Roberti ad vos jam venisse putamus, quem frater Manasses Remensis archiepiscopus, quod per se non valuit, ordinandum in abbatem sancti Remigii litterarum vestrarum auctoritate ab abbate suo impetravit. Adjuncti sunt etiam ei quidam religiosi fratres, quorum fretus consilio et auxilio subditorum suorum Remensium monachorum animos informaret et ad sacrae religionis imitationem instrueret. Ipse autem, prout virorum bonorum relatione cognovimus, spreto eorum consilio qui ei dati fuerant ad auxilium augendae religionis, caepit adhaerere complicibus levitatis et remissius relaxare districtionem vitae regularis. Quo comperto Remensis archiepiscopus saepius eum per se perque alios religiosos viros, ut erga ordinem suum et sibi subditos corrigendos studiosior esset, admonuit, nichilque profecit. Tandem frustratum se cognoscens de eo quem religiosum putaverat et in abbatem consecraverat, hoc ipsum abbati Majoris monasterii significavit, et ut eum corriperet et emendaret obsecravit. Abbas vero directis a latere suo religiosis personis, multotiens eum increpavit, et ne tam negligenter vivens ecclesiam unde venerat dehonestaret, attentius admonuit, et nisi se emendaret, ut inobedientem et professionis suae transgressorem se excommunicaturum intentavit. Quid multa? Die constituta se ad eum iturum et velut patri suo obediturum promisit. Sed consiliariis suis pravis locutus, ire contempsit. Abbas autem sicut minatus fuerat, eum consentiente episcopo excommunicavit. Ipso vero reclamante et anathematis ejus vinculo se minime teneri dicente, quasi ab ejus obedientia et professione absolutus et Remensi ecclesiae ut sibi videbatur liber redditus, constituta est dies ab archiepiscopo, quo judicio episcoporum et abbatum lis illa terminaretur. Praefixa autem die convenientibus episcopis et abbatibus multisque aliis religiosis personis, ipso quoque abbate Majoris monasterii et priore Cluniacensi discussis utrimque rationibus et objectionibus, cum probari non posset, quod praedictus monachus Robertus a primae professionis suae vinculo per abbatem suum praesentialiter vel per litteras ejus signatas esset absolutus, ac sic liber archiepiscopo Remensi concessus: judicatum est ipsum ab abbate suo excommunicatum esse, nec ab episcopo Remensi retineri posse. Judicio finito, saepedictus monachus minime adquievit, et ut pluribus videtur quaerens occasionem vagandi, praegravari se dixit, et audientiam vestram reclamavit. Quem cum archiepiscopus retinere vellet et abbati suo reddere, propter reclamationem vestram liberum permisit ire. Qui illico ad nos veniens, rei gestae seriem nobis nuntiavit, et ex ejus relatione didicimus, juste eum posse revocari ab abbate Majoris monasterii. Nuntiavit etiam nobis pro hujusmodi negotio quosdam fratres Majoris monasterii ad nos venturos, et nobis offerentibus ut pro sua commendatione[ vel restitutione, si fieri posset, eos expectaret, sustinere noluit, et a nobis abscessit. Die autem tertio post ejus abscessum domnus Hilgoldus quondam Suessionensis episcopus et frater Pontius noster quondam notus, Rodulfus quoque Remensis ecclesiae praepositus ad nos venientes, rem gestam nobis per ordinem narraverunt, et ex parte Remensis archiepiscopi litteras obtulerunt, obsecrantes ut nostro consilio alterum abbatem in ecclesia beati Remigii sibi ordinare liceret, ne detrimentum pateretur, si diu rectore careret. Quod quidem propter solam appellationem vestram facere noluimus, quamvis quod in tanto conventu et a tam discretis personis factum fuerat, justum censeremus. Itaque cum non sit nostrum sanctitatis vestrae prudentiam docere, provideat vestra paternitas, qualiter praedicto monacho, si praesentiam vestram adierit vel litteras vobis direxerit, respondeatis. Si enim ecclesia beati Remigii venerit in potestate alicujus irreligiosi, et in temporalibus et in spiritualibus minuetur, et cum periculo animarum cultus divinae religionis ibi adnichilabitur.

Hugo quoque Cluniacensis abbas de eodem negotio scripsit eidem papae Urbano: Amantissimo et reverendissimo patri, sanctae atque apostolicae sedis summo pontifici, domno papae Urbano, frater Hugo Cluniacensis cum tota congregatione nostra continuas et fidelissimas devotionis orationes et perpetuam pacem. Multi, o domine pater, justis ac necessariis causis existentibus cupiunt dignam vestram adire praesentiam, sed impediuntur variis difficultatibus obsistentibus. Unde et aliqui eorum saltem ad nos veniunt, quasi ad domesticos vestros, si quo modo eis consulatur vel subveniatur illorum necessitatibus. Inter quos domnus Manasses Remorum pontifex, vester humilis filius, noster quoque devotus amicus, quem et in alia epistola vobis commendavimus, conquestus est nobis de Majori monasterio in ecclesia beati Remigii se quemdam monachum abbatem ordinasse, et longe aliter quam sperabat de ejus irreligione maximum loco dampnum provenisse. Petiit autem ut interpellaremus inde vos; sed quia domnus Hugo Lugdunensis archiepiscopus omnem ordinem rerum vobis significavit, sicut audivimus, reverentiae vestrae suggerimus, ut si ad vos venerit idem monachus, prudentiam vestram nullis circumveniat calliditatibus, sed faciatis ei secundum sapientiam quam a Deo habetis. Reverentissimam ac dilectissimam nobis paternitatem vestram dominus Christus sanam et incolumem nobis conservet et universae ecclesiae.

Abbas autem Theodericus in festo sancti Aegidii( Sept. 1), qui olim fuerat dies ordinationis ejus, de monasterio egressus cum Remis moraretur, in sollempnitate sancti Remigii sequenti venerunt ad eum Rainerus Pirensis, Robertus Cunensis, Wiredus quoque praepositus Eberneicortis, de intentione ejus certius inquisituri. A quo cum didicissent, privatam vitam se sponte elegisse, tot insectationes Otberti pati non posse, ecclesiam ob sui invidiam destrui vitare, nolle amplius praeesse, quibus in tot periculis non sufficeret prodesse: responderunt fratres hoc non sic temere agendum, sed consulendos abbates qui ad praedictum convenerant festum. Decernitur igitur tempus ad rem. Et cum ad abbatem sancti Remigii caeterosque ibi collectos ecclesiae Remensis consilium referrent, et illi causam abbatis Theoderici veteri jam auditu notissimam ad respondendum ventilassent, ad hunc devenerunt finem, ut quia privatus vivere vellet ne Otberto subesset, caveret, ne unde se expediret alium impediret, neve praedicto Otberto ingereret, quem noviter pro se consecrandum eligeret. Respondit abbas in hoc ipso sibi et fratribus suis consuluisse, et domnum Berengerum abbatem sancti Laurentii sibi successorem jam diu apud se destinasse, quia et monachus olim fuerit ecclesiae, et a domno Henrico episcopo consecratus legitime, nulla indigeret Otberti consecratione. Laudatus abbas id optime providisse, consensu praedictorum vel praesentium fratrum ibi scripsit Berengero sub obtestatione professionis suae, quam fecerat ecclesiae, ut illi in praesenti periculo succurreret, quodque volenti animo abbatiam sibi commissam relinqueret; hac tamen omnino interposita conditione, quod quibuslibet aliis postpositis, ideo eum successorem elegisset, ne consecratione Otberti indigeret. Scripsit etiam fratribus in commune, ut quem elegerat, ipsi quoque eligerent, sicque per manus Raineri Pirensis et Roberti Cunensis baculum pastoralem remisit ecclesiae; quem illi apud Piros ex consultu interim reliquerunt, ut quasi de incertis adhuc rebus praeveniret inter dissidentes certius consilium, et tanto citius Berengeri eligerent auxilium, quanto ex Theoderico abbate gravaret eos desolationis suae fastidium, maxime propter insectationem Otberti, quae tanto immineret eis infestior, quanto in desolatos effrenatior.

Redditis vero litteris Theoderici in communi audientia, cum mers notaretur vel ejus spontanea privatio vel Berengeri eligenda praelatio, ut fit in novandis rebus, pro suo quisque niti coepit ingenio; orta inter eos dissentione, Theodericum quidem commissos sibi inordinate deseruisse, ad abbatiam vero regendam plures apud eos superesse, Berengero suam illi sufficere posse, nullo modo se pati eum sibi praeesse. Indiffinito vero consilio in tam vario dissensu, non multo post redditae sunt litterae Berengero, missae illi a Theoderico. In quibus cum se legisset electum, et sciret jam a fratribus repulsum, paululum subridens: Cato, inquit, Uticensis die qua passus est repulsam risit, et nocte qua moriturus est legit. Quae quidem repulsa licet altius quam quisquam ratus esset in cor ejus descenderit, pro tempore tamen quasi benigne respondit, satis consulte pepulsores suos censuisse sua sibi sufficere, unicuique in ecclesia sua militanti debitum honorem competere, scire se moribus eorum non convenire; quaererent cui flos gloriae jam apud eos decidentis refloreret, et religio deficiens resurgeret. Audivit interea Otbertus rerum seriem, et evocatis ad se de monasterio quos noverat meliores, mirari se dixit cur Berengerum repulissent, quem in ecclesiasticis utilitatibus virum tam valentem jam rapuisse debuissent. Eadem sententia de Berengero apud clericos et laicos crebrescebat, et neminem rei et tempori utiliorem censebant. Jam etiam fratres tot assertionibus convicti consenserant ejus electioni, cum ille semel concepta indignatione primae repulsionis, nullis precibus Otberti, nullis acclamationibus fratrum vel cleri evaluit procurationi oblatae attrahi. Tot igitur tempestatibus, tot dilationibus jam paene deficientis ecclesiae pertaesus Otbertus, indixit fratribus, ut quem vellent de suis eligerent eique consecrandum in abbatem praesentarent.

Inter has disceptationes Lambertus major infirmatus ad mortem, Berengerum de Leodio ad se reconciliandum mandavit, unctusque oleo quod sibi reposuerat ex consecratione Henrici pontificis, anno incarnati Verbi 1099, 8 Kalendas Maii obiit. Qui strenuus cooperator abbatis Theoderici majoris, in acquirendis praediis et ornamentis, in renovandis et ampliandis aedificiis, in vitreis et fabrefacturis, facturis, in ordinando fratrum victu et vestitu, et in quibuscumque poterat ecclesiae profectibus et utilitatibus, cum sub Theoderico juniore assueta dignitate privatus, adolescentes sibi praeponi justissime indignaretur, adeo coactus est desipere, ut post discessum ejusdem Theoderici scrinulum beati Huberti quod argento paraverat, ablato etiam capitio aureo mirifici operis, dispararet, cum exactoribus episcopi tres cruces aureas et tabulam altaris auream in coemptione Bulloniensi deliberaret, Godefrido de Ham duo dorsalia cum dalmatica una et cappa commodaret, in ipsa quoque infirmitate sua extrema Berengero partem auri et copiam lapidum pretiosorum a loco asportanda relinqueret. Et ne cui videatur de Lamberto haec talis mentio vel apud Deum poenalis criminatio vel apud homines judicialis detractio, noverit eum acerbo et longo dolore, ut hoc faceret, provocatum, dum nimis inhoneste tractatus et despectus in ipsa senectute, tot labores juventutis suae apud ingratos doleret evanuisse; quia et est miserrimum genus infelicitatis, felicem fuisse et de regno in servitium, immo contumelias decidere.

In eodem vero anno[ 1097?] Kalendis Junii Otbertus castrum Mirvolt non longe situm a monasterio ad desolationem circumjacentis provinciae refirmavit; quod optentu domini Theoderici majoris Henricus episcopus dejecerat sub interminatione perpetui anathematis: ipsum quoque montem qui ab antiquo fuerat beati Huberti ecclesiae, firmato privilegio legaliter reddidit, condita ibidem et dedicata ecclesia in honore beati Michaelis, fratres secretius utpote in deserto Deo militaturos constituit. Provinciales autem ex timore desolationis quam verebantur non solum sibi, sed et posteris suis, condicta die convenerunt ad ecclesiam beati Huberti, expostulantes corpus ejus cum lacrimis Otberto praesentari, si forte vel sic resipisceret ab intentione hujus suae inceptionis. Coacti fratres non solum necessitate communi, sed et propria quae magis praeponderabat, licet nimis inconsulte, utque fit in rerum tumultuaria perturbatione, nullis praemissis jejuniis, nullis vigiliis, nullo apparatu hujus executionis, assumto beati viri corpore, processerunt nudis pedibus et operto capite. Videres passim concurrentium turbas augeri, luctuque populari canentium letanias et psalmos deprimi. Audivit Otbertus tanti pontificis auctoritate se insequi, et ad horam furore dissimulato, ascensoque equo cum suis et ipse venientibus obviam processit. Praetenta vero paulisper reverentia orationis, post aspersionem aquae benedictae, inter thurificandum fustem ad hoc ipsum paratum arripuit, et de caesis fratrum capitibus sanguine fuso, per silvam palantes huc illucque dispersit. Super tantam tamque injuriosam temeritatem demirantibus turbis justitiam Altissimi, qui cum sit patiens redditor, secundum multitudinem irae suae, non quaerit, perlatum est corpus sancti ad ecclesiam beati Michaelis archangeli, ibidemque advigilatum a fratribus recollectis. In crastinum disponebat illud violenter auferendum Otbertus, sed cum in tali praesumptione nemo sibi assentiret suorum, jam sanioris animi resumens consilium, cum reverentia et honore ad suum retulit locum. Cujus evectio cum maximi fuisset ponderis, revectio vero levissimi probavit eamdem evectionem sibi displicuisse et revectionem placuisse. Positum autem super altare beati Petri, et per octo dies nullo modo potuit loco suo reponi, quasi quamdam satisfactionem exigeret hujus suae remotionis. Non multo post ea ipsa die anniversaria, qua beato Huberto praedictam fecit injuriam, Otbertus captus est a comite Henrico, et Durbojum usque deductus incitato equo et satis feroci, durissime et inhoneste collisus vix mortem evasit; sed et quamdiu ex tunc superfuit, numquam adversitatibus et dedecorosis oppressionibus caruit.

Et dum Otbertus fratres iterum atque iterum de eligendo abbate compelleret, tunc demum illis praefixit diem, quo tales determinarentur dilationes. Electus tandem communi omnium consensu quidam Girardus, Leodium ducebatur; cum inter eundum de Otberto coepit agi sermo a deducentibus, donum ejus nullo modo legitimum fore, tam pro Henrici regis excommunicati subjectione, quam pro praefati castelli refirmatione quod restruebat Henrici pontificis neglecto anathemate, tum etiam pro effuso propria manu ejus monachorum immo sacerdotum sanguine. Hujusmodi disputatio dum attentius retractaretur inter Gislebertum decanum et Wiredum Ebernensem praepositum, persuaserunt Gerardo interim cessandum, donec ipsi euntes Leodium super hiis abbatem consulerent Berengerum Gerardus, ut erat vir probus et nullius injustae promotionis cupidus, simpliciter cessit illis suis consultoribus condictum rei negotium ultro exequentibus. Qui cum id penitus non curanti Berengero de reddendo super hiis consilio suggererent, eidem etiam Otberto quod de dono suo non legali verebantur ingererent; ille id sibi quasi ad injuriam reputans ingestum, primoribus suis crastinum indixit publicum auditorium, et utrum injuriosam sibi tam diu abbatiam sancti Huberti funditus annullaret, an ordinaret, edixit eis in commune consulendum. Succlamantibus cunctis potius ordinandam, iterum atque iterum ejus obtulit Berengero providentiam. Ille cum semel recusatam nullo modo admitteret curam, communem omnium accepit sententiam, ut destinaret pro aestimatione sua quam ad hoc exequendum utiliorem nosset personam. Qui paululum cunctatus in tali opposita sibi deliberatione, respondit pro tempore neminem utiliorem se nosse, quam ibi praesentem Wiredum monachum ejusdem ecclesiae. Hortatus accedere Wiredus, licet ut fit aliquamdiu reluctari videretur, tamen donante Otberto abbatiam suscepit, sicque comitatus Berengero et Frederico praeposito, Andaginum venit. Fratribus autem electionem sic frustratam indignantibus, et venienti ut est mos procedere detrectantibus, intervenerunt mediatores Berengerus et Fredericus, suffragantes prout poterant ingenio et ratione, ne sic inconvenienter hactenus fratri, amodo vero patri dissentirent, et si eum hoc pati, illos tamen facere non deceret; consulerent vel famae suae, ne nimis inconsulte viderentur tale aliquid egisse, experirentur prius utrum esset utilis et retinendus, an inutilis et rejiciendus. Tandem rationi ad horam cedentes, suppressa ad tempus contradictione, passi sunt illum adesse, sibique aequanimiter interesse, donec eadem contradictio quandoque fieret justior, si consecratus ab Otberto Romanae sententiae probaretur desertor, cujus antea fuerat acerrimus assertor. Gravabat autem adhuc ab introitu Ingobrandi praesentem ecclesiam maxima rerum inopia, quia dispensatores earum tractabant eas nimis prodige, nullo respectu fidelitatis, et paene ad numerum viginti librarum imminuti erant reditus ecclesiastici ab introitu domni Theoderici majoris, de praebenda fratrum sine consensu eorum datis immo et venditis noviter et injuste beneficiis, et hoc, ut supradictum est, consilio et actu Lamberti majoris et Theoderici junioris. Et cum frequens querimonia fratrum coram Wiredo hujusmodi injustitiam et dampnum deplangeret, ille caput quassans, complosis manibus cum indignatione talibus consultoribus et auctoribus poenalem vindictam ultionis imprecabatur divinae. Sed quam inexcusabilis est omnis qui judicat, cum et ipse idem faciat! Quia enim, ut dicitur, voluntates regum ut sunt vehementes ita et mutabiles, non multo post Wiredus praedictis noviter casatis diem ad se conveniendi posuit, et contra publicam fratrum contradictionem ad privatam eorum gratiam singulos recasavit, cum et ante legitimam consecrationem suis nullum legale donum posset ab eo fieri. Unde et magis ex hoc crebrescebat communis fratrum sententia, illum omnino vel pro nullo habendum vel rejiciendum, dum Romanae auctoritatis privilegium, quod a Gregorio papa huic ecclesiae specialiter est decretum, hujusmodi praesumptorem potestatis honorisque sui dignitate censeat privandum, aut si quod verebatur manibus Oberti se submitteret consecrandum. Quod ille praesentiens Oberto consecrationem suam offerenti aliquandiu se suhduxit, utque tutius vitaret pondus necessitatis de proximo imminentis, Franciam divertit, et apud Ebernensem cellam morari coepit. Obertus hujus subductionis satis conscius, attemptavit eum inducere tanto facilius quanto et suavius, ex suo conjectans ingenio, ut sese res habebat, nolle illum facile jam carere semel degustati honoris experientia, cujus donum in accipiendo recusaverat de manu ejus, quae sibi non videbatur prius legitima. Scripsit autem illi in hunc modum a Leodio: Obertus Dei gratia Leodiensium episcopus fratri Wiredo abbati de sancto Huberto gratiam suam et veram dilectionem in Christo. De promotione tua qualiter canonice et secundum regulam sancti Benedicti fuerit facta, quomodo, inquam, humana gratia et terrena commoditas et cetera, quibus indigni homines indigne ad honores solent provehi, procul fuerunt a nobis, utpote qui tam carnalem quam spiritualem rei vestrae publicae reparationem per vos desideramus fieri, nulli notius est quam vobis, et eumdem rectae intentionis oculum semper purum, semper apertum erga vos habere volens, quod in vobis bene coeptum fuit, melius perficere volui, et ad benedictionis gratiam in proximo vos perducere, Deo opitulante, disposui. Vos autem illo tempore imparatum, vos in quibusdam negotiis lacrimabiliter dixistis obligatum, et consilio et auxilio bonorum, praecipue autem concordia et unanimitate fratrum vestrorum ad tam sublimem gratiam esse proveniendum, diemque hujus rei perficiendae elegistis et petistis, et in ipsa sancti Andreae festivitate, me annuente, statuistis. Sed quia tunc Leodii non fuimus, quippe honori et gratiae domni imperatoris deservimus, vos tunc Leodium non venisse nequaquam negligentiae imputamus. Nunc autem praecipiendo vobis denuntiamus, et per veram obedientiam vos admonemus, ut remotis omnibus impedimentis 10 Kal. Februarii( 1098) Leodii sitis in crastino, hoc est in sequenti die dominica, ad percipiendam benedictionem paratus, vosque per Deum et per beatum Hubertum omnimodis ammonitum esse volumus, ut interim nichil aliud, nisi quod ad meum honorem et ad ecclesiae vestrae spectet utilitatem, quaeratur a vobis vel agatur. Valete. Sic Obertus, ut aiunt, gladio melle lito si quid constantiae in Wiredo supererat funditus extinxit, illeque praefixa sibi die Leodium venit. Quem dum Otbertus argueret tam diu oblatae sibi benedictionis gratiam subterfugisse, ille ad horam quasi resumpto zelo veritatis attestandae, vel ut inde apud fratres excusabilior videretur de sua consecratione, hanc praetenderet, in publica audientia subintulit libero ore, non sibi videri commodam ejus benedictionem; quippe cum in obstinatione tam longa adversus sedem et autoritatem apostolicam Henrico regi nitenti singulariter faveret, tum quia ex hoc ipso, si benediceretur ab eo, timebat fratrum suorum contradictionem, tum etiam quia in desolationem ecclesiae beati Huberti castrum Mirvolt refirmasset, quod ne a quoquam amplius fieret Henricus praedecessor ejus interdixerat sub perpetuo anathemate: respondente Otberto non modo esse tempus istius discussionis agendae, dissimulataque callide indignatione invectionis tam subitae, illam suam benedictionem jam quasi nolenti deliberabat subtrahere. Statimque bene conscius ejus animositatis ad rem inter utrumque componendam Berengerus subintulit, benedictionem non esse Oberti, sed Dei; cum econtra Dominus per Malachiam dicat de sacerdotibus displicentibus sibi: Maledicam benedictionibus vestris quia non posuistis super cor, ut gloriam nomini meo detis. Acceperat tunc temporis quidam monachus beati Laurentii Lambertus de manu Otberti abbatiam Florinensem, qui, ut jam dictum est non nisi cum sputo nominis ejus poterat meminisse, quamdiu cum Berengero morabatur apud cellam Ebernensem. Hujus cum Wiredo consecrando constituta erat consecratio, quam tunc quidem gratia Wiredi Berengerus differendam optinuit, donec Stephanus sancti Jacobi abbas praemissus ad ecclesiam beati Huberti ex auctoritate pontificali hortaretur fratres consentire agendae benedictioni. Ille adveniens cum nullum quaestionis suae optineret effectum, inter agendum requisitus est a fratribus, ut secundum suimet intellectum super ejusdem rei negotium redderet eis liberum veritatis et justitiae consilium. Miratus abbas sic se conclusum, cum quasi obtorto collo cogeretur dicere quod nolebat veritatis et justitiae testimonium, respondit, se non venisse ut deferret eis veritatis et justitiae testimonium, sed ut voluntatis eorum eis qui se miserant referret assensum. Sicque inactus rediit Leodium. Wiredus licet sollicitus fraternae contradictionis, magis autem curiosus quomodocumque retinendae praelationis, Lamberti praedicti consecrationi agendae ultro se consecrandus ingessit. Lambertus non multo post redarguente se conscientia abbatiam Florinensem sponte deseruit. Wiredus assumpto secum iterum Frederico praeposito Andaginum venit, diutissimeque sperata, sed negata processione ecclesiam introiit. Injuriam hujus aversionis non solum sibi injuriosam, sed et Oberto ecclesiaeque Leodiensi in publico fratrum conventu, praesente immo indignante Frederico conquestus, cum eo Leodium rediit, ibidem hoc ipsum conquesturus. Et quia tunc temporis justitiam deprimebat potestas et rationem voluntas, quidam ex fratribus inferendam sibi violentiam timuerunt, et ex eis decem simul in una die abeuntes per cellas diverterunt. Hiis quasi exoneratus jam securior immo ferocior Wiredus rediit, nimiumque ambitiosus propriae dominationis et omnino incredulus fraternae procurationis, ecclesiasticas dispensationes sub se solo provisore commisit laicis. Sic ergo ipse laboris impatiens et domi conquiescens, dum non Dei sed sua quaerentibus magis quam fratribus dispensationes ecclesiasticas crederet, coeperunt nullo procurante sationes deperire, dominicales mansiones cum horreis ruere, assentientibus infidelibus ministris et eodem assensu se ipsos tuentibus, omnimodo advocati regnare super pauperes ecclesiae, legitimas consuetudines detortas ad placitum suum demutare, obsonia indebita exigere et leges voluntarias adversus ecclesiam ingravare, constitutiones suas exactis scabinorum violenter judiciis in posterum firmare, deprecatorias violenter quaestiones exaggerare.

Interea indignabatur Theodericus suam de Berengero annullatam electionem, coepitque abbatiam suam repetere, quam ea tantum remiserat conditione, ut ei talis succederet, qui non Oberti indigeret consecratione. Consilio ergo Manassis Remorum archiepiscopi et abbatum qui testes erant praefatae conditionis confirmatus, ex hoc ipso justam querelam agendi scripto mandavit Wiredo, se satis superque mirari, illum tam impudenter potuisse fieri monstrum tam diversae dissimilitudinis, ut a sententia cujus olim secum fuerat acerrimus assertor, tam cito exciderit apostaticus desertor; ideoque nullam sibi debitam in ecclesiasticis dignitatibus praelationem, cum etiam pro mercede hujus iniquitatis apostolicae sedis prodiderit auctoritatem: vel si eum ut minus scientem suo seduxit consilio, ut se abbatia pro Christi fide privato, fraudulenter ejus succederet loco, in condicto a se ecclesiae Romanae judicio ex hiis omnibus inter eos ageretur discussio. Scripsit autem ei hoc modo: Frater T. ceterique fratres dispersionis ecclesiae beati Petri et beati Huberti W. nimis ambitioso et inconsiderate gloriam propriam quaerenti, et in hoc ipso contra Deum et apostolicam sedem faventibus sibi. Filius aeterni Patris semper coaeternus et coaequalis ei in unitate Spiritus sancti, non rapinam arbitratus se aequalem Deo, semetipsum exinanivit, et assumpta forma servi sine conditione servili, oblatum sibi regnum fugiendo recusavit, et crucem sibi bajulans ad mortem pro nobis ultro descendit, seque viam humilitatis non arrogantiae constituit imitatoribus suis. Idem resurgens a mortuis in trina confessione dilectionis suae oves, quas sanguine suo redemerat, Petro commisit. Petrus cum data sibi potestate ligandi et solvendi eamdem auctoritatem et curam sedi Romanae reliquit. Constat ergo Christo repugnare, ecclesiasticae auctoritati et apostolicae sedi non obedire, et eos aeternae mortis diluvio involvi, qui extra arcam catholicae unitatis fuerint reperti. Ad hanc fidem tenendam domnus Berengerus cum suis vestra quoque industria doctior et ferventior ceteris, nos quasi simpliciores et tardiores informavit, ad ejus defensionem etiam cum periculo vitae nostrae exemplum vestrum armavit. Quomodo ergo verbo Dei inimicus homo superseminavit zizania? Quomodo in agro cordis vestri germinavit spina et tribulus tantae inconstantiae et dissimilitudinis? Monstruosa plane constat dissimilitudo et omnino detestabilis coram Deo, apud quem nulla est transmutatio nec vicissitudinis obumbratio, ut quibus assertoribus firmata est sententia quam tenemus, eisdem desertoribus, quantum in ipsis est, infirmata pervertatur. Si enim post tot ventilata fidei christianae testimonia, ut et nos et vos seduceretis, contra Deum sensistis, omnino probamini haeretici, et ideo in ecclesia Dei secundum sacros canones nullius promotionis vel auctoritatis habendi estis, solumque vobis locum poenitentiae sciatis in hoc superesse, ut Jesum praeceptorem reclametis a longe. Si autem gloriam Dei relinquentes et vestram constituere volentes, facti estis apostatici, nonne-- siquidem de similibus idem est judicium-- effecti estis membra diaboli, ut in vobis jam operetur mysterium iniquitatis? Et ne videatur vobis nimis injuriosa haec nostra sententia, verbo et exemplo vestro jam diu probata, consulite totius catholicae christianitatis ecclesias, consulite etiam vestras apud vos conscientias, utrum vos in his conatibus vestris coram Deo vel excusent vel absolvant. Et quomodo defecit vestra virtus et constantia, qui nobiscum per exteras regiones, ut videbamini, pro amore Christi passi mendicitates et exilia quasi cujusdam martyrii palmas in conspectu hominum praeferebatis? quomodo scandalizetur in vestram apostasiam in suis locis? Scandalizantur in vobis sedes Remensis, Laudunensis, Metensis, Virdunensis, Tullensis, quae vobis praeconantibus dolebant omnino, sed adhuc dolent decolorationem quondam splendidissimae et religiosissimae ecclesiae Leodiensis, sed et nostrae Andaginensis. Sed et ille modernus ejus sedis angelus, non bene nostri sollicitus, instinctu vestro scripsit Remensi nuper archiepiscopo, ut clauderet nobis aperta viscera suae caritatis, et prohiberet nos a finibus suis et constitutis apud se justis possessionibus nostris. Neque certe satis fuit gloriae vestrae ecclesiasticas personas in nos commovisse, quot utcumque fuerit tolerabile; sed et conductu praesentiae vestrae quamplures saecularium tyrannorum ad nos insectandum praemiis et promissionibus armastis, et contra sanctorum canonum decreta ad audientiam eorum nos violenter coegistis. Qui in nos satis humaniores caritate vestra, cum intelligerent, immo cum mirarentur nos a priori sententia veritatis dissentire, exhorruerunt inter nos tractare quod non erat eorum judicare. Nobis autem audientiam vel Remensis vel Laudunensis ecclesiae reclamantibus, tandem Remis convenimus, ibique cum Manasse archiepiscopo Engelramnum Laudunensem episcopum pridie Roma regressum invenimus: in audientia eorum dato nobis loco vos defendendi, nobis autem libenter concedentibus placito vestro cedere, nobisque subesse, si salva fide judicaretur nobis id fieri posse. Scitis certe, quo judicio uterque pontifex causam vestram concluserit, videlicet nullo modo competere vobis vel nomen vel officium abbatis, nisi Romana auctoritas id specialiter rationi vestrae adjudicaverit, aut legatione veraci, delatis inde signatis litteris, vobis confirmaverit. Precamur ergo, monemus et obtestamur sub obtestatione et judicio divini nominis per auctoritatem concessam beato Petro ejusque apostolicae sedi, ut jam tandem aliquando et vestro et nostro periculo consulatis, et ad discernendam causam vestrae dissensionis, nobiscum audientiae Romanae in venturo festo Simonis et Judae vos praesentetis, nosque, ut justum est, ex stipendiis ecclesiae matris nostrae quae vobis abundant, vobiscum deducatis, vel concedere dignemini unde ad eamdem audientiam statuta die possimus convenire vobis. Si vero etiam cum ceteris injustitiis quas patimur a vobis, stipendium matris nsotrae ecclesiae, quod scitis nostrum sicuti et vestrum esse, infra reclamationem audientiae Romanae nobis subtraxeritis, credatis pro certo quantum in nobis est, nos non defuturos praefixae audientiae, etiamsi ad hoc exequendum nobis quicquam non suppeteret, nisi ex mendicitate. Hujusmodi evocationem Wiredus relectam sprevit et neglexit, noluitque credere quod indignabatur timere. Morabatur adhuc tunc temporis Lambertus Remi, et cum didicisset, referente Theoderico, incumbere ex apostolica reclamatione pondus tanti periculi Wiredo et subjectis suis, pro fratribus graviter indoluit, eumdemque Theodericum, ut erat tenerrimus in objectis sibi controversiis, tam per se quam per quos poterat prudentiores, ut consilio et rationi adquiesceret, utque ab hac commonitione cessaret, allicere studuit. Cui cum eo procurante suggererent multi, ipse etiam Manasses archiepiscopus se inclinaret huic suggestioni, scilicet suae nullius esse utilitatis vel honestatis, ecclesiam tanti nominis, tantae quondam religionis, sic inconsulte per eum auctoritate apostolica deprimi; sicque illum non sini designatum successorem, vel ut sibi videbatur invasorem suae quondam praelationis acrius insequi, convenire ab aliquo locum ne omnino destrueretur tueri, quando ipse detestaretur subjectionem Otberti: tandem Theodericus acquievit rationi et tempori, adeo ut palam promitteret, si Wiredus sibi credere vellet, paratum se cum eo Romam ire, et sua procuratione apud apostolicum illi liberam abbatiam conclamare. Promissionem hanc laudantibus quam plurimis, gratia hujus compositionis Lambertus Wiredum expetiit, et ei praedictam affectationem erga ecclesiam et eum diligentium, Theoderici quoque assensum, si illi credere vellet, nunciavit. Ad haec Wiredus: Non credam, inquit, inimico meo in aeternum, neque sine assensu episcopi mei ullo modo mihi est Romam eundum, cum praesto sim coram eo cum Theoderico subire judicium. Respondente Lamberto secundum priorem et veram suimet ipsius sententiam, quam cum Christi fidelibus olim tuebatur, Otbertum esse nullum, utpote apostolicae sedis adversarium; adjecit ille: necessario pro suo habendum quem Leodiensis ecclesia qualemcumque pateretur dici suum. Hiis auditis Theodericus tulit satis indigne Wiredo se talia mandasse, praefatis quoque consultoribus suis improperavit satis injuriose, et eos talia consulendo verba perdidisse, et se ut dicitur crudum laterem lavisse. Hinc inter utrosque ira et indignatio, hinc cum animarum periculo, cum ecclesiasticarum possessionum dampno inter interiores et exteriores fratres dissensio, adeo ut Castrenses, Pirenses, Sanctienses et Cunenses Wiredo subesse vel communicare detrectantes, Theodericum pro abbate omnimodo retinerent. Quorum ille ut poterat sollicitus pendentes ex suo respectu revisebat frequentius, eisque cohabitans hortabatur, ut salva fidelitate matris ecclesiae beati Petri et beati Huberti locis suis in proficiendo allaborarent singuli. Unde et Emmo praepositus Pirensis, postea vero abbas coenobii Morinensis, ecclesiam beatae Mariae et beati Sulpitii a domno Raginero coeptam perduxit ad praesentem summam; Castrenses, Cunenses et Sanctienses, prout quisque potuit, profecit in habitatione sua. Occasione quoque hujus dissentionis, Dodo Cunensis Calvitiacum et Flabotvillam violenter intercepit, et reditus earum fratribus cellae suae deservire coegit. Wiredus interea assentientibus sibi quasi ad gratiam fautoribus immo seductoribus suis, pro deliramento desipiens reputabat evocationem Romanae audientiae, quam Theodericus indixerat ei, quia ut exulem et pauperem nullo modo credebat posse exequi quae videbatur minari, cum non haberet subsidium perficiendi. Thodericus vero non immemor sui, ambiebat precibus quos noverat viros virtutis, ut compaterentur sibi, et porrigerent manus caritatis ad exequendum negotium hujus suae procurationis. Unde in brevi obtinuit ut eorum largitione acquireret subsidium honeste Romam eundi, assumptoque Heribrando, Urbanum papam apud Beneventum commorantem expetiit, eique hujusmodi compositionis clamorem humiliter praesentavit: Domino et universali papae Urbano filii ecclesiae beati Huberti pro defensione verae fidei ejusque legitimi apostolatus passi dispersionem in oculis Dei quod dicitur esse. Dormiente domino Jesu, etc., Hanc epistolem vide ad calcem epistolarum Urbani II, Patrologiae t. CLI.

( 118). Recitata in praesentia Urbani papae clamoris pagina, et a Romanis saepius et diligentius ventilata, abbatem sic destitutum ob fidelitatem ecclesiae Romanae condoluerunt, et Wiredum, nisi resipisceret et loco cederet, excommunicandum sine dilatione decreverunt. Suffragante autem Rainero, qui Urbano in pontificatu successit, tunc quidem dilata est sententia haec excommunicationis, usque in diem inter utrosque praestitutae discussionis, si forte adveniente Wiredo certior fieret agenda discussio. Illo domi remanente, probatus est quasi conscius culpae condictam sibi audientiam subterfugisse; ideo in sollempnitate omnium sanctorum excommunicatione a papa formata, et data coram se ejusdem excommunicationis epistola: Urbanis episcopus, servus servorum Dei, Arduennensis monasterii beati Huberti catholicis fratribus salutem et apostolicam benedictionem. Audivimus et auditum non dolere non possumus, quia Otberti pseudoepiscopi violentia venerabilis filius noster Theodoricus, vester abbas, pro catholicae fidei gratia de vestro sit monasterio expulsus, et Wiredus pseudomonachus per ejusdem Otberti violentiam super capita vestra sit ingestus. Quod omnino nobis displicere sciatis. Unde vos litteris praesentibus salutantes, ut vestrae fidei constantiam conservetis hortamur, et licentiam indulgeo, ut si in monasterio vestro secundum regulam beati Benedicti et apostolicam veritatem vivere non valetis, ad quodcumque religiosum volueritis monasterium secedatis, donec omnipotens Deus locum vestrum respiciat, et secundum beneplacitum suum in pristino statu reformet. Illum autem Wiredum monasterii vestri invasorem cum suis omnibus subditis, quamdiu ab ipsius monasterii invasione non destiterit, a sancta Romana ecclesia excommunicatum esse, scriptis vobis praesentibus innotescimus. Dat...

Misit etiam Urbanus papa Leodiensi ecclesiae pro Theodorico hanc epistolam: Urbanus episcopus, servorum Dei, catholicis omnibus in clero Leodiensi et populo salutem et apostolicam benedictionem. Dolemus pro vobis graviter, filii in Christo dilectissimi, quia jam tanto tempore vestram ecclesiam errorum tenebrae contegunt, et a veritate sedis apostolicae alienant. Unde vos tamquam viscerum meorum filios paterna dilectione corripimus, ammonentes et obsecrantes, ut ad merae veritatis lumen mentium vestrarum oculos elevetis. Auferte malum ex vobis ipsis; lupum illum dico et furem, qui non ad salutem vestram per ostium introivit, sed aliunde ascendit, ut mactet et manducet et perdat. Aut igitur ecclesiae invasorem et occupatorem, Obertum dicimus, Henrici complicem et Guiberti, ex vobis, si quo modo possibile, pellite; aut ei tamquam a sancta Romana ecclesia alieno et excommunicato obedientiam vestram consortiumque vestrum subtrahite. Hoc ipsum de Wiredo pseudo abbate praecipimus, qui per ejusdem pseudoepiscopi violentiam Ardennense monasterium beati Huberti occupavit, si quis autem deinceps eis communicare praesumpserit, donec ecclesiarum quibus incubant oppressione deserta, Deo et sedi apostolicae satisfaciant, sciat se ejusdem excommunicationis vinculo innodatum. Vobis sane et ceteris omnibus notum sit, quia religioso abbati Theoderico licentiam dedimus, ut a schismaticis conversos, qui ad ipsum confugerint, a vinculo excommunicationis absolvat. Datum... Quam epistolam cum rediens Theodericus ex edicto papae fratribus ecclesiae beati Huberti publice redderet, Wiredo tunc forte absente, intellecto animarum suarum periculo communi, singuli in absentem scandalizari, pro se quisque subjectionem et communionem vereri; adeo ut dominica quae dicitur in palmis( an. 1099, Apr. 3.) usque ad exactum pasca ab omnibus paene videretur destitui. Ille tamen dissimulata recognitione superpositae sibi obligationis, defensionem hujus suae obstinationis se ipso judice conabatur tueri, contendens se a nemine nisi ab episcopo suo posse excommunicari, seque paratum in praesentia ejus respondere quibusque calumpniatoribus suis. Hiis compertis Obertus, licet ex decreto apostolicae sedis eadem calumpnia sibi esset communis, subridebat tamen secum, occasione hujus necessitatis a Wiredo tandem legitimus episcopus recognosci, a quo aliquamdiu quasi non legitimus visus est vitari; mandavitque fratribus interim parcere coeptae disceptationi, donec ipsemet veniens imponeret finem rei, Wiredus interea elaborabat adversantibus sibi praestabilis fieri, prout quemque noverat pro moribus suis posse complacari; sicque paulatim apud temere tumultuantes animos et apostolica sententia viluit, et fervor tuendae veritatis refriguit. Hoc ad tempus impedeminto sic dilato, non tamen omnimodis ablato, Wiredus factus securior in maximum ecclesiae dampnum liberos et militares casatos coepit sibi affectare, quorum receptis manibus inaniter jactaret suos esse. Causa hujus vanitatis dedit Johanni advocato Caviniacensem advocationem; qua occasione ille contraxit sibi totius Caviniaci utilitatem. Dedit Waltero de Ampliz allodium de Seriel, quod ab antiquo erat addictum et conscriptum praebendae fratrum cum tribus solidis. Dedit Bovini de Wahart molendinum ad lacum et combam de Gruispont. Reddidit Rodulfo Vilantiensi quasi suo parenti solidatas terrae, quas ipsemet legali judicio reacquisierat ecclesiae; Lamberto de Ruvinia hereditatem ejus, quae ascripta erat praebendae fratrum, in casamentum vendidit. Vendidit Goderanno de Burs minutam decimam ejusdem villae, et Duranno quicquid tenebat terrae. Hiis casatis sibi noviter conductis de rebus ecclesiasticis, ecclesiae dolenti in perpetuum subductis subsidiis, quasi fortior et gloriosior vellet videri, longe aliter res ipsa processit, hoc ipsum disponente justitia Omnipotentis, qui in contrarium vertit quicquid videt contra se inutiliter moliri. Nam quos sperabat in consilio et auxilio sibi fore usui, frequentius quasi ad dominum suum convenientes, coeperunt esse oneri; quosque in affluentibus conviviis praesentes audiebat laudatores, ex contemptu nimiae familiaritatis absentes habebat derisores. Contigit etiam ut invidiam Otberti per quosdam eorum incurreret, dum aliquando apud illum convivantes graviter indignanti objicerent, abundantiorem immo lautiorem esse mensam abbatis sancti Huberti mensa Leodiensis episcopi; et cum Wiredo referretur a quibusdam amicis, id sibi cavendum, illeque commotus promitteret tale quid amplius non admittendum, parvus tamen praevaluit usus, nec fuit resistendi virtus, quin coepta vanitas continuaretur.

Anno autem incarnati Verbi 1103 Bovo castellanus Mirvoldensis, qui videbatur in talibus amicissimus mensae amicis, adversus ecclesiam et Wiredum insurrexit. Nam violenter pervasis quibusve reditibus silvae, qui eatenus erant ecclesiae, vastatis etiam sartis rusticorum, eo quod illa sine suo permissu fecissent, piscatores quoque ecclesiasticos ad Lumniam transmissos missis apparitoribus cepit, et in castro custodiae mancipavit. Hujus injuriae et incitatores et auctores cum Wiredus ex consultu fratrum excommunicare fecisset,-- habet enim haec ecclesia ex auctoritate apostolicae sedis legitimam potestatem excommunicandi injustos pervasores sui cujusque juris,-- Bovo quasi hanc inauditam temeritatem, prout acrius potuit, Oberto retulit, videlicet familiam episcopalem excommunicandam non esse, nisi vel prius ad illum praemisso clamore. Otbertus cum maxima indignatione praefixa die exactionem hujus suae injuriae Wiredo indixit, et ne interim de duobus ecclesiae allodiis, scilicet Braz et Gruisponte, se ullo modo intromitteret interdixit. Wiredus assumpto Lamberto et Widone, cum privilegio legali interdictae sibi ecclesiasticae possessionis ad condictam audientiam venit, omnesque potentiores urbis personas cum Oberto adversum se congregatas invenit. Locato judicio, sederunt in parte abbates et archidiaconi, in parte Obertus et laïci. Appellatus est Wiredus, quod familiam episcopalem, scilicet defensores sui castri, excommunicare praesumpserit, sine respectu praemissi ad se clamoris. Respondit non se arbitratum esse ejus familiae temerarios desertores justitiae, violentos impugnatores ecclesiae, violatores pacis constitutae et sua excommunicatione firmatae; nec se illos tales ut sibi imputabat temere excommunicasse, sed ejus excommunicationem pro pace infracta confirmasse. Silentibus abbatibus et archidiaconis, et annuentibus ejus rationabili responsioni, ad favorem Oberti obstiterunt laïci, judicantes Wiredum ex hoc omnino culpabilem, et ideo ex hoc incurrisse offensam episcopalem. At Lambertus sedens cum archidiaconis: Quomodo, inquit, hic hodie viluit ecclesiasticae et vestrae dignitatis decus, dum hoc judicium quod rationabiliter erat censendum a vobis, tam irrationabiliter jam praecipitavit laicalis temeritas, nec nosse debeant laïci quid faciant clerici? Continuo indignantibus archidiaconis adversus laicos contentio surrexit, veritusque Otbertus eventum contentionis, sessionem mutavit, evocatis solum ad consulendum assessoribus ecclesiastici ordinis. Dixit quoque Wiredo, ut in majus palatium cum suis secederet, donec consultius causam ejus diffiniret. Inter consulendum cum diceret Otbertus, Wiredum utpote sic sibi injuriosum se velle deponere, allodia vero ecclesiae Braz et Gruispont castro Mirvold stipendiaria facere, restitit Berengerus constantissime, asserens nec Wiredum dignum depositione, nec convellendam Henrici pontificis legalem donationem, publico et signato privilegio confirmatam ecclesiae. Quibusdam injuste Oberto faventibus, quibusdam Berengero juste attestantibus, subintulit Obertus, praedictae donationis nullum privilegium esse, vel si esset, illud in praesenti velle videre; putabat enim non adesse. Uterque Henricus, ut erant fideles ecclesiae, Wiredum adeuntes privilegii quaestionem fecerunt; quod si haberetur, committeret eis Oberto deferendum. Exacta et accepta fide referendi commissum, Wiredus commisit utrisque privilegium; quod cum interposita conditione illud reddendi otbtulissent Oberto, illeque acceptum vel joco vel serio conaretur retinere, morose explicatum morosius coepit legere. At Berengerus alludens quasi jam caecutienti et ideo in legendo tardanti, dari sibi legendum rogavit. Indignatus in eum Otbertus, quasi illi non bene videns videretur, coepit legere citius, Berengero iterante ne gravaretur; hac ipsa nitens incitatione, ut in subscriptum anathema perlegendo incideret. Perlecto privilegio, cum novitate temporis attestarentur qui praesentes erant, verum illud esse, se legitimae donationi Henrici pontificis interfuisse, seque eam vidisse et audisse, evocato Wiredo privilegium publice probatum illi reddiderunt, dilato judicio exactae excommunicationis ad festum sequens beati Lamberti( Sept. 17). Quo dum abbates episcopii convenissent, et causa Wiredi ventilata, illi pacem adjudicassent, eo quod excommunicationem episcopalem de infracta pace sua excommunicatione confirmassent: Obertus interim dissimulata indignatione, tunc quidem siluit, seque plurimum gravari privatioribus suis saepissime deplanxit. Unus eorum Bruno cum se jactaret quasi loci hujus archidiaconus ipsam ecclesiam et Wiredum qualicumque occasione gravaturum, hortatus est Otbertus id attentius exequendum.

Anno 1104 incarnati Verbi Bruno archidiaconus, collectis presbiteris quam pluribus et congregatis militibus, ut in synodo ageret, magis autem ut ecclesiam vexaret, Andaginum venit, et Wiredo ut sibi et suis obsonium faceret mandavit. Wiredus audiens cum synodali causa venturum, omnino indebitum ei recusavit servitium, videlicet ex edicto beati papae Gregorii, qui nec ab episcopo nec a qualibet persona episcopali per procurationes omnino interdicit monasteria monachorum inquietari. Quod etiam Gualcaudus prohibet privilegio suae auctoritatis. Remandavit tamen, si caritatis gratia inviseret locum, hospitalitatem se illi ut et aliis supervenientibus facturum, sin autem parrochias suas sollicitaret, expectationem suam non sibi, sed procuratoribus earum mandaret. Sic ille cum ira et indignatione rejectus, vix enim fuerat in monasterium gratia orationis admissus, in domum Oberti tunc temporis presbiteri ad hospitandum divertit, et postera die( Jan. 8), in basilica beati Aegidii, quae prius ab antiquo constiterat in honore beati Dionysii martyris, synodi exacta Bastoniam divertit. Ibi 6 Idus Januarii archidiaconatus sui clericos concilio indicto evocavit, et hoc maxime ad insidias et oppressionem ecclesiae beati Huberti. In castro autem quod Ambra dictum est ab antiquo, Andaginum vero monasterium cognominatum a beato Beregiso, mater ecclesia constiterat in honore beati Petri apostolorum principis ab initio ibi exortae christianitatis. In hac, ut longe praedictum est, Gualcaudus episcopus Leodiensis, assensu Leonis Romani pontificis, consilio quoque Hildeboldi metropolitani Coloniensis, hortatu etiam Ludovici piissimi imperatoris filii magni Karoli, constituerat ordinem monasticae religionis, quae secundum canonicam auctoritatem permanserat extunc per annos 325 positionis monachorum libera totius inquietudinis. Haec ut est proprium matris ecclesiae legitimum possidet baptisterium, habens dotis nomine subjectionem 14 ecclesiarum, quarum libertas publico auctorizata privilegio, nullum episcopali vel archidiaconali exactioni debet respectum. Quia vero hiis nostris temporibus dissidente sacerdotio et regno, ecclesiastica passim languebat auctoritas, in agenda legali justitia pro cujusque persona loco rationis dominabatur voluntas. Unde et Bruno reputans apud se mutare posse leges et tempora, in praedicto suorum concilio quasi praecordialem sibi intulit querimoniam, videlicet Andaginensem ecclesiam nimis sibi invenisse injuriosam, se passum in ea despicabilem repulsam, indeque velle quacumque occasione conceptam explere vindictam. Quia enim, utpote matri ecclesiae, sciebat se legitimum baptisterium nullo modo posse detrahere, conabatur equidem oleum et chrisma suae dispensationis omnino ei subducere, ecclesias et ejus subjectionis et defensionis banno superimposito hactenus liberas violenter infringere, et hujus suae voluntatis conatum eorum judicio ira dictante praecepit censendum. Super hiis Wiredus a quibusdam fidelibus ecclesiae praemonitus, adierat idem concilium, ut removeret si quid adversus eam moliretur impedimentum. Qui consurgens libera contradictione protestatus est hujusmodi eorum non esse judicium, nec eis convenire super ecclesiam tantae auctoritatis et libertatis aliquid censendum. Hujus quoque conaminis rescriptum inter patres suos in generali synodo appellabat respectandum. Indignatus Bruno sic se legali protestatione et synodali appellatione praeventum, judicio praesentis ibi concilii vellet nollet concessit Wiredo respectum. Non multo post Obertus legationem suam ad Manassem Remorum archiepiscopum direxit, et ut pro requirendo a se beneficio Buloniensi ad colloquendum sibi conveniret, precibus optinuit. Ergo ab utrisque apud Duciacum condicta die hujus colloquii, Obertus affectans videri quis esset vel quid posset, abbates et archidiaconos suos et quosque potentiores episcopii ex edicto assumpsit, et archiepiscopo nichil tale curanti satis pomposus occurrit. In feria autem secunda rogationum( Mai. 24) exacto eodem colloquio, praeter effectum frustratae quaestionis, unusquisque ad diversorium quod sibi sperabat familiarius festinabat. Cogebat enim eos solito ferventior aestas. Wiredus secum reduxit Leodienses abbates Berengerum et Stephanum, jamque sibi mitiorem Brunonem archidiaconum. Aliquando enim moderatur tempore, quod ad tempus non potest moderari ratione. Quo dum abundanti liberalitate dominicam ascensionem( Mai. 25) celebrassent coram praedictis abbatibus, vexatio quam inferebat ecclesiae Brunoni objecta est. Abbates illum privatim convenientes et leniter increpantes, defensionem etiam auctoritatis apostolicae locum tuentem specialiter firmato privilegio, ne quis inferat injuriam, nisi honoris sui et potestatis interdicta dignitate, satis renitenti praeferentes, tandem a sententia deduxerunt. Sic Bruno ratione convictus, quicquid indebitae exactionis, quicquid clamoris, quicquid alicujus insectationis vel infractionis vel proprio conatu vel hortatu alterius adversus ecclesiam fecerat vel facere intendebat, injuste se fecisse publice recognovit et poenituit, et ne quis ea amodo ageret bannali auctoritate interdixit, itemque interdicendum Alardo decano in conventu sacerdotum suae subjectionis per obedientiam edixit. Alardus in sequenti natalitio apostolorum Petri et Pauli( Jun. 29) bannales cruces deducentibus presbiteris, cum exsolvisset oblationes debitae devotionis, in publico eorum conventu adjudicato sibi consensu omnium, banno archidiaconali edictum de recognita pace et libertate ecclesiae beati Huberti confirmavit, et ne quis idem bannum amplius infringeret excommunicavit.

Anno incarnati Verbi 1105, Richardus quidam cardinalis ecclesiae Romanae, conciliis indictis, agebat per Gallias apostolicas vices. Cui suffragante Roberto Virdunensi, qui illi familiariter adhaerebat, in eisdem conciliis declamavit Theodericus ordinem suae privationis. Cujus causa dum ventilaretur, ex sententia fidelium decrevit idem cardinalis, nec debere nec posse illum praelationis suae dignitate privari, quam nimis inconsulte intermisisse videbatur ob defensionem veritatis et fidelitatem apostolicae sedis, sciretque Wiredus Andaginensem abbatiam omnino interdictam sibi, aut pro certo excommunicatum cum omnibus fautoribus et subjectis suis. Hanc apostolicae auctoritatis sententiam Laurentius abbas sancti Vittoni et Robertus monachus interceperunt Wiredo enunciandam. Cui cum ad colloquendum diem et locum constituissent, illeque non convenisset, per Adelonem praepositum mandaverunt ei cardinalis decretum; Theodericus quoque litteris ad fratres destinatis, ingravavit eis ejusdem excommunicationis periculum. Sub hiis insectationibus suis Wiredus Manassem Remorum pontificem adiit, et altare de Sulpio quod ecclesiae per annos 7 subtraxerat, reddendum sibi reclamavit. Manasses non solum quod subduxerat, sed etiam altare de Nogarias remota persona et facta publica et legali donatione, consensu Gervasii archidiaconi et totius cleri sui firmato et signato privilegio, ecclesiae beati Huberti pro anniversario suo ex ejus reditu sollempniter agendo perpetuo habendum tradidit.

Obertus interea nimis immoderatus dominationis exercendae coepit Leodii civilia jura convellere, leges majorum mutare, consuetudines annullare, utque liberius comprimeret minores, differebat interim exasperare majores, donis etiam et promissis ad consentiendum sibi contrahebat potentiores. Sed nec diu potuit se continere, quin quod ad tempus distulerat proderet, et in eadem oppressione fieret omnibus idem. Ecclesiarum denique et clericorum procuratores totius liberos forensis juris violenter infringere temptavit: adeo ut custodiae manciparet domesticos Frederici praepositi ecclesiae beati Lamberti. Unde evocatus querimonia totius cleri Leodiensis, venit Aquisgranum palatium, donec Fredericus metropolitanus Coloniensis ibidemque audientiam canonicae discussionis publice habendam Oberto indixit. Advenit Obertus, advenit etiam cum abbatibus et archidiaconis multiplex Leodiensium clerus. Erat 1104 annus incarnati Verbi, feria quinta primae hebdomadae quadragesimae( Mart. 10). Sub hisdem ferme diebus venerat Wiredus Leodium de quibusdam injustitiis ecclesiae nostrae illatis curaturus apud Obertum. Audiens autem tam frequens auditorium Aquis convenisse, comitatus Lamberto, Adelone, ibidem maturavit adesse. Quem praeter spem advenisse mirati, processerunt in curia regali Henricus et Bruno archidiaconi, postque orationem palatio introductum commendaverunt Coloniensi pontifici. A quo hilariter exceptus et deosculatus, interrogatus quoque ad quid venisset, illeque graviter suspirans interim reticeret-- jam enim ante praemonitus erat a Berengero, nullo modo sibi fore utile, si inter tot adversitates suam quae erat gravior causam de Mirvolt adversus Obertum sic oppressum ingravaret-- pontifex exsurgens Berengerum et Stephanum abbates seorsum evocavit, et ut sibi querimoniam cum dolore reticentis ex ordine exponerent, per obedientiam indixit. Berengerus optime conscius rei et peritus dicendi, quod jubebatur enarravit. Videlicet quomodo praedictum castrum, omni adjacenti provinciae infestum, ex edicto Henrici imperatoris viribus totius Lotharingiae vix fuerat dejectum, quomodo ab episcopo Henrico restructum, iterumque ab illo sub interminatione perpetui anathematis destructum, quomodo etiam nunc in exitium ecclesiae beati Huberti constaret refirmatum. Subjungente autem pontifice, cur inde abbas clamorem differret, respondit ille quia justitiae diffideret. Rapuit pontifex cum indignatione verbum diffidentiae, juravitque de agenda justitia abbatem frustra diffidere, si vita sibi superesset cum prosperitate. Circa horam sextam collecto adversus Obertum clero Leodiensi, videres tumultuaria dissensione rationem confundi, sine vicissitudine dicendi et audiendi injurias quas ab Oberto pertulerant singulos conqueri, canonicas sententias adversus eum indifferenter conferri, donec pontifex Coloniensis eo secum introducto consedit. Tandem sedato tumultu, et data sententia ut unus diceret pro omnibus, ad hoc exequendum electus constitit in medio Henricus archidiaconus, qui dicere exortus: Hic, inquit, clamor super dominum episcopum a nobis hodie agendus non est ejus privatae vitae, cujus testis est Deus et judex solus, sed de injustitiis ecclesiasticis et nostris legibus et rebus publicis; videlicet quod abbatias taxato pretio vendiderit, quod ecclesiastica ministeria quae praesunt animarum curis et quae, utpote dona Spiritus sancti, donanda et accipienda sunt gratis, pacta mercede distribuerit; quod in commune dampnum ecclesiarum omnium provincialium legitimas monetas totiens mutaverit vel minuerit, et, quod est deterius, corrumpi consenserit; quod libertatem publici juris, leges a majoribus nostris hactenus habitas violenter infringere contenderit; quod nobis et quibusque fidelibus sancti Lamberti ne hoc faceret suggerentibus, audire contempserit; quod tandem potentioribus episcopii exigentibus ut se corrigeret, corrigendi se fidem dederit, et datam irritam fecerit; quod thesauros ecclesiarum quas exspoliavit necdum cum possit restituere voluerit. Quia ergo sic se habet publica Leodiensis ecclesiae, praeter privatas multorum querimonias, quas longum est proclamare, convenit auctoritati vestrae spiritum consilii et fortitudinis adesse, ut dictante judicio reformetur justitia, et absolutis filiorum suorum querimoniis in pace eorum laetetur mater ecclesia. Ad haec archiepiscopus in concilio loquutus Oberto rediit, breviterque concionatus super querimonia communi, Obertum rubore immo indignatione confusum de quibus culpabatur publice increpavit. Nec prius abstitit quam de quibus criminabatur cleri sui consilio et arbitrio corrigenda condiceret, ejusdemque conditionis obsidem propriam fidem et auctoritatem episcopalem in manu archiepiscopi deponeret. Terminum quoque praedictae conditionis a se agendo concilio Coloniae secunda dominica post pasca archiepiscopus praefixit; sicque jam vespera imminente audientiam solvit.

Sequente pasca Henricus rex Leodii celebravit. Ibi maximis obsoniis apud eum Obertus effecit, ne praefixum concilium Coloniae sineret fieri, quia dissimulata conditione fidei conditae, direrectionis pactae verebatur exactionem. Si quid denique emendationis apud quosque potentiores videbatur inde effecisse, non hoc effecerat vel fidei vel virtutis executione, sed ut ad tempus suae consuleret infamiae. Sic ex regali impedimento deficiente concilio, nostra quoque frustrata est de promissione archiepiscopi expectatio. Nec multo post suscitavit Deus spiritum pessimum inter Henricum et filium ejus. Henricus a papa Gregorio VII excommunicatus pro criminibus evidenter probatis anno incarnati Verbi 1076 in synodo Romana, extunc per triginta fere annos apostolicam sedem impugnabat, et quantum in se erat, omnes sibi consentientes a respectu et fidelitate ejus periculo animarum eorum avertebat. Filio autem jam coronato, suggestum est ei a multis et maximis primoribus regni, ut ecclesiae Romanae, cujus erat pater suus tam longus impugnator, ipse fieret fidelis defensor, sicque praetenderetur sibi melioris causae defensionem patri repugnando. Suggestioni consensit juvenis, laetatus sibi licere ut obsisteret patri, aggregatisque quibusdam fautoribus suis transiit Renum, et Saxones vel quoscumque noverat a patre suo multotiens prius injuriatos secum illi rebellaturos emovit( an. 1105). Pater autem assumpto Leodii Oberto cum suis, collectis etiam quibus utcumque videbatur adhuc dominari, transito et ipse Reno per superiores regni fines itinere quindecim dierum prosecutus filium, sollicitabat provinciales ad bellum. Evocatis vero principibus regionum, cum eis praesentialiter indiceret decertationem adversus filium, responderunt illi ad hoc compelli eos nec debere nec posse, quandoquidem omnes in commune ejusdem filii sacramento fidelitatis obligasset. Sed Henricus spe bellandi deceptus, immo quod imminebat ei deterius, mediis hostibus quos putabat amicos interceptus, continuis et nocturnis itineribus Lotharingiam refugit, filio insequente fugientem cum facibus et armis. Factusque est illi adeo infestus, ut in castrum Becheneshem cis Renum fugientem concluderet, et exactis ab eo regalibus ipsum quoque regnum abjurare compelleret. Facta sunt haec 1106 incarnati Verbi anno( Dec. 31). Sic pater a filio tractatus, et vix de custodia ejus elapsus, Coloniam venit, sibi sollempniter volentibus procedere non consensit, indeque ut privatus nudis pedibus in asperrima hieme Aquisgrani palatium peraccessit( an. 1106). Obertus dolens haec evenisse illi, magis autem si filius praevaleret timens sibi, quasi gratia fidelitatis occurrit illi, secumque, ut erat vehementis animi, nimis temere nimisque imprudenter Leodium adduxit; quod se poenitere cum vellet non licuit. Nam praeter ejus suorumque impensas gravabat eum permaxime provincialium principum ibidem convenientium assiduitas, quos et ipse ultro convocabat ut subvenirent regi destituto, agens et donis et promissis ne confoederarentur filio. Filius interea cum factae sibi fidelitati ab Oberto ceterisque principibus confideret, et Leodii tunc Pasca celebrandum destinaret, ipse residens Aquis trecentos fere optimatum suorum ad urbem praemisit, et hoc feria quinta majoris hebdomadae( Mart. 22). Dux Henricus a filio subductus cum patre tunc Leodii morabatur. Hic hortatu Otberti in tempore conficiendi chrismatis, collectis secum militaribus auxiliis, emotis etiam viribus ejusdem civitatis, cis pontem Visuensem adventantibus occurrit, illisque paene interfectis et submersis, maximam cladem regno intulit, sibique et patriae inexorabiles inimicitias conscivit.

Eodem anno Arnulfus comes Chisniacensis in hoc loco Kalendis Aprilis monachus factus 16 Kalendas Maii obiit. Ipse ante annos quadraginta cellam Pirensem, ut praedictum est, beato Huberto legaliter in perpetuum habendam contulerat, tuncque moriturus pretium decem librarum dedit ecclesiae in elemosinam. Et quia filius ejus Otto tunc cum Henrico Coloniae morabatur, nullumque donum hereditarii juris facere poterat sine ejus consensu, per obsequentes fideles mandavit absenti, ut per fidem debitam patri pro anima sua deliberaret decimam de Fescals et montem Floheri. Pridie autem Kalendas Maii apud castrum Dolhem sub Leodio obiit comes Cono( an. 1106, Apr. 30), indeque se petente relatus, sepultus est Dinanum sibi diu loco electo. Qui ante decem annos iturus Hierosolymam cum duce Godefrido, decem uncias nostri auri, ut praedictum est, super Felc acceperat. Ipsum quoque allodium totum cum partibus etiam quae erant sui juris in Monz et Heis et Cella omnemque familiam ad eam pertinentem ubicumque esset, per manus fidejussorum, scilicet Bovonis W. et Bosonis, post decessum suum beato Huberto perpetuo habendum facta inde legali carta destinaverat. Post cujus exequias Lambertus filius ejus eamdem elemosinam a fidejussoribus sibi redditam legaliter ecclesiae tradidit, praesentibus ibidem fratre suo H. archidiacono patruoque suo H. ecclesiae beati Lamberti decano, multorumque optimatum suorum legitimae donationis testimonio.

De Monz quidam miles Udo casatus erat, qui mediante Maio cum sciret fratrem quemdam illo advenisse pro censu accipiendo, assumpto nepote suo Thiebaldo furibundus supervenit adhuc in mane quiescenti, et extracto gladio suo foedum satis facinus de monacho perpetrasset, nisi Thieboldus objecto cubito conatus ferientis sustinuisset. Sic fugato fratre censum rapuit; sed non hoc illi diu impune cessit. Nam reversus inde cum apud Rupem comiti Henrico in prandio ministraret, quasi amens pedem exurendum injecit cacabo carnium bullienti adhuc, et ex occasione ejusdem combustionis toto corpore tabefactus et reatum suum publice confessus.....