Reader

§ I. Ordinis Fontis Ebraldi a B. Roberto instituti primarium monasterium, nomen, sanctitas.

Fons Ebraldi nobile est feminarum in Gallia monasterium, unde originem ac nomen traxit celeberrimus ordo, quem in monachos monachasve distinctum, sed diversa incolentes coenobia, abbatissa Fontis Ebraldi, tanquam generalis antistita, moderatur. Varie ascriptoribus nomen expressum: usitatius Fons Ebraldi, sive Euraldi, Gallice Font Evrauld, appellatur. Alii Fontem Everardi vocant, Willelmus Neubrigensis lib. I, c. 15, Ebraudi, Joannes rex Angliae in diplomate, quod datum die 30 Augusti, anno I regni ipsius, qui erat Chr. 1199, in Monastico Anglicano pag. 193 exstat, nunc Fontem Ebraldi, nunc Ebrardi nuncupat: Rogerius Hovedenus parte posteriori Annal. ad. ann. 1177, Frunt Everoit: Joan. Bromton abbas Jornalensi in Chron. ad eumdem annum Ebrardi et Embraldi: alii aliter.

Factum autem monasterio nomen a fonte loci, in quo situm. De eo ista Baron. to. XII, Annal. ad ann. 1117 ex vulgari fama:« Ferunt, inquit, Ebraldum quondam juvenem, genere nobilem, sed moriribus corruptis, magna sicariorum manu stipatum, adjacentes vias regias latrociniis olim infestasse, silvasque tunc temporis frequentes insedisse, quarum hodieque reliquiae manent non parvae. Posthaec theologum quemdam Parisiensem eximiae doctrinae virum, divinique verbi concionatorem insignem, Robertum de Abruscellis nomine, eo adventasse, sanctisque exhortationibus suis non modo juvenem illum, ut mores vitamque mutaret, impulisse; sed multos praeterea omnium generum homines ad despiciendam saeculi vanitatem, austeriorisque vitae leges subeundas permovisse: ad quorum habitationem distincta iisdem in septis monasteria condidit, sua seorsim viris, virginibus, aegrotis, et mulieribus reliquis aedificando; universae porro congregationi abbatissam praeposuisse,» etc. Ista Baron., quae totidem verbis, eo tamen minime citato, descripsit Miraeus l. II, Origin. monasticar., c. 10. Eademque multo prolixius narrat in commentario de Trecensium sanctitate ad an. 1106, n. 8 et sqq. Guerrosius, et veram historiam esse affirmat. Cui vero ea probari queat, contrarium attestante Baldrico Dolensi episcopo, antea abbate Burguliensis coenobii, leucis pauculis a Fonte Ebraldi distantis, et quidem B. Roberti aequali? Nam is n. 16 ita scribit:« Locus erat incultus et squalidus, spinetis obsitus et vepribus, ab antiquo Fons Euraldi nuncupatus, ab hominum cohabitatione sequestratus: a Condatensi autem cella quasi duobus distabat milliariis, dioecesi adjacens Pictavensi.» Si cum eo venit B. Robertus, jam ab antiquo is locus Fons Euraldi dicebatur, non igitur ab Euraldo, quem adhuc juvenem illic ipse converterit, nomen duxit.

Nolim tamen inficiari fuisse illic fortassis olim densis in silvis praedonum latibula. Nam vulgo id accolarum sermonibus celebratur, S. Martinum Turonensem episc. cum ad Condatensem sui episcopatus vicum venisset, quaesisse quis ille esset locus arboribus frequens, quem eminus spectabat: cumque audisset saltum esse rapinis ac latrociniis infamem, respondisse, olim saltum eum sanctis precationibus ac religioso cultu Numinis illustratum iri: atque hoc demum septingentis post annis evenisse. Ea tamen ipsa narratio nullo veteri testimonio confirmatur.

Jacet vicus Condatensis( jam oppidum, quod Galli Candes vocant) in extremis finibus dioecesis Turonensis ad Vigennam amnem, qui haud inde procul Ligeri miscetur. Duobus inde milliaribus, ut Baldric scribit, sive modica Gallica leuca( tribus a Salmuro oppido ad Ligerim sito, distat Fons Ebraldi. Franciscus Ranchinus Andium provinciae primarias abbatias esse scribit Burgulium et Fontem Ebraldi. At cum de Pictionibus agit, Fontem Ebraldi ait ad Turonum Andiumque confinia, sed in Pictavensi esse dioecesi. Gervasius monachus Dorobernensis in Chron. ad an. 1177, Fontem Ebraldi de Andegavia vocat. Et Joan. Bromton ad eumdem annum,« Rex, inquit. in Andegaviam ad Fontem Ebrardi pro uno conventu, sanctarum monialium misit. At postea ad ann. 1189.« Processit, inquit, Richardus comes Pictaviensis, cum corpore patris sui Henrici II regis Angliae, usque ad Fontem Embraldi in Northmannia.» An in Northmannia illud coenobium locavit, quod Northmannia primaria erat earum ditionum quas in Gallia Angliae reges possidebant, an memoriae lapsu, supervacaneum est quaerere. Miraeus scribit loco antea cit.« In Fonte Ebraldi, intra unius velut oppidi ambitum esse quatuor monasteria, tria monialium, quae sunt circiter ducentae, et unum monachorum, qui sunt circiter quadraginta et suum habent priorem.» Ac paulo inferius:« Altare majus coenobii monachorum Fontis Ebraldi situm est in confinio dioecesis Pictaviensis, Turonensis et Andegavensis.» Et haec aliaque:« A R. P. Gulielmo Richerio abbate S. Vincentii Cenomanensis, Fontis Ebraldi olim visitatore, anno 1017 sese accepisse» testatur.

Hoc religiosissimi ord. caput, haec abbatissae, quae toti illi praeest, sedes. Voluit enim fundator ut abbatissa« in omnes tum viros tum feminas jus summum obtineret, statuens ut viri, S. Joan. evangelistae exemplo, virginibus seu mulieribus parerent; et hae vicissim, beatae Virg. exemplum sequentes, religiosos tanquam filios amplecterentur. Statuta denique et constitutiones pro utrisque separatim praescripsit.» Ac paulo post, ait ordinem multorum pontificum authenticis bullis approbatum, qui eum docent« ab illis verbis Christi, Ecce filius tuus, Ecce mater tua, institutionis suae originem rationemque petiisse.» Edita sunt nuper varia diplomata summor. pontif. qui vel fundatoris sanctitatem laudarunt, vel congreg. ab eo institutam apostolicae auctoritatis privilegio munierunt. Ita Paschalis II, diplomate dato VII, Kal. Maii, indict. XIII, anno Chr. 1106, itemque alio dato Nonis Aprilis, an. Chr. 1113:« Dilectis in Christo sororibus sanctimonialibus in monasterio Fontis Ebraldi omnipotenti Deo servientibus» inscripto, quo se fatetur« de ipsarum religiosis studiis ardentioribus provocari,» etc.

Calistus II Turonibus apud Majus- Monasterium dato diplomate, XVII Kal. Oct., indict. XIII, an. 1119, ita loquitur:« Dilectae filiae Petronillae abbatissae monasterii S. Mariae de Fonte Ebraudi, et iis quae post eam regulariter in eodem regimine successerint in perpetuum. Cum per Pictaviensem parochiam pro Ecclesiae servitio transitum haberemus, venerab. fratris nostri Guillelmi Pictaviensis episc. suggestione, ad B. Mariae de Fonte Ebraudi monasterium declinavimus: ubi monastici ord. disciplinam vigere per omnipotentis Dei misericordiam cognoscentes, locum ipsum cum omnibus ad eum pertinentibus B. Petri decrevimus patrocinio confovere. Unde etiam nostris tanquam B. Petri manibus in honore beatissimae et gloriosissimae Dei Genitricis semperque Virg. Mariae oratorium dedicavimus» Idemque in alia bulla:« Apud B. Mariae de Fonte Ebraldi monasterium, monasticae relig. disciplina, sicut ipsi praesentes perspeximus, per omnipotentis Dei gratiam perseverat: unde viri religiosi et Dominum timentes, qui circa ipsum sunt, locum ipsum diligunt.» Callisti quoque decessor Gelasius II:« Ubi, inquit, per omnipotentis Dei gratiam ex longo jam tempore maxima religionis observantia custodita est.» Postea quoque Innocentius II:« Quam spectata et famosa sit religio monasterii Fontis Ebraldi, quantumque ex ea bonum, ipsius gratia cooperante, proveniat,» etc. Lucius quoque II qui anno 1144, sedebat,« Sane, ait Petronillam abbatissam alloquens, pro ampliori religionis praerogativa, quae de loco vestro per Dei gratiam longius divulgatur,» etc. Ipsas etiam idem pontifex sanctimoniales compellans,« Quoniam de vobis, inquit, valde confidimus, charitatem vestram per omnipotentem Dominum deprecamur, ut ipsae speciales pro me ad Dominum orationes faciatis, et per omnes congregat. vestri ordin. fieri studeatis.»

Sugerius abbas S. Dionysii in epist. ad Eugenium III papam, quam ex mss. edidit Jacob. Sirmond. noster in notis ad Goffridi Vindonensis epist. inter caetera in commendationem sanctimonialium Fontis Ebraldi ista scribit:« Placeat igitur excellentiae vestrae ab his molestis( quas nimirum illis facessebat episc. Pictaviensis, Gilbertus Porretanus, ut reor) eas eripere, et ut in pace Deo deserviant, eis in multitudine misericordiae vestrae providere, sub protectione Dei coeli, et vestra apostolica auctoritate confovere et protegere: utpote tantum tantae religionis locum, quem, cum in partibus illis in scholis essemus, noviter incoeptum esse vidimus, et per Dei voluntatem fere ad quatuor aut quinque millia sanctimonialium jam excrevisse audivimus, et gaudemus.» Obiit Sugerius ineunte anno Christi 1152, aetatis suae 79, ut tradit Claudius Robertus.

Biennio fere ante Sugerium jam memoratum S. Dionysii apud Parisios abbatem, anno nimirum 1150,« VIII Kalend. Maii, ut dicitur in Necrologio Fontis Ebraldi, migravit a saeculo piae memoriae domina Petronilla, venerabilis monacha, incomparabilis et irrecuperabilis mater nostra, a domino nostro magistro Roberto prima constituta abbatissa.» Idem autem B. Robertus, ut scribit loco cit. Baronius, et ex eo Miraeus.« statuerat, ut cum abbatissa, quam crearat, diem suum clauderet, ea illi succederet quam religiosae ipsae suis suffragiis elegissent. Quod ab illis semper observatum est, quandiu electionum usus in monasteriis permansit. Caeterum et quandiu stetit eligendi potestas, et postquam auctoritate pontificis constitui abbatissae coeperunt, optimas semper easque memorabiles abbatissas sortitae sunt, vitae integritate ac sanctitate quam genere illustriores: tametsi pleraeque regum et principum, aut nobilissimorum certe equitum filiae fuerint.» Miror unde haec acceperit Baronius, quem ita gravem auctorem cur non auderet Miraeus sequi? Nobis quo utriusque opinionem vel firmaremus vel refelleremus. argumentum nullum suppetebat. Didici deinde postquam haec mandata praelo fuere, adhuc penes rereligiosas Majoris Monasterii( quod solum abbatissam habet, reliqua monasteria priorissas) at non penes religiosos jus esse eligendi abbatissam.

Ex eo tempore celebrata late sanctimonia hujusce congregationis est, atque in Hispaniam quoque et Angliam hinc accersitae sanctimoniales, quae solutam in nonnullis veteribus aliorum ordinum monasteriis disciplinam restituerent, aut nova conderent. In Angliam certe an. 1177 evocatas, datumque iis Ambresburiense in Wiltonensi agro coenobium, quod olim S. Eduardi regis ac martyris noverca et interfectrix Alfritha fundarat, traditur in Monastico Anglicano, pag. 191, ex Rogerio Hovedeno. Hujus ista sunt verba ad eum annum in parte posteriori Annalium:« Eadem an. idem rex Henricus II, expulsis sanctimonialibus de abbatia de Ambresbirie propter incontinentiam suam, et per alias domus religiosas in arctiori custodia distributis, ipsam abbatiam Ambresbirie dedit abbatissae et domui de Frunt Everoit( lege Fonte Ebraldi) in perpetuum possidendam: et misso a Frunt Everoit uno conventu sanctimonialium, Richardus Cantuariensis archiepiscopus introduxit eas in abbatiam de Ambresbirie, II Kal. Junii, die Dominica,» etc. Idem in Chronico Joannis Bromtoni narratur, diciturque abbatissa illa« per mandatum Alexandri III papae deposita, ac sanctimoniales omnes ibidem, quae errorem et vitae suae turpitudinem relinquere, et ordinem Fontis Ebrardi tenere nolebant, a domo illa dispersae. Quibus sic dispersis, rex in Andegaviam ad Fontem Ebrardi pro uno conventu sanctarum monialium misit,» etc. Ubi vides sanctas moniales appellari monachas Fontis Ebraldi. De eadem hac Ambresburiensi colonia agit Gervasius Dorobernensis in Chronico.

Idem Bromton« famosum et nobile monasterium Fontis Ebrardi» appellat: Guillelmus Neubrigensis l. I, c. 15,« famosissimum illud monasterium feminarum de Fonte Ebraudi» vocat. Etl. III, cap. 25,« famosum et nobile monasterium,» ac deinde,« monasterium celeberrimae religionis titulo inclytum.» Willelmus Tyrius l. XIV, c. 1, de Mathilde( ipse Mahaldem vocati, secunda Fontis Ebraudi post Petronillam abbatissa loquens, ita scribit:« Anglorum regis Henrici( primi ejus nominis) filio desponsata fuerat: sed antequam convenirent, sponsus in Angliam navigans, naufragium passus, pelago submersus est: ejus vero sponsa perpetuum vovens coelibatum, in claustro puellarum religioso admodum apud Fontem Ebraudi sanctimonialem perpetuo vitam duxit.» Willelmi Tyrii suffraganeus fuit, ac dein S. R. E. cardinalis, Jacobus de Vitriaco. Is Historiae Occidental. c. 20, de monachis nigris scribens, ita inter alia loquitur:« Haec autem praedicta diximus, salva pace et reverentia quorumdam hujus ordinis sanctorum et venerabilium conventuum, qui adhuc in honestatis et laudabilis conversationis proposito et religionis districtione perseverant. Ejusmodi sunt Cluniacenses in capite, et in quibusdam eorum membris, a capite non discrepantibus; sicut apud S. Martinum de Campis in Parisiensi civitate et praeterea monachi religiosi Cantuariensis in Anglia, et illi qui sunt de Afflengien in Brabantia, Sanctimoniales nigrae de Fontevraut, cum quibusdam aliis Deo devotis monachorum nigrorum conventibus: quorum charitatem et humilitatem, labores assiduos et onera pene importabilia novit ille qui eis patientiam et perseverantiam subministrat; ut aliis in via deficientibus ipsi ad destinatum sibi bravium festinantes, finem consequantur optatum.»

Wilhelmus quoque Malmesburiensis, utroque paulo senior lib. V De regibus Anglorum ita et originem Fontis Ebraldi describit, et praedicat sanctitatem:« Hujus Petri( Pictaviensis episcopi) fuerunt contemporanei et in religione socii Robertus de Arbeisel et Bernardus abbas Turinensis, quorum primus omnium hujus temporis sermocinatorum famosissimus et profusissimus, tantum, non spumea, sed mellea viguit eloquentia, ut hominibus certatim opes congerentibus, illud egregium sanctimonialium monasterium apud Fontem Ebraldi construeret, in quo, tota saeculi voluptate castrata, feminarum Deo devotarum, quanta nusquam, multitudo in Dei fervet obsequio. Nam praeter caeterarum illecebrarum abdicationem, quantulum illud est, quod in nullo loco loquuntur, nisi in capitulo, proposita a magistro perennis taciturnitatis regula; quia semel laxato silentio feminae pronae sunt ad mussitandum frivola?»

Monet tamen Joannes Picardus Bellovacus ad S. Victorem Parisiis canonicus regularis in notis ad c. 15, l. I Historiae Neubrigensis,« has regulares disciplinas, alioquin paulo severiores fuisse mitigatas auctoritate summi pontificis sub annum 1450... Maria enim Britanna, virgo tum piissima, simul et nobilissima, Fontebraldensis Antistita, curarat, ope consilioque virorum prudentium, seligi ex regula S. Benedicti, Robertique institutoris sanctionibus capita, et diligentius servari in universis suae familiae parthenonibus; quaeque videbantur subobscuriora, planius describi. Eorum vero quae duriora censebantur, nempe silentium, ubique locorum, nisi in capitulo, interdicens collocutionem, temperatum ut liceat loqui post preces, ut vocant, primas: dein post signum ad laborem factum.»