Reader

VI. SUMMA CAUSAE INTER REGEM ET THOMAM.

De prima manifestae inter dominum Cantuariensem et dominum regem discordiae causa.

Henricus, nobilis rex Anglorum, dux Normanniae et Aquitaniae et comes Andegaviae, venit Londoniam Kalendis Octob. anno Verbi incarnati 1163, et archiepiscopus Cantuariensis Thomas et Eboracensis Rogerius et omnes episcopi Angliae. Sola autem et summa causa concilii fuit, ut metropolitanus Cantuariensis totius Angliae primas esse solemniter monstraretur; cui solus in hoc Eboracensis obviavit: cum ecce praeter spem omnium, rex Anglorum quaedam satis dura proponere coepit.

Primo enim conquestus est de archidiaconorum violentia, quod aliorum delicta in sua verterent lucra, quod peccatorum pretia exigant, et de his suos supra modum luxus exerceant, cum tamen peccantibus debitam correctionem non impendant: dixitque se velle, ne archidiaconi quemquam quantumcunque infamem super aliquo crimine conveniant, praeter officialis sui conscientiam. Moxque ad aliud sermonem vertens:« Cogito, inquit, cogitationes pacis, moveorque multum pro bono pacis, quae in regno meo clericorum malitia perturbatur, qui rapinas et furta perpetrant, et homicidia plerumque. Peto igitur et volo, ut tuo, domine Cantuariensis, et coepiscoporum tuorum consensu clerici in maleficiis deprehensi vel convicti vel confessi exauctorentur illico, et mox curiae meae lictoribus tradantur, ut omni defensione ecclesiae destituti, corporaliter puniantur. Volo etiam et peto, ut in illa exauctoratione, de meis officialibus aliquem interesse consentiatis, ut exauctoratum clericum mox comprehendat, ne qua ei fiat copia corporalem vindictam effugiendi.»

Ad haec, dominus Cantuariensis, cum super petitionis hujus responso nec usque mane impetrare posset inducias, secessit in partem cum episcopis suis. Moxque hinc inde allegatum est: episcopi dicebant secundum leges saeculi clericos exauctoratos curiae tradendos, et post poenam spiritualem, corporaliter puniendos, quoniam quo digniores sunt ex privilegio, eo deteriores judicantur in delicto; et quo deteriores in delicto, eo graviori sunt afficiendi supplicio.« Non ergo mirum, inquiunt, et privationem ordinis sequatur supplicium corporis.» Id ipsum etiam non solum legibus, sed etiam authenticis probabant exemplis; Levitas Veteris Testamenti proponentes in medium, quos reos forte flagitii lege prohibiti, sequebatur mors corporis; vel juxta similitudinem criminis, multatio in membris.

Dominus vero Cantuariensis sacris canonibus consentiens, in contrarium allegabat, asserens omnino injustum fore, et contra canones, et contra Deum, si ob unius punitionem delicti, duo quis subeat judicia.« Nec enim Deus judicat bis in idipsum.»-- Quod enim, inquit, judicat Ecclesia, aut justum est aut injustum: sed non dabis injustum, erit ergo justum. Quod, cum non contineat absolutionem, continet damnationem. Si ergo damnatur reus, cum exauctoratur, non debet aliud judicium inchoari ad ejusdem condemnationem peccati. Ad haec quoque cavendum est, inquit, nobis, ne nostro consensu opprimatur et pereat libertas Ecclesiae: pro qua, exemplo summi sacerdotis nostri, ex officio tenemur usque ad mortem certare. Nondum autem usque ad mortem restitistis.»

Ad haec episcopi pereuntem ecclesiae libertatem nullum periculum afferre ecclesiae dicebant; sed, aiunt, Potius nunc expedit, ut pereat, ne toti pereamus. Faciamus ergo quod rex petit; alioquin peribit fuga a nobis, et non erit, qui requirat animas nostras. Regi vero consentientes, haereditate possidebimus sanctuarium Dei, et in possessionibus ecclesiarum nostrarum securi dormiemus. Malitiae etiam temporis hujus multa indulgenda sunt.[ Hoc enim dictum est propter schisma, quod tunc fuit in Romana Ecclesia: erat namque apud Alemanniam quidam antipapa.] Haec dicebant episcopi, tanquam diei malitia sua non sufficiat, nisi et ipsa augeatur per malitiam episcoporum.

Ad haec dominus Cantuariensis zelo domus Dei succensus:« Video, inquit. vos vestras inertias sub specie sustinentiae consolari, et dispensationis vestrae praetextu, sponsae Christi libertatem suffocari. Et quis vos fascinavit, o insensati pontifices? Quid prudenti vocabulo dispensationis manifestam iniquitatem vestram contegitis? Quid vocatis dispensationem, totius Ecclesiae Christi dispendium? Rebus vocabula serviant; non cum rebus pervertantur vocabula. Quod autem dicitis, malitiae temporis multa fore indulgenda; assentior certe, sed non ob id peccata accumulanda esse peccatis. Potens est Deus Ecclesiae suae conditionem facere meliorem, quamvis non efficiamini deteriores. Nunquid impotens est Deus subvenire sanctae Ecclesiae, nisi per vitia doctorum Ecclesiae? Arbitror vos compati infirmitatibus Christi, quasi impotens sit sponsam suam erigere, nisi sensibus nostris adjuvetur. Revera tentat vos Deus. Quaeso namque, quando se debent episcopi offerre discrimini? Nunquid in tranquillitate et non in discrimine? Erubescitis certe fateri, quod in tranquillitate. Restat ergo, ut cum in Ecclesia est perturbatio, pastor ecclesiae opponat se periculo. Nec enim majoris meriti fuit olim episcopis, in suo sanguine Ecclesiam Christi fundare quam nostris temporibus pro Ecclesiae libertate sanguinem fundere. Et ego quidem, Deo teste, affirmo, non esse nobis tutum a forma illa recedere, quam a sanctis patribus nostris accepimus. Nec nos quemquam morti debemus exponere, cum etiam judicio sanguinis nobis non licet interesse.»

Haec verba mox ad regem relata sunt. Videns illico quamplures Ecclesiae, non dico columnas, sed arundines, vento agitari et trepidare, audito quod non per omnia voto regis essent parituri. Et certe statim ante minas cessissent, nisi domini Cantuariensis constantiam persensissent. Videns autem rex, quod in verbo illo, ubi voluit proficere, non valuit, citius ad alia se convertit, sciscitans ab eis, si consuetudines suas regales essent ei per omnia servaturi. Dominus vero Cantuariensis cum consilio locutus.« Etiam, inquit, in omnibus; salvo tamen per omnia et in omnibus ordine nostro. Et cum postea id ipsum rex a singulis ex ordine quaereret, erat quidem tunc vox illa in ore omnium. Cum vero diutius instaret, volvens et revolvens, si consuetudines suas regales absolute et absque apposita ordinis sui salvatione, simpliciter omnino se ei servaturum promitteret dominus Cantuariensis; a Christi vicario, quod voluit, obtinere non valuit. Turbatus est ergo rex vehementer, et omnis Jerosolyma cum illo: subitoque in illa spiritus vehementia exsiliens, Londonia discessit universis negotiis suis infectis, et ratiociniis pendentibus. Videres tunc murmur in populo, commotionem in clero. Episcopi turbati et tremuli, regem abeuntem sunt prosecuti; metuentes, se non prius regem inventuros, quam audirent se omnia bona sua perdituros. Moxque operati sunt cum rege occultam conventionem, omni mentione Dei et ordinis sui postposita: et tam facile regis petitioni assensum praebuerunt, ut viderentur consensisse antequam ille petisse, adeo ut qui inter eos aestimabantur scientiores, ad opprimendam Ecclesiae libertatem fierent proniores. Cantuariensis autem solus praesul resedit, considerans ad dextram et ad sinistram; nec fuit qui cognosceret eum. Requirebat in fratribus solatium; at illi abierunt retro, et jam cum illo non ambulabant. Pacem denique peecatorum videns, et sibi undique imminere discrimen:« Unum, inquit, locutus sum; quod terreni regis regales nullatenus servarem consuetudines, nisi salvo in omnibus ordine meo.» Ob id offensam regis incurri: ob id episcopi mei dereliquerunt me; ob id totius orbis oculos offendi. Sed quid? Velit, nolit mundus: ego cum mortali paciscens homine, nullo unquam tempore Dei mei et ordinis mei immemor ero, Deo volente. Absit a me, ut cujusquam mortalis metu vel gratia Deum inveniar contempsisse! Si angelus de coelo venerit, et tale mihi consilium dederit, anathema sit.»

De compromissione et consensu archiepiscoporum et omnium episcoporum super consuetudinibus regni.

Anno ab Incarnatione Domini millesimo centesimo sexagesimo quarto, papatus Alexandri anno sexto, illustrissimi regis Anglorum Henrici II anno undecimo in praesentia ejusdem regis facta est haec recordatio vel recognitio cujusdam partis consuetudinum, et libertatum, et dignitatum antecessorum suorum, videlicet regis Henrici avi sui, et aliorum, quae observari et teneri deberent in regno. Et propter dissensiones et discordias, quae emerserant inter clerum et justitias domini regis, et barones regni, de consuetudinibus et dignitatibus regni, facta est ista recordatio vel recognitio coram archiepiscopis, et episcopis, et clero, et comitibus, et baronibus, et proceribus regni. Et easdem consuetudines recognitas per archiepiscopos et episcopos, et comites et barones, et per nobiliores et antiquiores regni, Thomas sanctae memoriae Cantuariensis archiepiscopus, et Rogerus Eboracensis archiepiscopus, et Gilbertus Londoniensis episcopus, et Henricus Wintoniensis episcopus, et Nigellus Eliensis episcopus, et Willelmus Norwicensis episcopus, et Robertus Lincolniensis episcopus, et Hilarius Cicestrensis episcopus, et Joselinus Saresberiensis episcopus, et Ricardus Cestrensis episcopus, et Bartholomeus Exoniensis episcopus, et Robertus Herefordensis episcopus, et David Menevensis episcopus, et Rogerus Wigorniensis electus, concesserunt, et in verbo veritatis viva voce firmiter promiserunt tenendas et observandas domino regi et haeredibus suis, bona fide, et absque malo ingenio, praesentibus istis: Roberto comite Legecestriae, Reginaldo comite Cornubiae, Conano comite Britanniae, Joanne comite de Augo, Roberto comite de Clarend., comite Gaufredo de Mandavilla, Hugone comite Cestrensi, Willelmo comite de Arundel, comite Patricio, Willelmo comite de Ferrariis, Ricardo de Luci, Reginaldo de sancto Walerico, Rogerio Bigot, Reginaldo de Warennis, Richerio de Aquila, Willelmo de Braiosa, Ricardo de Cambilla, Nigello de Mowbray, Simone de Bello- Campo, Humfrido de Boun, Mattheo de Herefordia, Waltero de Meduana, Manasse Biseth Dapifero, Willelmo Malet, Willelmo de Curci, Roberto de Dunstanvilla, Joselino de Baillolio, Willelmo Lanvalis, Willelmo de Caisneto, Gaufrido de Ver, Willelmo de Hastinga, Hugone de Morevilla, Alano de Nova Villa, Simone filio Petri, Willelmo Malduit Camerario, Joanne Malduit, Joanne Mariscallo, Petro de Mara, et multis aliis proceribus et nobilibus regni, tam clericis quam laicis.

Consuetudinum vero et dignitatum recognitarum quaedam pars in praesenti scripto continetur. Cujus partis capitula haec sunt:

CAP. I. De advocatione, etc.

Facta est autem praedictarum consuetudinum et dignitatum recordatio regiarum a praefatis archiepiscopis, et episcopis, et comitibus, et baronibus, et nobilioribus et antiquioribus regni, apud Clarendonam, quarta die ante purificationem Sanctae Mariae perpetuae virginis, domino Henrico filio regis cum patre suo domino rege ibidem praesente.

De exsilio et proscriptione domini Cantuariensis et propinquorum ejus.

Thomas igitur, Deo dignus archiepiscopus Cantuariensis, juxta sanctorum Patrum instituta, quae ad ecclesiam suam juste pertinere cognovit, congregata conservare et dispersa revocare satagens, praedia Ecclesiae a praedecessoribus suis minus juste donata vel dimissa, variis tunc de causis, his qui nimia potestate praediti vel affinitate ipsius conjuncti erant, revocare et pristinum jus Ecclesiae reformare nitebatur, quoniam oeconomo Ecclesiae ecclesiastica praedia colere et augere, non negligere nec minuere licet. Clericos etiam qui de curia regis erant, cum eorum deprehenderet incuriam, et caetera omnia quae ad ecclesiasticam jurisdictionem pertinent, ita sibi vindicabat, ut sacrilegi et rerum ecclesiasticarum invasores, cum quibusdam episcopis, et simili schemate clericis, regem et omnem ejus familiam adversus sanctum Domini exasperarent, et in tantum exacuerent, ut post compromissionem illam factam apud Clarendonam, circa proximum Sancti Michaelis festum, praefatus archipraesul Northamtoniam quasi ante tribunal Caesaris judicandus citaretur. Die statuta, cum ei pro certo intimatum esset quosdam ex regalibus in mortem suam conspirasse, quia interiorem hominem veste sacerdotali, juxta hoc quod dicitur:« Sacerdotes ejus induam salutari,» jam pridem induerat, nunc exteriorem indumento sacerdotis superficiario sub birro secretius munivit, crucem propriis manibus bajulans, ne a se suae passionis elongaretur exemplum. Archiepiscopus igitur nobilis, solo Deo comitatus, cum ab universis et super multis causis impeteretur, ne stans personam sacerdotis oneraret, residens, quod ei divinitus inspiratum est, mirifice respondit majorem scilicet a minoribus suis non debere ad judicium vocari, neque eorum sententia ligari. Ordo enim confunditur, si pastorem ovis feriat, si discipulus magistrum, si filius patrem verberet. Non enim ita pretiosius aurum est plumbo, sicut sacerdotalis dignitas regia potestate sublimior. Laici vero suffraganei sui, imo jam nunc magis refraganei, eum haec dicentem et sedem apostolicam appellantem nihilominus condemnaverunt. Sed vir sanctus clam ut potuit paucis comitatus, appellationem suam prosequens, sanctissimum papam Alexandrum tertium Senonis invenit, et ad pedes ejus se provolvens, causam sui adventus non ignoranti exposuit. Posteaque, ut pro certo cognitum est, juri archipraesulatus sui in manu domini papae resignavit, expostulans ut aliquem doctiorem et fortiorem de Anglorum Ecclesia in eorum metropoli constitueret cardinalem. Sanctus autem papa elevans filium suum amplexatur, osculatur, lacrymas lacrymis immiscens, Deo referens gratias, quod virum tam humilem spiritu, pastorem tam sollicitum in salute ovium, advocatum tam constantem in causa, imo in multis causis Dei invenisset. Dignitatem igitur, quam refutaverat, quia neminem ad hoc onus fortiorem esse cognoscebat, dominus papa reddendam ei decrevit, renitenti et invito. Ventilabatur itaque inter ipsum et regem contentio, rege consuetudines regni sui, ut asserebat, confirmare volente, archiepiscopo imo Ecclesia Romana reclamante, quod illae consuetudines veritati per electos Dei manifestatae in multis casibus obloquerentur, veritatique manifeste cedere consuetudines oportere. Invenitur enim Christus aliquando dixisse:« Ego sum veritas,» sed nunquam dixit: Ego sum consuetudo. Et ita altercatio ista sub hoc Marte inter has personas agitabatur, regnante felicissimo rege Ludovico filio Ludovici regis supra Francorum nationem et exhibente praefatum archiepiscopum, quia rebus Ecclesiae suae penitus erat proscriptus, necnon et clericos qui secum morabantur, qui similiter possessionibus suis privati erant, quousque ad gratiam saepedicti regis redirent, et consuetudines, super quibus lis orta fuit et adhuc per appellationem suspensa, se non impugnaturos promitterent.

Nam in eos rex talia promulgaverat edicta, singulis Angliae vicecomitibus sic mandans:--« Praecipio tibi quod si aliquis laicus in baillia tua Romanam curiam appellaverit, eum capias et firmiter custodias, donec voluntatem meam praecipiam; et omnes reditus et possessiones clericorum archiepiscopi saisias in manum meam, sicut Randulphus de Broch et et alii ministri mei tibi dixerint, et omnium clericorum qui cum archiepiscopo sunt, patres et matres, fratres et sorores, nepotes et neptes ponas per salvos plegios et catalla eorum donec voluntatem meam inde praecipiam. Et hoc breve tecum afferas cum submonitus fueris.»

Singulis vero episcopis scripsit sic:--« Nostis quam male Thomas archiepiscopus operatus est adversum me et regnum et quam male recesserit. Et ideo mando tibi quod clerici sui qui circa ipsum fuerunt post fugam suam et alii clerici qui detraxerunt honori meo et honori regni, non percipiant aliquid de reditibus illis quos habuerunt in episcopatu tuo nisi per me, nec habeant aliquod auxilium nec consilium a te. Teste Ricardo de Luci apud Merlebergam.

Sed cum nec propter proscriptionem sui vel clericorum suorum sanctus sacerdos in aliquo flecteretur, jussi sunt tam majores quam parvuli utriusque sexus de cognatione sua, necnon et quidam familiares ejus ut magis ex his contristaretur exsulare. Praetaxatus vero archiepiscopus cum parvulorum deportationem cognosceret, quorum adhuc alimenta in maternis pendebant uberibus, ita contristatus est tanquam ipsius animam pertransisset gladius. Sed reminiscens quoniam Abrahae dictum est:« Egredere de terra et de cognatione tua,» sicuti et terram ita et cognationem suam postponendam Ecclesiae honori penitus destinavit, quia contra Dominum nulli hominum aliquid debetur.