Reader

241 IN PSEUDOPAPAE CONSTANTINI SEQUENTES LITTERAS MONITUM

Constantini laici per vim in apostolicam sedem intrusi binae litterae in Carol. Codicis calcem jure sunt rejectae. Exemplum sequerer, nisi pontificiae ordinationis historia adversus alias aliorum opiniones, coeptusque ordo chronologicus secus faciendum persuaderent. Ad ordinationem pontificis quod spectat, Constantino Pogonato tribuunt recessum ab usurpatione illa confirmandi electionem Romani pontificis per se, vel per Exarchum, quam Justinianus, Odoacris vestigiis insistens, in regiam Constantinopoleos invexerat. Quare ab aevo Joannis V, qui ad Petri cathedram ascendit an. 685, nulla exspectata confirmatione, faustissimam hanc instauratae pristinae libertatis epocham repetunt. At, bona cum hujusce opinionis assertorum venia, id falsum est. Etenim quinque et quadraginta annis recentior ejusmodi libertas revixit, sancti Gregorii III aevo, cum anno 731, seu potius sequenti, sancta resp. constituta est, Graeca impietate ad id cogente. Ante ea tempora ordinatio decretum Ravennam missum sequebatur. Obsequii potius quam necessitatis causa, consensionisque potius quam confirmationis exquirendae gratia decretum electionis consuevisse mitti Ravennam usque ad id temporis concedam ultro. Attamen mittebatur: nec plena ordinationis libertas obtinuit usque ad sancti Zachariae, qui Gregorio III successit, electionem. Tum vero et dum stetit in Italia Exarchi potentia, quae desiit Zacharia eodem pontifice, et post ejus exitium, libera ordinatio fuit, nec decretum electionis, seu ejus exemplum ad Francorum reges mittebatur, nisi ut generalem concordiam unanimitatemque inde discerent: idcirco nonnisi post consecrationem mitti consuevit.

Rei argumentum alio quovis luculentius suppetit ex interpontificii brevitate: quod cum desumi apud omnes constet ab emortuali die pontificis, ad ordinationem, seu consecrationem successoris, sitque omnibus in codicibus et catalogis per vacationem sedis expressum, extra aleam rem ponit. Notat Papebrochius sex minimum hebdomades exspectari consuevisse confirmationem decreti. At post Gregorium secus fuit: quatridui tantum ab hujus obitu distat Zachariae ordinatio. Die post hunc duodecimo consecratur Stephanus II 242, et Paulus ejus frater interpontificio menstruo ab eo disjungitur ob natum schisma, quod brevi, ut aiebam supra, compressum fuit. Detestabilis Constantini ordinatio octava die Paulum secuta est; nona post ejus dejectionem, Stephani III consecrationi tributa est. Dies tantum octo Adrianus distat a Stephano III, et ab Adriano Leo III bidui; sic pari gressu dominatio pontificum, et eorum ordinationis libertas, per annos septuaginta octavi saeculi ex Graecorum impietate pariter profectae perseverarunt. Quae postea evenerint ex concessione et liberalitate pontificum, suo loco dicam post Carolini Codicis et Leonis III aliquot epistolarum editionem, cum de diplomate Ludovici Pii sermo erit. Nunc breviter de invasione Constantini agendum: inde enim certa aetas ac sententia ejus litterarum patefient.

In omnibus fere codicibus Anastasii post Pauli mortem sedes vacasse dicitur annum unum et mensem unum: etenim tantumdem temporis Constantinus pontificatum invasit. Nam Paulo ad coelestem patriam evocato die 28 Junii anno 767, invasio coepit, quae insequenti anno desiit die 29 Julii. Idcirco nonnulli codices, ut Freherianus alter in editionibus Fabrotti, et Blanchini, necnon Regius papyraceus ex collatione Velseri et invasionem, et vacationem sedis perspicue legunt:« Vacat sedes annum unum, mensem unum, quo Constantinus transgressor apostolicae sedis invasor exstitit.» Estque id temporis spatium adeo certum, ut iidem codices constanter habeant in Vita Stephani III:« Per anni spatium, et mensem unum sedem apostolicam invasam detinuit... In ipsius anni circulo, et unius mensis.» Nulla autem ratio habetur octo earum dierum, quae sacrilegam invasoris ordinationem praecesserunt: imo ne novem quidem dies, qui post illius dejectionem, antequam Stephanus consecraretur, sunt elapsi, in censum vocantur, quod rarum, quin etiam singulare est in Anastasii codicibus, qui ab unius pontificis emortuali ad alterius diem consecrationis interpontificia protrahunt. At usque adeo curae fuit scriptori vacationis nomine pseudopontificatum illum designare, ut statim atque electus fuit die Dominica( qua simul consecrari non poterat) Stephanus III dicat:« Et post omnia rite in ejus electione peracta, Deo auctore pontificatus assumpsit culmen;» deinde quae singulis diebus acta sunt singillatim enarret. Historiam hanc valde necessariam, praecipue ad Pippini silentium et Urbis regimen per ea tempora dignoscendum compendiario sermone amplectar fuse narratam in gestis pontificum, et in concilio eamdem ob rem celebrato per Stephanum III, anno 769, cujus fragmentum in lucem edidi anno 1735. 243

Paulus apud basilicam Doctoris gentium degens aestivo tempore gravi est correptus morbo, suumque diem extremum obiit 28 Junii 767. Quare omnibus abeuntibus ob turbas Romae excitatas, solus Stephanus presbyter cardinalis sanctae Ceciliae, qui ei post diuturnam vocationem successit, donec justa peragerentur, ibi mansit. Cum Paulus decumberet, impii homines, Toto dux olim Nepesinus, tum Romae habitans, cum tribus fratribus Passivo, Constantino et Paschali, aliisque sociis ad omne scelus paratis, in sancti pontificis caedem conspirant. Indignitatem rei Christophorus primicerius avertit, suasque in aedes convocatis primatibus, ac scelesto illo duce, sacramento omnes adegit, a sanctae sedis laudabili more non discessuros, unaque cum clero et populo diaconum aut presbyterum cardinalem electuros. Ex aedibus illis discedens audiit pontificem esse mortuum. Tum vero perjurus Toto Lateranense patriarchium invasit, Constantinum fratrem laicum vi et armis intrusit, eumque continuo clericum ordinari, et adveniente die Dominico in basilica principis apostolorum consecrari fecit. Sacrilegum factum secutae sunt caedes et insidiae. Christophorus cum filio Sergio tum saccellario, monasticam se vitam amplexuros simulantes in monasterio Salvatoris prope Spoletum, vix necem evasere. Eo dimissi post festum paschale sequentis anni, malo invasoris omine: nam Christophorus ductores fallens Spoleti ducem adiit una cum filio, per quem Ticinum ad Desiderium regem tuto pervenit. Tum regis fidem implorans copias obtinet, militibusque Spoletanis additis Romam redit. Pugnatum cum Totone, eoque caeso, dejectus invasor, ac summa cum omnium laetitia Stephanus III rite electus est ipsis Kalendis Augusti 768. Omnia haec trium spatio mensium peracta sunt. Deinde iis diebus, qui consecrationem praecesserunt, in reos partium invasoris animadversum.

Principio invasionis Constantinus dedit ad Pippinum priores litteras ex quibus caetera mendacissimis, Francorum regi Pauli mortem, ac sine dubio sacrilegam intrusionem, nuntiatam fuisse intelligemus; namque omnium consensum mentiens in sua electione, jam praecurrentibus, ait, nuntiis pontificis transitum ab eo teneri; suasque ad illum litteras dans regio misso, fieri non potuisse affirmat, ut suos mitteret, sed duos alios missos, se expediturum promittit, ubi qui in Franciam profecti erant, reversi essent, Stephani II et Pauli optimorum pontificum exemplo. Christianissimum regem laudat, Moysi comparans, quod ut ille Israelitas, sic Romanos ipse ab impietate redemerit; catholicae fidei 244 et Ecclesiae assertorem eum appellat; pristinae cum Romanis amicitiae ac societatis eumdem admonet; denique perpetuam fore suam erga illum benevolentiam promittit. Quid plura? Sanctorum etiam Vitas, quas a Paulo pontifice rex petierat, quotquot invenire potuit, largitus eidem fuit. Omnia nequidquam: nam altum ab rege silentium. Argumentum profecto non obscurum, aegre admodum latam a piissimo principe tantam indignitatem, quae num a primicerio ipso, an ab aliis nuntiata fuerit, incompertum est.

Tres, ut minimum, menses Constantinus responsum regium praestolatur; nam alteris in litteris meminit praeteriti Augusti mensis quintae indictionis, cum venit Romam epistola ad Paulum data a patriarchis Jerosolymitano, Alexandrino, et Antiocheno, pluribusque metropolitis in synodo congregatis pro vindicanda adversus impium Copronymum catholica religione, cultuque sanctarum imaginum. Tum vero hac forsitan occasione arrepta, Pauli exemplum imitatus iterum verberare aerem tentat, secunda epistola ad illum data suis missis Christophoro presbytero et Anastasio notario, hominibus novis, et sua, quod probabile est, sacrilega potestate ad eos gradus evectis. Mendacia eadem de sua electione unanimi consensu facta recoquit, sacrae Scripturae locis, variisque Stephani ac Pauli sententiis adhibitis miserum in modum centonizat; nil concludit. Audet a piissimo rege responsum enixe petere, rogareque eum, ut Georgium episcopum et presbyteros cardinales Marinum et Petrum a Paulo missos in Franciam, reverti Romam permittat. Pippinus vero altum siluit, fortasse quia contemptui habuit, seu potius detestatus fuit simulationem litterarum. Certe nec missos, nec litteras illius Roma amplius vidit, quamvis invasoris dejectioni ac Stephani III creationi supervixerit. Nam vita functum esse constat anno 768, die 24 Septembris, cum Sergius saccellarius Christophori primicerii filius, tunc nomenclator, missus pontificius eo properabat cum litteris Pippino, Carolo et Carolomanno directis, queis rogabatur ipse, ejusque filii, ut episcopos doctrina et sapientia praestantes Romam mitteret ad concilium, quod quantocius celebrare Stephanus meditabatur de magni momenti rebus ad fidem et disciplinam pertinentibus.

Ex huc usque allatis, praeter ordinationis libertatem, quae valde perspicua est, libera etiam dominatio Romae non obscure patet, quam eruditi recentiores idcirco non assequuntur, quia, Romam licet ejusque ducatum inter Francorum donationes nec reperiant, nec reperire 245 usquam possint, ejus tamen dominium similis naturae esse putant cum ditione Exarchatus ac Pentapolis. At enimvero Christophorus primicerius, qui vel ante principatum sanctae sedis summa cum potestate praeerat una cum archipresbytero, et archidiacono sede vacante, aut absente pontifice, quod eruditi omnes norunt. Proceribus caeteris ob metum fractis tanta in perturbatione rerum, ad monasterium Spoletanum ire simulans cum filio Sergio, ducem Spoleti adit, inde Langobardorum regem collectisque utrinque auxiliis, dux exercitus contra antipapae vires instructi Urbem ingreditur, feliciter pugnat, restituit rempublicam. Tempore tam diuturno mensium tredecim neque a Francorum rege patricio Romanorum res componuntur, neque a Graecis impiis foventur turbae. Ubi vim vi repelli oportet neutra ex parte milites ducesve adsunt. Romae igitur dominabatur proprius princeps, isque erat pontifex: cumque per totum id temporis, cum sedes vacabat, principis partibus fungeretur primicerius, is auxilia ab aliis Italiae principibus impetrat, atque invasore principatus deturbato, novum principem, pontificem scilicet rite ordinatum, subditis renuntiari curat. Quae quidem nemo dixerit dubia principatus indicia. Sunt nihilominus certiora alia, quae ex eadem invasione sedis petuntur. In reos enim animadversio est indicium maximum potestatis: ejusque nonnulla exempla suppetunt apud Anastasium, quae haud negligenda videntur.

Paucis iis diebus, qui electi pontificis Stephani consecrationem praecesserunt, de sceleratis illis, qui pseudopapae adhaeserant, poenae sumptae. Invasor ipse cum fratre Passivo carceri erant mancipati ante electionem, ibique detinebantur. Duo praeterea scelerati insignes memorantur, Waldipertus presbyter genere Langobardus, et Gracilis tribunus, ambo majestatis rei. Hic siquidem in Campania, pseudopapae gratia opibusque audax, scelus omne perpetraverat; postque hujus casum jure sibi metuens, Alatri se munierat, unde a Romano exercitu abstractus, et Romam ductus in arctam custodiam est detrusus; eidem postmodo sunt eruti oculi, et lingua abscissa. Waldiperti flagitium erat singulare, et maxime ad rem faciens: quare ipsis verbis, quae apud Anastasium leguntur referri illud oportet:« Quod consilium cum Theodicio duce Spoletino et aliquantis Romanis iniisset, ad interficiendum 246 praefatum Christophorum primicerium, et alios Romanos primates, et civitatem Romanam Longobardorum genti tradendam.» Simili poena et hic affectus. Caetera nihil moror: tametsi pseudopapae pariter et Theodoro episcopo ejus vicedomino erutos oculos audiam, aliosque aliis poenis affectos. Illud tamen juvat animadvertere, quod hujusmodi licet poenae apud Anastasium referantur, quasi a perversis hominibus inflictae, id tamen factum videtur ad avertendam novi pontificatus invidiam. Nam vel Alexandri III aevo poenarum ejusmodi genus obtinuit, ut narrat Petrus Mallius:« Sententialibus praefecti, si suspendunt aliquem, quinque solidi; quando decollant, similiter; quando caecant, duodecim denarii pro unoquoque oculo; quando truncant aliquod membrum, similiter.» Etenim prae aliis officiis principum id laudatur, suum cuique jus tribuere, ut de David legitur: Faciebat quoque David judicium et justitiam omni populo. Quae reipublicae duplex administratio nullo unquam tempore a principatu divisa fuit et utriusque tam perspicua in pontificio suppetunt argumenta, ut nullatenus infirmari possint.

Et vero praefectum urbis Romae esse, cum Augustorum ditioni parebat, nullum dubium. Narrante enim Joanne Diacono in Vita sancti Gregorii Magni, sanctus vir imperatorem suis litteris rogavit, ut suam electionem minime confirmaret,« Sed praefectus Urbis germanus nomine ejus nuntium anticipavit, comprehensisque ac disruptis epistolis, etc.» Eumdem autem magistratum, postquam Roma pontificum dominatui subdita esse coepit, inibi perseverare certum scimus, Anastasio id testante in Vita Adriani ubi, de Calvuli cubicularii flagitio agens, narrat quemadmodum Adrianus« jussit contradere antefatum Calvulum cubicularium, et praenominatos Campanos praefecto Urbis, ut more homicidarum eos coram universo populo examinaret.» Ex Adriani ejusdem litteris plura hujusmodi exempla infra afferentur, cum ad eum pontificem ventum erit. Unius hic epistolae conglobata delicta spectari velim: Anastasius missus pontificius, Paschalis et Saratinus, necnon Paulinus, scelesti omnes alius crimen aliud poena dignum perpetraverat. Paulinus ab Adriano vinctus ad Carolum mittitur, quippe ejus juris erat; nefarios Paschalem et Saratinum Romam mitti orat puniturus ipse:« dum, ait, de eis perfectam suscepero justitiam.» De Anastasio vero, Carolum insimulat violati juris gentium, quod missum detinuerit, ac remittendum ait in Urbem: 247« Et severissime eum sciscitantes juxta noxam ei repertam eum corripiemus.» Coactiva igitur quam vocant potestate eumdem in modum pontifex in ditione sua, Romae nimirum et in ducatu aliisque regionibus sibi subditis utebatur, quo sua in ditione Carolus. Atque eapropter hoc praecipuum supremi principis argumentum Romae non deerat pseudopapae tempore, qui suo et suorum scelere illud patefecit.

Allatam profecto epistolam Adriani Eccardus ejusque assecla Muratorius non animadvertisse videntur: nam alia ejusdem pontificis freti, hac eadem ex causa dominatum asserunt Romano pontifici in provinciis Exarchatus et Pentapolis. Non ita Waldipertus, de quo nuper est dictum. Videbat iniquus ille presbyter pontificiae dominationis esse Urbem: idcirco Romanorum primatum caede Langobardorum potestati posse subjici. Illi enim reipublicae administratores erant, quibus sublatis respublica interiret necesse erat. Cumque haec res magni momenti sit, explicatior per me fiet, ut magis ac magis dominatio pontificia elucescat. Septem praecipue nominantur frequenter in his codicis Carolini litteris, et apud Anastasium: Primicerius, secundicerius, arcarius, saccellarius, nomenculator, primicerius defensorum, et protoscriniarius. Insignes isti viri nunc proceres, nunc primates appellantur et apud Anastasium et in concilio Lateranensi Stephani III. Qua super re Baronius aliique valde hallucinantur, dum presbyteros et diaconos cardinales putant primatum nomine designari. Iidem recte nuncupantur officia palatina in eo libello, qui Joanni diacono tribuitur, consarcinatusque est post dimidium saeculi quinti decimi, aetate illa suppositionum feracissima. Nam licet tale opusculum Alexandro III nuncupetur, tamen personam auferunt sepulcralia monumenta ejusdem Alexandri et Clementis III; res gestae Honorii III et Alexandri IV quae ibidem visuntur, et, quod majus, luculenta haec, quae cap. 8 legitur inscriptio:« In nomine Domini amen. Anno Incarn. 1297, die mensis Februarii, consecratum fuit altare capituli ad honorem Dei et beatae Mariae Magdalenae de mandato domini Bonifacii papae VIII per Dominum Gerardum de Parma episc. Sabinensem.» Quae mirum est non vidisse Panvinium ejusque exscriptorem Rasponum nec Mabillonium, qui tanti faciunt libellum istum, et Alexandro III dicatum asserunt. At veram ejus aetatem cod. Vallicellanus detegit; namque insertus ei libello est catalogus Romanorum pontificum, 248 in Pio II desinens, qui ad Petri cathedram ascendit anno 1458.

Quidquid vero sit de rebus caeteris in ea consarcinatione existentibus, inter memorias veteres a consarcinatore adhibitas illa haud dubie recenseri debet, in qua primates seu proceres Romani appellantur officia palatina. Primicerius enim notariorum, cujus summa erat auctoritas sede vacante vel absente pontifice, antequam summus princeps Romanorum fieret, deinceps prima dignitas palatii esse, ni fallor, coepit. Primum ministrum hodie dicimus in aliorum principum aulis, secretarium status in pontificia. Eo munere fungi consuevisse tum temporis primicerium notariorum eruitur ex Pauli litteris. Nam Christophorum malae fidei insimulatum ab imp. Orientis ita apud Pippinum defendit:« Asseruit, quod dilectus filius noster Christophorus primicerius et consiliarius sine nostra auctoritate, nobis quasi ignorantibus, suggestiones illas quas saepius ei direximus fecisset, et alias pro aliis ejus ac vestris missis relegisset: et in hoc testem et judicem proferimus Deum, quod ita nequaquam est. Nihil enim ipse noster consiliarius extra nostram voluntatem aliquando egit, vel agere praesumpsit, quoniam nostri praedecessoris ac germani domni Stephani papae, simul et noster sincerus atque probatissimus fidelis exstitit, et in omnibus existit, et satisfacti sumus de ejus immaculata fide et firma cordis constantia.» Ab eodem primates caeteri et judices ecclesiasticae ditionis pendebant, ut recte Panvinius et Rasponus, juxta Cassiodori sententiam. Ideo et primates eidem obtemperant post Pauli mortem, et judices vires suppeditant ubi de Constantino ejiciendo agitur. Quantavis autem fuerit istius auctoritas, primus administer erat apostolicae sedis, ac perpetuum erat ejus officium. De secundicerii dignitate, quae primae tantum inferior erat, de saccellarii et arcarii officiis cameriarum et thesaurarium nostri aevi referentibus, deque aliis tribus officiis opportunius alibi.