Allegorica expositio in Samuelem
Choose a text
id="mobileReaderAuthor" class="mobile-reader-author" href="/authors/beda672-735" aria-label="More works by Beda">
—
⋯
Original / primary: 8459 Alexins
2.1.1
LIBER PRIMUS. CAPUT PRIMUM. Elcana vir unus in Ramathaim, duas habet uxores: Phenennam filiis abundantem, et Annam sterilitatis opprobria lugentem.
2.1.1
CAP. 1. Fuit vir unus de Ramathaim Sophim... Elcana, etc. Prima beati Samuelis lectio typice designat unum eumdemque Dominum Christum, Synagogae pariter et Ecclesiae Redemptorem semper Rectoremque credendum; unius, de justitia se legis, suaeque credulae prolis ubertate jactantis; alterius, suae longae desolationis injurias humili apud ejusdem sui Redemptoris misericordiam devotione deflentis, ideoque redamantis eum redemptoris sublimi consolatione respirantis. Ramathaim, sicut in locorum libris invenimus, est civitas in regione Thannitica, juxta Diospolim, unde fuit Joseph, qui in Evangeliis de Arimathia scribitur. Sophim autem mons Ephraim in loco Ramathaim, quam vetus editio Armathem posuit. Interpretatur autem Ramathaim, excelsa eorum: Sophim, specula: Ephraim, frugifer sive crescens: Elcana, Dei possessio. Fuit ergo vir unus de excelsa eorum, id est, virorum specula, de monte frugifero et crescente, et nomen ejus Dei possessio. Unus Dominus, una fides, unum baptisma, unus Deus, qui dilectam sibi semper habet, consecratque mansionem in spiritualibus fidelium cordibus. Quae, transcensa conversatione terrena, toto mentis adnisu supernum sapientiae lumen speculari desiderant, illum possidens montem, qui, destructa mundialis imperii pompa, crevit fruge credentium populorum, et implevit omnem terram. De quo Psalmista: Et exaudivit, inquit, me de monte sancto suo, id est, redemit me per hominem, quem singulariter sanctum suscepit. Qui videlicet vir unus, id est, homo Christus, suum ipse nomen exponens ait: Dominus possedit me initium viarum suarum. Sed hoc et juxta litteram notandum, quia non frustra, neque ex superfluo scriptum est, Fuit vir unus; cum sufficere posse videretur, Fuit vir de Ramathaim: vel congruentius dici potuisset, Fuit vir quidam; sicut etiam aliqui contra fidem Hebraicae veritatis interpretari sunt ausi. Sed hoc quod additur, Unus, ad titulum laudis Elcanae respicit, qui videlicet, juxta Apostoli monita, stabilis existens et immobilis, abundans in opere Domini, semper non fuerit circumductus omni vento doctrinae. Sapiens enim permanet ut sol. Nam stultus sicut luna mutatur. Cujusmodi viris et hoc aptissime congruit, ut in excelsa mentis specula positi, et frugifero virtutum culmine gaudentes, Dei possessio vocentur. Nec solum quilibet unus perfectorum in Christo recte vir unus appellatur; verum multitudinis credentium erat cor et anima una, imitantes juxta modulum suum illum cui dicitur: Tu autem idem ipse es. At contra, reprobi non solum in personis pluribus, vel diverso errore peccantibus multi sunt; sed et singulus quisque eorum, ob multivolum variantis animi motum, multus est. Cor enim stultorum dissimile erit, et vir duplex animo inconstans est in omnibus viis suis. Unde et eorum ipsae quibus militant civitates, Una confusio; et haec Chaldaeorum, id est, ferocium, vel quasi daemoniorum; altera visio pacis nuncupatur, cujus artifex et conditor ille vir unus est, de quo dicitur, Audi, Israel, Dominus Deus tuus unus est. Chorus, videlicet ille unius moris in domo, qui canit: Unam petii a Domino, hanc requiram, ut inhabitem in domo Domini omnibus diebus vitae meae.
2.1.2
Et nomen( inquit) ejus Elcana, etc. Nomina patrum Elcanae, vitam, fidem, virtutes et sublimitatem pandunt eorum, in quibus et per quos solet Dominus spiritualiter nasci, id est, quorum actu vel afflatu fides et dilectio illius cordibus, in quibus ante non erat, infunditur. Hieroam quippe, misericors: Heliu, Deus meus ejus: Thau signum, Suph speculator: Ephrateus, uber sive pulverulentus dicitur. Et vitam sanctorum misericordia plurimum roborari docuit, qui ait: Date eleemosynam, et ecce omnia munda sunt vobis. Qui vero incarnatione Christi redemptos credunt, Deum suum ejus recte confitentur, quia sempiternus illius Pater, Dominus coeli et terrae, ab assumptae humanitatis tempore, Deus etiam coepit ipsius existere; unde dicit, De ventre matris meae, Deus meus es tu. Virtutes quoque et opera sanctorum, signum fuisse venturi, docturi, et quae decebat acturi in carne Christi testatur, cum ipse dicit: Et in manibus prophetarum assimilatus sum. Et de Moyse loquens in Evangelio: De me enim, inquit, ille scripsit. Quod si legitur filii Thau, id est, testamenti, vel errantis, et hoc illorum virtutibus nomen congruit, qui dicere norunt; sive enim mente excidimus, Deo; sive sobrii sumus, vobis; et nos stulti propter Christum. Sed quod stultum est Dei, sapientius est hominibus. Denique Paulus ante judices saeculi stans catenarus, quia dicendi facultate accepta, non de vinculis, quibus onerabatur exterius, sed de fiducia virtutum, de quibus intus gloriabatur, perorabat, audivit: Insanis, Paule, multae te litterae ad insaniam provocant. Et Salvator ipse loquitur ad Patrem: Deus, tu scis insipientiam meam. Quem in Evangelio, et propinqui quasi mentis impotentem ligare cupiebant, et adversarii daemonium habuisse sugillabant. Speculator vero coelestium gaudiorum, quod animus electorum sit solus, ignoratque de illius vitae gaudio, nil speculari didicit. In talium ergo pectore, et ex talium ore vel opere semper fide, spe et charitate generatus Salvator, pulverulentus et uber appellari ad tempus simul, et apparere dignatus est, dum carnis fragilitatem suscipiens, peccata nostra portavit in corpore suo super lignum. Et ejusdem suae victimae singularis ubertate regnum mortis destruens, vitae nobis in perpetuum reseravit ingressum. Verum juxta historiam intuendum quod Ephrateus dicitur Elcana, non quia de Ephraim stirpe, sed quia in sortis illius civitate natus est. Namque eum fuisse Levitam, hoc est de filiis Isaac, filii Caath, filii Levi, verba dierum narrant.
2.1.3
Et habuit duas uxores, etc. Anna, quae gratia ejus dicitur, Ecclesiam: Phenenna, quae conversio, synagogam demonstrat. Et bene prior Anna, secunda Phenenna; quia prima mundi tempora sanctos habuere, qui similem nobis vitam degentes absque caeremoniis legalium sacrificiorum, sabbatorum, neomeniae, circumcisionis, et diversarum purificationum, ex sola fidei justitia Deo placerent, sola se Christi gratia, ex quo ejus incarnatio patribus ostensa est, sperarent esse salvandos. Ad sic demum Synagogae est de Aegypto ad Dominum celebrata conversio.
2.1.4
Fueruntque Phenennae filii, etc. Synagoga semper, ex quo Domino desponsata est, spirituales ei filios non desinit generare docendo. Gentilitas autem, etsi ipsa in aliquibus, tametsi paucis, ejus gratiae nunquam subdi cessavit, non ei tamen liberos, qui spiritualiter viverent, praedicando gignere potuit; quia nec testamentum ejus palam, neque prophetias, neque angelorum meruit oracula percipere.
2.1.5
Et ascendebat vir ille de civitate sua statutis diebus, etc. Ascendebat Dominus de communi vita fidelium; haec est enim civitas Dei nostri in monte sancto ejus: in sanctis suis proficientibus, et ascendentibus de virtute in virtutem, ut statutis diebus, hoc est, per singula divinae cognitionis incrementa, cor illorum accenderet ad adorationis bonaeque operationis offerenda libamina; et haec in custodia divinae legis, in qua solum peccata humilibus omnia dimitti, et evelli possunt de laqueo pedes eorum, qui oculos semper habent ad Dominum; ubi tantum quaeri debet, et inveniri potest ille qui dicit: Ego sum qui sum. Unde bene Silo interpretatur avulsio, vel dimissio, sive ubi est ipse; significans ipsam legem, quae bene proficientibus in sua justitia praecipit: Quaerite faciem ejus semper.
2.1.6
Erant autem ibi duo filii Heli, etc. Heli, Deus meus: Ophni, discalciatus: Phinees, os mutum dicitur. Erant igitur, imminente dominicae Incarnationis tempore, sacerdotes Domino consecrati, in lege boni quidem sacerdotii, et recte credentium sacerdotum filii: sed actionis praedicationisque debitae gratia destituti; neque apertum ad doctrinam oris officium, neque ad ambulandum in via immaculati recti gressus habentes ornatum.
2.1.7
Venit ergo dies, et immolavit Elcana. Venit, transacta legis umbra, novae gratiae lux, et possessio Dei, videlicet Christus in carne visibilis; homines coelestia docuit, pariter et concessit amare, sperare, et credere. Quae enim suos facere donat, ipse facere dicitur, teste Apostolo, qui dicit: Deus enim est qui operatur in vobis et velle et perficere pro bona voluntate. Et ipse Spiritus postulat pro nobis gemitibus inenarrabilibus; videlicet, quia postulare nos, et gemere sua gratia facit. Unde et supra non immerito in ascendente, adorante, et sacrificante Elcana, intelleximus eum qui ascensus in corde beatorum disposuit in convalle lacrymarum, eosque adorare, et bonis docet operibus insistere.
2.1.8
Deditque Phenennae uxori suae, etc. Dedit Dominus in carne patiens humana, et ad divina provocans, Synagogae et cunctis in ea credentibus timentibusque se, pusillis cum majoribus, diversas virtutum operationes, divisionesque gratiarum. Ecclesiae vero gentium, quae in paucis adhuc credentibus erat, verbi gratia, Centurione et Syrophoenissa muliere, his quoque qui ascendentes, ut adorarent in templo in die festo, dixerunt ad Philippum: Domine, volumus Jesum videre; et caeteris talibus, fidei tantum solius monera contulit. Charismatum vero gratiam interim dare distulit. Et haec tristis agebat, quia ecclesiam qualem futuram noverat, et in centurionis vel praefatae mulieris fide laudaverat, diligebat; quamvis adhuc supernae consilio bonitatis a percipiendis ejusdem fidei sacramentis dilatam. Unde passionis hora instante, Tristis est, inquit, anima mea usque ad mortem; non dixit, tristis propter mortem, sed usque ad mortem; quia videlicet per ipsam mortem destructuram se noverat eum qui habebat mortis imperium, postque mortem se ad salutem gentium gaudebat esse perventurum.
2.1.9
Affligebat quoque eam aemula ejus, etc. Affligebat Synagoga gentilitatem, exprobrans eam a Deo propter scelera ingentia neglectam, nec Dei colloquium, nec oracula prophetarum, quibus accepta Deo proles animarum gigneretur, potuisse mereri; atque ideo vulvam mentis ejus spirituali virtutum coelestium, vel credentium populorum semine privatam.
2.1.10
Sicque faciebat per singulos annos, etc. Templum Domini, tabernaculum testimonii vocat, quod ad haec usque tempora mansit in Silo. Singulos autem annos vel singulas virtutes accipe, quibus Synagoga proficiebat in domo Domini; gentilesque, quod ab hac longe essent arguens, provocabat in fletum. Vel certe ipsa longa datae legis tempora intellige. Legens enim sacram Scripturam, invenies egrediente Israel ex Aegypto, quando desponsandi Deo, ut ita dixerim, Synagogae coepit tempus adesse, vulgus quoque advenarum cum eo venisse non paucum, simul legalibus Domino sacrandum jungendumque mysteriis; atque ex hinc usque ad tempus dominicae Incarnationis, nunquam ibi defuisse qui dexteris crederent. Sed tantae per omnia paucitatis erant, et paupertatis, utpote incolae, peregrini et abjecti, ad plebem integram, et patrio in solo morantem, ut flentes ad pedes Domini, cibumque laetitiae spiritualis, et panis vivi, qui de coelo descendit, capere minus idonei, saltem cadentes de mensa Domini micas, instar catulorum, sint sperare et postulare contenti.
2.1.11
Dixit ergo ei Elcana vir suus: Anna, fles? etc. Decem filii propter decalogum legis acceptores sive observatores significant. Consolatur ergo Dominus Ecclesiam, ne grave ferat, quod non ei sicut Synagogae legislatio, non promissa, et testamentum, non credita sint eloquia Dei; sed summo gaudio recreetur et exsultet, quod omnibus his donum majus melioremque gratiam, ipsum Mediatoris Dei et hominum, hominis Jesu Christi, quem exspectare et sperare non noverat, suscipere jam meruerit adventum. Non solum autem haec lectio diversum utriusque populi statum, verum etiam diversa in utroque illo populo personarum dissidentium merita, diversa meritorum praemia figuraliter exprimit. Semper etenim Christus humiles poenitentum lacrymas plus quam rigidam superborum justitiam dilexit, dilecturus est; neglectoque fastu Pharisaei, quo se de completis legalibus mandatis quasi decem filiorum prole fecundus extollit, in curva potius publicani dignatur lamenta respicere.
2.2.1
LIBER PRIMUS. CAPUT II. Anna inter orationes et lacrymas filium, si acceperit, Nazarenum Domino vovet; et benedicente eam Heli sacerdote, domum cum suis regreditur.
2.2.1
Surrexit autem Anna, etc. Haec lectio typice devotam sanctae Ecclesiae monstrat humilitatem, quae Judaeorum doctoribus partim insultantibus, partim fidei annuentibus, ipsa vel in suo populo Christum per fidem spiritualiter nasci, vel suum populum desiderat in Christo spiritualiter renasci.
2.2.2
Surrexit autem Anna, etc. Surrexit Ecclesia de longo desolationis suae moerore, accepta jam Domino supplicandi fiducia. Postquam corpore ejus sacrosancto refecta, et pretioso sanguinis ejus calice est inebriata; et manentibus adhuc in Judaismo, quasi in solo doctoribus, veterisque sacerdotii super cathedram Moysi ministris, aditum regni coelestis observantibus, ut et ipsi intrarent, et eos qui voluissent intrare, docerent; ipsa lacrymis et precibus coepit a Domino quaerere dona, quae ante cognita vel percepta incarnationis ejus mysteria jam praesumere nequiverat.
2.2.3
Et votum vovit Anna, etc. Vovet Ecclesia, si nationibus verbum committatur, et fidei gratia tribuatur, populusque ex eis fortis virtutibus oriatur, serviturum hunc Domino usque ad tempora gentium impleta, neque unquam in exemplum Judaeorum Baalim et Astarot, caeterisque portentis gentium, genu esse flexurum. Verum si dies allegorice virtutes intelligas, omnes dies vitae suae Domino datur; quidquid honestum vivit, quidquid lucidum mente vel corpore gerit, non sibi tribuit, sed cum Apostolo protestatur: Gratia autem Dei sum id quod sum.
2.2.4
Et novacula non ascendet super caput ejus. Et redargutio peccati non violabit ejus conscientiam; sed in quantum homini possibile est, omnes suos cogitatus, sermones, et actus, qui velut de cerebro cordis sensim prodeunt, quasi verus Nazaraeus Christo consecrare satagit. Denique apostolorum, quia sancti sunt, capilli de capite perire non possunt. Leprosus autem immundus, et capta hostibus mulier, caeterique tales, cunctos non solum capillos, sed et totius corporis pilos, quia nequam sunt et polluti, jubentur radere; ut recisa superflua levitate mortalium actionum, quidquid in eis vivae perfectionis inventum sit, licentius consecretur auctori. Haec autem dicimus, non quod aliquem sanctorum vitam hanc sine peccati sorde transegisse credamus, aut ulli praeter Christum convenire quod dicitur: Et omnia quaecunque fecerit, prosperabuntur; sed quod omnes studere debeamus servire Domino in sanctitate et justitia coram ipso omnibus diebus nostris; juxta eum qui dixit: Juravi et statui custodire judicia justitiae tuae. Nec tamen frustra praedicatur alibi, dicens: Et non intres in judicio cum servo tuo, quia non justificabitur in conspectu tuo omnis vivens. Unde verius haec Annae verba possunt ab Ecclesia de ipso Domino dicta intelligi; quem illa semper desiderat in suo suorumque pectore novae gratia virtutis generari. Ipse enim solus veraciter, quia sine peccato vixit in carne, omnes dies vitae suae Domino datus. nil in se omnino quod poenitendo resecaret, in venit.
2.2.5
Factum est ergo, cum illa multiplicaret preces, etc. Factum est, cum multiplicari inciperet Ecclesia per orbem, multiplicari nova devotionis ejus insignia, cujus laus non ex hominibus sed ex Deo est, ut sacerdotes Judaeorum opera considerarent ejus apparentia foras, utrum videlicet gentiliter an Judaice viveret. Porro illa Judaismo paulatim relicto, fidei potius quae corda purificaret, mysteria sola secuta, fidei sapientia invisibili Christo placere gavisa est.
2.2.6
Tantumque labia illius movebantur, etc. Ecclesiastica plane operatio, et divino respectu dignissima, quae et ipsa Domini hortamenta devotione praecessit, dicentis: Intra in cubiculum tuum, et, clauso ostio, ora Patrem tuum in abscondito.
2.2.7
Aestimavit igitur eam Heli temulentam, etc. Aestimavit superbia sacerdotii Judaici conversam gentilitatem peccatorum adhuc conturbatione praegravatam, dixitque ei: Usquequo originalis culpae vinculo rea teneberis? circumcisione mundare, et sic in proselytorum numero salvare.
2.2.8
Respondens Anna, Nequaquam, inquit, Domine mi, etc. Respondens Ecclesia de gentibus, Nequaquam, inquit, o sacerdos Judaeae, putes oneratam peccatis, quae baptismatis fonte, sacrique corporis et sanguinis participatione jam purgata templum Christi intus facta sum. Condelector enim legi Dei secundum interiorem hominem; nec jam peccatrix, sed tamen infelix nimis ancilla tua ego sum; quem jure Dominum voco, quia me tam antiquo electionis tempore praecessisti. Quis me liberavit de corpore mortis hujus? gratia Dei per Jesum Christum; cujus ideo sacris pedibus acclivis, liquefactam dilectionis igne animam in conspectu pietatis ejus per lacrymas effudi.
2.2.9
Ne reputes ancillam tuam quasi unam de filiabus Belial, etc. Ne me compares animabus diabolica fraude deceptis; quia ex toto corde poenitentiam agens commissorum abrenuntiavi Satanae, et omnibus operibus ac pompis illius: insuper et jugum Christi suavissimum, quod ille dudum de collo suo superbus excussit, unde et Belial, id est, absque jugo appellari meruit, sedula suscepi.
2.2.10
Tunc Heli ait ei: Vade in pace, etc. Quam prius ebrietatis notaverat, modo accepta facti sui sanctificatione benedicit; et principes sacerdotum invidi, salutaria coepta deridentes Ecclesiae, velut ebriorum similia spernebant. Quorum tamen nonnulli postmodum cognita de his divina voluntate, annuere credentibus, et auxilium curabant impendere; sed et multi ex eis qui Spiritu sancto loquentes apostolos, musto plenos dicebant; audita ratione veritatis, quod prius irrisere mysterium, credentes accipiebant.
2.2.11
Et abiit mulier in viam suam, et comedit, etc. Et proficiebat Ecclesia spe supernae pietatis, erecta in fidem dilectionemque Christi, qui est via, veritas, et vita; consolatoriisque et confortatoriis sacrae Scripturae dapibus refecta, nullis exinde pressuris aut blandimentis ab illo quem semel agnovit Deo vero, potuit in errorum diversa mutari. Parasti enim, inquit, in conspectu meo mensam adversus eos qui tribulant me.
2.2.12
Et surrexerunt mane, et adoraverunt, etc. Profectus Ecclesiae crescentis ostenditur. Prima surgit sola ad orandum Anna, nec hora qua oratum est exprimitur; nunc accepta benedictione sacerdotis surgit mane, nec sola, sed cum viro et tota ejus familia precibus instat. Primo in paucis Ecclesia Dominum quaerebat, at ubi susceperat a fidelibus Judaeorum doctoribus incrementa fidei, discussis jam tenebris gentilitatis: A finibus, inquit, terrae ad te clamavi; tanta coelestis muneris gratia redundans, ut ipsum quoque Dominum, videlicet virum suum orans, advocatum apud Patrem non dubitetur habere.
2.2.13
Reversique sunt, et venerunt, etc. Ramatha interpretatur altitudo. Et nos ergo completa oratione, ut postulata obtineamus, ut post luctuosam mentis infructuosae sterilitatem, sacrando Deo valeamus virtutum germina proferre, non ad supervacua foras agenda, sed ad nostrae conscientiae fide et veritate sublimata studeamus habitacula reverti. Nec sit vultus noster amplius in diversa mutatus, sed in eodem quem in oratione conceperit, etiam post lacrymas consumptionis ardore et devotione persistat.
2.3.1
LIBER PRIMUS. CAPUT III. Anna natum sibi filium Samuel vocat, quem etiam ablactatum cum muneribus et hostiis Domino in aeternum accommodat.
2.3.1
Cognovit autem Elcana Annam uxorem suam, etc. In hac lectione suos Ecclesia filios fide conceptos, baptismate genitos, doctrina ablactatos, conversationis sincerae munere commendatos, societati catholicae unitatis, quae ex Judaeis fidelibus originem ducit, imo ipsi Domino, qui Ecclesiam regit, cunctis suae vitae diebus servituros accommodat.
2.3.2
Cognovit igitur Elcana uxorem suam, etc. Misertus est Dominus locupletandae per suam gratiam Ecclesiae gentium, et misso per praedicatores semine verbi sui, reminisci et converti ad se praecepit omnes fines terrae.
2.3.3
Et factum est post circulum dierum concepit Anna, etc. Factum est post illustrationem plurimae scientiae spiritualis, et virtutum ostensionem, quibus coruscaverunt apostoli orbi terrae, concepit gentilitas catechizando, et peperit baptizando populum Deo credentem, imo creditum suo in populo Deum. Utrumque enim recte fatendum, non solum ratio fidei ac veritatis, sed et ipsum Samuelis nomen intimat. Interpretatur enim: ibi ipse Deus, sive nomen ejus Deus. Ibi ipse Deus in populo, qui nascetur, quem lecit Dominus. Nomen ejus Deus, cujus videlicet, nisi ejus qui ut se semper in suis per gratiam nasciturum significaret, ait: Quicunque enim fecerit voluntatem Patris mei, qui in coelis est, ipse meus frater, soror et mater est. Nec novum videatur alicui, quod ejusdem Annae et virum et filium, Christi typum gestare dixerimus; quia profecto idem Mediator Dei et hominum, sanctae Ecclesiae, quam gubernat, sponsus simul et filius est; sponsus, eam semper ut credat, speret, amet, adjuvando; filius, nuper in credentium, sperantium, amantium corda per gratiam veniendo.
2.3.4
Ascendit autem vir Elcana, etc. Unusquisque in suo sensu abundet. Ascendit Dominus et Ecclesia perfectorum, quae est domus, et sedes ejus, ad offerenda Patri qui est in coelis, suorum vota operum, et manet adhuc domi ecclesia in his, qui necdum solido verbi cibo uti possunt. Aliqui, acceptis fidei rudimentis, adhuc pueri sensibus exstant. Aderit autem tempus, cum et ipsi nutrient, et secum morante gratia Christi, exercitatos jam sensus ad discretionem boni ac mali habere incipiant; dicantque cum Apostolo: Cum autem factus sum vir, ea quae parvuli sunt deposui. Jamque sint tales conspectu Domini digni, manentesque in vocatione qua vocati sunt apud Deum, et sacerdotibus interesse, et quae altaris sunt edere, de divinitatis etiam summae possint audire, legentesque discernere sacramentis. Talis est omnium credentium in Christo profectus: talia conversae gentilitatis inter doctos doctoresque Judaeos, quasi Phenennae filios, exstitere primordia.
2.3.5
Et adduxit eum secum, postquam ablactaverat, etc. Adducit Ecclesia suos filios, quibus rationabiliter et sine dolo lac ministraret, eosque a puerilibus novi hominis rudimentis ad perfectiora jam educando provexerat. Adducit, inquam, eos, quos auxiliatrice Christi gratia sensu fortes effecit ad societatem eorum qui templum Dei fuerant jam per divinae legis observantiam facti. Adducit autem eos in personis tribus, conjugatorum scilicet, continentium, et doctorum, qui suae vitae munditia divinis apti sacrificiis, corpora pro Christo mori parata habeant, cor contritum mola timoris et spei humiliatumque possideant, et sobrio jam calice inebriandi ferventem gratiae spiritualis integra mente complectantur amorem. Nam quia amphora mensurae genus est, modum amoris, quo proximum quisque sicut seipsum diligere jubetur, insinuat. Quia vero tres modios continet, merito praefatis tribus personis, quibus omnis Ecclesia constat, aptatur.
2.3.6
Puer autem erat adhuc infantulus, etc. Populus gentium erat nuper ad fidem conversus, et dederunt martyres non paucos, qui unanima devotione pro Christo sanguinem funderent, et inseruerunt oleastrum in bonam olivam; haec fecerunt ministri sermonis.
2.3.7
Et adoraverunt ibi Dominum. Quod Dominus sin remissione jubet orare, et non deficere sub Annae figura gerit Ecclesia, quae in initiis votorum suorum, in profectibus, et in ipsa complexione Domino supplicare non desistit.
2.4.1
LIBER PRIMUS. CAPUT IV. Anna cum conjuge in tabernaculo adorans hymnum gratiarum dicit Domino.
2.4.1
Exsultavit cor meum in Domino, etc. Sterilis quondam, nunc fecunda in Dei laude gaudens Ecclesia, de mutatione Veteris Testamenti vel sacerdotii in Novum, quo et ipsa consecrata est, triumphale carmen insonat. Sed quaerendum juxta litteram, quomodo haec Anna orans dixisse memoretur, cum in toto suo carmine nil penitus orasse, sed ne ad Deum quidem verba fecisse, nisi in duobus solummodo locis, hoc est: Quia laetata sum in salutari tuo; et infra: Neque enim est alius extra te, et caetera, omnibus vel docendo vel prophetando, vel Dominum laudando, promere videtur. Intelligendumque aperte, omnes actus ejus, qui in divino versatur officio, et omnia gesta vel dicta secundum Deum gerit ac dicit, adorationem esse reputanda. Si enim hoc oratio solum intelligatur, quod communiter scimus; neque Anna his verbis orasse videbitur, neque ullus justorum, secundum Apostoli mandatum, sine intermissione orabit. Si vero omnes actus ejus justi, qui secundum Deum vivit, orationes putantur, quia justus sine intermissione quae justa sunt agit; per hoc sine intermissione quae justus orabit, nec unquam ab oratione cessabit, nisi justus esse desistat; ideo quod mater Samuelis non frustra in his etiam quae hominibus recte loquitur, adorasse perhibetur. Cantet igitur ore dilatato laeta mater, quae prius amaro animo loquebatur in corde suo; et dum sua praesentia narrat, futura totius Ecclesiae gaudia praenarret.
2.4.2
Exsultavit cor meum in Domino, etc. Vere cor exsultans, vere cornu regni spiritualis habet exaltatum, quae non in se ipsa, non in rebus caducis et fragilibus, sed gloriatur in Domino Deo suo; juxta eum qui dicit: Gaudete, justi, in Domino, et omnia cornua peccatorum confringam, et exaltabuntur cornua justi. Non ait, Ipse confringet, ipse exaltavit; sed, Ego confringam, et sic exaltabuntur.
2.4.3
Dilatatum est os meum super inimicos meos, etc. Dum dilatatur cor meum ad exsultandum in Jesu, id est, in salutari tuo, dilatatur et os meum super omnes fidei et veritatis inimicos, ad confitendum praedicandumque nomen ejus; quia et in angustiis pressurarum sermo tuus non est alligatus, nec in praeconibus alligatus.
2.4.4
Nec est sanctus ut est Dominus, etc. Sanctos quidem ac fortes et angelos legimus, et homines; sed quantumcunque in sanctitate proficiat, quantumlibet perfectionis acquirat, ita sancta fortisque non potest esse creatura ut Creator; quia ille fortitudinis et sanctitatis largitor est, ista susceptrix. Quod vero ait, Neque enim est alius extra te, et non addit, Creator, vel Dominus, vel aliquid tale; singulariter aeternam ejus existentiam designat, quam a creaturae fragilitate distinguens Psalmista: Mutabis, inquit, ea, et mutabuntur; tu autem idem ipse es, et anni tui non deficient.
2.4.5
Nolite multiplicare loqui sublimia gloriantes, etc. Judaeis et gentibus dicitur: Sufficiat hactenus de vestra quasi singulari gloria superbisse, jam modo transcensa per gratiam legis littera, calcatis Evangelii veritate gentilitatis erroribus, Novum Christi Testamentum simul fidei, et mandatum dilectionis ambo suscipite. Sed et nobis imperatur loqui sublimia, sed non multiplicare loqui sublimia gloriantes; hoc est, quae sursum sapere et quaerere, non quae super terram; verum non plus sapere quam oportet sapere, sed sapere ad sobrietatem. Gentilibus praecipitur loqui sublimia, unius Dei veri mysteria praedicando, et non multiplicare eloquia sublimia, per multa deceptorum nomina errando.
2.4.6
Quoniam Deus scientiarum Dominus est, etc. Ideo vos necesse est altiora vobis non quaerere, et fortiora vobis non scrutari; quoniam fons ac thesaurus sapientiae et scientiae, qui docet hominem scientiam: Dominus novit cogitationes hominum, quoniam vanae sunt.
2.4.7
Arcus fortium superatus est, etc. Intentio superba Judaeorum, qua semper opera legis salvari posse praesumebant, defecit; exercitium artis dialecticae, et quasi circumflexa ad deridendam fidei simplicitatem, philosophiae saecularis loquacitas enervata est; cuncta postremo malignorum spirituum jacula ignita, invictae veritatis sunt armis obtusa; quia stulta mundi elegit Deus, ut confundat sapientes; et infirma mundi elegit Deus, ut confundat fortiora.
2.4.8
Repleti prius pro panibus se locaverunt, etc. Judaei prius Scripturarum pane vivo refecti, nunc ad convivium boni patris, qui reducem filium juniorem grate suscepit, intra se dissimulantes, inter spirituales ecclesiae dapes egent, et hospites quondam testamentorum, nunc gustantes vident, quoniam suavis est Dominus.
2.4.9
Donec sterilis peperit plurimos, etc. Esaias exponit, quia multi filii desertae, magis quam ejus quae habebat virum. Septuaginta Interpretes posuerunt, Quia sterilis peperit septem. Saba quippe verbum Hebraeum, et septem designat, et plurimos. Sed et illius editionis sensus elucet, agnoscentibus numerum septenarium, quo est universa ecclesiae significata perfectio. Propter quod et Joannes apostolus ad septem scribit Ecclesias, eo modo se ostendens ad unius plenitudinem scribere; et in Proverbiis Salomonis hoc antea praefigurans: Sapientia aedificavit sibi domum, excidit columnas septem.
2.4.10
Dominus mortificat, et vivificat, etc. Mortificat Synagogam, vivificat Ecclesiam; vel eosdem vivificat quos mortificat; ut existimemus, nos mortuos quidem esse peccato, viventes autem Deo in Christo Jesu.. Vel certe juxta illud intelligendum, quod ait Apostolus: Semper enim nos qui vivimus, in mortem tradimur propter Jesum, ut et vita Jesu magnificetur in carne nostra mortali. Sed melius et sine ulla controversia de Domino fatemur impletum, qui mortuus revixit, descendens ad inferna resurrexit.
2.4.11
Dominus pauperem facit et ditat, etc. Quos in praesenti pauperes et humiles spiritu propter se facit, eosdem in futuro ditat in se, et sublevat.
2.4.12
Suscitat de pulvere egenum, etc. Suscitat a mortuis Christum, ne caro ejus videat corruptionem; et elevat ad coelos, ne superetur a Judaeis persecutoribus, quorum traditiones Apostolus arbitratur ut stercora. Ipse namque egenus, ipse pauper factus est pro nobis, ut nos ejus inopia ditaremur.
2.4.13
Ut sedeat cum principibus, etc. Hunc versum exponit ipse, cum sciscitantibus se his quos pauperes faciebat ut ditaret; humiliabat in terris, ut sublevaret in coelis; quid mercedis habituri essent in futuro; respondit: Cum sederit Filius hominis in sede majestatis suae, sedebitis et vos super sedes duodecim, judicantes duodecim tribus Israel. Et Salomon in laude fortis mulieris, id est, Ecclesiae, vel cujusque animae electae: Nobilis, inquit, in portis vir ejus, quando sederit cum senatoribus terrae.
2.4.14
Domini enim sunt cardines terrae, etc. Non solum promontoria rupesque praealtas ad defensionem terreni orbis contra fervorem marinae tempestatis opposuit, verum multo magis pro conservando Ecclesiae suae statu, ne hanc ulla turbidae persecutioni unda dejiceret, fixa fidelium suorum ac fortia corda locavit. Eosdem ergo cardines orbem terrae portantes, supra principes in thronis sedentes appellat. Et recte; quia quanto nunc humilius portant, et defendunt instantius, tanto tunc sublimius judicanti. Horum cardinum qui domini sint, et non sua virtute muniti, et beatus Job meminit, dicens de Domino: Sub quo curvantur qui portant orbem. Qui ut invalidorum valeant firmiter onera sustentare, invictae fortitudini non cessant humilia colla submittere.
2.4.15
Pedes sanctorum suorum servavit, etc. Actus piorum sensusque, quibus ad perfectiora quasi gradatim proficiunt, ab impiorum defendit insidiis; et iidem impii tenebrosis, quas bonis tendere, peribunt in machinis. Unde quidam sanctorum Servatori pedum suorum gratias agendo decantat: Exsultabo in salutari tuo, infixae sunt gentes in interitu quem fecerunt, etc.
2.4.16
Quia non in fortitudine sua roborabitur vir. Ad superiora respicit. Idcirco impios, qui sua virtute fidentes, auxilium divinum quaerere despiciunt, in tenebris conticere, hoc est, ab agenda caeca impietate tandem damnatos silere oportet; quia non in fortitudine propria, sed in auctoris sui gratia roborabitur, quicunque vir appellari recte desiderat.
2.4.17
Dominum formidabunt adversarii ejus, etc. Aperte districti et ultimi judicii diem tremendum praenuntiat; in quo quia Dominum formidabunt adversarii ejus, jam modo necesse est, nondum visum illum humiliter formidemus, ut tunc ejus visa majestate gaudeamus. Sed et hodie Dominus ad struendam pravorum contumaciam, de celsis luminosisque Scripturae sanctae paginis, quos Spiritus ejus ornavit, intonat.
2.4.18
Dominus judicabit fines terrae. Certum est Dominum non solum fines terrae, sed etiam mediterraneas regiones judicare. Sic ergo dictum est: Judicabit fines terrae; ac si diceretur, Etiam fines terrae; quia non est qui se abscondat a calore ejus. Sed melius intelligitur fines terrae, extrema vel uniuscujusque hominis vel totius mundi tempora dicere; quia qualis de corpore quis exierit, talis offeretur districti judicis examini.
2.4.19
Et dabit imperium regi suo, etc. Post ultimae examinationis discrimen, regnum Christi, quod infideles modo despiciunt, ostensa divinae majestatis suae gloria, sublime monstrabit. Cornu autem Christi non solum unigeniti Filii Dei, verumetiam uniuscujusque electi ejus non inconvenienter accipitur. Unde ista ipsa in capite hymni hujus, quo toto juxta nomen suum gratiam Dei mirifice commendat, ait: Exaltatum est cornu meum in Deo meo. Omnes quippe unctos ejus chrismate, recte christos appellamus, quod tamen totum cum suo capite corpus unus est Christus; nunc ex parte peregrinus in terra, tunc autem totus coelesti sublimandus in patria. Recole hymnum beatae Mariae, et vide quae similia de judiciis et gratia Dei prophetae, mater et Domini, mulier et virgo senserint.
2.5.1
LIBER PRIMUS. CAPUT V. Profanantibus Heli filiis sacerdotale officium, Samuel puer ministrat ante Dominum, accinctus ephod lineo, et benedicente Heli Anna fecundatur a filiis.
2.5.1
Et abiit Elcana Ramatha in domum suam, etc. Haec lectio docet, devolutis ad pejora post incarnationem Domini Judaeorum doctoribus, ejusdem in Ecclesia Domini et Salvatoris magnalia totum diffamanda per orbem.
2.5.2
Abiit igitur Elcana Ramatha in domum suam, etc. Vocata nuper ad fidem Ecclesia gentium, quod nativitatem beati Samuelis significare diximus, abiit possessio Dei, quae est coaeterna ejus sapientia, Christus, ad illustranda, sicut semper sanctorum suorum celsa corda fidelium et angelorum et hominum, quae sunt domus ejus supra petram fidei fortissime contra inferi portas erecta. Ipse autem vocatus ad fidem populus, cernente etiam Judaico, et admirante sacerdotio, Christi jussis humiliter quasi se semper conspicientes serviebat.
2.5.3
Porro filii Heli, filii Belial, etc. Filii sacerdotii Judaici, filii caeci luminis, sive absque jugo( utrumque enim Belial sive Beliar sonat) exstitere, quotquot Christi doctrinam nesciebant; non divinae legis jussa, sed suarum statuta traditionum sequentes.
2.5.4
Sed quicunque immolasset victimam, veniebat puer sacerdotis, etc. Quicunque vitam suam eo tempore Domino consecrare decrevisset, veniebant discipuli scribarum, Pharisaeorum, et principum sacerdotum, dum carnales ejus consuetudines supernae devotionis igni decoqui inciperent, et habebant rapacem mundi cupiditatem in operibus suis; cujus tridentem morsum describens apostolus Joannes ait: Quia omne quod in mundo est, concupiscentia carnis est, et concupiscentia oculorum, et superbia vitae. Et hujus exempla, vel etiam doctrinas terrenae cupiditatis mittebant in qualecumque audientis cor, id est, sive docibile, sive tardioris et angustioris ingenii, sive infirmum ac fragile, seu patiens adversi, sive efficax dicendi, seu rusticum, minusque sonorum, quod varietate minoris majorisque ferrei, aenei, sive testei vasis distinguitur; parvumque quem nuper quisque conceperat divini amoris calorem pessimo attactu polluentes, non id quod lex statuit praedicandi praemium exspectabant, sed contra quod Deo debebatur, obedientiae munus sibi fieri cogentes; qua profecto fuscinula pravissima etiam nunc in ecclesia sacras hostias attaminant, quicunque accepto fidei mysterio, vel etiam ministerio verbi sua quaerunt, non quae Jesu Christi.
2.5.5
Etiam antequam adolerent adipem, etc. Tantum nequitia Pharisaicae deceptionis progressa est, ut etiam antequam gratissimae Deo dilectionis pingue munus offerendum docerent, quod ante caeteras virtutum hostias ei singulare debet in ara cordis immolari, suum divino cultui praeferrent obsequium; dicentes miseris auditoribus, ut suae quisque concupiscentiae carnalis illecebras, non aethereae charitatis flamma Deo dignae consumerent, sed in Conditoris injuriam minus castigatas pro libitu carnalium impenderent praeceptorum. Haec autem suis auditoribus improbi non verbis, sed rebus ipsis dicebant. Quorum simillima hodieque per magistros et sacerdotes Ecclesiae fieri utinam nesciremus.
2.5.6
Erat ergo peccatum puerorum grande nimis, etc. Erat peccatum scribarum et Pharisaeorum grande nimis coram Domino, tametsi coram hominibus se per hypocrisin justificantium; quia ipsi homines cum essent, rescindebant praeceptum Dei per traditiones suas; vel certe tollentes clavem scientiae, et ipsi non introibant, et volentes intrare prohibebant. Si autem grande nimis peccatum coram Domino commisere pueri, qui pecualium victimarum carnes indigne tractabant: quid putas eos mereri poenarum, qui stultitia puerili Filium Dei conculcaverint, et sanguinem testamenti aeterni pollutum duxerint? Qui accipientes non dijudicant corpus Domini, id est, a communium viliumque escarum perceptione, coelestis vitae mysterium minime discernunt.
2.5.7
Samuel autem ministrabat ante faciem Dei, etc. Ephod Hebraice, Latine superhumerale vel superindumentum dicitur; cujus nominis vestimentum ex auro, hyacintho, purpura, coccoque bis tincto, ac bysso retorta contextum, solis pontificibus concessum, Exodi Scriptura commemorat. Verum idem lineum sacerdotibus, Levitis, ac caeteris quibusque usibile, et hic Samuelis, qui Levita fuit, et infra sacerdotum, quos occidit Saul, ac David coram arca Domini ludentis, exempla testantur. Neque enim unaevitas octoginta quinque pontifices, sed minoris gradus potuit habere sacerdotes. Typice autem Ephod varii coloris, multifariam in viro sancto virtutum gratiam monstrat. Lineum vero, quod de terra procreatum, longo jam exercitio suum pervenit ad decorem, candidissimam castae carnis mortificationem designat. Ministrabat ergo Samuel ante faciem Domini, puer accinctus ephod lineo; ministrabat Christus nostrae infirmitati humilis in homine, corpus animamque semper ab omni vitiorum sorde mundissimam gestans. Non enim peccavit, nec malum coram Domino fecit: Qui sine iniquitatibus conceptus est, et sine delictis peperit eum mater sua. Ministrat populus Christianus Christo, carnem suam crucifigens cum vitiis et concupiscentiis, castigansque corpus suum, et servituti subjiciens.
2.5.8
Et tunicam parvam faciebat ei mater sua. Non solum castam et ab omni peccato liberam, sed et humilem per omnia Dominus carnem suscepit; quam ei facit Ecclesia, vel qui talem eum recte et saluberrime credit, vel quia non ignobile membrum Ecclesiae virgo, de qua ipse natus est, praefulget
2.5.9
Quam adferebat statutis diebus, etc. Et Ecclesia nunquam a Christo deserta, quem secum in occulto habet omnibus diebus usque ad consummationem saeculi, solemnibus missarum diebus ad immolandum ascendens, carnis ejus et sanguinis in vino ac pane secum mysteria defert. Verum et populo, quem Christo parit Ecclesia, humilitatis habitum facit, quam per singularum incrementa virtutum secum adfert, cum gratia Christi ad altiora proficiens, ut Patri luminum gratiarum vota rependat. Haec est vestis illa nuptialis, qua juxta Evangelii parabolam, omnis qui solemnia regni coelestis intraverit, opus habet. Hanc et ipse Regis magni Filius, spiritualium auctor sacratorque nuptiarum, primus induit; qui procedens tanquam sponsus de thalamo suo, humiliavit semetipsum, factus obediens usque ad mortem. Quam profecto tunicam schemate parvam, sed virtute maximam, nec in ipso mortis suae tempore scindere permisit eos, a quibus mortem sustinuit; quia ipsum quo ad mortem usque pervenit humilitatis exemplum, et in morte servavit.
2.5.10
Et benedixit Heli Elcanae et uxori ejus, etc. Benedixerunt Christo Ecclesiae, conversi ad fidem sacerdotes Judaeorum, de quibus scriptum est: Multa etiam turba sacerdotum obediebat fidei. Benedicendam in Christo Ecclesiam, verbique semine multiplicandam per gentium nationes plerisque suis in typis sacerdotium vetus significat, et quasi tropice Christo loquitur: Reddat tibi Deus Pater credentes ex gentibus; ipsi enim sunt semen, cui benedixit Dominus. Pro foenore quod commodasti Domino, id est, pro illo singulariter sancto homine, quem de virgine assumptum, unam tecum Christi personam, id est, Dei nomen habere voluisti. Nam si non fenus Domino sanctum percepisset, nemo semen de femina sterili putaret esse sperandum. Hoc est, si non homo per Deum glorificatus ad dexteram Patris sederet, nequaquam misera gentilitas, et praevaricationis suae conscia, ad multiplicationem seminis Abrahae potuisset pertingere. At dum Christus humani generis primitiae Deo Patri commodatus est, datur exemplo ejus fidelibus spes salvandi per illum, vivendi in illo, moriendi pro illo, resuscitandi ab illo, et in aeternum regnandi cum illo. Potest et ita dici, quod Ecclesia pro fenore quod Domino commodavit, semen ab illo meruit, cum pro populo, quem fidelem Domino devotumque obtulit, ampliora, per mundum missis praedicatoribus fidei, et devotionis dona suscepit; quae in quibuscunque gentibus audito Dei verbo obedire neglexit, pro non dato fenore verbi Domino, repulsis a se doctoribus, seminis sancti multiplicationem habere nequivit
2.5.11
Ditavit ergo Dominus Annam, etc. Dedit Dominus Ecclesiae Spiritum gratiae suae, quo ipsa foecundata genuit ei sobolem spiritualem, partim ad indaganda vel praedicanda sanctae Trinitatis sacramenta potententem, partim cum perfecto Dei et proximi amore sua simplicitate contemptam; quia suscepta ad tempus a Christo incarnationis humilitas, magni habita est apud Patrem; a quo omnis qui se humiliat, exaltabitur. Unde et in omnem terram exivit sonus eorum, et in fines orbis terrae verba eorum.
2.6.1
LIBER PRIMUS. CAPUT VI. Augent filii Heli peccatum, etiam monita sui patris contemnentes; et Samuel proficiens tam Deo quam hominibus placet.
2.6.1
Heli autem erat senex valde, etc. In hac lectione mystice senescente et occasuro Judaismo, Christi per Evangelium fama crebrescit. Heli ergo senectus multa, tempus prope finiendi sacerdotii legalis insinuat. Quod enim antiquatur et senescit, prope interitum est.
2.6.2
Et audivit omnia quae faciebant filii sui, etc. Non parva nec uniformis filiorum Heli trangressio, quae et divinam religionem et dilectionem proximi maculare non timuit. Supra namque legitur, quia de carnibus sanctis, non quod statutum in lege, sed quod sibi erat libitum, praesumpserint; quia priusquam Deo sacer adeps adoleret, partem sibi de hostia quam comederent praesumpserint; quia crudam ab offerentibus carnem, sibi accuratius pararent, rapuerint; quia populum Domini transgredi fecerint: et, quod maxime horrendum est, in contemptum Creatoris cuncta quae diximus egerint. Sed nunc quod fraternitatem laederet additur, quia mulieres populi, quae ad orandum confluebant, polluerint; et infra, quod omnium malorum summa est, annectitur, qui nec correpti a Patre poenituerint. Haec enucleatius diximus, ut per singula, lector, quid caveas memineris. Verum quod restat typica in parte complendum, sacerdotum doctorumque est, et vigilare in Domino, et ad vigilandum caeteros excitare, dicentes: Evigilate, justi, et nolite peccare. Sed et doctores mali dormiunt, et hoc cum mulieribus quae observant ad ostium tabernaculi, quando pellicentes animas instabiles, nec ipsi intrant, neque eos qui volunt vitae ostium intrare permittunt. Tale erat quondam periturae scelus Pharisaeae factionis; tale est et nunc in falsis professoribus Christianae religionis.
2.6.3
Et dixit eis: Quare facitis res hujuscemodi? etc. Corripuit delinquentes filios Heli, sed non audierunt. Et ipsa veteris institutio sacerdotii, suos ministros jubet esse perfectos; sed scribae, pharisaei et principes sacerdotum improbi, paternam suae legis ac sacerdotii vocem perituri contemnebant. Verum juxta litteram non negligenter intuendum, quod corripuit quidem filios Heli; sed quia juxta correptionem spernentes, ut debuerant, abjicere supersedit, una cum ipsis disperiit. Quid ergo nos miseri, quid nostri similes merentur, qui gaudent ad vitia, qui emendare non audent, qui conscientiam sui metuunt; et quod cunctus populus clamitat, nescire se simulant?
2.6.4
Si peccaverit vir in virum, etc. Utrumque ad filios Heli referendum. Peccavit enim in virum, cum sacerdos uxorem viri alterius religionis gratia venientem constupravit; sed hoc digna poenitudine subsecuta dimittere poterat Deus. Non solum autem hoc factum est, sed et majori miseria peccavit vir in Dominum, cum idem sacerdos fornicatione contaminatus, ad altaris sacro sancta mysteria non solum indigne tractanda, sed et indignus accessit. Et quidem terribilis contra Eujusmodi praesumptores Heli sententia personat, sed multo terribilior ipsius judicis sermo, qui dicit: Quicunque dixerit verbum contra Filium hominis remittetur ei; qui autem dixerit contra Spiritum sanctum, non remittetur ei, neque in hoc saeculo, neque in futuro.
2.6.5
Puer autem Samuel proficiebat atque crescebat, etc. Senescente et deficiente Heli, puer Samuel proficiebat atque crescebat; quia reprobatio quidem fit praecedentis mandati propter infirmitatem ejus et inutilitatem; nihil enim ad perfectum adduxit lex, introductio vero melioris spei, per quam proximamus ad Deum.
2.7.1
LIBER PRIMUS. CAPUT VII. Veniens ad Heli prophetam, quae domui ejus ob reatum contemptus sint eventura depromit.
2.7.1
Venit autem vir Dei ad Heli, etc. Haec lectio non figuris rerum, sed apertis prophetiae dictis, totum illud vetus sacerdotium, quod de semine Aaron, novo Christi sacerdotio, quod nunc in Ecclesia geritur, docet esse mutandum.
2.7.2
Nunquid non aperte revelatus sum? etc. Non haec de proximo patre Heli, qui in illa Aegyptia servitute fieri non potuit, loquitur; sed de ipso Aaron, cujus domui revelatus est in Aegypto, quamque inde edoctam omnibus tribubus Israel sacerdotii jure praetulit.
2.7.3
Et dedi domui patris tui omnia, etc. Omnia de sacrificiis populi, quaecunque sacerdotes accipere decebat, filiis Aaron patris tui, quia eos in sacerdotium elegi, praebui.
2.7.4
Et magis honorasti filios tuos quam me, etc. Non contenti parte quam vobis concessi, etiam primitias, quae mihi debebantur, accipere tentastis; quod et de tempore, et de portione sacrificiorum potest intelligi; quia antequam adeps incenderet, optima quaeque sibi ne victimis comedenda praesumebant, sicut supra lectum est.
2.7.5
Propterea ait Dominus Deus Israel: Loquens locutus sum, etc. Quaeritur qua ratione mutetur, quod promissum est perpetuo mansurum; sed recole sacerdotium Aaron umbram aeterni fuisse sacerdotii, et promissionem aeternitatis; intellige non ad umbram, sed ad umbratam pertinere veritatem. Ne enim umbram figuramque putares sempiternam, ipsa quoque debuit ejus mutatio prophetari. Quomodo et de regno Saulis intelligendum, quod dictum est: Quod si non fecisses, jam nunc praepararet Dominus regnum tuum super Israel in sempiternum. De quo opportunius suo loco tractabitur.
2.7.6
Nunc autem dicit Dominus. Absit hoc a me, etc. Mutans tempora, non mutans consilia Dominus, et electos ex gentibus in sacerdotium sibi spirituale conquirit, et contemnentes se filios Aaron, omni prorsus officii sacerdotalis ordine privat.
2.7.7
Ecce dies veniunt, et praecidam brachium tuum, etc. Praesto sunt hi dies, nullus jam de Aaron stirpe sacerdos eligitur; sed praecisa est gloriatio sacerdotii legalis, non in Heli solius, sed in totius successione Levitici generis; adeo ut ne minoris quidem ordinis sacerdos, qui presbyteri Graece, id est, seniores appellantur, quisquam ibi quaerendus arbitretur. Unde manifestius Septuaginta Interpretes transtulerunt: Et non erit tibi senior in domo mea, quia senescunt quidem corporis aetate de illa tribu innumeri, sed in domo Domini presbyteri gradu non donati.
2.7.8
Et videbis aemulum tuum in templo, etc. Videbunt posteri tui populum gentium, in fide quae est, dilectum de templo utentem spiritualiter Scripturis et promissionibus Israel.
2.7.9
Verumtamen non auferam penitus virum ex te, etc. Non est filiis Aaron, tametsi multum graviterque in Domini nece peccantibus, poenitentiae locus interdictus; sed si qui volunt ex eis, veniant poenitentes ad ecclesiam, Christi altario participent, caeteris in suae perfidiae atque invidiae caecitate manentibus, in cujus exemplum piae dispensationis, pereunte cum filiis Heli, non est penitus ablatus ex eo vir ab altario Domini. Nam et in diebus Saul, Abias, nepos Phinees filii ejus, sacerdotio functus scribitur.
2.7.10
Et pars magna domus tuae morietur, etc. Pars magna domus Heli ad virilem aetatem veniens mortua est, quando prodente Doeg Idumaeo, octoginta quinque sacerdotes sunt pariter Saulis furore trucidati. Sed et hodie maxima domus ejusdem portio, cum ad intelligibiles annos venerit, perfidiae suae mucrone vitae praemia perdit.
2.7.11
Hoc autem erit tibi signum, etc. Haec ad Heli et Samuelem pertinent, quia et hujus filiorum mors, et illius non de genere Aaron in sacerdotem electio, mortem non hominum, sed ipsius veteris sacerdotii significat, novique substitutionem, in quo Christus est in ecclesia sacerdos in aeternum secundum ordinem Melchisedech. Quod autem ait Dominus, Qui juxta cor meum et animam meam faciat; non arbitreris animam habere Deum, cum sit conditor animae; sed ita hoc de Deo tropice, non proprie dicitur sicut manus et pes, et alia corporis membra. Et ne secundum hoc credatur homo in carnis suae effigie factus ad imaginem Dei, adduntur et aliae, quas utique non habet homo, et dicat Deo: Sub umbra alarum tuarum protege me; ut intelligant homines de illa ineffabili natura non propriis, sed translatis rerum vocabulis ista dici.
2.7.12
Et aedificabo ei domum fidelem, etc. Domus fidelis, quae sacerdoti fideli super petrae fundamentum a viro sapiente construitur, Ecclesia est; quae ambulavit coram Christo cunctis diebus vitae praesentis, neque unquam portae inferi optimum ejus retardare praevalebunt incessum. Et pulchre dicitur, Ambulabit cunctis diebus; quia cum transacto labentium dierum excursu venerit, melior dies una in atriis ejus super millia, benedictionemque dederit, qui legem dedit, non habet ista domus quid ultra proficiat, ambulans de virtute in virtutem; quia videbit Deum deorum in Sion, laudabitque eum beata in domo ejus, imo et ipsa domus in aeternum. Neque enim facile Samueli fidelis domus aedificata potest intelligi, cujus filii post avaritiam declinasse, neque in viis illius ambulasse referuntur, nisi forte domus ejus plebs quam regebat, accipienda putetur, de qua scriptum est: Et requievit omnis domus Israel post Dominum. Et ambulasse coram Christo Domini, vel ipso Domini coram Samuel, vel ipse Samuel, Saul sive David interpretetur.
2.7.13
Futurum est autem ut quicunque remanserit in domo tua, etc. Et aliquanti quotidie non solum de sacerdotali, sed et de omni tribu Israel, et cunctae simul in fine mundi reliquiae gentis ipsius, ut reconciliati Deo possint, veniunt ad ecclesiam; et, reprobatis victimarum carnibus, verbum consumans et brevians salutiferae confessionis, et panem sacrificii spiritualis offerunt. Argentum quippe verbum confessionis fidei, nummus autem brevitatem ejusdem confessionis, quae in Symbolo continetur, exprimit. Quod autem iste vir Dei, qui officio suo propheta esse ostenditur, ait: Quicunque remanserit in domo tua, hoc est quod Isaias ait: Reliquiae salvae fient. Et apostolus Eliae verba commemorans: Sic ergo, inquit, et in hoc tempore reliquiae secundum electionem gratiae salvae factae sunt.
2.7.14
Dicatque, Dimitte me, obsecro, ad unam partem sacerdotalem. Ad ipsam plebem significat, Christo sacerdote praeclaram; cui Petrus ait: Vos autem genus electum, regale sacerdotium. Quod autem addit: Ut comedam buccellam panis, etiam ipsum sacrificii genus eleganter expressit, de quo dicit sacerdos ipse: Panis quem ego dabo, caro mea est, pro mundi vita. Quia enim dixerat superius, dedisse cibos domui Aaron de victimis Veteris Testamenti, quae fuerant sacrificia Judaeorum, ideo hic dixit: Postulandum ad comedendum buccelam panis, quod est in Novo Testamento sacrificium Christianorum.
2.8.1
LIBER PRIMUS. CAPUT VIII. Caligantibus Heli oculis, Samuel dormit in templo Domini, et ad quartam Domini vocationem respondens, quae sunt Heli ventura cognoscit, atque ipsi mane replicat, secundo etiam divina revelatione divinatus.
2.8.1
Puer autem Samuel ministrabat Domino coram Heli, etc. In hac lectione Dominus caeremonias sacerdotii legalis, et priusquam eas ipse per suam passionem consummaret, Pharisaeorum traditionibus jam corruptas, ostendit omnibus modis esse mutandas, credente mox in eum et confitente Judaea, quia Deus visitavit plebem suam.
2.8.2
Puer autem Samuel ministrabat Domino coram Heli, etc. Puer qui natus est nobis in carne, cernentibus Judaeorum sacerdotibus, per se perque suos evangelizantes discipulos Ecclesiae primitivae sua dona ministrabat. Et sermo Domini erat eo tempore sui raritate pretiosus, quia messis quidem multa, operarii autem erant pauci. Nec erat Pharisaeus, Scriba, vel sacerdos, qui visiones occultas, et dicta prophetarum manifesta populis expositione reseraret.
2.8.3
Factum est in die quadam, Heli jacebat in loco suo, etc. Lucernam Dei pro dignitate gradus Heli cognominat. Lucernam autem per significationem recte sacerdotium vetus accipimus, in nocte quidem sub umbra servientis populi pernecessarium, sed aspirante die novae gratiae removendum. Quia enim lucerna nocte clausis tantum in domibus lucens, latius spargere radios sui fulgoris non sufficit, sol autem exortus adeo cuncta foris intusque perlustrat, ut etiam ipsum lucernae jubar minus utile, imo exstinguibile reddat; non immerito haec legali scientiae, quae uni tantum Judaeae domui, quasi intus clausa fulgebat, caeteris extra gentibus quasi caeci noctis horrore depressis, ille comparatur Evangelio, quod post illustratam Judaeam, etiam longas gentilitatis depelleret umbras. Quomodo autem lucernam sol oriens celaret, vel etiam exstingueret, ostendit apostolus, qui de littera et spiritu loquens ait: Nam nec glorificatum est quod claruit in hac parte, propter excellentem gloriam. Si enim quod evacuatur, per gloriam est, multo magis quod manet, in gloria est. Heli ergo jacebat in loco suo, et oculi ejus caligaverant, nec videre poterat lucernam Dei, antequam exstingueretur sacerdotii veteris ac legis cui serviebat dignitas; quae vigilare, stare in fide, viriliter agere, et confortari debuerat tempore jam dominicae Incarnationis, a prima sui status alacritate degenerans, quasi senio lassescente torpebat; nec dum quae Christi sanguine consummata, maxima jam ex parte per deuteroses Pharisaeorum veri sensus erat luce privata.
2.8.4
Samuel autem dormiebat in templo Domini, etc. Dominus inter praedicandum ministrandumque spiritualia mortalibus suspensum ab exterioribus oculum mentis in supernae atque intimae lucis contemplatione defigebat. Templum quippe a contemplando, ubi et divina et coelestia sacramenta, dictum perhibent; ubi est arca Dei, id est, gloria summae Trinitatis, divini totius sola conscia secreti. Unde loquitur in Psalmo: Providebam Dominum coram me semper; quoniam a dextris est mihi, ne commovear.
2.8.5
Et vocavit Dominus Samuel, etc. Arduum dicendi genus, quomodo ex tempore vocet filium pater ad cognoscenda sui secreta judicii; seque ille adesse respondeat, qui ante tempus natus ex Patre loquitur: Omnia mihi tradita sunt a Patre meo( Matth. XI). Et: Omnia quaecunque habet Pater, mea sunt. Sed humano saepe more Scriptura de Deo, imo ipse de se in Scripturis Deus loqui consuevit, juxta illud Evangelii: Neque enim a meipso loquor, sed sicut audio judico; et omnia quaecunque audivi a Patre meo, nota feci vobis. Itemque in Genesi dixit Deus: Faciamus hominem ad imaginem et similitudinem nostram. Vocatus ergo Samuel a Domino, respondit: Ecce ego.
2.8.6
Et cucurrit ad Heli, etc. Vocatus a Patre Christus, qui in illo erat semper, ad contemplanda perpetuae suae miracula majestatis, respondet se aeterna praesentia apud Patrem divinitus esse mansurum; et inter haec repente apparens humanitas in carne, loquitur Judaeorum magistris: Et ipse, quem tanto tempore quaerebatis, et in carne venire desiderabatis, qui precibus votisque fidelium crebro ad salutem mundi vocabar, adveni ego ipse, qui loquebar, ecce adsum.
2.8.7
Qui dixit, Non vocavi, etc. Negant se Scribae et Pharisaei Christi quaesisse adventum; cujus nativitate audita, non solum Herodes rex turbatus est, sed et omnis Hierosolyma cum illo. Reversumque in templo dormire praecipiunt, quem, a se discredendo repulsum, ad intuenda puerum patris arcana remittunt. Quem tamen juvenem, hoc est, post tricesimum aetatis annum, Dei Filium per nonnullos de suo numero credentes intelligunt. Et hoc est Heli post tertium Samuelis ad se adventum intellexisse, quia Dominus vocaret eum; post tertiam annorum ejus decada Judaeos cognovisse, et credidisse quia Jesus est Christus Filius Dei.
2.8.8
Et adjecit Dominus vocare rursum Samuel, etc. Non pigeat nos iterare tractando, quae nec Dominum loquendo, nec historicum piguit iterare scribendo. Vocat Deus Pater Deum Filium, non sicut homo hominem, pulsato verbis aere de loco ad locum vocando; sed hunc invisibili praesentia in se perpetuo manentem, etiam cum in terris hominem gestaret visibilibus siguis ostendendo. Et quia Samuel ibi, ipse Deus, vel nomen ejus Deus interpretatur, possumus et hoc recte dicere, quia Dominus Samuel vocaverit, quando Filium Pater incarnatum, miraculis Deum verum demonstravit, et ille responderit Ecce ego. Cui idem Filius dixit: Ego in Patre, et Pater in me est.
2.8.9
Et dixit, Ecce ego, etc. Notet diligens lector, non eumdem semper allegoricae interpretationis, quem ordinem esse veritatis historicae, sed modo pari, modo dispari, modo contrario ad invicem statu conversari. Pari quidem, ut Samuelis pueritia simplex, et torpens caecitas Heli, Domini Salvatoris humilitatem et perfidam Judaeorum stultitiam signat. Dispari autem, ut dubia Samuelis verba dicentis, Ecce ego, quia vocasti me, veram certamque Christi incarnationem praemonstrant. Contrario, ut inferius, peccatum David in sermone Uriae misericordem Christi gratiam, qua gentes est salvare dignatus insinuat.
2.8.10
Porro Samuel necdum sciebat Dominum, etc. Porro Salvator, cujus nomen Deus, necdum agnitus est a carnalibus omnia Patris semper nosse secreta, neque antequam baptizaretur, vidit et testimonium perhibuit Joannes apertos ei coelos, et vocem Patris super eum factam fuisse desursum. Sic ergo more sanctae Scripturae infantilis beati Samuelis ignorantia occultata in carnis infantia Filii Dei sapientiam demonstrat. Neque enim frustra dictum est: Quia in ipso sunt omnes thesauri sapientiae absconditi, videlicet in fidelibus, manifestari credentibus.
2.8.11
Et adjecit Dominus, et vocavit adhuc Samuel tertio. Tertio Dominus vocat Samuel, tertio consurgens ipse venit ad Heli, et qui se vocaverit dicit. Tertio Filium Pater in carne visibilem, signis Deum invisibilem, monstravit; in infantia videlicet, in pueritia, et in juventute. In infantia quippe, cum pastoribus et magis attestantibus per angelum stellamque radiavit. In pueritia vero, cum, annorum XII factus, in templo sapientia divina praeditum monstraret, ubi ipse dixit inter caetera: Quia in his quae Patris mei sunt, oportet me esse. Porro in juventute, cum baptizatum Pater ipse de coelis sua voce signavit, dicens: Hic est Filius meus dilectus, in quo mihi bene complacui. At in singulis his quibus Dei Filius a Deo Patre declaratur, ipse se Filius hominibus hominem mortalem mortalibus offerens, adesse se, qui diu quaesitus, exspectatus, et desideratus fuerit, indicavit.
2.8.12
Intellexit igitur Heli quia Dominus vocaret puerum, etc. Tandem post multa a Domino facta et dicta magnalia, post Baptistae Joannis expleta praeconia, intelligunt sacerdotes, Scribae et Pharisaei, quia Jesus qui in veritate carnis puer natus est nobis, ipse in veritate sempiternae deitatis paternorum sit summis contemplator arcanorum; moxque annuentes agnitae fidei supernum illum, gaudia quibus nunquam abest contuenda petere, et quae hominibus humanitus narrare debeat, a Deo Patre divinitus cupiunt audire, ac, more amantium quae facienda norunt, ipsi ut fiant admonent, quomodo nos saepius et ipsum Deum et angelos quod facturos scimus, ad ostendendam nostrae mentis devotionem, ut cito et instanter faciant, quasi annuentes hortamur. Dicimus namque homines de terra: Exsurge, Deus, et judica causam tuam. Excita potentiam tuam, et veni. Benedicite Deum, omnes angeli ejus; et innumera hujusmodi.
2.8.13
Et dixit Dominus ad Samuel, Ecce ego facio verbum in Israel, etc. Quae propheta superius ad Heli de judicanda domo ejus, hoc est, de abjicienda illius, et Samuelis substituendo sacerdotio praedixit, eadem ipse Samuel facto ad se Dei oraculo cognoscit, eidemque Heli renuntiat; quia quae prophetarum praeconia definiendo veteri et introducendo novo, hoc est Christi Ecclesia, sacerdotio praecinuerant, eadem ipse Christus in carne conversatus, a Patre certius audita in occulto, qui mortalium non est accessus, palam Judaeorum primatibus et aperta voce revelat.
2.8.14
Idcirco juravi domui Heli, etc. Domus Heli juxta litteram non victimarum sanguine, quas filiorum ejus iniquitas polluebat, expiari potuit, sed sanguine tamen est expiata martyrii, quando tot sacerdotes stirpis illius in civitate Nobe paternae hospitalitatis gratia sunt insontes exstincti. Juxta vero consequentiam allegoriae iniquitas domus Heli, imo totius domus Israel, nullo hostiarum vel munerum bonae actionis genere valuit ad integrum mundari, donec veniret Agnus Dei, qui tollit peccata mundi. Solus etenim sanguis Jesu Christi Filii ejus mundat nos ab omni iniquitate.
2.8.15
Dormivit autem Samuel usque mane, etc. Manebat Dominus in secreta quiete cum Patre, cum quo invisibiliter omnia disponere et gubernare non cessat, exspectans quando, depulsa nocte vitiorum, virtutum hostia panderet, quando, legis umbra decedente, veritatis evangelicae lumina reserarentur, et statim ubi, in corde cujuspiam afflante Sole justitiae, fidei conspiciebat jubar exortum, aperiens ampliora sui Spiritus dona, perpetuae domus in coelis sperandum promittebat ingressum. Quod non solum tunc in Judaeis, sed et in nobis usque hodie geritur; quicunque enim gratiam Christi aut nondum accepit, vel acceptam culparum meritis abjecit, huic in nocte caecitatis posito Christus, qui semper in sanctis vigilat, dormit, coelestisque ei regni aditus occludit. At dum lucem sperandae petendaeque veniae recipit, confestim excitatus tanquam dormiens Dominus, ostia virtutum, quae incumbente perfidiae vespera clauserat, aperit. Cui sensui congruit, quamvis sub alio tropo pulcherrime concinit, quod ipse Dominus dum dormit, nautae periclitantur; dum evigilat, liberantur.
2.8.16
Crevit autem Samuel, etc. Crevit Evangelii praedicatio, et Deus erat in Christo, mundum reconcilians sibi. Crevit opinio Jesu, et abiit in totam Syriam. Unde Joannes ait: Illum oportet crescere; et de veteris legis quasi Heli decessu, continuo subjungens: Me autem, inquit, minui.
2.8.17
Et non cecidit ex omnibus verbis ejus in terram. Nil terrenum in verbis Domini reperies, vel nullus eorum qui terrena sapiunt ejus spiritualia dicta comprehendit. Vel certe ita dicendum, quod Dominus in carne moratus, gentilibus, qui ad comparationem Judaeorum quasi terra ad coelum fuerunt, verbum committere distulit, quos tamen postmodum per apostolos est ad fidem vocare dignatus.
2.8.18
Et cognovit universus Israel a Dan usque Bersabee, etc. Et cognovit catholica, id est, universalis Ecclesia, spiritualis videlicet Israel, quae a principiis abrenuntiandi diabolo ad fontem usque baptismi perveniendo congregata est, quod fidei praedicator esset Jesus Christus, qui vocatur Nobiscum Deus. Dan quippe interpretatur judicium. Illud ecclesiae tempus insinuat, de quo dictum est: Nunc judicium est mundi, nunc princeps hujus mundi ejicietur foras. Bersabee autem, quae puteus juramenti, sive puteus septimus, aut puteus satietatis interpretatur, plenam baptismi perceptionem designat, cum, exorcizato, abrenuntiato et expulso de corde diabolo, fontem quisque regenerationis Spiritus septiformis gratiae consecrandus et coelestium donorum largitate satiandus intraverit. Sed et ipse situs locorum non parum Ecclesiae sacramentis alludit, quia videlicet terminus Judaeae terrae Dan ad Septentrionem, ad Austrum exstitit Bersabee, quarum mysticam plagarum distantiam bene cognovit qui cum sponso canere novit: Surge, Aquilo, et veni, Auster, perfla hortum meum, et fluant aromata illius. Est autem Dan viculus a Paneade in quarto milliario euntibus Tyrum, de quo et Jordanis fluvius erumpens a loco sortitus est nomen. Jor quippe fluvium sive rivum Hebraei vocant; quod et ipsum ad significandum baptizandi initium haud ignobiliter respicit. Porro Bersabeae civitas sive vicus in tribu Juda, vergens ad Austrum, ut diximus. Cognovit ergo universus Israel, id est, visioni Dei intentus Christianorum populus, a Dan usque Bersabee, ab Aquilone usque ad Austrum, id est, a catechumeno usque ad fideles, ab his qui nuper durissimos a se hostis antiqui flatus excluserant, usque ad eos qui lucidissimo jam sancti Spiritus sunt calore perflati, quia Jesus est Christus Filius Dei, et quia credentes habent vitam aeternam in nomine ejus. Potest in hac lectione persona beati Samuelis, ad ipsa quoque membra Christi, purae humilitatis merito sublimia referri, de quibus ipse dicit: Quicunque ergo humiliaverit se sicut parvulus iste, hic est major in regno coelorum. Quibus in templo Domini dormientibus, id est, ab exterioribus mundi curis in sola superna voluntate speculanda toto cordis lumine conversis, quomodo multa quae caligans senex et reprobatus Heli non viderit coelestium judiciorum secreta pandantur, docet ipse Dominus, qui loquitur in Evangelio: Confiteor tibi, Domine, Pater coeli et terrae, quia abscondisti haec a sapientibus et prudentibus, et revelasti ea parvulis. Ubi etiam in exemplum loci praesentis humilitas coronanda poenitentium, et superborum impietas damnanda praemittitur, ut per haec manifeste quae sapientibus saeculi absconsa, quae humilibus patefaciat arcana dixerit ostenditur.
2.9.1
LIBER PRIMUS. CAPUT IX. Caeso ac fugato Israel a Philisthiim, et filiis quoque Heli peremptis, arca Dei capitur; quo audito, ipse statim retro cadens perit et nurus ejus, nato prius filio Ichabod, qui interpretatur inglorius.
2.9.1
Et evenit sermo Samuelis universo Israeli, etc. In hac lectione deceptus saepe diu per exempla gentium Israel, tandem accepta ad tempus Evangelii fide, non multo post ipsam pariter et doctores veritatis amissurus fuisse signatur. Translatoque ad gentes Dei testamento, sacerdotii legalis simul cum conjuncta ei Synagoga, perditio subsecuta monstratur.
2.9.2
Egressus est namque Israel obviam Philisthiim, etc. Egressus est populus, id est, post acceptae legis notitiam, ad agenda palam bona opera quae didicit; expugnandumque, quantum poterat, gentilitatis errorem, quo impiorum corda ebriata, perpetuam vergebant in mortem. Unde bene Philisthiim cadentes potione dicuntur. Quo tamen in certamine Israel non tam exteras gentes a scelerum pollutione revocare, quam seipsum curabat, ne illarum exemplo periret, observare.
2.9.3
Et castrametatus est juxta lapidem Adjutorii. Et omnem spiritualis sui belli fiduciam in ejus constituit auxilio; de quo dicebat: Dum anxiaretur cor meum, in petra exaltasti me. Et alibi: Dominus petra mea et robur meum
2.9.4
Porro Philisthiim venerunt in Aphec, etc. Proficiente in Deo vero Israel, falsorum multorumque cultores deorum continuo furor novus invidendi eumque depravandi corripuit; et hoc est Philisthaeos aciem in Aphec, id est, in furore novo contra Israel instruere, finitimas quasque gentes ab immundis edoctas spiritibus, ad scandalizandum Dei populum, perversae religionis vel actionis exempla praemonstrare, quod a tempore legis acceptae, usque dum gratia Christi fecit utraque unum, nunquam agere destiterunt.
2.9.5
Inito autem certamine terga vertit Israel Philisthaeis, etc. Orto inter Israel et gentilium populos rerum verborumque de vera religione conflictu, et hoc pro unius et veri Dei cultu, illis pro idolorum defensatione certantibus, defecit fide Israel, et proclivius ipse ad errorem gentium, quam gentes ad sequendam fidem ejus potuere converti. Cujus tamen portio non minima, caeteris licet peccantibus, ad defensanda virtutum spiritualium perstabat castra redire. Neque haec ita allegorice super antiqui Dei populi statu interpretata putes, ut non etiam tibi tropologice conveniant. Nam et ipse quoties expeditione spirituali spiritus immundos expugnare niteris, non tua videlicet virtute fretus, sed in lapide confisus illo qui de monte praecisus est sine manibus, solus diaboli regna prosternere novit, mox iidem veritatis inimici novarum tibi atrium furorem, per singula bonae operationis coepta opponunt. Cave autem ne terga mentis ferientibus peccando vertas hostibus, sed potius, juxta quod admonet apostolus Jacobus: Resiste diabolo, et fugiet a te. Verum quia scriptum est: Varius eventus est belli, et nunc hunc, nunc illum consumit gladius, si forte ad tempus cessisse et hostem vicisse contigerit, si etiam agros bonae tuae conversationis fructiferos populasse, et prudentiam, fortitudinem, justitiam ac temperantiam, quasi praecellentissimas quatuor duces cuncta virtutum turma subsequitur, se stravisse jactaverit, nec si tamen ipse castra optimi propositi, quae juxta firmam petram metatus es, deserere, sed magis humilitatis et poenitentiae remedio perditos virtutum cuneos debes nova redintegrare militia; juxta eum qui dixit: Si spiritus potestatem habentes ascenderint super te, locum tuum ne dimiseris, quia curatio cessare faciet peccata maxima. Instante igitur ab adversariis periculo certaminis, arcam ferventissimae fidei auxiliatricem offer. Sed si et illam forte nequissimi ad horam vel haeresim permiscendo, vel alio quolibet genere fraudis attaminando, subtraxerint, nec tibi supernae pietatis auxilium deficiet, quae ideo plerumque suos ad horam cadere permittit, ut, cognita propria infirmitate, cautiores postmodum in virtutibus, ac perfectiores ad praemia servet. Denique arca post modicum laeta domum regreditur, tuteturque urbis in arce bis denis permanet annis, quia per poenitentiam saepe recepta virtus animum ardentius quam ante turbinem tentationis poterat adimplet, eumque usque ad consummatum perfectae legis divinae decalogum, ac percipiendum perpetuo coelestis denarii gaudium, comitatur. Verum his morali expositione praeoccupatis, redeamus ad ordinem lectionis, et in antiquissimo litterae nemore nova spiritualis allegoriae poma quaeramus.
2.9.6
Quare percussit nos Dominus hodie coram Philisthiim? etc. Consuluerunt sibi pro adipiscenda salutis via doctiores quique tum temporis in populo Israel, quaerendo, videlicet, quare legem accipientes, legemque facere volentes, eum perficere vel implere nequiverint, quare sint percussi a Domino coram Philisthiim, id est, quare, permittente Domino, neque eos sua gratia juvante, concupierint, legentes et diligentes legem, quae dicit: Non concupisces. Inveneruntque tandem utile consilium, ut quaerentes Christi gratiam, quae in legis Scriptura patribus est saepe promissa futura, gratiam quippe Christi in lege signatam reperire, per quem eam cupere liberari, hoc est arcam testamenti in Silo intra velum tabernaculi positam reminisci, et ad promerendae salutis auxilium a populo deferri. Diximus supra qua ratione Silo legis typum teneat.
2.9.7
Misit ergo populus in Silo, etc. Misit populus in futuram fidei suae devotionem; et gratiam Dei super omnia excellentis, quam legis occasione didicerant, sibi adjutricem assumebant. Et notandum quod tempore toto quaerendi et afferendi ad se arcam quieta Israel castra mansere; perveniente autem illa, sunt ab hoste turbata, quia populus idem dominicae Incarnationis fidem, quam venturam inhianter quaerebat, venientem jam respuere, et in quibusdam suis membris etiam persequi et odisse non dubitabat.
2.9.8
Erantque duo filii Heli cum arca foederis Domini, etc. Et nomine et merito filii Heli designant quod populum Christo in carne non credere etiam sacerdotum illius temporis non parum culpa adjuvit. Ophni quippe, discalciatus, sicut et supra dictum est; Phinees, os mutum interpretatur. Quorum prior dissolutionem actuum, posterior etiam docendi inertiam signat, cum etiam perfecti quique sacerdotes, et incessu boni operis ornati, et praedicationis esse debeant voce liberi.
2.9.9
Cumque venisset arca foederis Domini in castra, etc. Nato in carne Domino, turbatus est omnis Israel, et praedicante alii ad credendum, alii ad contradicendum movebantur; et terrena prius conscientia coeli laudes insonuit.
2.9.10
Et audierunt Philisthiim vocem clamoris. Et ad gentilium usque cognitionem fama dominicae praedicationis dixit.
2.9.11
Timueruntque Philisthiim dicentes: Venit Deus in castra, etc. Timuerunt pagani, cognoscentes veri Dei adventum in mundo, ad munienda suorum spiritualia castra fidelium; et multorum falsorumque numinum cultores, simul et culturas ingemuerunt esse perdendas, seque invicem perfidi ad debellandam fidei ac veritatis aciem confortarunt.
2.9.12
Non enim fuit tanta exsultatio heri et nudiustertius. Neque in lege, neque ante legem tam prompta fuere corda credentium ad cuncta pro coelestis regni desiderio, vel patienda quae terris horrent, vel spernenda quae libent.
2.9.13
Pugnaverunt ergo Philisthiim, et caesus est Israel, etc. Pugnaverunt adversarii veritatis, sive homines, seu rectores corum, spiritus immundi, contra credentes in Christum; a quibus vel aperte saevientibus, vel occulte suadentibus, vel exempla pravitatis ingerentibus, alii vel negatione vel martyrio, caesi, alii ad deserenda instantius suae firmae fidei sunt tabernacula repulsi.
2.9.14
Et facta est plaga magna nimis, etc. Plures veniente arca quam antea ceciderunt: Quia si non venissem, inquit, et locutus eis fuissem, peccatum non haberent, nunc autem excusationem non habent de peccato suo. Possumus autem, juxta mysticam numeri interpretationem, dicere quia quatuor millia virorum ante adventum arcae perdiderit Israel, in eis qui ante Incarnationis dominicae tempus minus perfecte credendo, sperando, amando, et operando, legis jussa spernebant; allata autem arca, triginta millia peditum majori plaga perierint qui sanctae Trinitatis mysterium ex Evangelio, cum promissione denarii coelestis, accipere renuebant.
2.9.15
Et arca Dei capta est, etc. Et regnum ablatum est a Judaeis, datumque est genti facienti fructus ejus. Ordo quoque sacerdotii, qui se non recte gesserat, Domino judicante, translatus est.
2.9.16
Currens autem vir de Benjamin ex acie, etc. Currens et citam salutis suae curam gerens populus, qui pereuntibus ob perfidiam Judaeis remansit, audiens ab apostolis: Salvamini a generatione ista prava, venit ad erudiendos eos qui, evacuati a Christo, adhuc in lege gloriabantur, et quasi tabernaculum Domini in Silo absque testamenti arca servabant; utque facilius audientes ad poenitentiam provocaret, scisso prorsus omni vetusto habitu, et tota suae priscae fiducia fortitudinis pro nihilo despecta, luctuosus apparuit. Qui bene de Benjamin, id est filio dexterae, genus duxisse perhibetur, quia nimirum Ecclesia, ad comparationem Synagogae, quia superna Jerusalem, videlicet mater nostra, ad collationem praesentis, quasi dextera ad laevam praeminet. Vir igitur iste Benjamineus vel populum Ecclesiae primitivae, vel ad aliquem illius aevi doctorem, filium scilicet dexterae fidei, vel certe apostolum Paulum, qui et Benjamin de tribu descendit, qui, novissimus apostolorum cum sit, plus omnibus in praedicando laboravit, insinuat.
2.9.17
Cumque ille venisset, Heli sedebat, etc. Cum doctor Novi Testamenti, scisso litterae indumento, apparuisset in Judaea, sacerdotium vetus adhuc, quamvis lumine amisso, sedebat super cathedram Moysi; sed contra Christum, qui est via, veritas et vita. Timebat enim, quod evenit, ne forte se reprobato, Christi ad gentes gratia transiret.
2.9.18
Vir autem ille, postquam ingressus est, nuntiavit urbi, etc. Evangelizavit doctor, et poenituit auditor. Audito quippe scelere, quod in Salvatoris nece commiserant, compuncti sunt corde Judaei, et dixerunt ad Petrum et ad reliquos apostolos: Quid faciemus, viri fratres.
2.9.19
Et audivit Heli sonitum clamoris, etc. Et ad ipsas usque principum sacerdotum aures, poenitentis ad exhortationem apostolorum populi fama pervenit, nec libenter accepta est. Denique loquentibus illis ad populum, supervenerunt sacerdotes, et magistratus templi, et Sadducaei, dolentes quod docerent populum, et annuntiarent in Jesu resurrectionem ex mortuis. Nec distulerunt apostoli, quin et ipsis evangelizarent.
2.9.20
Heli autem erat nonaginta octo annorum, etc. Sacerdotium legale tunc temporis duo de perfectione, quae ad vitam duceret, minus habuerat, fidem scilicet et opera. Ideoque oculi, id est praecones, illius caligaverant sensu, et Christum in lege videre non poterant. Velamen namque erat super cor eorum, quod in Christo evacuatur.
2.9.21
Et arca Dei capta est, etc. Et crescente longe lateque apostolorum praeconio ac fide populorum poenitentium, gratia Dei Judaeis erepta est, sacerdotiumque illud legalium diu judiciorum solio gloriosum, quia retrorsum cadere, id est, post se reverti, et peccata, quae olim reliquit, repetere non timuit; fracto superbiae singularis cervice periit, et hoc juxta ostium illud, videlicet quod ait: Per me si quis introierit, salvabitur: cui figurarum mysterio juxta sedebat, sed ipsum perfidiae merito non intrabat.
2.9.22
Senex erat vir, et grandaevus, etc. Inveteratum erat id temporis sacerdotium illud, quondam opima virtute glorificum et ipsum per sacerdotum principes, seniores populi, Scribas et Pharisaeos, qui etiam legis doctores vocati sunt, opportuno tempore plebi Israel divinae legis, quae decalogo complectitur, judicia ostendebat. Sed et juxta legis tropologiam quisque nostrum arcam testamenti et in tabernaculo custodire interius, et, cum tempus exierit, contra Philisthiim pugnaturus, secum debet offerre; hoc est, ipsam fidem et conscientiam firmam semper castamque cohibere; et, cum res poposcerit, contra immundos, vel homines, vel daemones, belli spiritualis adjutricem deferre, quae habeat duos sacerdotes custodes, geminae videlicet dilectionis sollicitos sensus. Neque enim quamlibet fidem, sed eam quae per dilectionem operatur, Apostolus laude dignam ducit. Et si nobis forte pugnantibus immundi spiritus aut haeretici fidei arcam eripuerint, ac sacerdotales piosque sensus necaverint, necesse est mox vir Benjamineus, luctuoso insignis habitu, id est, animus spe supernae pietatis erectus, supplex et poenitens adveniat, nostrique nobis reatus ad mentem errata reducat, et totam nostri rectoris urbem ad luctum lacrymasque provocet, donec Deo miserante, redeat arca quae capta est, meliorque in loco perditorum sacerdos, id est, castigatior, post poenitentiae sudores, nobis sensus cautiorque donetur. Nec tempus septem mensium, quo arcam tenuere Philisthiim, a significanda poenitentiae forma discrepat. Nam et Spiritus sancti gratia, quae septiformis traditur, poenitentiam admissorum gerendam ac veniam constat esse nanciscendam; et eamdem veniam septem modis impet andam, Patrum sententia declarat. Denique expositores Psalterii, septem poenitentiae psalmos tradunt, quibus ad obtinendam remissionem peccatorum superne sit pietas imploranda. Verum sunt qui memoriam, agnitionem, doloremque culparum, non ad remedium flagitandum, sed instar Judae ad priorum scelerum augmentum convertunt. Qui quoniam inveterati inter omnes inimicos suos, turbato prae ira Dei mentis oculo, lumen quoque fidei perdidere, sedem repente judiciariae discretionis retro redituri, et mox perituri, relinquunt; et quamvis aliquandiu discrete vixisse, et bene seipsos juxta legis et Evangelii praecepta gessisse visi sunt( hoc est enim quadraginta annis Israel judicare), ingruente tamen articulo tentationis, misera morte succumbunt.
2.9.23
Nurus autem ejus, uxor Phinees, praegnans erat, etc. Synagoga filii sacerdotii legalis commissa ad regendum, semen quidem verbi a doctoribus acceperat, et vicina erat quae Domino praedicante fructum fidei, quem diu quaerebat, progigneret. Verum ipsa quoque post ruinam magistrorum incurvavit se a rectitudine vivendi, et populi quidem turbam non minimam, sed ipsa, quia vitae Auctorem occidit, morte mulctanda peperit.
2.9.24
Et vocabit puerum Ichabod, etc. Ichabod interpretatur Vae gloriae, vel Decidit gloria, quod aptissime nomen hujus temporis Judaeis congruere nemo fere est qui ambiget. Translata est autem gloria fidei de Israel ad gentes, de Synagoga ad Ecclesiam; sed in fine mundi revertetur ad Israel. De translata ad nos gaudeamus; de transferenda a nobis patriam, quae in plaustro novae conversationis reducenda, timeamus.
2.10.1
LIBER PRIMUS. CAPUT X. Tollentibus in templum Dagon arcam Dei Philisthaeis, primo ipse Dagon, deinde etiam populus ac terra digna ultione plagantur, manetque apud eos arca mensibus septem.
2.10.1
Philisthiim autem tulerunt arcam Dei, etc. Haec lectio mystice suscipiente fidei testamentum praeputio, simulacra primo humilianda, nec mora funditus evertenda, eos quoque qui post agnitam fidem retro convertuntur digna ultione plectendos, insinuat.
2.10.2
Philisthiim autem tulerunt arcam Dei, etc. Gentes susceperunt verbum Evangelii a Judaea, ubi Dominus corporaliter natus, conversatus, et passus, loca dispensationis suae mysteriis usque hodie sacra reliquit. Et asportaverunt illud fama felici in exteras usque mundi provincias, quae hactenus vitiorum flamma ferventes, carnis solvebantur illecebris. Unde bene Azotus, quae Hebraice Erdod vocatur, juxta pristinum nomen, dissolutionem vel effusionem, sive incendium significat.
2.10.3
Et intulerunt eam in templum Dagon. Et intulerunt fidem in mundum, qui in maligno positus erat, et de quo Dominus ait: Cum fortis armatus custodit atrium suum, in pace sunt omnia quae possidet; si autem fortior illo superveniens vicerit eum, universa arma ejus auferet, in quibus confidebat, et spolia ejus distribuet. Fortis erat Dagon, quando stulta gentilitatis arma suo custodiebat in atrio. Fortior est arca fidei, quae huic victrix spolia impietatis eripuit, et haec pietatis arma et spolia fecit.
2.10.4
Et statuerunt eam juxta Dagon. Et erexerunt ecclesias Christi in gentibus, manente adhuc nonnullis in locis idolorum cultura. Dagon quippe, qui interpretatur piscis tristitiae, non solum persona, sed et nomine significat eum qui, auctor nobis miseriarum ab initio existens, rex universorum quae in aquis sunt a propheta vocatur. De quo Dominus beato Job sub Leviathan specie plurima narrat. Et quem Tobias, qui interpretatur bonus Dei, se invadentem angeli ducis hortatu undis abstrahit, exenterat, assat, comedit, salit, et secum ad medicamina simul et viaticum portat. Id est, Dominus Salvator suae carnis escam appetentem diabolum divina potentia superat, insidiarum latebris eripit; et abscisa ab eo membra iniquitatis, sapientiae sale condita, ac sancti Spiritus igne decocta, in corporis sui, quod est Ecclesia, membra trajicit, perque alios aliis salutis auxilia praestat. Dum enim per eos quos diabolo ereptos salvat Dominus, et gentilitatem ab idololatriae deceptione salvabit, et Judaeos, de quibus carnem suscepit, ab errore suae perfidiae in mundi est fine salvaturus, patet profecto quid significet Tobias, cum per interanea conscisi piscis, et conjugem a daemonio, et a caecitate liberat parentem.
2.10.5
Cumque surrexissent diluculo Azoti altera die, etc. Clarescentibus per fidei praecones miraculorum signis, decidit idololatriae cultus, in eis qui ad Christum potuere converti; sed proditus licet et detectus, qui vanitas est, recuperatus est in eis qui contra veritatem arma movere perfidiae.
2.10.6
Rursumque mane die alio consurgentes, etc. Crescente paulatim signorum coelestium lumine, idololatriae confusa facie coram fidelibus Christi terrenum per omnia caducumque quidquid eatenus egere vel credidere confessi sunt.
2.10.7
Caput autem Dagon et duae plamae manuum ejus, etc. Caput omnis peccati, superbia diaboli, et opus idololatriae; quod quasi duabus palmis, impietatis professione, laudum et victimarum caeremoniis agebatur, a cognato corpore, id est, a cohaerentibus sibi turbis seductorum abscissum jam, jamque foras mittendum, Christi augescente triumpho, parebat; qui quasi caput et manus Dagon trunci in limine jacere monstrabat, cum ait: Nunc judicium est mundi, nunc princeps hujus mundi ejicietur foras.
2.10.8
Porro Dagon truncus solus, etc. Porro populus, idololatriae abjecta et eliminata professione, atque operatione daemoniaca, inter eos qui in fide processerant, quasi juxta arcam Dei, humilis submissusque remanere, quam cum diabolo foras mitti, id est, ab Ecclesiae membris anathematizari, malebat. Nec ultra status Dagon sicut antea restauratus asseritur, quia post multa licet Ecclesiae certamina cessatum, tamen a falsorum defensione deorum, et uni Deo vero est data victoria Christo.
2.10.9
Propter hanc causam non calcant sacerdotes Dagon, etc. Propter causam, qua diabolus ejiciendus foras, et in fine damnandus est, omnes qui eum perversa vel docendo vel operando sequuntur, ipso instigante, tempus ejusdem ejectionis et damnationis illius considerare et cavere detrectant. Quin antequam sui cultores ab iniquitate resipiscant, eorum sollicitus sensum quasi incessum mentis a praevidenda futura, vel sua, vel ipsorum perditione suspendit. Et hoc usque in hodiernum diem, id est, usque dum eorum quisque lucem veritatis agnoverit, quem perpetuo praesentem qui sequitur, non ambulabit in tenebris. Nec timet calcare super limen Dagon in Azoto, quia pravorum, qui terrenis ardent desideriis, simul et capitis eorum diaboli, poenam mente sedula contuetur et horret, insuper et limen suum conversus ad meliora, paschali agni sanguine aspergere, id est, introitum et exitum suum dominicae passionis mysterio munire, satagit. Dagon ergo truncati caput et pedes in limine suos ab ejusdem liminis tactu deterrent. Agni vero immaculati sanguis in limine suos se semper recolentes tutos ab hoste reddet, quia diabolus eis quos decipit considerandum finem, qui ad impia tartara ducat, et ipsorum subtrahit et suum. Dominus autem quos redemit suae passionis et resurrectionis exemplo vitam semper docet sperare post mortem.
2.10.10
Aggravata autem est manus Domini super Azotios, etc. Qui suscepta Dei arca super Dagon interitu dolent, ruinamque ejus erigunt, in posterioribus feriuntur, eorumque a muribus terra demolitur, quia qui fidei agnitione vel etiam mysteriis imbuti, aut idola sterni, aut vitia sibi non tolerant interdici, quia retro respiciunt, immunditiam vitae veteris non relinquunt, et posteriora, quae cum Apostolo oblivisci et arbitrari debuerant ut stercora, repetunt. Ex his nimirum quae eligunt puniuntur, ipsaque fit miseris causa poenae, quae delectatio erat culpae. Sed et si quid boni germinare videntur, qui oculos mentis retro tenent, et radix cogitationis ab immundis spiritibus et operationis fructus eruditur. Percussit autem Dominus non solum Azotum, ubi erat Dagon, sed et omnes fines Azoti, quia non tantum capitalium incendia criminum, in quibus apertum opus diaboli claret, sed et parva quaeque, et quae hominibus extrema vel levia forte peccata videntur, districti judicis sententia reprobans damnat. Denique omne verbum otiosum, quod locuti fuerint homines, reddent de eo rationem in die judicii.
2.10.11
Videntes autem viri Azotii hujuscemodi plagam, etc. Videntes idololatriae dilectores potentiam Christi contra deos suos, nolunt fidem ejus recipere, ne propter hanc solam cogantur omnem deorum suorum turbam abdicare. Videntes falsi Christiani propter fidem Christi interdicta sibi peccata quae amant, ipsam fidei religionem quantum valent detestantur, ne hujus occasione desideria quibus pro Deo serviunt jubeantur exstinguere. Azotii per omnia, id est, effusionis, dissolutionis, et incendiorum nomine digni sunt, qui Scripturae sacrae praecepta ideo scire nolunt, ne cognita debeant agere quae didicerint; et propter Domini sententiam, qua nescientes voluntatem suam minus vapulaturos dicit, nolunt scire quae faciant: non intelligentes multum distare inter nescire simpliciter, et noluisse scire quae scienda didiceris. Et hi ergo durum suis voluntatibus sentientes, arcam a se scientiae coelestis impudici repellunt.
2.10.12
Responderuntque Gethei: Circumducatur arca Dei Israel, etc. Et haec arcae circumductio tempori praesentis aevi congruit, ubi quisque lentorum ab alio magis dura verborum Domini quam a se desiderat impleri. Sed et barbarae nationes, quod grave satis est, si quae Christi fidem nuper exceperint, mox desideriis mollibus enervatae, aliis hanc magis dandam quam apud se diutius aestimant exercendam.
2.10.13
Illis autem circumducentibus eam, fiebat manus Domini, etc. Qui fidem transitorie nec fixa intentione percipiunt, non solum nihil commodi credendo merentur, sed et poenam de pretio salutis miseri mereantur aeternam.
2.10.14
Et computrescebant prominentes extales eorum. Et meditatio cordis eorum interior ad posteriora caeca et immunda vitae presentis relapsa, fetido cunctis fimo et cruore vitiorum plena foras apparebat; cui generi percussionis haereticorum vesaniam comparari, et ipsa Arii morte docetur; qui, fusis per posteriora visceribus, cunctis finem haeretica docendi, et haereticis digna supplicia subeundi principium, misere invenit.
2.10.15
Miserunt itaque, et congregaverunt omnes satrapas Philisthinorum, etc. Multi haec hodie credentium de gentibus factis, etsi non verbis, dicunt: Dimittite fidem, et revertatur ad filios Israel, ut tandem nobis excisis, illi secundum naturam inserantur suae olivae. Satius est enim ignorantes perire, quam cum caeteris peccatis pro fidei etiam, quam servare nequimus, praevaricatione damnari.
2.10.16
Et ascendebat ululatus uniuscujusque civitatis in coelum. Et murmur atque impatientia clamorque Sodomiticus falso fidelium insignis quibusque locis, vel personis, vel certe sensibus corporis, qui ad numerum civitatum Philisthiim quinque sunt, districtum judicem latere nunquam valet, qui tremenda sententia tempus hujusmodi praenuntians: Verumtamen, inquit, Filius hominis veniens, putas inveniet fidem in terra
2.10.17
Fuit ergo arca Domini in regione Philisthinorum septem mensibus. Septem universitatem rei cujusque, sive temporis, aut numeri, seu certe plenitudinem gratiae spiritualis exprimere solent. Mensis autem qui cremento ac decremento lunaris luminis variatur, statum Ecclesiae inter prospera et adversa laborantis, sed nunquam a Sole justitiae deficientis, insinuat. Fuit ergo, et futura est arca Dominicae fidei in gentibus universo tempore saeculi, quo gratia Spiritus sancti septiformis Ecclesiam implere, et ad lucendum infirmis quasi subjectis sibi terris illustrare dignabitur. Sed et juxta litteram praesens lectio, quae Philisthaeos arcae Domini vicinia percussos narrat, docet ne immundus quilibet sanctis appropiare praesumat; sed quicunque vel dominicum corpus accipere, vel sacratissima ejus dicta tractare voluerit, probet seipsum, et sic de pane illo edat, et de calice bibat, castigetque corpus suum, et servituti subjiciat, ne forte aliis praedicans, ipse reprobus efficiatur.
2.11.1
LIBER PRIMUS. CAPUT XI. Docti a sacerdotibus ac divinis Philisthiim, arcam Dei merita cum veneratione remittunt, quam Bethsamitae primi recipientes, victimas Deo offerunt.
2.11.1
Et vocaverunt Philisthiim sacerdotes et divinos, etc. Haec lectio typice docet fidem Evangelii, quae nunc in gentibus celebratur, ad salvandas in fine mundi reliquias Israel esse reversuram. Philisthiim plagis eruditi, interrogant sapientes quid faciant de arca Dei, quomodo remittant eam in locum suum.
2.11.2
At illi: Si remittitis, inquiunt, in locum suum arcam Dei Israel, etc. Et nos videntes vindictam impiorum, manusque nostras lavantes in sanguine peccatorum, si gratiae coelestis arcam in locum suum, id est, in proximorum corda, quae hanc aliquando habentes errando perdiderant, remittere poenitentiam suadendo disponimus, curandum summopere est, ne hoc vacui virtutibus agere quaeramus, sed juxta eum qui dixit: Et gratia ejus in me vacua non fuit, primo ipsi recta agere, et sic alios instruere festinemus. Hoc etenim modo plagas eorum qui, accepto scientiae dono, nil pro peccatis quae commisere Largitori gratiae rependere norunt, effugere poterimus. Sed et universaliter Ecclesiae providendum, ne vacua in fine saeculi gratia fidei, id est, fructum virtutum in gentibus, ultra non inveniens, ad Israel salvandum remittatur; sed quomodo venit redeat, quae per magnos doctores nobis data est, per magnos reddatur et illi.
2.11.3
Juxta numerum provinciarum Philisthiim, etc. Juxta numerum quinque sensuum corporis, quos retro respiciendo contaminastis, quorum fructus omnes fidem male tractando perdidistis, jam modo per cuncta quae videndo, audiendo, gustando, olfaciendo, vel tangendo geritis, clarissima patientiae, compunctionis, humilitatis caeterarumque virtutum Christo debita solvite.
2.11.4
Et dabitis Deo Israel gloriam, etc. Et confitemini quia Deus solus verax, omnis autem homo mendax; si forte avertat faciem suam a peccatis vestris, et omnes iniquitates vestras deleat, dumque vobis onus levissimum pius miserator imponat.
2.11.5
Nunc ergo arripite et facite plaustrum novum unum, etc. Nunc, inquiunt, festinate, et vel vestris, vel fraternis in cordibus, exuentes veterem hominem cum actibus ejus, induite novum, qui secundum Deum creatus est in justitia et sanctitate, et veritate; et hoc in unitate catholicae pacis, in qua tantum ad salvandum prodest quidquid boni agere potest, nobilesque gemina, id est, Dei et proximi, dilectione doctores, a peccati jugo liberos, spiritualium fidelium filiorum prole gaudentes, sive praedicandae fidei, seu portandae fraternae necessitatis oneri, subjicite. Parvulos autem quosque et lactantes adhuc in Christo, donec in virum perfectum proficiant, intra stratus sui modulum educandas cohibete.
2.11.6
Tolletisque arcam Domini, et ponetis in plaustro, etc. Secretiora quaeque coelestium arcanorum, imbutis novo Christi mandato cordibus, imponite, nec non et vestrae correctionis exemplo simul omnibus intuenda et sequenda conjungite, taliterque Ecclesiam ornatam, id est, et fidei mysteriis, et exemplis onustam virtutum, ad quaerendas reliquias Israeliticae plebis emittite, neque unquam ab intuendis ejus gressibus vestrae mentis oculos avertite.
2.11.7
Fecerunt ergo illi hoc modo, et tollentes duas vaccas, etc. Fecerunt Philisthiim de arca secundum consulta sacerdotum suorum et divinorum. Fecerunt et facturi sunt de Ecclesia fideles ejus dispensatores juxta praesagia, vel futura praecedentium sacerdotum et prophetarum; faciamus et nos de correctione vel nostra, vel proximi, videlicet Ecclesiae membrorum juxta imperium magistrorum spiritualium. Neque absurdum putet quispiam quod acta divinorum et sacerdotum infidelium super Ecclesiae prophetis et doctoribus interpretantes, spirituali mysterio redundare dixerimus; sed agnito potius allegoricae locutionis usu, videat qui legit ea quoque quae non modo infideles, sed et aperta fronte Deo contraria molientes egerunt, ab egregiis expositoribus ad saluberrimae pietatis obsequium typice relata. Nec minus sacrum vel mystica pietate plenum, quod Dominum persecutor impius in passione, purpurea vel alba veste induit, spinis coronavit, aceto potavit, cruce suspendit, regem Latine, Graece et Hebraice scripsit, quam quod hunc in nativitate pia et inviolata genitrix pannis involvit, in praesepio reclinavit, pastores laudaverunt, magi adoraverunt; quod occisum discipuli electi aromatibus conditum, linteaminibus involutum, petrino in sepulcro positum, lapide magno clauserunt, et ne dubites ab hominibus qualibuscunque, tuae tamen naturae consortibus, utilia discere. Audi quid Salomon dicat: Vade ad formicam, o piger, et considera vias ejus, et disce sapientiam.
2.11.8
Ibant autem in directum vaccae, etc. Ibant in directum doctores per Christum, quae ducit ad regnum coelorum. Via quippe Bethsames, id est, domus solis, ipsa est quae dicit: Ego sum via, veritas et vita. Et alibi: Ego sum lux mundi; qui sequitur me, non ambulat in tenebris, sed habebit lumen vitae.
2.11.9
In itinere uno gradiebantur pergentes et mugientes, etc. Uno eodemque fidei et veritatis calle gradiebantur gementes quidem, quasi homines, separari se ab his quos diligant; libentius tamen eos, ubi necessitas ingruerit, quam justitiae viam deserentes ardentius ad victimam passionis pro arca Domini properantes, quam fletu filiorum arcam deponere consentientes. Vis probari quae dicimus? Morante Paulo in Caesarea, superveniens a Judaea propheta, protestatus est eum alligandum Judaeis in Jerusalem, et tradendum in manus gentium. Ecce portatrix arcae dominicae victimanda vacca prophetatur; et quidquid ad haec vituli, siccisne oculis abscessum mortemque parentis exspectant, nobilior caeteris vitulus, et inter quatuor magna animalia hoc nomine insignis, quid egerint narret. Quod cum audissemus, inquit, rogabamus nos, et qui loci illius erant, ne ascenderet in Jerosolymam; sed quia non amore vel lacrymis filiorum ad dexteram, non ad sinistram deflecti poterat matris instantia, vide quid abitura plorantibus dicat: Quid facitis, flentes, et turbantes cor meum? Ego enim non solum alligari, sed et mori in Jerusalem paratus sum propter nomen Domini Jesu. Verum qui planctus infirmorum, quasi reclusorum domi vitulorum, quem de carnali spiritualium parentum amissione concipiunt, paulatim dum et ipsi profecerint, cessat. Dicit idem Lucas: Et cum ei suadere non possemus, quievimus dicentes: Domini voluntas fiat.
2.11.10
Porro Bethsamitae metebant triticum in valle, etc. Porro cives aeternae lucis, fructus virtutum maturos, quos humili corde protulerunt, in gaudia patriae coelestis condere desiderabant; et elevatis cordis oculis, ubicunque terrarum vidissent coelestia, gavisi sunt.
2.11.11
Et plaustrum venit in agrum Josue Bethsamitae, etc. Et Ecclesia ubicunque pectora Jesu Christo, Domino videlicet claritatis aeternae, et perpetuae lucis inventori, fructum ferentia viderit, statim ibi, quasi requie post laborem quaerendi reperta, mansionem facere parat; talis semper Ecclesiae profectus, talis ejus erat in nationes adventus, talis erit et reditus ad Israel.
2.11.12
Erat autem ibi lapis magnus, etc. Erat in agro Ecclesiae lapis ille singulariter magnus, qui praecisus de monte sine manibus crevit in montem magnum, et implevit universam terram. Et de quo Psalmista: Lapidem, inquit, reprobaverunt, aedificantes, hic factus est in caput anguli; videlicet, ut faceret utraque unum. Et conciderunt persecutores Ecclesiae compagem, quae, ad exemplum Dominicae crucis erecta, firmissimo novae gratiae statu gaudebat. Insuper et magistros, atque eos qui infirmorum onera ferre sufficerent, martyrii flamma consumptos, gratissimam Domino victimam, tametsi nescientes, mactaverunt. Ligna quippe plaustri novi, quod arcam Domini portarat, concisa sunt, quando, facta persecutione in Ecclesia Jerosolymorum, omnes dispersi sunt per regiones Samariae et Judaeae, praeter apostolos. Vaccae super ea holocaustum Domino factae, quando, cunctis intimi amoris ardore compunctis, et in luctum lacrymasque solutis, Stephanus lapidatus, et Jacobus frater Joannis est gladio caesus; innumeraque hujusmodi, relegens historiam ecclesiasticam, et infinita martyrum gesta, reperies. Quibus cunctis immanior temporibus Antichristi concisio plaustri hujus, hoc est Ecclesiae perturbatio, non dubitatur esse ventura. Neque aliquid vetat duas has vaccas, quae arcam Domini referentes Israelitis holocaustum sunt Domino datae, super Enoch et Elia interpretari, qui tunc Judaeis fidei gratiam aperturi, nec mora ab Antichristo mortem creduntur esse suscepturi. Nec mireris bene acta Bethsamitarum a nobis in contrarium interpretata, quia moris est Scripturae sanctae, et per bona malum, et bona per malum aliquando figurare. Denique quam plura in lege victimarum genera, quae, praecipiente Domino, devota mente sunt oblata, mortem Salvatoris, quam ab impiis suscepit, typice praedicunt.
2.11.13
Levitae autem deposuerunt arcam Dei, etc. Ministri verbi suscipientes fidem, et exempla vitae sanctorum ab his qui in Christo praecesserunt, non haec in vili aliquo terrenoque et imo pectore, verum in his quae in Christo firma videre, posuerunt. Potest lapis ille magnus ad populum, qui in lege gloriatur( lex enim in lapide scripta est), non inconvenienter referri; et arcam super lapidem positam intelligi, cum legis aemulator populus fidem gratiae susceperit.
2.11.14
Viri autem Bethsamitae obtulerunt holocausta, etc. Quicunque sunt Christi Jesu, carnem suam crucifixerunt cum vitiis et concupiscentiis. Et alibi: Obsecro, inquit, vos, fratres, per misericordiam Dei, ut exhibeatis corpora vestra hostiam viventem, sanctam, Deo placentem.
2.11.15
Et quinque satrapae Philisthinorum viderunt, etc. Praecedentes quique in Christo, tandiu succedentium sibi in illo fidem et acta quasi specula contemplantur, donec et ipsos firmatos in fide et bene proficientes agnoverint; et sic, de illorum salute securiores effecti, ad suae curandae conversationis habitacula recurrunt. Potest et de hypocritis intelligi, qui cum ad tempus viam vitae videantur imitari, portas tamen Bethsamis, id est, Solis justitiae, propter instabilitatem sinistrae mentis, non merentur ingredi.
2.11.16
Hi sunt autem ani aurei, etc. Omnes pro delicto Domino, parvi et magni, fortes et infirmi, vasa aurea exsolvere, id est, splendida compunctionis et humilitatis, mansuetudinis et castitatis, caeterorumque spiritualium fructuum munera reddere opus habent. Quis enim mundus a sordibus? nec si unius diei, etiam sit vita ejus in terra. Et si dixerimus quia peccatum non habemus, ipsi nos seducimus. Quis enim gloriabitur castum se habere cor, qui non in aliquo de quinque sensibus notissimis a veritatis calle devians retro rexpexerit; aut non aliquando cogitatio vel bona ejus actio sit insidiatoris antiqui dente derosa, ut pro his merito poenitentiae debeat flagitare remedia, et de vitiorum quae fecit, vel tentamentorum memoria quae pertulit, necesse habeat acrius exercendis insistere virtutibus? Hoc est enim pro anis et muribus, corruptoribus atque corruptis, in quibus errans punitus est, aureos quinque Domino reddere correctum. Et pulchre cujusque provinciae metropolis, cum adjacentibus sibi urbibus et villis, unum murem et anum reddidisse dicitur aureum, quia tunc rite pro peccato debita solvimus, quando divites, inopes, docti et indocti, quos distantia muratae urbis, et villae muro destitutae, significat omnes in Christo unum facti, unam eamdemque Domini voluntatem videre, eumdem Christi bonum odorem percipere, pariter gustare quam suavis est Dominus, et una eademque verba ejus audire et facere, satagimus. At qui converti et poenitentiae debita pro peccato reddere contemnunt, nec ipsi manum districti Judicis evadent, sed in interiores tenebras detrusi, non exient inde donec reddant etiam novissimum quadrantem. De quibus supra sapientes Philisthiim meliora suggerentes, aiebant: Quare gravatis corda vestra, sicut aggravavit Aegyptus et Pharao cor suum? Nonne, postquam percussus est, tunc dimisit eos, et abierunt? Quod est aperte de reprobis dicere: Nonne postquam aeternae mortis excepere sententiam, tunc primo peccare et bonos laedere desierunt?
2.11.17
Et usque ad Abel lapidem magnum, etc. Etiam fortes quique in fide, et qui ad sustentandam regendamque nutantis Ecclesiae devotionem sufficiant, et ipsi fragilitatis suae conscii dicunt: In multis enim offendimus omnes. Imo ipse summus lapis angularis, qui peccatum non fecit, nec inventus est dolus in ore ejus, pro nobis humana passus, loquitur: Quae non rapui, nunc exsolvebam. Quem et in hoc aptissime lapis ille magnus, super quem posita est arca Dei, significat, quod confinium erat Israel et Philisthiim. Confinium quippe ostenditur, a quo et illi quasi sua tributa exigunt, et super quem isti quasi suum, arcam Domini ponunt. Ipse enim singulari pietate suae virtutis onus Ecclesiae portat, qui est pax nostra, et fecit utraque unum.
2.11.18
Quae erat usque in illa die in agro Josuae Bethsamitis. Idem Josuae, qui supra Jesus est, et eumdem Dominum signat. Utrumque enim nomen Salvator interpretatur.
2.11.19
Percussit autem de viris Bethsamitibus, etc. Non sacerdotes et Levitas, quorum officii erat arcam portare; sed vulgus ignobile, cui nec videndi eam fas erat, percussit. Quod ne pateretur, in Exodo populus a longe stabat et orabat, solusque Moyses ascendit ad Dominum. Soli namque scientia et actione perfecti, coelestium contemplationi in hac vita mentem intendere norunt. At si qui minus perfectus adhuc in humanis divina tractare praesumpserit, cavendum ne vel haeresi, vel desperatione, vel alio quolibet discrimine reverberetur ejus inconsulta temeritas. Sed melius fortasse haec percussio plebis, quae arcam Domini vidisset, in bono accipietur; quia quanto quisque amplius divinae secreta majestatis aspicere coeperit, tanto mox, de se humilia sentiens, a tota sua trepidus virtutum fiducia deficit. Qua se plaga saluberrima percussum tremebat qui dixit: Loquar ad Dominum meum, cum sim pulvis et cinis. Nec non et Psalmista, cum ait: Oculi mei defecerunt in salutari tuo. Quod est dicere: quo altius sacratissima tui salutaris, id est, Jesu, arcana conspicio, eo mea citius, etiam quae fortia rebar acta, vitali vulnere percussus despicio. Hac se plaga non modo percussum, sed et mortuum gratulatur, qui dixit: Ego enim per legem legi mortuus sum, ut Deo vivam: Christo crucifixus sum cruci. Cui etiam sensui quinquagenarius, vel septuagenarius, percussorum numerus, qui ad requietionem et spiritus sancti gratiam significandam principaliter respicit, astipulatur. Nam et septimam diem, et septimum ac quinquagesimum annum, lex sacravit in requie. Sed et Spiritus sanctus, cujus septiformem gratiam Isaias scribit, quinquagesima dominicae resurrectionis die primitivam descendit in Ecclesiam. Cum enim nunc annos aeternos in mente habendo negant consolari animam suam, solaque Dei memoria delectari exercitantur, et deficit paulisper spiritus eorum, ipsi tunc, Spiritu Dei sublimati, perennem tendunt ad requiem. Utrique autem sensui concinit apte quod sequitur:
2.11.20
Luxitque populus, quod percussisset Dominus, etc. Quia et infirmantia vel nutantia sua membra, ut ad statum pristinum reformet, flendo laborat Ecclesia; et bene proficientium aeque membrorum suorum, quae concupisse et defecisse videt in atrio Domini, studiis accensa, dulces salutiferae compunctionis lacrymas fundit, dicitque vulnerata charitate: Ego sum, et anima mea liquefacta est, ut locutus est; et caetera talia, quibus innumera Scripturarum loca, et totus quadragesimi primi psalmi refertus est textus.
2.11.21
Et dixerunt viri Bethsamitae: Quis potest stare? etc. Viri domus solis, id est, supernae patriae cives, in terra peregrinantes; et si parum aliquid, et hoc raptum, de aeterna, quam sitiunt, luce degustant, continuo se quam nihil de suo sint intelligunt, meritoque paventes dicunt: Quia non justificabitur in conspectu tuo omnis vivens. Quia et si quis judicio hominum stare videtur, jam tamen in conspectu divinae Majestatis jacere comprobatur; modestoque ac benigno consilio, post sublimem illum sibi soli Deoque cognitum dilectionis ardorem, proximis quoque minoribus, quae capere ipsi sufficiant, munera scientiae spiritualis impertiunt. Juxta quod magnus ille civis Bethsamita dicebat: Sive enim mente excidimus Deo, sive sobrii sumus, vobis. Et hoc est quod sequitur, dicentibus de arca Domini Bethsamitis:
2.11.22
Et ad quem ascendet a nobis? etc. Cariathiarim quippe quae civitas silvarum dicitur, magnam vitae perfectionem, sed minorem nimirum quam Bethsames, id est, domus solis, significat. Haec namque contemplationis sublimitatem, quia beati mundo corde Deum videbunt; illa communionem monstrat activae conversationis, qua suos quoque ferentia fructus exsultabunt omnia ligna silvarum ante faciem Domini, quoniam venit, et mansionem apud ea facit. Et de Bethsamis arca Cariathiarim mittitur, quia divina gratia nunc magnorum corda, ut summa per fidem contemplentur, inflammat, nunc humilium pectora inchoantium, ut multifaria bonorum operum quasi poma gignant, adjuvat.
2.12.1
LIBER PRIMUS. CAPUT XII. Bethsamitis ex parte percussis, eo quod minus digni arcam videre praesumpserint, Cariatharitae suscipiunt et viginti annis custodiunt. Deinde admonente Samuel, Israel idolis relictis Domino servit, offerente eodem holocaustum. Philisthiim Domino intonante terrentur et fugiunt. Samuel Israel judicat, et in Ramatha Domino altare aedificat.
2.12.1
Venerunt ergo viri Cariathiarim, etc. Venerunt fortes Ecclesiae, multiformi spiritualium actionum germine fecundi, et susceptam a celsis fidei contemplatoribus divinae voluntatis cognitionem ad se suosque perduxerunt, collocaruntque hanc in alto corde illorum qui habitantis in se Spiritus sancti gratia, templum Dei esse meruerunt, quibus dedit potestatem filios Dei fieri, credentibus in nomine ejus, quos voluntarie genuit verbo veritatis. Aminadab quippe, qui pater meus spontaneus dicitur, eum nimirum qui, cum sit Dominus coeli et terrae, nobis gratia Pater factus est, designat. Gabaa, quod interpretatur collis, et intelligendus est aliquis locus eximius in Cariathiarim, vel certe arx ejusdem fuisse civitatis, altitudinem perfectae actionis insinuat. In quo nimirum colle infertur arca Domini, cum divina voluntas ostenditur, hi sunt praeordinati ad vitam aeternam. Cujus ostensionem divinae scientiae, quia nemo potest nisi humilis adipisci, recte accepturis arcam Cariathiaritis Bethsamitae dicebant: Reduxerunt Philisthiim arcam Domini; descendite, et ducite eam ad vos. Quod est aperte Judaeos in fine mundi credentes proximis ad fidem vocandis dicere: Reduxere nobis scientiam gratiae gentes, quae diu, nobis incredulis, ejus sunt dono potitae. Descendite de longo superbiae fastu, et humile jugum fidei humiles corde suscipite. Quod etiam, sicut caetera lectionis hujusce series, quotidiano nostro statui et variantibus diversorum meritis potest aptissime congruere.
2.12.2
Eleazarum autem filium ejus sanctificaverunt, etc. Sanctos quosque ac doctos, et filiorum Dei nomine elegere doctores, qui Ecclesiae statum custodirent. Eleazar namque, qui Dei adjutor dicitur, illorum figuraliter coetum exprimit, qui dicere cum apostolo possunt: Dei enim sumus adjutores. Et alibi: Ego plantavi, Apollo rigavit, Deus autem incrementum dedit
2.12.3
Et factum est, ex qua die mansit arca in Cariathiarim, etc. Et hic activae et contemplativae perfectionis intuere distantiam. Ecce enim arca Domini, quae vix una die qua venerat in agro Josue Bethsamitis perseverare potuit; et non solum Gabaa, id est, arcem Bethsames ascendere, sed ne ipsas quidem ejus valebat plane portas intrare. Perveniens autem in Cariathiarim, et collem illius illata, vicesimum usque ibidem, multiplicatis virtutum diebus, permansit ad annum, quia coelestis vitae contemplatio, degentibus in carne sanctis, vix ad momentum potest delibari. Corpus enim, quod corrumpitur, aggravat animam, et deprimit terrena inhabitatio sensum multa cogitantem. Vita autem activa multo prolixiore et temporum spatio, et cooperantium consortio fratrum valet indefessa celebrari, adeo ut legis in ea decalogus, per Evangelii gratiam geminatus, vel certo corpore et mente consummatus, quasi vicesimus jam manentis secum arcae annus proficientibus bonorum meritis probetur impleri.
2.12.4
Et requievit omnis domus Israel post Dominum. Extremam conversae in fine Judaeae felicitatem typice designat, ad quam tota praemissa lectio specialiter, tametsi ad omnem ecclesiam potest generaliter referri. Ubi etiam juxta litteram quidam putant, quia vicenario annorum numero, quo, manente in Cariathiarim arca, requievit omnis domus Israel post Dominum, et modus et status temporis quo Samuel Israeli praefuerit ostendatur. Neque enim ut, quidam chronographi frustra turbantur viginti anni, quibus ibidem arca mansit, usque ad octavum regni, David annum, quando ab ipso Jerosolymam translata est, pertingere putandi sunt. Legimus namque inferius, in principio regni Saul eam fuisse in Gabaa Benjamin, dicente Scriptura: Et ait Saul ad Achiam: Applica arcam Dei. Erat enim ibi arca Dei in die illa cum filiis Israel Ideoque intelligere debemus, tacente licet Scriptura, reductam eam post haec de Gabaa Benjamin, in Gabaa, id est, collem Cariathiarim, unde regnante David in Jerusalem transferretur. Non autem absque significatione mysterii credas arcam Domini sic varia per loca mutatam, ut nunc Dominum solis adeat, nunc civitatem silvarum subeat, nunc adjutrix inter castra pareat, nunc civitatem silvarum repetat, et dimissa Silo repulit tabernaculum Silo, ad ultimum montem Sion, quem dilexit, ascendit; sed et inde castra duci et reduci non omittat. Denique Urias cum David loquens, tempore belli Ammonitici, sub pellibus eam fuisse designavit. Et haec usque ad tempora dedicationis domus Dei, qua perpetuam in sancta sanctorum sedem mansionis accepit. Nequaquam haec frustra, sed in Ecclesiae typum gesta cognosce, quae in multimoda, sed pacatissima, suorum diversitate membrorum nunc theoreticae vitae dulcissima luce fruitur, gustando et videndo quoniam suavis est Dominus, nunc activae devotionis condensa, minore quidam mentis ardore vel lumine lactata, sed non minore bonae operationis fruge fecunda subintrat; nunc contra adversantis mundi pericula spiritualem virtutum militiam armat; nec inter resistendum adversariis suae fructiferae conversationis apta deserit, sedulaque praecavet, ne, post agnita spiritualis vitae mysteria litteralem legis observantiam quasi tabernaculum Silo, praepostera electione requirat; nunc in his qui jam de corpore egressi, saeculi variantis evasere labores, visionem aeternae pacis ascendit. Nec per eos tamen ipsos in coeli jam sede regnantes, pro peregrinantibus in terra suis aeque membris, et adhuc contra hostem dimicantibus, orando certare desistit, donec resurrectionis coruscante gloria, quae felix ejus est dedicatio, in coelestia sancta sanctorum perpetuo mortis triumphatrix evehatur.
2.12.5
Si in toto corde vestro revertimini ad Dominum, etc. Hic figuraliter ostenditur, quomodo Dominus in Judaea docens, et miracula faciens, patiens et resurgens, ascendens in coelum et Spiritus sancti gratiam mittens, non solum Judaeos, sed et gentes misericordiae suae fecerit participes. Samuel itaque, suscepto post mortem Heli sacerdotio, universam domum Israel alloquitur ut auferant deos alienos de medio sui.
2.12.6
Et praeparate corda vestra Domino, etc. Dominus, novi sacerdotii auctor, quod est secundum ordinem Melchisedech, apparens in carne, universam domum Israel, id est, Deum videre desiderantium Ecclesiam, docet auferre a se traditiones Pharisaeorum; et non solum opera, quod et lex docuit, sed ipsa etiam corda ad serviendum Domino soli praeparare, dicens: Audistis, quia dictum est antiquis: Ego autem dico vobis Sic enim eos a cunctis hostibus in vita ventura posse liberari.
2.12.7
Abstulerunt ergo filii Israel Baalim et Astaroth, etc. Idola haec Sidoniorum sunt; quorum Baalim superiores, sive ascendentes, Astaroth facturam exploratorum significant. Quicunque ergo filiorum Israel ad praedicationem Salvatoris vero Deo Patri servierunt, omnes profanas cogitationes, quae, de infimis in cor ascendentes, et non desuper a Patre luminum, inter data optima et dona perfecta descendentes, superiores bonis esse cupiebant, ejecerunt; omnem de suo pectore spirituum immundorum machinam, qui circumeuntes caulas fidelium quaerunt quem devorent, abstulerunt.
2.12.8
Dixit autem Samuel: Congregate universum Israel in Masphat, etc. Dixit apostolis Salvator, ut praedicando verbum Evangelii, universum Israel spiritualem in Masphat, id est, speculam, novae videlicet veritatis et vitae, congregarent. A qua congregatione universitatis, Ecclesia catholica Graece nomen accepit. In cujus unitate positos quosque ipse Patri Salvator orando commendat, qui ante passionem suam per apostolos orans ait: Non pro his autem rogo tantum, sed et pro eis qui per verbum eorum credituri sunt in me, ut omnes unum sint. Et modo quod idem faciat, Apostolus docet, dicens: Qui est in dextera Dei, qui etiam interpellat pro nobis.
2.12.9
Et convenerunt in Masphat, hauseruntque aquam, etc. Quod haurientes aquam inter preces et jejunia libaverunt Domino, indicium simul et exsecutio piae devotionis est. Convenerunt autem, praedicante Domino, ad audiendum verbum populi, hauseruntque compuncti de imo pectore fontem lacrymarum, quem effunderent quasi gratissimum Deo libamen, per oculorum vascula proferendo; abstinueruntque a cunctis mundi illecebris in illa gratiae coelestis illuminatione, confitentes peccata praeterita, et Christi misericordiam flagitantes.
2.12.10
Judicavitque Samuel filios Israel in Masphat. Coeli non sunt mundi in conspectu ejus, et in electis suis reperit pravitatem. Et illi ergo qui terrena transcendentes omnia, in specula supernorum, quam significat Masphat, ad Christum convenerunt, qui filiorum Israel, id est, viri videntes Deum, vocabulo praeeminent, habent adhuc plura, unde quasi homines a districto judice castigentur. Unde est illud Isaiae: Et judicabit in justitia pauperes. Haud dubium quin ipsos quibus loquitur: Beati pauperes, quia vestrum est regnum Dei; eosdem namque judicans dicit: Adhuc et vos sine intellectu estis.
2.12.11
Et audierunt Philisthiim, quod congregati essent filii Israel in Masphat, etc. Audierunt hostes veritatis quod, praedicante Domino Evangelium regni, omnis eum populus libenter audisset; et ascenderunt immundi spiritus, principes videlicet impiorum[ unde et ab Apostolo rectores tenebrarum vocantur] contra Ecclesiae statum, imo contra unumquemque fidelium nefandis insidiis appetendum. De qua illorum pessima ascensione supra, nomen Baalim exponentes, tractavimus.
2.12.12
Quod cum audissent filii Israel, timuerunt, etc. Timentes discipuli Christi a facie persequentium Judaeorum, vigilaverunt, jubente illo, et oraverunt ne intrarent in tentationem; dixeruntque subito tentationum turbine perculsi: Domine, salva nos, perimus. Qui etiam post ejus ascensionem frequentius in pressuris orasse memorantur. Quod ipsum nobis quoque tentatis, ut a timore inimici eruatur anima nostra, saluberrimum praesidium praestat.
2.12.13
Tulit autem Samuel agnum lactantem unum, etc. Tulit Dominus innocentem, quem pro salute mundi unicum induerat hominem, et obtulit illum in altari crucis holocaustum integrum Patri. Et bene holocaustum, id est, totum incensum, bene integrum obtulisse perhibetur, qui sine iniquitate conceptus, natus, et in carne moratus, totum quidquid per hominem gessit, igne Deo Spiritus sancti dignum reddidit. Et oravit Dominus Patrem pro fidelibus suis, ut non deficeret fides eorum. Oravit et pro persequentibus se, ut ignosceretur eis tantae noxa perfidiae, quam nescientes incurrerunt. Et exaudivit eum Pater, hos in fide, quam pene amiserant, confortando; illos ad fidem, quam penitus nescierant, vocando.
2.12.14
Factum est ergo, cum Samuel offerret holocaustum, etc. Factum est cum Dominus semetipsum offerret hostiam Deo in odorem suavitatis, persecutores ejus et in cruce positum eum blasphemare, vel deridere, et sepulto eidem viam resurrectionis obstruere moliri, ut, ipso quasi aeterna morte damnato, omnem fidelibus ejus spem salutis eriperent. Verum, terra mota, fissis cautibus, monumentis apertis, exsurgentibus mortuis, caeterisque coelestibus ad ejus crucem vel sepulturam clarescentibus signis exterriti sunt hostes, et in diversa fugati. Denique ad monumentum perterriti sunt custodes, et sancti sunt velut mortui. Et omnis turba eorum qui simul aderant ad spectaculum crucis, et videbant quae fiebant, percutientes pectora sua, revertebantur. Necnon et in die Pentecostes, intonante desuper Domino, et per apostolos quoque, suas videlicet nubes, coelestia dicta resonante, deturbati fidei hostes, et caesi dictis eorum impoenitendo, negando sunt alii contriti.
2.12.15
Egressique viri Israel de Masphat, persecuti sunt Philisthaeos, etc. Egressi apostoli de Masphat, id est, specula quietae suae conversationis, persecuti sunt impios arguendo; et percusserunt eos a prisca, hoc est impietatis vita, paulatim gladio verbi removendo, donec ad societatem Ecclesiae, quae super Christum fundata est, perducerent. Bethcar namque, quae interpretatur domus agni, sive domus agnitionis, illum nimirum significat, qui, innocenter mortuus ex humanitate, paterna potenter arcana revelat ex divinitate. Super quam sibi domum divinae agnitionis locum dilectae mansionis invenit, qui ait: Domine, ad quem ibimus? verba vitae aeternae habes. Quam intrare desiderabat, qui humiliter pulsando rogabat: Domine, ostende nobis Patrem, et sufficit nobis. Didicerant enim ab ipso quia nemo novit Filium, nisi Pater: neque Patrem quis novit, nisi Filius, et cui voluerit Filius revelare. Et ideo recte domus agnitionis appellatur, per quem solum et ipse revelatur et Pater.
2.12.16
Tulit autem Samuel lapidem unum, etc. Et supra quidem lapidem adjutorii, qui Hebraice dicitur Abenezer, legimus; sed ibi praeoccupando posuit historicus, hic autem et tempus et causam impositi nominis exprimit; qui Mediatoris typo praeclarus, bene lapis unus vocatur, quia unus Dominus Jesus Christus, qui justificat circumcisionem ex fide, et praeputium per fidem; bene inter Masphat et Sen ponitur, hoc est inter locum quo dominicae crucis erectum altare et ille singularis est agnus oblatus qui tollit peccata mundi, et inter eum quo diffusa per orbem terrae potuit verbi Dominici victoria pertingere, qui et ipse locus pulcherrime super Bethcar, id est, domum agni vel agnitionis, jacet, quia eadem ipsa tota terrarum orbe Christi fulget Ecclesia. Nec frustra locus idem Sen, id est, nominatus dicitur, quia populus gentium, qui a finibus terrae clamat ad Dominum, et ipse cum Israel audit: Gaudete, quia nomina vestra scripta sunt in coelis. De quibus et alibi dicit: Et proprias oves vocat nominatim. Tulit igitur Dominus lapidem pretiosum, angularem, electum, hoc est semetipsum; et posuit inter Judaeorum et gentium populum, qui potenti sui Spiritus auxilio utrumque congregaret in unum, et de cunctis adversitatibus mirabiliter ereptum usque ad contemplandam suae divinae majestatis gloriam sustolleret; cujus nimirum visioni, qua nihil est melius( neque enim quotquot hanc intueri meruerimus, aliquid ultra majus quaerimus), quia maximo bono laetabimur, bene valde dicitur: Quia hucusque auxiliatus est nobis Dominus. Unde et in Evangelio Dominus, quasi pro summo et incomparabili bono fidelium populo promittit, dicens: Qui autem diligit me, diligitur a Patre meo, et ego diligam eum, et manifestabo ei meipsum.
2.12.17
Et humiliati sunt Philisthiim, etc. Provenientibus ad lapidem illum auxiliatorem, cui Psalmista juxta Hebraicam duntaxat veritatem decantat: Esto mihi in lapidem fortissimum, et in domum munitam, ut salves me, quia petra mea et munitio mea tu es, humiliabuntur hostes nostri, neque apponent ultra virtutum nostrarum incursare terminos, cum, nobis apud Dominum glorificatis, se viderint esse devictos. Nam in hoc nobis saeculo laborantibus, nunquam tentationum bella deerunt.
2.12.18
Fucta est itaque manus Domini super Philisthiim, etc. Facta est gratia Christi ad conterendos hostes Ecclesiae primitivae cunctis quibus lux Evangelii viguit in Judaea, nec adhuc discredendo et persequendo repulsa est. Et redditae sunt animae quas deceperant immundi vel doctores vel spiritus, reductaeque ad Ecclesiae societatem, ab his quae a bonis operibus steriles permansere, usque ad eas quae non solum sibimet infructuose durare, sed et frugiferas quasque male premere satagebant. Accaron namque in sterilitatem, Geth vertitur in torcular. Et quidem de sterilitate patet intellectus, quia omnis arbor quae non facit fructum bonum excidetur, et in ignem mittetur. Torcular vero, quod et persecutores bonorum significet, et Psalmi pro torcularibus inscripti, et ipsa torcularium actio demonstrat. Sunt namque ligna radice excisa, fronde et cortice nudata, atque omni prorsus spe fructificandi privata, ad solam uvarum sive olivarum conclusionem pressionemque compacta. Quarum dum, pondere pressa, comminutis gigartis, follibusque vacuatis, musta laetissima ac pinguissima olei fluenta manaverint, fructus quidem pretiosi liquoris apothecis inditur, at resides testae foras mittuntur. Ipsa vero torcularia fructu ut ante vacua, solum quando torquendum quid coeperint, inhianter exspectant, donec et ipsa post longam pressurae consuetudinem vetustate contrita, flammis exurenda tradantur. Sic nimirum, sic Ecclesiae tortores non solum virore fidei, foliis confessionis et operationis bonae fructibus carent; sed et fructuosas misericordiae et dilectionis, caeterarumque virtutum, studiis animas usque ad carnis absolutionem fatigare non cessant. Non enim post haec habent amplius quod faciant, cum et pulvis reversus fuerit in terram suam, unde erat, et spiritus redierit ad Deum, qui dedit eum, et ipsi bonis semper adversarii, perpetuos tempore debito gehennae trudentur in ignes. Verum quia de talibus nonnulli salutem quam in protoplasto perdidere, Christo miserante, recipiunt, recte dicuntur Israel suae civitates ab Accaron usque Geth, id est, a sterilitate usque ad torcular, esse redditae. Accaronita quippe Sergius Paulus proconsul, Accaronita erat Dionysius Areopagita. Getheus vero juvenis ille minarum et caedis aspirans in discipulos Christi. Denique nobilissimum illum botrum gradu, nomine et passione coronatum, in primitias Ecclesiae Christo offerendum, lapidum pressura comminuendo, sarcina carnis exuerat. Sed dum illi de gentilitate ad fidem, iste de persecutore etiam ad apostolatus gratiam pervenit, profecto sterilitas et torcular urbes, quando ab hoste captae sunt, ab Ecclesia recepta.
2.12.19
Eratque pax inter Israel et Amorrhaeum. Erat post ascensionem Domini, confirmatis fide Ecclesiis, pax nostra, quae fecit utraque unum, inter eos qui de Judaeis et eos qui credidere de gentibus. Erit et in te, cum verus Israelita, id est sine dolo vivis, pax cum hoste quondam amaro, quod interpretatur Amorrhaeus, cum devicta in te vitia cuncta virtutibus favere docueris, et membra quae fuerant arma iniquitatis peccato, feceris arma justitiae Deo. Nam et in tua mente quandiu veri Samuelis gratia vivit et regnat, tametsi peccato ad integrum carere quasi homo non possis, quidquid sordidae tibi cogitationes, virtutum spiritualium quasi insidiatrices, Philisthiim manus abstulerint, quotidiano ejus juvamine recipies, et in terminos bonorum operum tuorum etiam ipse liberabis de manu Philisthinorum, quia patientia pauperum non peribit in aeternum. Et quamvis media in acie invulnerabilis esse non possis, cursu tamen consummato, vitae corona donaberis.
2.12.20
Judicabat quoque Samuel Israelem, etc. Judicat Dominus Ecclesiam omni tempore, quo hanc in terris peregrinantem divinae praesentiae suae luce vivificat. Iidem enim sunt dies Christi, qui dies Ecclesiae. De quibus in Evangelio loquitur: Quandiu in mundo sum, lux sum mundi. Quos alibi manifeste determinans, ait: Et ecce ego vobiscum sum omnibus diebus, usque ad consummationem saeculi. Judicat autem eam, vel adversis erudiendo, vel illustrando donis, vel liberando a gente non sancta, vel ad regna superna perducendo. Itaque occulta praesentia per singulos electorum discutiens, spem, fidem et dilectionem eorum, quantumque in supra dictis virtutibus quisque profecerit, vel per se ipse qui novit occulta cordis, vel per magistros quotidie spirituales examinans. Nam quod annus hominem figurando denuntiet, probat et hoc, quod humores quatuor notissimi, quibus corpus vegetatur humanum, totidem annuis temporibus concordissima qualitatum ratione sociantur: veri sanguis, cholera rubea aestati, autumno cholera nigra, flegmata hiemi. Quod autem memoratae civitates totidem praefatis virtutibus recte comparentur, ipsa earum nomina indicio sunt, quarum Bethel in domum Dei, Galgal in rotam, Masphat transfertur in speculam. Domus enim Dei signat eos qui, nuper fidei mysterio suscepto, templum jam sunt sui Creatoris effecti. Rotae typus alludit eis qui, spei certitudine confirmati, citum de hoc saeculo transmigrandi cursum mentis sumpsere. Speculae vocabulo exprimuntur hi qui, charitatis excellentia perfecti, quamvis adhuc in carne degentes, claustra carnis didicerunt aeterna speculando transire. Et quidem supra Samuel Israel in Masphat congregasse, ibique judicasse, contra hanc debellandam Philisthaeos ascendisse, sed, ipso holocaustum offerente, victos aufugisse, narratur. Nunc autem et alias duas, quasi socias illi, civitates circuisse refertur, quia principalis, quae Ecclesiam congreget, et cuncto ab hoste muniat virtus, charitas est. Sed ut digne ad hanc valeat perveniri, fidei necesse est, quae purificet corda, et spei, quae ad superna provehat, primo munere curentur.
2.12.21
Revertebaturque in Ramatha, etc. Reversus est Dominus in coelum corpore semel ascendendo, peracto suae dispensationis officio; revertitur quotidie praesentia divina, qua semper ubique totus pertingit a fine usque ad finem fortiter, et disponit omnia suaviter. Ibi est enim caro, quam pro nobis induit et glorificavit; ibi aula beatorum et angelorum et hominum; ibi promissa nobis ex Deo habitatio, domus non manufacta, aeterna in coelis. Unde bene Ramatha excelsa ejus dicitur; et ibi corpore positus ipse judicat Ecclesiam, vel peregrinantem adhuc in terris castigando, donec ad coelestia perducat, vel secum jam manentem, dignas cuique pro meritis sedes distribuendo, ubi in domo Patris sui mansiones multas habet, sciens quia omnia dedit ei Pater in manus, et potestatem dedit ei judicium facere. Ibi etiam intra velum coeli, et aeterna sancta sanctorum, supernorum corda civium, unum Patri aedificabat altare. Ex quo, suae charitatis igne flammato, perpetuae laudationis odoretur incensum dicentium, Sanctus, sanctus, sanctus Dominus Deus exercituum, plena est omnis terra gloria ejus. Et iterum: Salus Deo nostro, qui sedet super thronum, et Agno; et caetera talia, quae illic adductus in Spiritu saepe replicanda, semper memoranda, dilectus ille discipulus audivit. Hactenus de mutatione veteris sacerdotii in novum, sub Heli et Samuelis specie transfigurata, primo nostrae expositionis libello perstrinxisse sufficiat, ut regni quoque mutandi latiora mysteria, quae per Saul et David praesignata sunt, ab alio liberius scrutemur initio, non nostro fidentes ingenio, sed illius per omnia juvamini innitentes, cui tota prophetiae Scriptura deservit, cujus regni non erit finis, et est sacerdos in aeternum secundum ordinem Melchisedech.