Reader

EXPOSITIO IN PRIMUM LIBRUM MOSIS, Qui dicitur Hebraice BERESITH, Graece autem GENESIS. CAPUT PRIMUM.

In principio creavit Deus coelum et terram. Utique non in principio temporis, Deus enim fecit tempora. Et ideo antequam Deus faceret tempora, non erant tempora. Non ergo possumus dicere quomodo Deus nondum aliquid fecerat. Principium igitur Christus est, qui in Evangelio dicit: Ego sum principium, qui et loquar vobis. Propterea autem commemoratio Filii hic non ita fit, quia Verbum est, sed tantum quia principium est. Exordium quippe creaturae insinuatur adhuc imperfectae. Fit autem filii commemoratio, quia verbum est, in eo quod scriptum est, dixit Deus, Fiat: quia perfectio creaturae ibi insinuatur. Quod ergo dictum est: In principio creavit Deus coelum et terram, materiam totius creaturae ostendit, rationalis et corporalis, id est, angelorum et hujus mundi. Utrumque igitur fecit Deus, materiam et formam; sicut vox et verbum simul fit, quamvis vox prior sit origine. Denique Scriptura ait: Qui fecisti mundum de materia informi. Sed materia facta est de nihilo, mundi vero species de informi materia. Proinde duas restante omnem diem et ante omne tempus condidit Deus, angelicam videlicet creaturam, et informem materiam: quamvis enim omnia simul facta sunt, Qui enim, inquit Salomon, vivit in aeternum, creavit omnia simul, sed tantum, ut praediximus, originem materiae informis formatam speciem, sicut vox verbum antecedit. Itaque non omnia ex nihilo fecit Deus, sed quaedam ex nihilo, quaedam ex aliquo, condidit Deus. De nihilo mundum, et angelos, et animam; ex aliquo, hominem et pecora, et caeteras creaturas. Haec juxta historiam. Spiritualiter autem in hoc principio Christo fecit Deus coelum et terram, id est spirituales et qui coelestia meditantur, et carnales qui terrena sapiunt. Sciendum est autem quod apud Hebraeos liber iste Beresith vocatur, ut voluminibus ex principiis eorum nomina imponuntur. Paulisper ad exordium redeamus. Alii personam, locum et tempus hujus sententiae inquirunt, et ita dicunt quod spiritus per Mosen primo hanc locutus sit. Prophetiae autem genera tria sunt. Prophetia de praeterito, ut in principio creavit Deus coelum et terram, et reliqua. De praesenti, ut sedens Christus ad dexteram Dei Patris. Dicitur de futuro, Inde venturus est judicare vivos et mortuos, et reliqua. In principio creavit. Alii ducunt hoc principium ad principium creationis omnium, dum nihil ante haec duo creatum est; vel in principio temporis, quia tempus, donec coelum et terra facta sunt, non reputabatur; vel in principio principatus, dum coelum et terra in omnibus principatum tenent: sed, sicut supra diximus, magis hoc de Filio sentiendum est, multis confirmantibus testimoniis, e quibus hoc est secundum Apostolum: Quoniam ex ipso, et per ipsum, et in ipso sunt omnia. Et Propheta dicit: In initio terram tu fundasti, Domine, et opera manuum tuarum sunt coeli. Joannes quoque ex persona Christi dicit, Ego sum alpha et omega. Et, In principio erat Verbum. Multa quoque testimonia de hac dictione dicta sunt in Scripturis, quae est, In principio, et reliqua. E quibus est in propheta: Conteram caput illius in mari primo usque secundo. De hac etiam alius propheta dicit: Congregans sicut in utre aquas maris. Et alibi: In capite libri scriptum est de me. De hac et Salomon dixit, Omnes torrentes in mare, usque ab eis. Et hic commemorandum est quod dicitur, Ego sum primus et novissimus. Utrumque hoc in lege et in Apocalypsi continetur, ut dicitur Apocalypsis Jesu Christi, quam et Deus dedit ei. Creavit, quasi diceret, machinavit. Proprie enim creare absque materia dicitur; facere autem, de materia. Hic primo Deus inscriptione reperitur a Moyse dictus, sed a serpente prius dictus est, ut, Scit enim Deus, et reliqua. Coelum dicitur eo quod celat arcana; vel a celsitudine, vel a caelatura. Terra autem, eo quod teritur. Quomodo autem coelum et terram creavit, alius demonstrat dicens: In principio creavit Deus coelum et terram, tanquam duplicem domum interjecto firmamento. Et alibi, Extendens coelum sicut pellem. Et, Extendens coelum sicut vestimentum, quasi cameram. De terra autem dicitur quia fundata sit, ut, Fundasti terram. Et in hoc coelum et terra differentiam habent, cum alterum extenditur, alterum vero fundatur. Et haec alibi mutato ordine scripta reperimus, ut, In initio terram tu fundasti, Domine, et opera manuum tuarum sunt coeli. Ex quo intelligitur quia simul facta sunt. Cum autem hic coelum singulariter dictum sit, in multis Scripturae locis pluraliter coeli reperiuntur: ut est, Coeli enarrant gloriam Dei; et, Qui fecit coelos in intellectu; et, Benedicite Deum coeli Dominum; et, Laudate eum coeli coelorum. Coelum hic synecdochice dicitur, id est, pars pro toto. Coeli hic proprie dicuntur, quia multi sunt; ut, Scinditur auricolor coeli septemplicis aether, quorum haec sunt nomina, aer, aether, olympus, spatium igneum, firmamentum, coelum angelorum, et coelum Trinitatis. Hieronymus autem primo dicit coelum Trinitatis, secundo angelorum, tertio firmamentum. Huic autem sententiae, quae est, In principio creavit Deus coelum et terram, contrarium hoc videtur quod dicitur, Quando feci coelum et terram, laudaverunt me angeli. Sed tamen non est contrarium, quia simul facta sunt omnia. Coelum autem et terra initium habent, et finem apud nos: apud Deum sine initio habentur, id est, in praesentia ipsius, more hominis arcam facientis. Multae autem haereses in hac sententia praecaventur. Quia alii dicebant coelum et terram sine principio fuisse, et non Deum; sed deos illa fecisse, et Deum antea non fuisse: et haereses in hoc versiculo solvuntur. Hieronymus vero, de quibus hoc volumen si revelat, dicens: Videlicet manifestissima est Genesis, in qua de creatura mundi, de exordio generis humani, de divisione terrae, de confusione linguarum, genteque usque Aegyptum scribitur Hebraeorum. Alii autem dicunt, in eo quod dicit, coelum et terram, animam et corpus, vel Novum et Vetus Testamentum spiritualiter posse intelligi.

Terra autem erat inanis et vacua, et tenebrae super abyssum. Quibus verbis videtur significare informitatem materiae corporalis. Terra enim et aqua operantibus tractabiliora sunt caeteris. Abyssus illa nimirum est, in qua diabolus et angeli ejus, qui in Evangelio designantur, cum dicitur: Et rogabant illum daemonia, ne juberet ea ire in abyssum. Inanis autem erat terra, quando non fuit qui habitaret, et incomposita, nondum a mari distincta. Spiritualiter autem terra, id est caro nostra, erat inanis et vacua, prius quam doctrinae acciperet formam. Et tenebrae super abyssum: quia ignorantiae profunda obscuritate caro nostra tegebatur.

Et Spiritus Dei ferebatur super aquas. Superferebatur utique Spiritus Dei non corporalibus locis, sed excellentia potestatis; quia subjacebat voluntati Creatoris quidquid formandum perficiendumque inchoaverat. Hic sane commemorata est Trinitas, dicente Scriptura: In principio, id est, in Filio fecit Deus, id est, Deus Pater. Quod autem non statim post commemorationem Patris et Filii Spiritus sanctus ponitur, sed interponuntur terra, et tenebrae, et abyssus, et aqua, illud in causa est quia sic debuit Spiritus Dei dominari, id est voluntas Dei, ut essent alia quibus superferretur; non loco, sed potestate: et quae subjacerent voluntati Creatoris. Non autem aqua sic appellata est loco hoc, ut haec a nobis intelligatur, quam videmus et tangimus. Quomodo nec terra, qualis ista quae jam videri et tractari potest, sed coeli et terrae nomine universa creatura significata est, quam fecit et condidit Deus. Ideo autem nominibus visibilium rerum haec appellata sunt, propter infirmitatem parvulorum, qui invisibilia comprehendere non possunt. Non absurde autem aqua dicta est ista materia informis cui superferebatur Spiritus Dei, quia omnia quae in terra nascuntur, sive animalia, sive arbores, sive herbae, ab humore incipiunt formari atque nutriri. Spiritus Dei ferebabatur super aquas. Utique super cor nostrum fluidum et tenebrosum superferebatur Spiritus Dei. Cujus flatu omnes vivificamur, et in quo subsistentes requiescimus. Ideo quod superferebatur Spiritus Dei, et non inferunt vel sufferunt, haeresim praecavet, ne non Deus major omnibus creaturis diceretur. Spiritualiter terra Ecclesia intelligi potest, quae erat inanis, id est sine operibus bonis; et vacua, id est sine praemiis. Per tenebras, tenebrae ignorantiae et peccati. Per faciem abyssi, multitudo hominum: et per Spiritum Dei, spiritus prophetiae, qui superferebatur super aquas, hoc est prophetas. Hoc quoque quod dicit, Spiritus Dei superferebatur super aquas, figurat Spiritum sanctum descensurum super Christum de aqua baptismi in specie columbae. Haec quoque sententia in principio usque super aquas, tres leges significat, id est, naturae, et litterae, et Novi Testamenti.

Dixit Deus, Fiat lux: et facta est lux. Quomodo dixit Deus, per quam vocem, aut cui dixit ante omne tempus? Dixit autem Verbo sibi coaeterno et incommutabili, non corporali sono vocis, sed internis aeternisque rationibus. Spiritualis autem facta est lux, cum dixit, Fiat lux, id est angeli et virtutes coelestes, de quibus dicitur, Prior omnium creata est sapientia. Haec autem ipsa spiritualis creatura coelum appellata est, cum dictum est: In principio creavit Dominus coelum et terram. Ut quod dixit Deus, Fiat lux, et facta est lux; eamdem ad se revocando creaturam, conversio illius facta esse, atque illuminata intelligatur. Dixit Deus, Fiat lux, id est, credulitatis illuminatio in nobis appareat. Alii dicunt, illud quod dixit, Fiat lux, ad lucem pallidam pertinere, et verbum Dixit ad Filium, et fiat; Deus vero, ad Patrem. Aliter per lucem Testamentum Novum, vel sensus spiritualis intelligitur, qui a tenebris, id est a Veteri Testamento, vel a littera dividitur. Aliter per lucem anima ostenditur, quae carne praestantior est. Per tenebras autem, caro cum suis vitiis, ut Apostolus ait, Scio quod non est bonum in carne mea.

Et vidit Deus lucem, quia esset bona. Id est, bene placuit ei. Et divisit Deus inter lucem et tenebras, et reliqua. Divisio quidem lucis a tenebris, distinctio formatae rei ab informi. Appellatio autem diei et noctis distinctionis insinuatio est. Non autem dicitur, Fecit tenebras: quia tenebrae nulla creatura est, sed absentia lucis tenebrae nominantur. Quod autem dicitur, Vocavit lucem diem, et tenebras vocavit noctem, qua lingua vocavit? Vocavit autem dictum est, quia vocari fecit. Quia sic distinxit omnia, ut discerni possent, et nomina accipere. Vesperae autem in toto illo triduo, antequam luminaria essent, consummati operis terminus non absurde fortasse intelligitur. Mane autem futurae operationis significatio. Dies unus. Fortassis hic diei nomen totius temporis nomen est, et omnia volumina saeculorum hoc vocabulo includit. Ideoque non dictus dies primus, sed dies unus. Allegorice autem Divisit Deus inter lucem et tenebras, hoc est, inter peccatores recedentes a veritate, et justos manentes in eadem luce. Quod non dicitur fecisse tenebras, ostendit se non operatorem esse malorum, sed ordinatorem meritorum. Vespera peccatum rationalis creaturae, mane renovatio illius significatur.

Et dixit Deus: Fiat firmamentum in medio aquarum. Utrum nunc illud coelum fiat, quod excedit omnia aeris spatia, et in quo constituantur quarto die luminaria, an ipse aer vocetur firmamentum, merito quaeri potest. Multi enim asserunt aquarum naturam super sidereum coelum esse non posse, eo quod sic habeant ordinatum pondus suum, ut vel super terram fluitent, vel in aere terris proximo vaporaliter circumferantur. Quidam his consentiens, ostendit hunc aerem coelum appellari, sicut communi sermone dicimus serenum coelum, nebulosum coelum. Et Scriptura aves coeli vocat, cum aves in aere manifestum sit volare. Firmamentum vero appellari, quia intervallum illius dividit inter quosdam vapores aquarum, et istas aquas visibiles quae in terra fluitant. Nos vero quomodo, vel quae aquae ibi sint, esse has super summum coelum minime dubitemus. Major est quippe Scripturae hujus auctoritas quam omnis humani ingenii capacitas. Cum sciamus autem quod non toties dixit Dominus, fiat illa vel illa creatura, qu oties in hoc libro reperitur, dixit Deus, Fiat. Unum quippe genuit Verbum in quo dixit omnia antequam essent. Sed Scriptura quasi parvulis loquitur, dum insinuat uniuscujusque generis aeternam rationem verbo creatam Dei. Cum autem audivimus dixit Deus, Fiat, intelligimus quod in verbo erat ut fieret. Cum vero audivimus, et sic factum, intelligimus factam creaturam, et non excessisse terminos praescriptos in verbo Dei. Cum vero audivimus, Et vidit Deus quia bonum est, intelligimus in benignitate spiritus placuisse ut maneret factum quod placebat ut fieret. Cum autem addidit, Et fecit Deus, et cur in creatione lucis non dictum est, Et fecit Deus? Quia primo die quo facta est lux, conditio spiritalis creaturae intimatur. In qua natura intelliguntur sancti angeli et virtutes. Et propterea non repetunt, quia non primo recognovit creatura spiritalis, conformationem cognovit; hoc est, illustratione veritatis, ad quam conversa formata est. Caetera vero ita creantur, ut prius fiant in cognitione rationalis creaturae, ac deinde in genere suo. Et ideo dicitur, factum est ita, hoc est in cognitione spiritalis creaturae, ac deinde repetitur, Et fecit Deus, hoc est, in suo genere. Disserere autem de coeli figura, utrum desuper operiat terram, an undique circumdet velut sphaera, ad opus hoc non pertinet. Allegorice autem, Fecit Deus firmamentum in medio aquarum et divisit inter aquam et aquam, id est soliditatem sanctarum Scripturarum. Et discrevit super hoc firmamentum aquas, virtutes coelestes, de quibus dicitur: Aquae quae super, usque Domini, quia Scriptura non indigent semper Deum videntes. Et hoc posuit firmamentum super inferiores populos, qui Scripturae intelligentiam habent. Non incongrue quoque et homo noster interior coelum appellatur, sicut in Evangelio: Fiat voluntas tua, sicut in coelo et in terra. Quod firmamentum appellatur propter aeternitatem, quodque debet discernere inter spiritalia et carnalia, quasi inter aquam et aquam. Alii dicunt etiam firmamentum pro omnibus coelis dici. In medio aquarum, qui super firmamentum aquae sunt, ut angelis divinitate temperent, ut angeli sustinerent vultum Dei, ut Origenes dicit. Aliter per firmamentum Ecclesia in medio aquarum, id est, inter duas leges intelligitur; vel inter sanctam doctrinam et haeresim, quae aquas ab aquis dividit, id est, Novum a Veteri, vel sanctam doctrinam ab haeresi. Divisitque usque sub firmamento, id est, Vetus et haereses sub Ecclesia sunt. Novum autem et sancta doctrina super Ecclesiam sunt. Vocavitque firmamentum coelum, id est, Ecclesiam a celsitudine. Per firmamentum quoque sensus prudentiae perfectus demonstratur: qui et ipse sensus a celsitudine coelum dicitur. Ut dividat aquas ab aquis, id est, actualem et theoricam discernat. Actualem sub se, theoricam vero supra se.

Est factum et vespere est mane dies secundus. Ita haec quae repetuntur, sicut superius intelligenda sunt.

Dixit vero Deus: Congregentur aquae quae sub coelo sunt, et reliqua. Quidam dicunt, Si totum plenum fuit aquis, quomodo potuerunt aquae in unum congregari? Sed jam supradictum est nomine aquarum materiam appellatam, unde erat Deus omnia formaturus. Ipsa autem congregatio aquarum in unum ipsa confirmatio est in illam formam quam videmus. Appareat arida, ut illa materies acciperet visibilem formam, quam nunc habet terra quam videmus. Allegorice autem collegit in unum aquas inferiores, hoc est infideles homines, qui tempestate cogitationum carnalium quatiuntur. Segregavit ab illis aridam, populum scilicet fontem vitae sitientem. Possumus quoque aquas istas peccata intelligere, quae sub coelo sunt, hoc est, subjacent rationi nostrae. Quae si separata fuerint, tunc arida nostra non erit arida, sed fructifera. Congregatio aquarum maria dicuntur, id est, pro magnitudine; quia mare quasi magnum intelligitur, vel de amaritudine dicitur mare. Et idcirco congregatio aquarum maria appellatur, quia omnis aqua magna apud Hebraeos mare vocatur. Congregentur aquae in locum suum, id est, peccatores et haeretici in infernum, quia pro amaritudine peccatorum maria dicuntur. Et appareat arida, hoc est, Ecclesia.

Et dixit Deus: Germinet terra herbam pabuli, et reliqua usque dies tertius. Quoniam distincta est creatura herbarum atque lignorum a specie terrae et aquae seorsum. De illis dicitur, ut exirent de terra seorsum illis reddita et solida. Et factum est sic. Et vidit Deus quia bona sunt; tamen quia fixa radicibus connectuntur terris, ad eumdem diem voluit pertinere. Hic autem solent haeretici dicere: Si Deus jussit nasci herbas et ligna, qui jussit spinosa vel infructuosa ligna? Certe ante peccatum hominis non est scriptum quod terra protulerit illa venenosa vel infructuosa. Ergo maledicta terra per peccatum hominis, spinas et tribulos germinat. Non ut ipsam poenam sentiret terra germinans propter crimen humanum, sed ut in hoc semper haberent homines poenam; herbae autem venenosae ad poenam vel ad exercitationem mortalium creatae sunt. Spiritaliter autem, postquam coercet Deus superbos intra fines debitos, germinat populus fidelis fructus diversos bonorum operum secundum genus. Diligens proximum subsidiis carnalibus, habens in se semen secundum similitudinem, ex sua infirmitate compatiatur infirmis, producens lignum forte robore, fructiferum, beneficum. Potest et unusquisque in se germinare herbas utiles et ligna fructifera, cum virtutes varias habuerit.

Et dixit Deus: Fiant duo luminaria in firmamento coeli, ut luceant super terram, et reliqua usque dies quartus. Quid sibi vult quod prius terra germinaret quam in coelo fierent luminaria? Supra dictum est quia lucis nomine spiritualis creatura dicta est prima die formari. Ac die secunda pars mundi hujus sublimior, id est coelum formatur. Tertia die terra cum herbis et lignis, quia etsi moventur ligna et herbae per incrementum, radicibus tamen fixa sunt terris; ac per hoc non terra prius recepit ornamentum, sed coelum. Prima enim dies deputatur spirituali creaturae, secunda et tertia mundo isti visibili, propter duo maxima elementa, id est coelum et terram; quarta vero die in coelo luminaria; et sicut prius coelum factum, ita prius ornatur. Illud autem quod dictum est, ut sint in signa, et in tempora, et in dies, et annos, quam obscure positum quarta die tempora coepisse, quasi superius triduum sine tempore potuerit pertransire. Aut quasi potuisset esse tempus ante sidera, cum dies, et horae, et anni, et menses, sideribus distinguantur. Sed supra diximus quia noctem propter consummatum opus, et diem propter aliud opus inchoandum vocet: incertum est utrum ad omnia sidera pertinet quod dictum est: Sint in signa, et tempora, et in dies, et in annos: an signa et tempora ad caetera, dies vero et anni ad solem tantum. Multi autem qualis luna sit facta loquacissime inquirunt, utrum plena, an prima creata sit, quod ad hoc opusculum non pertinet. Spiritualiter autem fiunt in firmamento luminaria, scilicet sancti doctores in Scriptura proficientes, et inferioribus lumen scientiae demonstrantes. Diversitas autem siderum diversitas est gratiarum. Possumus quoque et de nobis ipsis habere luminaria. Studeamus nos effici coelum, habebimus in nobis luminaria, Christum et Ecclesiam illius. Ipse est enim lux mundi, qui et Ecclesiam illuminat, sicut luna de sole dicitur percipere lumen, ut per ipsum possit illuminari, sic Ecclesia suscepto Christi lumine illuminat ignorantiae tenebris excaecatos. Dividunt autem ista sidera inter diem et noctem, id est, doctores dividunt inter lucem perfectorum, et tenebras pravorum; ut sint in signa, virtutum scilicet, sint etiam in tempora et in annos. Vivunt enim propriis temporibus, et transeunt: Verbum autem Domini manet in aeternum. Et unusquisque nostrum dividit inter vitia et virtutes per illuminationem Christi et Ecclesiae, et variarum gratiarum, velut stellarum. Luminare autem majus in principium Dei. Si enim coeperimus proficere per Ecclesiae illuminationem, qua parvulos nutrit, velut luna temperat noctem, et filii Dei vocari meruimus, tunc a Christo illuminabimur quidem, id est, perfectos illuminat. Alii dicunt solem nomen sortiri eo quod solus lucet in die, vel de solemnitate lucis; luna vero lucescendo, vel quasi lux nata. Sol de natura angelorum factus esse dicitur, luna autem de luce pallida, et stella. Siderum vero beneficia sunt ut luceant, et ab ipsis animae animalium creantur. Animae autem hominum a divinitate utcunque procreantur. Et ideo de his dicitur: Nonne animae hominum ascendunt in coelum? De illis vero dicitur, Nonne animae jumentorum descendunt deorsum? Idcirco autem luminaria in firmamento coeli posita sunt, quia alii coeli illa sustinere non potuerunt, ut sint in signa, id est navigationibus, vel vindictae, vel dicta significant aliquid. Et in tempora, id est circuli, vel horologii. Et in dies, id est, ad ostendendum longitudinem vel brevitatem diei. Et in annos, id est, ut dicitur annus solis vel lunae. Luminare majus, et reliqua. Hoc luminare quatuor rebus majus dicitur quam luna, id est, magnitudine, in excessu longum, nec non splendore et tempore. Sidera autem ab angelis vehi dicuntur, quorum ministratio est sidera vehere, ut alius tractavit de Apostoli testimonio, quo dicitur, Non angeli ministri sunt? Sidera autem non videri a nobis dicuntur, sed eorum splendor, solisque positio in modum tabulae dicitur. Luna autem non crescere nec minui, sed in modum sphaerae semialbae verti, velut superius diximus, a sole accensa, et post decrescens, donec iterum accendatur. Et dividant diem et noctem, id est, sancti doctores dividant quaecunque superius per diem et noctem significata diximus.

Et dixit Deus: Educant aquae reptilia animarum vivarum et volatilia sub firmamento coeli, et reliqua usque dies quintus. Nunc in inferiore parte mundi illa quae spiritu vitae moventur fiunt, et proximum ex aquis producunt, quia aeris qualitate proximum elementum est. Huic autem coelo in quo sunt luminaria ita vicinus est, ut ipse coeli nomen acceperit. Et hic aer non solum coelum, sed etiam coeli, sicut dicuntur et terrae; nec aliud significatur quam illa quae singulariter dicitur terra. Dicimus enim orbem terrarum, et orbem terrae. Quando autem dicuntur coeli coelorum, intelliguntur coeli siderei istorum aerum, tanquam superiores inferiorum. Hos autem aereos coelos in diluvio perisse, in quadam epistola, quae Petri esse dicitur, legimus: quod nescio quemamodum possit intelligi, nisi in aquarum natura pinguiore hujus aeris qualitate conversa. Alioquin non perierunt, sed sublimius erecti sunt, cum locum illorum aqua occupavit. Sed facilius illos secundum Epistolae auctoritatem perisse credimus. Quaeritur quare volatilia quae in aere volitent, aquae producant? Sed sciendum est aerem nebulosum et humidum cum aquis deputari. Concrescit enim, et crassus efficitur exhalationibus maris et terrae, et pinguescit quodammodo, ut volatus avium portare possit. Et ideo per noctes etiam serenas rorat; cujus guttae roris mane in herbis inveniuntur. Non arbitrandum est autem in hac Scriptura praetermissum esse aerem, cum quatuor elementis constat mundus, id est coelo, aere, aqua, terra. Sed summa pars aeris, quae non recipit exhalationes humidas, coelo deputatur. Ima autem pars aeris, in qua ventus et pluviae sunt, cum terra deputatur, quae pars videlicet non nisi ex aquis accipit animalia. Et ideo scriptum est: Producant aquae reptilia et aves, non in firmamento coeli, sicut luminaria, sed sub firmamento, id est, in aere, ut quae vaporaliter extentae avibus, volatilibus fluxae animalibus deputentur. Reptilia animarum vivarum, quasi diceret, in animabus vivis. Dracones etiam sine pedibus, et in speluncis requiescere, et in aerem sustolli perhibentur. Aer autem a confinio luminosi coeli, usque ad aquarum fluida et usque ad terram pervenit. Qui commotus ventis, et vehementius concitatus, etiam ignes et tonitrua, et contrahit nebulam, et conspirat pluviam, et congelantibus nebulis nivem, et conturbulentius congelantibus densioribus nubibus, grandinem: et distentus serenum facit, occultis imperiis et opere Dei. Allegorice autem producunt aquae reptilia animarum vivarum, homines scilicet renovatos in vitam per baptismi sacramentum. Facta sunt et volatilia sanctae animae ad superna volantes. Possumus et aliter locum istum intelligere, si mens nostra illuminata fuerit a sole nostro Christo. Jubetur postmodum ex his quae in ea sunt aquis producere reptilia et volatilia, id est cogitationes bonas vel malas proferre in medium, ut discretio fiat bonorum a malis, quae utique utraeque ex corde procedunt, quasi ex aquis ut cogitationes quae reptant super terram a nobis separemus, sublimiores autem cogitationes, velut volatilia, ad excelsa sinamus volare. Ut reptilia multiplicentur in aquis, id est in saecularibus: volatilia super terram, sub se utique habentes terrena, producant aquae reptilia. Omne quod super ventrem repit, vel cujus pedes breves sunt, reptile est. Et omne quod volat volatile dicitur, excepto corpore diaboli, quod non necessarie, sed plaga peccati factum est. Crescite, in effusione seminis, et multiplicamini, parturiendo: et replete aquas maris, vivendo in illis. Per aquas doctores intelligi possunt, qui reptilia et volatilia producunt, id est, peccatores et sanctos. Per cete etiam grandia, magna peccata, quae Deus creare dicitur, sed dimittendo, et non volendo. Sed si per reptilia peccatores intelliguntur, quomodo boni Domino videntur? Certe quia per ipsos sancti probantur. Benedixique illis, id est sanctis doctoribus, qui jubentur crescere in lege naturae, et multiplicare in lege litterae. Aquas vero replere, id est in lege Novi Testamenti: avesque multiplicare, id est sanctos in bonis operibus vel praemiis super terram, id est Ecclesiam, vel terram viventium, quibus Deus benedicit, et crescere imperat, in spe, multiplicari in fide; replere vero aquas maris, id est, animas charitate.

Et dixit Deus: Educat terra animam vivam secundum genus suum, et reliqua, usque bona sunt. Triplici modo creata sunt animalia: aut enim utilia sunt nobis, aut perniciosa, aut superflua. De perniciosis, vel punimur, vel exercemur, aut terremur. De superfluis nec nocemur, nec adjuvamur: de utilibus adjuvamur. Usurpa ergo utilia, cave perniciosa, relinque superflua. In omnibus tamen mensuram et numerum, et ordinem vide, et artificem quaere. Consequens autem ut alteram partem, quae proprie terra dicitur, ornaret animalibus, sive jumentis, ut equi et boves, et oves, et caetera, sive reptilibus, ut sunt serpentes, et si qua sunt alia; sive bestiis, ut sunt leones, et ursi, et caetera. Quidquid autem creatum ungulis saevit, non incongrue bestia dicitur. Quaeritur autem cur sola animalia aquarum benedici meruerunt, sicut homines, et fortasse in uno creaturae genere dicendum fuit, ut in caeteris consequenter intelligeretur quae generationibus crescunt. Necessarium autem fuit hoc in homine repetere, ne quisquam diceret, in officio gignendi illum esse peccatorem, sicut est in libidine, sive in fornicatione. De generationibus quoque perniciosorum quaeri solet animalium, utrum post peccatum primi hominis ad vindictam creata sunt, an potius cum jam creata essent innoxia, non nisi postea peccatoribus nocere potuerunt, vel coeperunt. Neque hoc mirum, quando quidem temporibus hujus vitae laboriosae nemo tam justus est, qui perfectum se audeat dicere. Ad puniendum igitur, vel ad exercendum probandumque nos, creata sunt. Potuerunt ergo ista etiam creata nihil nocere, si causa non exstitisset puniendorum vel probandorum hominum. Si autem dicat aliquis, Cur sibi invicem nocent? et dicimus, quia fortasse alia aliis data sunt, ut illis vescerentur. Secundum mysticos intellectus producit terra animam vivam, quoniam sancta Ecclesia abstinens ab operibus mortuis, viva virtutum germina parturit, secundum genus scilicet suum, id est, vitam imitando sanctorum. Producit quoque bestias, homines in potentia rerum, sive ferocitate superbiae: producit et pecora, fideles simpliciter viventes. Serpentes quoque innoxios, sanctos scilicet viros, astutiae vivacitate bonum a malo discernentes. Prudentes enim, inquit, sicut serpentes. Nec mirum si Ecclesia, id est terra, dicatur producere animam vivam, viventes scilicet Deo, et bestias, et pecora, et serpentes, cum juxta Evangelium ex omni genere piscium congregat. Sicut autem superius diximus, per aves et animantia, ex aquis producta, omnes animi nostri motus posse intelligi, qui producuntur de profundo cordis, velut ex aquis; sic possumus per animantia ex terra producta, exterioris hominis nostri motus intelligere, in quibus nihil volatile indicatur. Scio enim quod non inhabitat in me, hoc est in carne mea, bonum. Nunc autem videamus illa quae sequuntur.

Et dixit Deus: Faciamus hominem ad imaginem et similitudinem nostram, et reliqua usque dies sextus. Cum in aliis operibus Deus Fiat, hic Faciamus hominem, insinuans pluralitatem personarum, propter Patrem, et Filium, et Spiritum sanctum; et tamen divinitatis unitatem intelligendam statim admonet dicens, Et fecit Deus hominem; et quod dicitur, Ad imaginem Dei, non quasi Pater ad imaginem Filii, aut Filius, ad imaginem Patris; alioquin non vere dictum est ad imaginem nostram, sed ita dictum est ad imaginem Dei tanquam diceretur, Fecit Deus hominem ad imaginem suam: homo autem ad imaginem Dei factus dicitur secundum interiorem hominem, ubi est ratio et intellectus; non propter corpus, sed illam potestatem Dei, qua omnibus animantibus imperat. Ideo autem hic non dicitur, Et. factum est sic, sed tantum, Et fecit Deus hominem, quia et ipsa creatura intellectualis est, sicut illa lux quae prima facta est. Quod vero in creaturis irrationalibus factum est sic, significatur in creatura spiritali facta verbi Dei cognitio; ac deinde, Et fecit Deus, ipsius irrationalis creaturae genus fieri demonstratur. Nonnulli autem suspicati sunt nunc interiorem hominem factum; dum autem ait postea, Et finxit Deus hominem de limo terrae, corpus esse fictum: nec attenderunt, masculum et feminam non nisi per corpus fieri potuisse. Quomodo autem communiter acceperit homo cum aliis animantibus, omnis arbor et fructus lignorum, cum ante peccatum sit ipse immortalis, difficile est dicere. Nam quod dictum est, Crescite et multiplicamini, quanquam praeter concubitum maris et feminae non posse fieri videatur, potest tamen dici alium modum esse potuisse in corporibus immortalibus, ut solo piae charitatis affectu filii nascerentur, nec mortuis parentibus successuri, nec ipsi morituri, donec universa terra immortalibus hominibus impleretur. Ciborum tamen indigentiam nullus audebit dicere esse posse, nisi in mortalibus corporibus. Quod dicit, Et sic est factum, et cedendas herbas in escam hominibus et animalibus intulit, quod ab illo loco inchoaverat ubi ait, Ecce dedi vobis, et reliqua. Quod non sigillatim de homine dicit, Et vidit Deus quod esset bonum, sed post hominem factum datam illi potestatem vel dominandi, subintulit de omnibus, Et vidit Deus omnia quae fecit, et ecce bona valde. Merito quaeritur an quia praescierit Deus hominem peccaturum, non singillatim, sed cum caeteris, illum voluit dicere bonum, velut intimans quid esset futurus. Dicuntur autem singula bona, universa vero valde bona, quia et corpus, et corporis membra etiam singula pulchra sunt: multo tamen sunt in universi corporis compage pulchriora. Alii vero inquirunt in quibus interior homo imaginem Dei et similitudinem teneat, id est, in aeternitate et in moribus, secundum Origenem. Secundum vero Faustinum, sex modis homo noster interior ad similitudinem Dei factus est. Immobilis enim, citus, invisibilis, incorporeus, subtilis, aeternus. Creavit Deus hominem, usque illum. In hoc quidem ostenditur quod animae viri feminaeque creatae sunt: et in hoc praecaventur haeretici, qui sic non putant. Idcirco vero Adam usque ad diem sextum non est formatus, quia donec omnia essent creata, congruum fuit illum non formari, et quasi illi sua domus esset parata. Spiritualiter vero per terram Ecclesiam significare dicitur, ut superius dictum est. Per jumenta autem populus Judaicus, et per reptilia gentilis. Per pisces vero haeretici et philosophi saeculares, quibus homo praeest, id est Christus. Aliter si in bonam partem, per pisces boni doctores: per volatilia sancti intelliguntur, quibus dominatur homo Christus et Ecclesia; ut est hic, Dominamini, et reliqua. In eo autem quod dicit, omnem herbam, significat populum Judaeorum dandum esse apostolis in fidem, et per ligna gentiles. Spiritualiter autem fecit Deus hominem ad imaginem suam, perfectum scilicet virum, qui non quemlibet sanctorum, sed ipsam veritatem imitando operatur justitiam. Passus enim pro nobis Christus, reliquit nobis exemplum ut sequamur vestigia ejus. Ipse etiam accepit potestatem piscium et volatilium, et omnium jumentorum, quia spiritualis homo dijudicat omnia, ipse autem a nemine judicatur. Quod autem sequitur, Masculum et feminam fecit Deus, spiritualiter in Ecclesia et obedientes ostendit, quod sequitur, Crescite et multiplicamini, sive linguis, sive in spiritualibus intelligentiae gradibus, ut dominentur rationis intellectu omnium carnalium perturbationum. Omnis autem herba, et omne lignum quod datur in escam hominibus, fideles sunt, de oblationibus suis communicantes. Unde et Apostolus ait, Si nos vobis spiritualia seminavimus; et haec sunt fructifera ligna. Dixit Deus, Faciamus hominem, et reliqua. Consequenter secundum illa quae superius exposuimus, talem hominem qualem descripsimus vult principatum gerere praedictarum bestiarum et volucrum et reliquorum, qualiter intelligi debeant, per allegoriam exposuimus, cum diximus aquam juberi, id est, mentem illius sensum producere, ut dominetur illis, et non illa dominentur ei. Masculum et feminam fecit illos. Homo interior ex spiritu et anima constat. Spiritus masculus dicitur, femina potest anima nuncupari. Haec si concordiam inter se habeant, possunt generare filios sensus bonos et utiles, per quos impleant terram, carnem scilicet. Quod autem sequitur, Ecce dedi vobis omne fenum, de affectibus carnalibus intelligi potest. Verbi gratia: Si iracundia ad correptionem utamur, quae nobis cum caeteris animalibus communis est, fructibus terrae utiliter vescimur. Hoc et de concupiscentia et caeteris motibus intelligi potest.

EXPOSITIO IN PRIMUM LIBRUM MOSIS, Qui dicitur Hebraice BERESITH, Graece autem GENESIS. CAPUT II.

Igitur perfecti sunt coeli et terra, et reliqua usque dicit, Creavit Deus ut faceret. Senarius numerus perfectus est, quia partibus suis completur. Unum enim sexta pars illius, duo tertia, tria dimidia; si numeras unum, et duo, et tria, ipsa summa sex facit. Idcirco perfectus dicitur. Non enim ita caeteris inveniuntur. Propterea in hoc numero perfecit Deus opera sua. Nec quisquam ita demens est, qui audeat dicere non potuisse Deum uno die cuncta facere, si velit. Quod autem dicit, Requievit Deus die septimo ab omnibus operibus suis, quid aliud significat, nisi requiem sanctam, quam nobis daturus est ab operibus nostris, si bonum fecerimus? Secundum istam figuram locutionis dicit Apostolus: Ipse enim Spiritus postulat pro nobis gemitibus inenarrabilibus. Non enim Spiritus sanctus gemit, sed ipse nos gemere facit. Pronuntiavit autem Deus, requiescens ab omnibus operibus suis septimo die, illum diem quo erat Christus in sepultura quieturus. Ipse quippe die sabbati requievit in sepulcro, postquam sexta die consummavit opera sua. Quod autem in Evangelio dicitur, Pater meus usque modo operatur, et ego operor, non est contrarium huic loco, in quo Deus ab omnibus requievisse dicitur. Requievit enim Deus a condendis generibus creaturae, quia ultra jam non condidit alia genera nova. Deinceps autem nunc usque ad ultima operatur eorumdem generum administrationem quae tunc instituta sunt. Vespera finis praecedentis diei est, mane initium sequentis; sicut nox non sequentis diei, sed praecedentis est. Et ideo sexto die completo, post illius vesperum factum est mane: non quod significatur initium condendae alterius creaturae, sed quod significaretur initium manendi et quiescendi totius quod dictum est in illius quiete qui condidit. Et ideo septimus dies coepit a mane, et in nullo vespero terminatur. Non improbabiliter autem vesperam et mane cognitionem creaturae in semetipsa, quam cognitionem scilicet spiritalis creatura habet, et laudem Conditoris propter creaturam factam intelligimus. Benedixit autem diem septimum, illum utique diem qui vesperam non habet. Spiritualiter post istorum sex dierum, opera bona, valde homo quietem sperat mentis, constitutus in spiritali paradiso, quo significatur vita beata. Hactenus opera sex dierum, secundum historiam quomodo narrata sunt, et qualiter in Ecclesia intelliguntur, explicata sunt. Deinde quid in figura saeculi significent, subjiciendum est. Sex diebus consummavit Deus omnia opera sua, septimo die requievit. Sex aetatibus humanum genus in hoc mundo per successiones temporum, Dei opera insinuant: quarum prima est ab Adam usque ad Noe; secunda a Noe usque ad Abraham; tertia, ab Abraham usque ad David; quarta, a David usque ad transmigrationem Babyloniae; quinta deinde usque ad adventum Domini; sexta, quae nunc agitur, quousque mundus finiatur; septima vero intelligitur in requiem sanctorum, quae scilicet vesperam non habet, quia illam nullus terminus claudit. Pergamus ergo per has mundi aetates, et earum differentias distinguamus. Primo enim factus saeculo tanquam lux homo in paradiso, in qua aetate filios Dei in lucis nomine divisit Deus a filiis hominum, quasi a tenebris. Fitque hujus diei vespera diluvium. Secundo saeculo factum est, quasi firmamentum inter aquam et aquam, arca utique illa quae natavit inter pluviam et maria. Hujus vespera fit confusio linguarum. Tertium saeculum factum est quando separavit populum suum a gentibus, per Abraham, discernens illum quasi aridam ab aquis; et profert germen herbarum atque signorum, id est sanctos, et fructum sanctarum Scripturarum. Hujus vespera fuit peccatum in malitia pessimi regis Saul. Quartum saeculum coepit a David, quomodo constituit Deus luminaria in firmamento coeli, splendorem regni tanquam solis excellentiam, et tanquam lunae speciem obtemperantem Synagogam et stellas principes illius: aetatis hujus vespera fuit in peccatis regum, quibus gens illa meruit captivari in Babyloniam. Quinto saeculo, id est in transmigratione Babyloniae, facta sunt quasi animalia in aquis et volatilia coeli. Quia tunc Judaei inter gentes tanquam in mari vivere coeperunt, nec habuerunt stabilem locum, tanquam aves volantes. Hujus diei vespera fuit multiplicatio peccatorum in populo Judaeorum, qui sic excaecati sunt, ut etiam Dominum Jesum non possent agnoscere. Jam sextum saeculum fuit in adventum Christi. Nam sicut in illa sexta die primus homo Adam de limo terrae ad similitudinem Dei formatus est, sic in ista sexta aetate saeculi secundus Adam, id est Christus, in carne de Maria virgine natus est. Et sicut in illa sexta die serpentium et ferarum genera terra produxit, ita et in hac aetate mundi gentes appetentes vitam aeternam Lex genuit. Quem utique sensum vas Petro ostensum manifestat. Et sicut in illa die creatur masculus et femina, ita in ista saeculi aetate manifestatur Christus et Ecclesia. De hujus diei vespera dicitur: Putasne, Filius hominis veniens inveniet fidem super terram? Post istam vesperam fit mane, quando ipse Dominus in claritate venturus est. Tunc sancti requiescunt cum Christo ab omnibus operibus. Speranda enim est, post opera bona valde, requies in die septimo, qui vesperum non habet. Sequitur recapitulatio conditae creaturae.

Istae generationes coeli et terrae, et reliqua, usque super faciem terrae. Nunc uno die coelum et terram dicit esse facta, cum superius non uno die facta esse commemorat, sed unum diem a Deo factum esse commemorat, id est quam creaturam spiritualem diximus, in cognitione facta sunt caetera. Longe enim aliter notae sunt angelis creaturae Dei, aliter nobis. Illis enim primordialiter, sicut primitus creati sunt. Nos autem secundum rerum omnium administrationem per divisiones temporum, qua Deus nunc usque operatur, et fortasse unus iste dies omne tempus significari, bene intelligitur. Fecit enim Deus omne tempus simul cum omnibus temporalibus creaturis. Quod autem nominato coelo et terra condidit virgultum agri, et tacuit caetera quae sunt in coelo et in terra. Per virgultum agri, nascentia terrae comprehendit, quae antequam orirentur, super terram causaliter creata sunt, cum creavit Deus omnia simul. Quod autem sequitur: Nondum enim pluerat Dominus super terram, et homo non erat qui operaretur terram, tanquam diceret, non sic illa fecit Deus, quemadmodum nunc alia, cum pluit. Alia commemorantur homines sine pluvia et sine opere humano: nunc dicunt esse facta, ut potentia verbi sui simul omnia Deus fecisse intelligatur. Quid autem significat mystice quod, coelo nominato et terra, adjecit virgultum et herbam regionis, et tacuit terra, nisi quia per virgultum agri invisibilem creaturam demonstrari intelligit, sicut est anima? Dictum autem virgultum agri, propter vigorem vitae; herba, propter eamdem vitam marcescentem. Deinde quod addit, Antequam oriretur in terra, intelligitur anima antequam peccaret. Terrenis enim cupiditatibus sordidata, tanquam orta, vel super terram nata esse dicitur recte. Unde et adjecit: Nondum pluerat Dominus super terram, quasi aperte diceret: Antequam peccaret anima, nondum nubibus Scripturam pluviam doctrinae ad irrigandam animam concesserat. Quod vero subjunxit, Et homo non erat qui operaretur terram, quia nullus homo operatus est in virgine, de qua natus est Christus. Ipse enim lapis sine manibus de monte abscissus. Fons autem ascendebat, et reliqua. Hic jam, quantum arbitror, intimantur illa quae fiunt intervallo temporum ex illa prima conditione, ubi facta sunt simul omnia; et coepit recte ab elemento, ex quo cuncta genera nascuntur, vel animalium, vel herbarum atque lignorum. Quis sit iste fons merito quaeritur. Si enim plana quaeque irrigabat, quomodo dicitur universam superficiem terrae irrigasse? Si autem omnem terram irrigabat, erat inundatio diluvii, et nondum divisa erat terra ab aqua. Credibile autem est quia non dixit, unus fons, sed Fons, pro plurali numero posuisse singularem; ut sic intelligam fontes per omnem terram loca propria irrigantes, sicut dicta est rana et locusta in decem plagis Aegypti, cum esset innumerabilis numerus illarum. Cum ergo aliter se habeant omnium creaturarum rationes, verbo Dei incommutabiles, aliter illa ejus opera, quibus in die septimo requievit, aliter ista quae usque nunc operatur. Horum trium hoc quod extremum posui, utcunque notum est; duo illa remota sunt a sensibus nostris. Ergo illa omnia primitus fuerunt, non mole corporis, aut magnitudine, sed vi potentiae causalis. Virgultum autem agri quid significet spiritualiter, superius expositum est, cum produceret terra herbam pabuli. Fons autem sapientia est, quae irrigat omnem Ecclesiam. Aliter autem, terra virgo Maria est, de qua scriptum est, Aperiatur terra, et germinet Salvatorem; quam irrigavit Spiritus sanctus, qui fontis et aquae nomine in Evangelio significatur.

Formavit igitur Deus hominem de limo terrae, et inspiravit in faciem ejus spiraculum vitae, et factus est homo in animam viventem. In ipso etiam corpore habet homo quamdam proprietatem, quod directa statura sit, ut hoc admoneretur non sibi terrena esse sectanda, velut pecoribus. Sed quomodo enim fecit, utrum repente in aetate perfecta, hoc est virili, an sicut usque nunc format in uteris matrum? Si omnium futurorum causae modo sunt insitae, quomodo creavit Deus omnia simul? Non aliter Adam factus est, cum de limo terrae formatus est, sicut jam credibilis est, nisi perfectae aetatis et virilitatis, quae erat in illis causis, ubi Deus hominem in sex dierum operibus fecit. Solet igitur quaeri utrum animale corpus prius homini formatum est e limo terrae, quae vel quod habemus nunc; an spiritale, quale resurgentes habebimus? Non obscura est de hac re Apostoli sententia, dicentis: Non prius quod spirituale, sed quod animale, deinde quod spirituale. Hic occurrit quaestio. Quomodo renovamur, si ad hoc in Christo non renovamur, quod prius in Adam eramus? Unde ergo profertur filio redeunti stola prima, si non immortalitatem recipit, quam perdidit in Adam? Si autem non peccasset Adam, nec corpore moreretur. Quomodo ergo non immortale, si animale renovabitur a vetustate peccati? Non in pristinum corpus animale, in quo fuit Adam, sed in corpus spirituale, cum erimus aequales angelis. Renovabimur autem spiritu mentis nostrae, secundum imaginem illius qui creavit nos, quam peccando Adam perdidit. Renovabimur autem etiam carne, cum corruptibile hoc induerit incorruptibilitatem, ut sit spirituale corpus, in quod nondum mutamur, sed mutatus fuisset Adam, nisi mortem corporis peccando meruisset. Illud quippe secundum aliam causam, et ante peccatum mortale, dici potuit mori; et immortale, quia potuit non mori. Aliud est enim non posse mori, aliud posse non mori. Secundum, quemadmodum prius homo creatus est immortalis, quod illi praestabatur de ligno vitae. Separatus est, cum peccasset, ut posset mori; qui nisi peccasset, posset non mori. Mortalis ergo erat conditione corporis animalis, immortalis beneficio Conditoris. De anima autem quam Dominus insufflando fecit, nihil confirmo, nisi quia ex Deo est; ut non sit substantia Dei, et sit incorporea, non sit corpus, sed spiritus, non de substantia Dei genitus: nec procedens, sed factus a Deo. Et ita sit factus, ut illius natura non sit alia creatura, in quam posset converti. Ac per hoc de nihilo, et quod sit immortalis secundum quemdam vitae modum, quem non possit amittere; secundum quamdam vero mutabilitatem, qua possit vel deterior vel inferior fieri, non immerito mortalis dicitur, quoniam veram immortalitatem solus habet ille de quo dicitur: Qui solus habet immortalitatem, et lucem habitat inaccessibilem. Mystice autem formavit Deus hominem de limo terrae: formatus est Christus ex semine David secundum carnem, tanquam de limo terrae. Et inspiravit in faciem illius spiraculum vitae, utique infusione Spiritus sancti, qui operatus est hominem Christum. Et factus est homo in animam viventem, ut qui perfectus erat Deus, perfectus crederetur et homo. Alii vero inquirunt de qua terra Adam formatus sit, si fuerat paradisus specialis utique de communi, quod demonstratur, ubi dicit: Terra es, et in terram ibis. Et in faciem illius idcirco inspirare Dominum dicunt, quia pars spiritalis est corporis caput, quod in hominibus primo nascitur, et principales habet sensus per divisiones in cerebro. Cujus prima pars, visum, auditum, gustum, odoratumque habet; secunda vero intellectum; tertia, tactum, qui per omne corpus effunditur. Hi etiam dicunt, Faciamus usque nostram, ad formationem animae Adam pertinere; ad formationem vero corporum, quod dicitur, Masculum et feminam fecit illos. Quod vero dicitur hic, formavit, ad ipsius formationem in membra pertinere; spiravit vero, ad animam indubitanter. Corpus vero filii a corpore patris trahit corpulentiam et vim occultam, hoc est peccati, ab anima vero immortalitatem et prudentiam.

Plantaverat autem Dominus Deus paradisum voluptatis, sicut a principio, et reliqua, usque ad illum locum ubi ait, In quocunque die comederis ex eo, morte morieris. Non ignoro de paradiso multos multa dixisse. Alii enim paradisum corporaliter tantum intelligunt, alii spiritualiter, alii vero utroque modo. Consequens autem est ut homo in paradiso corporali intelligatur collocatus, et paradisus locus quidam intelligatur, terra scilicet ubi habitaret homo, terrenus locus amoenissimus, fructuosis nemoribus occupatus, idemque magnus, et magno fonte fecundus. Plantaverat ergo Dominus paradisum in deliciis, hoc est in Eden. Quod autem sequitur, Produxit de humo omne lignum, et reliqua, sciendum est quod cum iisdem generibus sunt illa ligna instituta in paradiso, quae jam terra tertia die produxit causaliter, ut etiam nunc per temporalia talia terra gignat. Verba autem Dei die sexto dicentis, non sonabili voce prolata sunt, sed sicut in verbo ejus creandi potentia. Dicit autem hominibus, quod sine temporalibus sonis Deus dixerit, nonnisi per temporales sonos potuit. Futurum enim erat ut homo iisdem uteretur in escam. Quod autem sequitur, lignum etiam vitae in medio paradisi, lignumque scientiae boni et mali, considerandum est diligentius; fortasse enim cogat nos in allegoriam declinare, ut non ligna sint, sed aliud ligni nomine significent. Sed cum sit Hierusalem aeterna in coelis, et alia Hierusalem in terra est, ergo et lignum vitae, in quo erat sacramentum, et in caeteris lignis alimentum. Sacramentum autem quid aliud, nisi sapientia? de qua dicitur: Lignum vitae est amplectentibus illam. Lignum etiam scientiae boni et mali, non est dubitandum quod esset lignum visibile, in quo utique non suspicor aliquid noxium inesse, cum fecerit Deus omnia bona valde; sed malum est homini transgressione praecepti. Oportebat autem ut homo positus sub Deo alicunde prohiberetur, ut illi promerendi Dominum suum virtus esset in ipsa obedientia. Quatuor autem flumina paradisi ex uno fonte procedentia, ex hoc colligimus, notissima sint, et universis fere gentibus diffamata. Credendumque est, ex illo loco paradisi agnitione hominum remotissimo, quatuor haec flumina emergere; sicut fidelissima testatur Scriptura, quae etiam per multum spatium ire, et post tractus regionum proximarum aliis locis erupisse, ubi tanquam in suis fontibus noti esse perhibentur. Haec autem quatuor flumina quatuor virtutes significant, prudentiam, fortitudinem, temperantiam, justitiam. Prudentia ipsa est contemplatio veritatis ab omni ore humano aliena: sicut Physon oris mutatio interpretatur, quam loquens parturis magis quam paris, quam sonat Evilath, quae interpretatur parturiens. Habet aurum disciplinam vivendi, quae aliena est ab omni sorde, velut aurum purum; carbunculum, veritatem, quam nulla falsitas vincit: sicut carbunculi fulgor nocte non vincitur; prassinum, vitam aeternam, quae viriditate lapidis propter vigorem vitae significatur. Fluvius autem qui circuit omnem terram Aethiopum calidam ferventemque, significat fortitudinem calore actionis alacrem atque impigram. Tertius Tigris vadit contra Assyrios, et significat temperantiam, quae resistit libidini. Unde plerumque in Scripturis Assyrii adversariorum loco ponuntur. Quartus non est dictus quo vadat, aut quam terram circumeat. Justitia enim ad universas animae partes pertinet. Dicitur autem Physon ipse esse Ganges, Gyon autem Nilus. Tigris et Euphrates nunc eadem nomina tenent. Euphrates autem fluvius Mesopotamiae. Tigris autem hoc nomine vocatur propter velocitatem instar bestiae nimia pernicitate discurrentis. In eo quod dicitur, Plantaverat Deus paradisum voluptatis a principio, quidam dicunt posse intelligi quod antequam coelum et terram faceret, paradisum voluptatis plantaret, quod in illo esset voluntas Dei. Quod autem dicit, Pulchrum visu, ad animam pertinet; corpori vero, et ad vescendum suave. Per fluvium vero, migrationem de paradiso significari dicunt, quod migrasset Adam in communem terram. Per fluvium, unitas Deitatis. Per quatuor capita, quatuor Evangelia, in quibus narratur Euphrates historialiter. Idcirco non assignatur cuilibet regioni specialiter, quia Hebraeis propinquus est, per quem significatur Evangelium Joannis, pertinet ad theoriam, ad quam Ecclesia propinqua est. Alia autem Evangelia suas habent proprietates. Per lignum vitae, doctrina spiritalis potest intelligi. In paradiso, id est in Ecclesia. Per fluvium, baptismum. Per quatuor capita, quatuor virtutes, ut praediximus. Aliter paradisus significat corpus; lignum vitae, sensum prudentiae; et fluvius doctrinam, quae dicitur in hominem quatuor constantem, quasi quatuor in capita, id est, frigido et calido, humido et arido. Quod autem dicitur, Ut operaretur terram, et custodiret illam, non servili labore, sed honesta animi voluntate. Possumus autem intelligere, ut operaretur terram, paradisum, et custodiret semetipsum. Custodiri non adversus improbos homines, quia nulli erant, sed fortasse adversus bestias. Sed quomodo istud? Nunquid bestiae in hominem tunc saeviebant, quod nisi peccando non fieret. Est et alius in iis verbis sensus, ut ipsum hominem operaretur Deus, et custodiret; sicut enim homo operaretur terram, non ut illam faciat esse terram, sed ut cultam et fructuosam, sic Deus hominem quem creavit ut homo esset, operatur ut justus sit. Allegorice autem, plantaverat Dominus Deus paradisum, Ecclesiam utique, sicut de illa dicitur, Hortus conclusus soror mea. A principio, quia Ecclesia a Christo condita est. Fluminis de paradiso Christus irrigans, de quo dicitur: Dominus Deus noster, fluvius gloriosus, exsiliens in terram sitientem. Quatuor paradisi flumina, quatuor evangelistae. Ligna fructifera, omnes sancti sunt. Lignum vitae Christus est; cui si porrexerit manum, vivit in aeternum. Physon interpretatur os populi, sive oris mutatio. Aethiopia significat tenebras sive caliginem. Evilath, dolens vel parturiens. Geon, pectus sive praeputium. Assyrios dirigentes possumus dicere. Tigris velocitas. Euphrates fertilis interpretatur. Lignum scientiae boni et mali proprium est voluntatis arbitrium, in medium nostrum positum, ad dignoscendum bonum vel malum: de quo si quis relicta gratia Dei gustaverit, morietur. Tulit Deus hominem, et posuit illum in paradiso. Assumpsit Deus carnem, et factus est Ecclesiae caput, ut operaretur et custodiret, id est, voluntate patris, ut ex omnibus gentibus Ecclesiam adimpleret, juxta illud: Quos dedisti mihi, custodivi.

Dixit quoque Deus, Non est bonum esse hominem solum, et reliqua, usque, Et erunt duo in carne una. Quod in ista recapitulatione omnes bestias terrae, et universa volatilia coeli de humo fecisse Deus dictus est, terram universaliter cum aquis appellat. Quod autem dicitur, Non est bonum hominem esse solum, difficile est investigare quomodo Deus dixerit, utrum temporaliter vocibus editis et syllabis, an ipsa ratio commemorata est quae in verbo Dei principaliter erat, an forte in mente ipsius hominis, ut est illud in psalmo, Audiam quid loquatur in me Dominus Deus; an aliqua de hac re ipsi homini de ipso homine per angelum est facta revelatio, an per corporalem creaturam vox ipsa sonuerit. Si autem quaeritur ad quam rem fieri oportuerit hoc adjutorium, nihil aliud probabile occurrit quam filios procreandos. Hoc enim in prima conditione dictum erat, Masculum et feminam fecit illos, et benedixit eos dicens, Crescite, et reliqua. Nunc autem videndum est quod adductae sunt ad Adam omnes bestiae agri, et volatilia coeli, ut illis nomina imponeret, atque ita velut necessitas operaretur: creandi enim feminam ex illius latere, cum inter illa animalia simile adjutorium non fuisset inventum, videtur enim mihi propter aliquam significationem propheticam factum. Quare quoque pisces hoc nominantur; sed credendum est, paulatim cognitis piscium generibus nomina imposita. Quod autem mulier de latere viri facta, fortasse propter ipsius conjunctionis vim commendatam. Sed quare dormienti, quare os, non caro detracta est, quare costa, quare carne locus illius repletus est, non altera costa? Cur non fecit sed aedificavit? Non est utique dubium haec quidem ita facta esse; sed tamen ob aliquid significandum, hoc est in Christo et in Ecclesia. Quomodo animalia ducta sunt ad Adam quaeritur. Jussio Dei non solum ad homines, nec solum ad aves et pecora venit per angelicum ministerium, sed etiam ad illa quae in aquis sunt, sicut ad cetum qui glutivit Jonam. Si autem donavit Deus homini mansueta facere etiam fera animalia, quanto magis angeli hoc possunt quod dixi. Angeli autem omnino nullam possunt condere vel creare naturam. Solus enim creator est Deus, id est ipsa Trinitas. Quomodo autem soporatus sit Adam, costaque illius sine ullo doloris sensu a corporis compage detracta sit, haec fortasse dicuntur potuisse per angelos fieri. Formare autem vel aedificare costam in mulierem nullus potuit, nisi Deus, quo universa natura subsistit. Quodque sequitur, Os de ossibus meis, et reliqua; cum verba sint primi hominis, Dominus tamen in Evangelio Dominum dixisse declarat. Dicit enim: Non legistis quia qui fecit ab initio masculum et feminam, fecit illos, et dixit, Propter hoc dimittet homo patrem et matrem, et adhaerebit uxori; ut intelligeremus propter exstasin, quae praecesserat in Adam, hoc illum divinitus potuisse prophetare. Certe quaestio illa quae agitur de anima mulieris, utrum ex anima Adam animam accepit, sicut corpus aliunde, velut et ipse Adam; aut animae ex animabus nascantur, sicut corpora ex corporibus, an alio modo mittantur a Deo, ad opus non pertinet. Quod autem dixit, In quocunque die comederis ex eo, morte morieris; ac si diceret: Morti deputatus eris, non quod in eodem die mortuus fuisset, sed mortalis, quoniam ejectus est de paradiso; vel quod in eodem die quo peccavit mortuus est, quamvis multis intervenientibus spatiis, id est nongentis et triginta annis. Adam quippe in sexta feria formatus est, in quo peccavit, et mortuus est, traditur: Christus vero in sexta feria natus est, et fecit vinum de aqua, et passus est. Dixit quoque Dominus Deus: Non est bonum hominem esse solum. Arguuntur haeretici, qui Christum solum hominem putant, non etiam Deum. Faciamus adjutorium simile, quia in ipso homine suscepto, Ecclesia Deo copulata est. Appellavit autem Adam nominibus suis cuncta animantia, et volatilia, et bestias, significans quod salvae fierent in Ecclesia, et per Christum nomen erant accepturae, quod prius non habuerunt, ut est illud, Et vocabo servos meos nomine alio. Adam vero non inveniebatur adjutor similis illius. Quoniam quanquam bonus sit quisquam, Christum tamen aequare non potest. Non enim, inquit, similis tibi in diis, Domine. Nemo enim potuit genus hominum liberare a morte, nisi Christus. Immisit Deus soporem in Adam. Dormivit in cruce Christus, pungitur latus illius lancea, ut sacramentis quae inde fluunt, formetur Ecclesia. De hac dormitione dicitur: Ego dormivi, et somnum coepi, et resurrexi. Et posuit carnem pro ea. Posuit pro Ecclesia carnem suam. Os de ossibus meis, et caro de carne mea. Sive enim spirituales et fortes, sive minus perfecti, unum corpus Christi sunt. Haec vocabitur virago, sicut a Christo Christiani nomen accipiunt. Quamobrem relinquet homo patrem et matrem, et reliqua. Reliquit Christus Patrem, cum dicit: Ego a Patre exivi, et veni in hunc mundum. Reliquit et matrem Synagogam, Veteri Testamento carnaliter inhaerentem, quae fuit illi mater ex semine David; et adhaesit Ecclesiae in pacem Novi Testamenti, ut essent duo in carne una. Quia cum sit Deus, particeps noster factus est, ut illius capitis corpus esse possimus. Post haec vocabitur Eva, vita sive calamitas: quod nobis convenit, calamitatem hic, vitam in futuro habeamus. Alii dicunt quod dicitur, Et replevit carnem pro eo, ad misericordiam Dei pertinet, pro virtute divinitatis. Costa autem aedificatur in mulierem, de qua dicitur, Mulierem fortem quis inveniet? Hi etiam dicunt, costam cum carne, animam cum carne significare. Mulieri autem a viro corpulentia, et vis occulta, et immortalitas, et prudentia, contigisse dicuntur. Prima autem prophetia dicitur in hoc mundo haec sententia esse, Quamobrem relinquet, et reliqua, usque in carne una.

EXPOSITIO IN PRIMUM LIBRUM MOSIS, Qui dicitur Hebraice BERESITH, Graece autem GENESIS. CAPUT III.

Erant autem uterque nudi, Adam scilicet et uxor illius, et non erubescebant, et reliqua, usque ad illum locum in quo ait: Ad custodiendam viam ligni vitae. Vere omnino nuda erant corpora duorum hominum in paradiso, nec pudebat illos. Quid enim puderet, quando nullam legem senserunt in membris suis repugnantem legi mentis suae? Serpens autem iste non irrationali anima sua, sed in alieno, id est, diabolico spiritu, callidior omnium bestiarum dicitur. Quid enim mirum, si instinctu suo diabolus serpentem implens illo more quo vates daemonum impleri solent, reddiderit sapientissimum omnium bestiarum? Nec sane debemus opinari quod serpentem sibi, per quem tentaverit persuadere, diabolus elegerit, sed cum esset in illo cupiditas decipiendi, per illud animal potuit per quod permissus est. Quaeritur autem cur tentare permisit Deus hominem, quem tentatori praesciebat esse concessurum? Non arbitrandum est autem quod hominem dejecturus iste diabolus tentare permitteretur, nisi prius praecessisset in animam illius quaedam elatio comprimenda. Non enim mihi videtur magnae laudis futurum fuisse hominem, si propterea posset bene vivere qui a nemine male vivere suaderetur. Cum et in natura posset, et in potestate haberet, si vellet, non consentire. Si autem movetur quidam de hac primi hominis tentatione, quod eam fieri permiserit Deus, quasi non videant universum genus hominum diaboli insidiis sine cessatione tentari. Cur et haec permittit Deus, an quia probatur virtus? Si ergo locutus est serpens homini, cur asina in qua sedebat Balaam locuta est homini, nisi quia illud opus fuit diaboli, cum istud angelicum? Interrogat autem serpens, Cur praecepit vobis Dominus, et caetera. Et respondit mulier, et reliqua, ut praevaricatio esse inexcusabilis. Evidentior est enim transgressio, dum praecepta memoria retinentur. Eritis sicut dii, et reliqua. Videmus his verbis superbia persuasum esse peccatum. Ad hoc enim valet quod dictum est, Eritis sicut dii. Quod autem dicit, Nequaquam morte moriemini, pertinet ad id quod dictum est, Quia mendax est, et pater illius. Dedit viro suo, cui persuaderi non opus erat, quia illam eo cibo non esse mortuam cernebat. Et aperti sunt oculi amborum, quoniam se ad invicem concupiscendum ad poenam peccati, carnis illius mortem acceptam. Consuerunt folia fici. Qui glorianda deseruerunt, pudenda texerunt. Ad vesperum, et reliqua. Quia defecerunt a luce veritatis, absconderunt se, et reliqua. Non miremur haec fieri, quae similia sunt dementiae per nimium pudorem et timorem. Ubi es? Vox increpantis est, non ignorantis a Deo, per virum ad feminam, peccatum a diabolo per feminam, ad virum pervenit. Et sicut primatum vir habet, ita prius interrogatur. Mulier quam dedisti mihi, et reliqua. Superbia nunquam dixit, Peccavi. Denique mulier non dixit, Seduxit me; sed mulier quam dedisti mihi, et reliqua. Mulier autem interrogata ait: Serpens decepit me. Et ob hoc Apostolus ait, Adam non est seductus, mulier seducta est. An propterea mulier seducta est quia parvi intellectus esset, et ideo non tribuit illi Apostolus imaginem Dei? Sic enim ait: Vir quidem non debet velare caput suum, cum sit imago et gloria Dei. Mulier autem gloria viri est. Non quod mens feminae eamdem imaginem capere non possit, sed fortasse illa hoc adhuc nondum percepit quod ab imagine. Dei et a viro regente atque dispensante fuerat paulatim perceptura. Serpens decepit me. Quasi cujusquam suasio praecepto Dei debuisset anteponi.

Et dixit Dominus Deus serpenti, et reliqua, usque dum dixit, Et tu insidiaberis calcaneo illius. Tota ista sententia figurata est, nec aliud illi debet scriptoris fides, narrationisque veritas, nisi ne illam datam fuisse dubitemus. Non est enim interrogatus serpens, quia non ipse utique in sua natura fecerat, sed diabolus de illo per illum, et in illo fuit operatus. Nunc ergo quod ad illum qui in serpente locutus est dicitur, figuratum est. Quia audisti vocem mulieris tuae, maledicta terra in operibus tuis. Ex hoc esse in terra labores humani generis, quis ignorat? Et quia non essent labores in terra, si felicitas quae in paradiso fuit teneretur, non est dubitandum. Opera autem hic non ruris colendi, ut plerique putant, sed peccata sunt. Tunicas pelliceas. Et hoc significationis gratia factum est, sed tamen factum est vere. Ecce Adam factus est quasi unus ex nobis. Verba Dei sunt haec, non tam illis insultantis, quam caeteros ne ita superbiant deterrentis. Quod non solum fuerit factus qualis fieri voluit, sed nec illud quod factus fuit, conservavit. Et ordinavit Cherubim, et flammeum gladium. Hoc per coelestes utique potestates etiam in paradiso visibili factum esse credendum est. Quodque dicit, Ne forte aliquando mittat manum suam, et assumat etiam de ligno vitae, ostendit quia separari debuit a ligno vitae, quia alienatus fuerat a vita. Alienatus utique inde fuit moriturus, vel etiam tanquam excommunicatus, vel quia ambigua locutio est, potest sic intelligi: Et misit illum ad hanc miseriam, si forte potuisset post labores edere iterum de ligno vitae, et vivere in aeternum. Erat autem uterque nudus, et reliqua. Sciendum est, si vestiti fuissent, dici possit, utique potest, sed innocentia. Serpens a serpendo dicitur. Idcirco vero ad mulierem diabolus loquitur, quia vidit quod mulierem seduceret, et non virum sive quia virum tantum ad similitudinem Dei formatum putavit, et non feminam. Cur praecepit vobis Dominus, et reliqua. Haec prima interrogatio in hoc mundo fuisse dicitur. In eo vero quod dicit, Nequaquam morte moriemini, primum mendacium similiter. Diabolus autem idcirco de ligno scientiae boni et mali dicitur suadere, quia Dominus prohibuit illud. Diabolus enim semper contra Christi mandata suadet, qui inde etiam Satanas dicitur contrarius. Et eritis ut dii. Hic primo unitas dividitur; et hic etiam primo idololatria orta est. Quod mulier seducta est, et non Adam, ambobus tamen sentientibus poenam, assimilatur ei, ac si aliquis in conventu falleretur, alter autem remaneret domi: sed tamen duo sentirent damnum, fallacia tamen alteri reputaretur. Eva autem in quinque rebus peccavit: id est, in suasione, in delectatione, consensu, elatione, id est, in scientia; ut est, Scientes bonum et malum. In superbia, ut est, Et eritis sicut dii. Aperti sunt oculi, id est, a culpa. Culpa enim illorum oculos aperuit quos innocentia clausit. Aperuit autem, id est, ut viderent etiam malum. Bonum autem tantum primo viderunt. Quod autem consuerunt folia fici, significat quod immortalitatem relinquentes; quodque ipsi consuerunt, laboriosam significat vitam, ut, In sudore, etc. Quodque de ambobus dicit, Consuerunt, idolorum significat cooperationem in transgressione: vel folia fici amara, amaritudinem significant vindictae. Quod autem dicit folia fici, multa dicit ligna in paradiso. Quodque Dominum deambulantem dicit, quasi instabilem significat ejectionem illorum de paradiso, et Dei auxilium ab illis fuisse ablatum. Ad auram, sive ad vesperam; ostendit quod sic venit Deus, sicut invenit quemquam. Post meridiem, id est, post immortalitatem despectam ab illis. In eo quod dicit, In medio ligni paradisi, ostenditur quod etiam nunc in illius propria voluntate, si vitam an mortem eligeret. Vocavitque Dominus Adam, et vocavit, et non ejecit. Sic et ergo doctores decet juxta regulam Domini facere. Recte autem convenit dici, Ubi es, dum abscondit. Ubi es, Adam? Forsitan uno nomine vocavit illos Adam, quia unum illos junxit peccatum. Ubi es, Adam? Hae partes tres significant quod in tribus legibus peccavit. Verbum autem praesens perseverantiam in vindicta significat. Sicut autem per virum et mulierem et serpentem et lignum reperitur in mundo mors, sic per virum et mulierem et serpentem et lignum crucis vita perdita in coelo reparatur. Prima increpatio est in eo quod dicit: Ubi es, Adam? Secunda: Quis indicavit tibi? Tertia, cum ad mulierem dicit: Quare hoc fecisti? Secundum hanc regulam doctores decet per ter increpare. Et si etiam non sic egerit poenitentiam, ejicitur de Ecclesia, ut Adam de paradiso. Quia fecisti hoc, maledictus es, et reliqua. Nunc corporalis serpens venenum accepisse dicitur, et prius non habuisse, pro quo maledictus dicitur. Vel si ad diabolum pertinet, maledictus dicitur, quia poenitentiam agere non potest. Inter omnia animantia, id est, quia suam servaverunt naturam. Et bestias terrae, id est, homines. Super pectus tuum gradieris. Serpens enim pedibus ante hoc ambulare dicitur, quod affirmare non audeo. Et terram comedes, id est, pulvis serpenti historialiter. Donec revertaris in terram, id est, in paradisum, in terram communem. Quia pulvis es, et reliqua. In hoc ostenditur quia janua vitae fuit. Non eodem autem ordine increpat et maledicit. Increpat enim virum primum, et deinde mulierem. Sed hoc differentia culpae, et causa profectus facit. Maledicitur autem serpens, deinde mulier. Novissime autem vir, secundum ordinem culpae et delectationis. Adam de paradiso ejicitur, ne lignum vitae comederet, et mortalis esset; quia morte sanati sumus, velut non cognovisset Evam in paradiso.

Alius autem de paradiso dicit: Paradisus locus est terrae qui nulla maris interjectione separatur; sed prudentia divina ab illo sejungimur.

Ignis etiam Cherubim ab aliis corporalis dicitur, dum corporeos ejecit, ne in paradisum reverterentur; quod etiam magnopere non confirmo. Spiritualiter autem hoc praeceptum Christus accipit, et nos in illo accepimus: quia unusquisque Christianus non incongrue gestat personam Christi dicentis: Quandiu fecisti uni ex his minimis meis, mihi fecisti. Dicitur ergo illi, hoc est nobis: Ex omni ligno paradisi comedes. Quod significantur spirituales deliciae, fructus est spiritus, charitas, pax, et reliqua. Non tangamus lignum scientiae boni et mali in medio paradisi, id est, ne velimus superbire de natura arbitrii nostri, quae media est, ut decepti praesentia boni experiamur, et mali. Serpens autem ille indicat diabolum, qui inde serpens dicitur, quod volubili versetur astutia. Per mulierem autem decepit, et non per virum, quia non potest ratio nostra seduci, nisi praecedente carnali delectatione.

Tribus autem modis peccatum committitur: delectatione, suggestione, consensu. Per serpentem, suggestionem accipimus; per mulierem, animalem corporis sensum; per virum, rationem. Serpens suadet, delectatio obtemperat, ratio consentit. Moraliter autem serpens iste versutiam haereticorum latentem, et nova exquirentem significat. Per Salomonem ex persona haereticorum dicitur: Aquae furtivae dulciores sunt, et panis absconditus suavis. Eritis sicut dii. Sic et universi generaliter haeretici Divinitatis meritum profitentur, promittentes oculorum carnalium apertionem, ne interior oculus obscuretur. Tulit mulier fructum de ligno et comedit. Facilius enim persuadent carnales ad peccandum, quam spirituales. Dedit viro suo qui comedit. Quia post delectationem carnalis concupiscentiae etiam ratio subjicitur ad peccandum. Consuerunt folia fici. Sic se contegunt, qui saeculum amarum amplectuntur, quoniam pro origine voluptatis carnalis sarcientur; quique decepti haeretica pravitate, et gratia Dei nudati, mendaciorum tegmenta quasi fici folia colligunt, facientes sibi succinctoria pravitatis, cum de Ecclesia vel de Christo minus perfecta loquuntur. Cum audissent vocem Domini deambulantis in paradiso, ad auram post meridiem. Deambulat Deus in illis, non stabat, quia in praecepto illius non stabant. Et bene ad auram post meridiem, quia ab illis auferebatur lux illa ferventior veritatis, appropinquantibus errorum tenebris. Absconderunt se, et reliqua. In medio namque ligni se abscondit, qui versus a Deo, in erroris sui atque arbitrii voluntatibus vivit. Vocavit autem Deus Adam, et dixit, Ubi es? Ergo non desperandum est quibuslibet peccatoribus, dum et ipsi impii ad spem indulgentiae provocantur. Dicitur autem post haec serpenti, Maledictus es inter omnia animantia terrae: super pectus tuum et ventrem repes. Pectoris nomine significatur superbia mentis, nomine autem ventris, significantur desideria carnis. Aut enim terrena cupiditate decipies, omnibus diebus vitae tuae, id est omni tempore quo agis hanc potestatem. Inimicitiam ponam inter te, et mulierem, et semen tuum et semen ipsius. Semen diaboli suggestio perversa est. Semen mulieris, id est mentis, fructus est boni operis, qui perversae suggestioni renititur. Ipsa caput tuum conteret, si illum mens in initio malae suggestionis excludat. Ille insidiatur calcaneo illius, quia quos prima suggestione non decipit, decipere in finem tendit. Quidam hoc quod dictum Inimicitias ponam inter te et mulierem, de virgine in qua natus est Deus, intelligunt. Semen Mariae virginis Christus est, semen diaboli perversi homines. Tu illum supplantabis, ut moriatur; ille te victo resurget. Caput tuum conteret, quod est mors. In dolore paries filios tuos. Voluntas enim carnalis, cum aliquam malam consuetudinem vult vincere, patitur in exordio dolores, et super meliorem consuetudinem parit opus bonum, quasi filios. Conversio tua ad virum tuum, et ipse tui dominabitur. Hoc significat quod carnalis voluntas, quae cum dolore gignit filios, ne corruat obtemperet rationi, quasi viro dominanti. Vocaturque dehinc mater cunctorum viventium, id est, recte factorum, quibus peccata contraria sunt, quae significantur nomine mortuorum. Per sententiam autem quae fertur in virum, ratio nostra arguitur; quae si a paradisi beatitudine remota fuerit, habet maledictiones terrenae operationis, habet dolores temporalium curarum, quasi spinas et tribulos. Sic autem dimittitur a paradiso beatitudinis, ut operaretur terram, id est, ut in corpore isto laboret, et collocet sibi meritum redeundi ad vitam, quae paradisi nomine significatur, et possit manum porrigere ad lignum vitae, et vivere in aeternum. Manuum autem porrectio significat crucem sive cruciatum poenitentiae, qua vita recuperatur. Accepit tunicam pelliceam, quo nomine significatur corporis mortalitas. Cherubim interpretatur plenitudo scientiae. Framea vero versatilis, posita ad custodiendam viam ligni vitae, corporales poenae intelliguntur. Nemo enim potest pervenire ad arborem vitae, nisi per has duas res, tolerantiam molestiarum et scientiae plenitudinem, id est, per charitatem Dei et proximi. Plenitudo enim legis, charitas.

EXPOSITIO IN PRIMUM LIBRUM MOSIS, Qui dicitur Hebraice BERESITH, Graece autem GENESIS. CAPUT IV.

Adam vero cognovit uxorem suam, quae concepit et peperit Cain, et rursum peperit Abel. Cain interpretatur acquisitio vel possessio, quia dixit Eva; Acquisivi hominem per Dominum. Nativitas duorum filiorum Adam, similitudinem habet duorum populorum. Sicut Cain sacrificium ex terrae fructibus reprobatur, Abel autem sacrificium ex ovibus et earumdem adipe suscipitur; ita Novi Testamenti fides ex innocentiae gratia Dominum laudans, Veteris Testamenti terrenis opibus anteponitur. Unde autem scivit Cain quia ad munera Abel respiceret Deus, et ad sua non respiceret? nisi quia vera est Theodotionis interpretatio, qua dicit, Inflammavit Deus super Abel, et sacrificium illius. Super Cain vero non inflammavit, utique per ignem. Ignem autem ad sacrificium devorandum solitum venire de coelo, ut in dedicatione templi sub Salomone, et in monte Carmelo sub Elia legimus. Paulisper ad exordium redeamus, et interrogemus hoc nomen, quod est Adam, quomodo in tribus linguis vocetur. Vocatur autem Hebraice Adam, Graece anthropos, Latine homo. Dum autem de nomine sermo agitur, scienda est dignitas nominis in tribus supra dictis linguis. Apud Hebraeos autem nominis dignitas dicitur in multitudine interpretationum, ut Adam multis interpretationibus interpretatur. Adam quippe homo, humus, terrigena, terraque rubra et sanguinea, et genitor: et istae interpretationes in humo, et in sanguine, et in terra, et in creatione retinent dignitatem. Apud Graecos vero in multis connexionibus, ut est illis de Sara visum, alterum ro adderent. Latinis vero dignitas est nominis ex multitudine, ut Publius Cornelius et Scipio Africanus. Idcirco vero nomen Adam quatuor litteris scribi convenit, quia quatuor substantiis, id est, humido et arido, calido et frigido. Et quia in quatuor mundi partibus dominaturus esset, et quia secundus in Adam significari, id est Christus, qui in quatuor Evangeliis enuntiatur, et per quatuor leges. Una vero de his duplicata significat mutationem Adam de paradiso in terram communem, et a terra communi ad paradisum. Adam primus et novus convenientiam habent in quatuor litteris et in quatuor legibus: differentiam vero in eo quod dicit Apostolus, primus Adam in animam viventem, novissimus Adam in spiritum viventem. Primi litterae mutantur, secundi vero non mutantur; quod significat primi mutationem, et secundi immobilitatem, ut est tetragrammaton, id est nomen Domini scriptum quatuor litteris Hebraicis, id est iota, vau, he, heth. Nomen autem quod scriptum est his quatuor litteris in lamina aurea, dicere non possumus usque ad diem judicii. Hae quatuor litterae nominis Adam propria habent nomina in partium nominibus, id est anatole, disis, arctus, mesimbria, id est, oriens, occidens, septentrio, meridies. Et haec proprietas significat dominaturum Adam in quatuor supra dictis partibus mundi. In eo quod hoc nomen ab A incipit, significatur quod inter angelos primatum tenet. Et Adam ille secundus; qui juxta Apostolum Christus est, in honore etiam in ordine litterarum a primo ponitur. Hic etiam alii interrogant, quis Adam primo nominavit, et caeteras interrogationes. Quarum tantum solutiones ponimus, dicentes, quod Deus Adam primo nominavit, dicendo: Faciamus hominem ad imaginem et similitudinem nostram. Adam autem nominavit cuncta animantia, dicente spiritu per Moysen: Et adduxit ea ad Adam, ut videret quid vocaret illa. Et in his supradictis significatur dominatio Domini super Adam, et Adam dominatio in cunctis animantibus. Adam proprie nominatur a Domino dicente: Faciamus hominem; vel appellative ut alii, sed facilius est proprie dici tunc in comparatione animantium. Hae vero litterae in tribus linguis ita vocantur, aleph, alfa, a, daleth, delta, d, mem, mi, m. E quibus apud Hebraeos mem, mutat litterae figuram, cum in principio et fine dictionis ponitur. Concepit in utero, et peperit, id est foras. Conceptio ab aliquibus assimilatur, si non peccasset Adam, cooperationi manuum unius hominis sine ulla voluptate. Quidam dicunt spiritualiter significari, in eo quod dicit, Cognovit uxorem suam, id est Christum et Synagogam Judaeorum, quae concepit in lege naturae, et peperit in lege litterae, vel in lege litterae concepit, et in Novo peperit. Non incongrue per Cain populus Judaicus significatur, pro quo Synagoga gratias agit, sicut Eva pro isto, et pro bonis terrae Domino serviebat, ut est, Quae bona sunt terrae manducabitis, sicut hic agricola fuisse scribitur. Moraliter vero per Adam, sensus perfectus, et per Evam caro. Per Cain vero sensus mali, per Abel boni, qui caeteros sensus custodiunt, ut hic ovium pastor fuit. Post multos dies, id est, donec haberet quod offerret, et hic ostenditur quod Deus ab homine non exigit quod non habet. Dixit autem Deus ad Cain: Si recte offeras, et recte non dividas, peccasti. Quia etsi Judaei multa recte fecerunt, in eo tamen infidelitatis rei sunt, quia Christo veniente tempus Novi Testamenti a tempore Veteris non distinxerunt. Quia si obtemperasset Cain Deo, adjutus intelligentia gratiae, dominaretur ipse peccato suo, et non occideret fratrem innocentem. Sic et Judaei, in quorum figura gerebantur haec, quiescerent a sua perturbatione, tempus salutis et remissionis peccatorum cognoscentes: audirent Christum dicentem se non venisse vocare justos, sed peccatores, ut converterentur a peccato suo, et in confessione salvarentur. Nunc autem ignorantes Dei justitiam, et suam quaerentes statuere, justitiae Dei non sunt subjecti. Et exarserunt in iracundia contra Christum, cujus videntes opera accepta Deo esse, doluerunt. Occiditur Abel junior a fratre majore, occiditur Christus caput populi minoris a populo Judaeorum. Nonne si bene egeris recipies, id est abundantiam vel ignem, Si autem male, usque adhaeret peccatum tuum in foribus: signum mendacitatis intelligitur. In eo vero quod dicit, sed sub te erit, poenitentiam committit: appetitus illius, id est peccati: Et tu dominaberis illius: ac si aperte diceret: Sub tua potestate est, si bene vel male egeris. Quod autem Cain dicit: Egrediamur foras, in dolo loquitur, quodque de illo Spiritus dicit, Cum surrexit Cain, significat cum odio vel diabolo suggerente. Ubi est Abel frater tuus? Non tanquam ignarus, cum a Deo discat, interrogat, sed tanquam judex reum quem puniat. Usque nunc cum interrogamus Judaeos de Christo, nescire se Christum respondent. Essent autem quodammodo Christi custodes, si Christianam custodirent fidem.

Dicit Deus ad Cain, Quid fecisti? vox sanguinis fratris tui clamat ad me de terra. Sic arguit in Scripturis vox divina Judaeos. Habet enim magnam vocem sanguinis Christi in terra, cum eo accepto ab omnibus gentibus respondetur, Amen. Haec est vox clara, quam sanguis ipse exprimit ex ore fidelium. In eo quod dicit, Frater tuus, commemorat cogitationem eorum, ut poenitentia compungerentur. Maledictus eris super terram. Illa quam Deus dedit semini Abrahae, in qua Christi sanguinem fuderunt. Vel certe a terra, id est ab Ecclesia, quae aperuit os suum in confessione peccatorum: accipere sanguinem Christi, qui effusus est in remissionem omnium peccatorum de manu persecutoris, nolentis esse sub gratia, sed sub maledicto. Quicunque enim ex operibus legis sunt, sub maledicto sunt. Cum operatus fueris, non dabitur tibi fructus. In terra enim, quam Christus portavit, id est, in carne ejus operati sunt salutem nostram, crucifigendo Christum, suam autem perditionem. Unde resurgens, iis a quibus crucifixus est non apparuit. Historialiter vero Cain maledictus est mendicitate. In eo vero quod dicit, Maledicta terra, et reliqua, usque De manu tua, potest intelligi quia sanguis justorum fructus terrae diminuit, non autem sanguis vindictae secundum legem. Vagus et profugus, sive, ut Septuaginta transtulerunt, gemens et tremens. Ecce quis non videat quomodo sit vagus et profugus populus Israel, in gentibus gemens amisso regno, et tremens timore sub Christianis innumerabilibus. Ideoque respondit Cain dicens: Major est iniquitas mea, quam ut veniam merear, et reliqua. Vere Judas vagus et profugus gemit et tremit, ne regno etiam terreno perdito, ista visibili morte occidatur. Hanc dicit majorem causam quam illam quod Judaeis terra nostra non dat fructum suum, absconsusque a facie Dei, iratum habet Deum. Cain vero septem peccata reputantur. Primum, quod male divisit, ut est, Ad Cain vero et ad munera ejus non respexit. Secundum vero, quod inviderat, ut, Iratusque est Cain. Tertium quod tristis fuit, ut, Concidit vultus ejus. Quartum, homicidium, ut, Interfecit eum. Quintum mendacium, ut, Qui respondit, Nescio. Sextum, quod poenitentiam non egerat, ut, Quid fecisti, usque ad me. Septimum quod seipsum desperavit, ut, major est iniquitas mea quam ut veniam merear. Quod autem dicit, Nequaquam ita fiet, sic intelligendum, quasi dixisset, Non sicut dicis, Omnes occidunt te, sed unus. Quodque sequitur, Posuit Deus in signum, sic istud in illo intelligendum est, quod dicit, Nequaquam ita fiet. Haec vero quae inter Abel et Cain acta sunt, possunt etiam moraliter ad sensum bonum malumque referri, ut per effusionem sanguinis Abel sensus boni a malo aversi intelligantur; et sicut superius dictum est, ad Christum et ad populum Judaeorum, quia ambo filii Synagogae sunt. Qui etiam Christum foras duxit, id est extra civitatem Jerusalem ad crucifigendum, atque cum diabolo vel cum odio Christi in hoc opus consurrexit. Nunquid custos sum? Nunquid ego sum rabbi, significare putatur. Omnis qui occiderit Cain, septuplum punietur. Sive, ut Septuaginta transtulerunt, septem vindictas exsolvet. Disseramus primum juxta historiam, quid significat, Omnis qui occiderit Cain, septuplum punietur. Certe noluit Deus illius compendio mortis finire cruciatum. Videtur enim illud desiderasse Cain, cum dicit: Omnis qui invenerit me, occidet me; et quodammodo loquitur ad illum Deus: Non ut tu aestimas, morieris, et mortem pro remedio accipies: vives usque ad septimam generationem, et conscientiae igni torqueberis. Aut quicunque te occiderit, aut in septima generatione, aut magno cruciatu te liberabit. Non quod ipse qui occiderit Cain septem ultionibus subjiciendus sit, sed quod septem cruciatibus illum absolvit, qui in Cain tanto tempore concurrerunt, aut in septima generatione occidendus sit. Adam quippe genuit Cain, Cain genuit Enoch, Enoch genuit Gaidad, Gaidad genuit Malaleel, Malaleel genuit Mathusalem, Mathusalem genuit Lamech, qui septimus ab Adam non sponte occidit Cain. Juvenem autem occidisse se dicit, non quia juvenis esset, sed vagus et instabilis erat. Spiritualiter autem quis non videt quod omnis qui perdiderit genus impium carnalium Judaeorum, septem vindictas exsolvet? id est, auferet ab illis septem vindictas, quibus alligati sunt propter reatum occisi Christi in hoc tempore quod septenario dierum numero volvitur. Posuit Deus Cain in signum, ut non interficeret illum omnis qui invenisset. Gens enim Judaea sive paganis regibus, sive Christianis, non amisit signum Legis et circumcisionis; et omnis qui illos cum ipso signo invenit non occidit. Exivit ergo a facie Dei, et habitavit in terra Naid. Naid in Hebraeo Nod dicitur, quod interpretatur commotio, vel instabilis; et non tam nomen loci, quam instabilitas Cain, sive Judaeorum designatur. Habitant enim profugi in commotione et in perturbatione carnali contra jucunditatem Dei, hoc est contra Eden.

Cognovit autem Cain uxorem suam, et concepit, et peperit Enoch, et aedificavit civitatem. Impiorum progenies in ipsa mundi origine civitatem construxit, quia omnes impii in hac vita fundati sunt, ubi habent thesauros; sancti vero hospites sunt et peregrini. Unde et Abel tanquam peregrinus populus Christianus, in terra non condidit civitatem; superna est enim civitas justorum. Iste enim interpretatur possessio vel dedicatio, in cujus nomine condita est civitas, id est Jerusalem terrestris, ubi nihil plus quam quod cernitur speratur. Et notandum quod in progenie Seth nulla progenita femina memoratur, sed in progenie Cain. Carnales enim maritorum atque feminarum conjunctione proveniunt. Alii dicunt, in eo quod dicit, Cognovit Cain uxorem suam, significat quod vindicta desineret, si Cain uxorem non accepisset. Vocavitque nomen illius, usque Enoch. Hic primo in Scripturis civitas ex nomine hominis vocata, et per hoc etiam designari idololatria potest. Per Cain malus sensus, vel intelligitur unusquisque peccator. Qui cognoscit uxorem suam, id est carnem subditam peccatis, quae concepit in cogitatione, et peperit in malo opere peccatum. Quodque sequitur, aedificavit, significat malum sensum vel peccatorem peccatum statim non relinquere, sed augere. Hujus autem genealogia commemoratur, ut veritas generationis Cain et Lamech nuntiaretur. Cain autem praefigurat populum haereticorum, alios haereticos generantem. Lamech autem primus duas uxores accepit, ac si diceret, Primus adulterium perpetravit. Jubal primus aedificans domus, ut alii, vel primus ex custodientibus pecora. Jubal primus citharista fuit. Per Lamech autem populum haereticorum cum duabus Ecclesiis haereseos, vel in bonam partem Christum cum suis duabus Ecclesiis significat. Per Jubal populum Judaeorum habitantem in tentoriis, id est, in hujus saeculi. Per Jubal populus Christianus in gentibus, canens cithara, id est, historia et organo, id est sensu. Tubalcain primus faber ferri, et aerarius. Unumquemque sanctum significat sui corporis et animae custodem.

Dixitque Lamech uxoribus suis, et reliqua, usque, De Lamech vero septuagies septies. Secundum historiam dictum est quod ab Adam usque ad Christum septuaginta et septem generationes sunt, quibus peccatum Lamech, id est totius mundi, sanguinis Christi effusione solutum est. Dicunt quidam, septuaginta animae receptae sunt in diluvio de genere Lamech, et in hoc numero de Lamech factam vindictam. Siquidem et in populo Judaeorum, propter interfectionem Christi septuaginta vindictae sunt statutae, juxta illud, Non solum septies, sed septuagies septies, si poenituerit, fratri remittendum ad indulgentiam Christi. Alii Cain septempliciter peccasse dicunt, et ob hoc septempliciter puniendum pro peccatis, quae enumeravimus antea. Idcirco autem non sunt similes vindictae in Adam et in Cain Lamechque, quia qui posterius peccaverunt majorem Dei notitiam habuerunt, etiam per praecedentes vindictas, quas prius accidisse scierunt. Sic enim nunc in tribus legibus vindicta observatur. Dicitur quoque quod Lamech, vindicta etiam adulterii causa addita sit. Quando autem Lamech Christum significat, occisio Cain diabolum occisum demonstrat. Quod a Christo suis uxoribus, id est Ecclesiis nuntiatur, quibus imperat ut suum sermonem auscultent. Quodque dicit, In vulnus meum, significat diabolum propter lasciviam in morte Christi occisum. Et adolescentulum, id est diabolum, propter lasciviam et aeternitatem. In livore meo, id est, non sine dolore. Aliter occisio Cain, sensus boni occisionem, vel populi Christiani demonstrat, quando per Lamech haereticus demonstratur.

Cognovit quoque adhuc Adam uxorem suam, et peperit filium, et vocavit nomen illius Seth. Ex Seth natus est filius, quem vocavit Enos. Seth interpretatur resurrectio, qui est Christus. Enos autem interpretatur homo, qui coepit invocare nomen Domini. Quid hoc intelligitur, nisi quia in confessione vivit omnis homo, qui est filius resurrectionis, quandiu peregrinatur in terris? sive Enos coepit invocare nomen Domini, ut Hebraei arbitrantur, quod tunc primum idolum fabricatum est in similitudinem nominis Domini. Enoch septimus ab Adam, qui translatus est, et placuit Deo, septimam requiem significat, ad quam transfertur omnis homo, qui sexto die, id est sexta aetate saeculi, per Christi adventum formatur. Quod autem per Seth ab Adam usque ad Noe denarius numerus insinuatur, complementum mandatorum in Ecclesia operibus figuratum. Quod vero progenies ex Adam per Cain undenario numero finitur, transgressio mandatorum est, sive peccatum. Si enim addantur Lamech, qui est septimus ab Adam, tres filii et una filia, complectitur undenarius numerus. Unde et ipsa filia Lamech Noema, id est voluntas interpretatur. Iste coepit invocare nomen Domini. Alii dicunt in hoc intelligendum esse quod aliud nomen de duodecim nominibus Domini, quibus apud Hebraeos vocatur, primo Enos reperisset, quod est Het. Spiritualiter per Adam et uxorem, Christus et Synagoga significantur; unde natus est filius, id est populus gentium in fidem, qui recte Seth nominatur, id est positus in veritate. Quod autem dicit, Semen aliud pro Abel, significat bonos Novi Testamenti, pro patriarchis, et prophetis, et martyribus, qui occisi sunt a mala parte populi Judaeorum. Enos autem successores populi Christiani significat, qui nomen Domini invocant. Moraliter vero per Adam et uxorem suam sanctus quisque et caro demonstratur. Per filium, sensus perfectus. Per semen aliud pro Abel, boni sensus pro bonis.