Reader

LIBER PRIMUS. CAPUT PRIMUM. Moyses in montem Dei, cum Josue ascendens, Aaron et Hur regimen populi reliquit.

Locuturi, juvante Domino, de figura tabernaculi et vasorum, atque utensilium ejus, primo situm loci, et circumstantias rerum, quomodo sese habuerint, quandoque haec fieri praecepta sint, inspicere atque attentius considerare debemus. Omnia autem, sicut Apostolus ait, in figura contingebant illis: scripta sunt autem propter nos. Omnia videlicet, non solum facta vel verba, quae sacris litteris continentur, verum etiam locorum, et horarum, et temporum situs, et ipsarum quoque in quibus gesta, sive dicta sunt circumstantia rerum.

Dixit Dominus ad Moysen: Ascende ad me in montem, etc. Daturus ergo legem Moysi Dominus, primo illum in verticem montis evocat, ut in alto secum demoratus liberius audiat quae ad inferiora rediens populum praecepta doceat; simulque ex altitudine loci colligat quam celsa quantumve ab humanis secreta doctrinis sit lex quam accipit, et quomodo ab illis solummodo perfecte intelligi vel custodiri possit, qui sese a terrenis contagiis sublimius ac perfectius vivendo separaverint. Unde et populum in inferioribus exspectare, donec Moyses redeat, praecepit; ut insinuet typice, quia coelestia quidem sint arcana suae legis, et quae a perfectioribus tantum capiantur, nec tamen infirmis occasio salutis desit, si sapientiae majorum humiliter auscultare studuerint. Sic et in Evangelio Dominus novos gratiae praecones in montem convocans, praeceptis salutaribus instituit; ut ex loci etiam situ patesceret, quia sublimia illis, vel mandata vivendi, vel promissa daret remunerandi: juxta illud Psalmistae, Justitia tua sicut montes Dei. Sed et post resurrectionem, rursum eisdem in monte sancto apparens, eosque ad praedicandum, non uni tantum populo Israel, sed mittens toti mundo: Euntes, inquit, docete omnes gentes, baptizantes eos in nomine Patris, et Filii, et Spiritus sancti; docentes eos servare omnia quaecunque mandavi vobis. Et legis ergo, et Evangelii praecepta Dominus in monte dedit, ut sublimitatem per hoc utriusque Testamenti commendaret. Verum, quia Scriptura legis uni tunc populo Israel committenda, gratia vero Evangelii ad omnes per orbem nationes apostolis praedicantibus erat perventura; recte ad discendam accipiendamque legem solus Moyses ascendit in montem, doctrinam vero Evangelii apostoli simul omnes in monte cum Domino positi, auscultantibus et turbis audierunt. Sed et adventu sancti Spiritus, quo haec eadem gratia et veritas Evangelii manifestius Ecclesiae data est, non apostoli solummodo, verum etiam plurima simul caterva fidelium in coenaculo montis Sion constituta suscepit, et hoc in variarum divisione linguarum, ut tali esse miraculo Ecclesia cunctarum per orbem gentium linguis Deum collaudatura signaretur.

Daboque tibi, inquit, duas tabulas lapideas, et legem ac mandata, etc. Huic simile est illud Evangelii quod supra posuimus: Docentes eos servare omnia quaecunque mandavi vobis. Non ergo Moyses, non apostoli, non quilibet doctorum, alia debet populum Dei docere praecepta, quam quae ipse Dominus docuit, quaeque in aeterno consilii sui decreto nobis observanda praescripsit, et in quorum observatione vitam nos habere aeternam voluit: sicut nec de illis, quae fieri jussit, doctores quidquam praetermittere oportet, sed omnia quaecunque ille mandavit, suis necesse habent auditoribus committere. Scripsit autem haec in tabulis lapideis, quia in cordibus electorum fide fortibus fixa intentione custodienda firmavit. Quorum exempla cum nobis ad imitandum proponit, quasi scripta in lapide statuta suae legis ostendit. Nam et Daniel vidit Dominum in figura lapidis excisi, de monte sine manibus, contrivisse pompam regni mundialis, ut regnum ipsius solum sine fine permaneat. Et Petrus fideles admonet dicens: Et vos tanquam lapides vivi, superaedificamini domos spirituales.

Surrexerunt Moyses et Josue, minister ejus. Josue, minister Moysi, Dominum Salvatorem, et nomine designat, et actione. Qui minister Moysi recte vocatur, quia apparens in carne, Mosaicae legis in se caeremonias suscipere dignatus est: quia non solvere legem, sed venit adimplere. Moysi in omnibus vestigia sequitur: quia in cunctis quae loquitur vel scribit Moyses, ille vel typice vel manifeste designatus, quasi comes individuus, si bene quaeritur, invenitur. Hinc etenim dicit Judaeis: Si crederetis Moysi, crederetis forsitan et mihi, de me enim ille scripsit.

Ascendensque Moyses in montem Dei, senioribus ait: Exspectate hic donec revertamur ad vos, etc. Aaron mons fortitudinis, Hur interpretatur ignis sive lumen. Unde Aaron Salvatorem Dominum, Hur designat Spiritum sanctum: quia et de hoc dicit Esaias, Et erit in novissimis diebus praeparatus mons domus Domini in vertice montium. Et ille super apostolos in lumine ignis apparuit. Ascendens ergo ad Dominum Moyses, Aaron et Hur, hoc est montem fortitudinis, et lumen ignis, in campestribus, ad regimen populi dereliquit. Et nos si doctores nostros ad altitudinem divinae contemplationis sequi non possumus, curemus solliciti, ne aliqua nos tentatio a vicinia montis Dei retrahat; sed juxta modulum nostrum virtutum operibus insistamus, inhaerentes stabili corde sacramentis nostri Redemptoris, quibus imbuti sumus; et gratiam Spiritus ejus, qua signati sumus, intemeratam in nos nobis conservare curantes. Et si qua nos adversitatum quaestio pulsaverit, mox adjutorium invocemus ejusdem nostri Redemptoris, qui fideles suos per donum sancti Spiritus protegere a malis omnibus, ac liberare consuevit. Nec dubitandum quia si in coeptis persistimus, per montem fortitudinis infirmitas atque humilitas nostra confirmata exaltetur, et cunctis hostium tentamentis fortior efficiatur; per lumen quoque, et ignem Spiritus sancti, nostra illustretur ignorantia, nosterque ad dilectionem ejusdem pii conditoris animus inardescat.

Cumque ascendisset Moyses, operuit nubes montem. Sicut mons in quo legem accepit Moyses, altitudinem perfectionis, quae in eadem lege erat conscribenda, designat; ita nubes, qua mons tectus est, gratiam divinae insinuat protectionis: qua tanto amplius quisque perfruitur, quanto altius ad scrutanda mirabilia de lege Dei revelatis oculis cordis ascendit. Namque nec montem solummodo, in quo Moyses ascendit, nubes operuit; sed et populum per deserta gradientem, qui nequaquam ad altiora poterat ascendere, nihilominus nubes coelitus missa obumbravit. Unde scriptum est: Expandit nubem in protectionem eorum, quia nimirum Dominus omnes timentes se, pusillos cum majoribus, coelesti benedictione protegit.

Et habitavit gloria Domini super Sinai, etc. Sciendum quod non tantum sublimitas, verum etiam nomen montis, in quo lex data est, perfectionem ipsius legis figurate denuntiat. Sinai namque interpretatur Mensura mea, sive Amphora mea. Divinitus ergo procuratum est, ut mons in quo lex daretur, Amphora mea vocaretur: quasi ipso Domino per hoc vocabulum significante, quod lex sua perfectam vivendi regulam omnibus promulgaret, et unicuique secundum opera sua redderet: juxta hoc quod ait ipse: In quo enim judicio judicaveritis, judicabimini. Et: In qua mensura mensi fueritis, remetietur vobis. Bene autem dicitur, quod, Moyse ascendente, nubes et gloria Domini, sex diebus montem operuit, septimo autem die illum ad altiora montis vocavit. Sex namque diebus in lege operari, in septimo requiescere jubemur. Ascendensque montem Moyses, sex diebus nube et gloria Domini tegitur: ut insinuetur mystice, quia quicunque mandata Domini operibus justis exsequitur, divina utique protectione dignus existit. Idem namque Dominus, qui Moysen in montem ascendere jussit, ascendentem quoque sua nube et claritate circumdedit: quia qui donum nobis bene operandi tribuit, ipse nos bene operantes, ne deficiamus, illustrat, et ne tentamentis antiqui hostis, quasi fervoribus solis exuramur, protegit. Septimo autem die vocat ad altiora Dominus Moysen, quia post operum perfectionem, requiem nobis lex promittit aeternam: ut qui in altitudine rectae actionis Domino assistere curavimus, jam ad ejus visionem atque colloquium ascendere mereamur: juxta illud Psalmistae, Etenim benedictionem dabit, qui legem dedit. Ambulabunt de virtute in virtutem, videbitur Deus deorum in Sion. Quod etiam in hac vita nonnullis electorum constat esse donatum, ut post activae perfectionem conversationis, ad divinae gratiam speculationis ascenderint, qualiscunque et quantulacunque haec ab hominibus carne adhuc indutis fieri potest: quod et plurimis patriarcharum ac prophetarum, et prae caeteris ipsi Moysi concessum est, de quo specialiter dictum est, quia locutus sit cum Deo facie ad faciem, sicut loqui solet homo cum amico suo. Unde et de illo specialiter intelligi valet, quod sex diebus in monte nube et gloria Domini protectus sit; septimo autem die vocatus ad colloquium ejus, altiora montis conscenderit, quia nimirum per bona opera, quae Domino donante acceperat, magis ab illo illustrari, atque ab omnibus malorum incursibus meruit obumbrari, ac sic ad sublimiora visionis et collocutionis illius dona pervenit. Medium namque caliginis, unde vocatus esse dicitur, non inesse Deo tenebras ullas significat: sed quia lucem habitat inaccessabilem, et sicut idem dicit Apostolus, Quem vidit nullus hominum, sed nec videre potest. Caligo namque illa obscuritas est arcanorum coelestium, terrenis quidem cordibus inaccessibilis, sed Moysi et caeteris mundo corde beatis divina reserante gratia penetrabilis: quibus dicitur in Psalmo, Accedite ad eum, et illuminamini. Inaccessibilis namque est lux ejus viribus nostris, ad quam tamen acceditur muneribus ipsius. Ubi apte subjungitur:

Erat autem species gloriae Domini, quasi ignis ardens, etc. Quasi ignis namque ardens species gloriae Domini apparuit; quia corda electorum, et dono scientiae coelestis illustrat, et ardore suae charitatis inflammat. In nube ergo, caligine et igne gloria Domini visa est. In nube videlicet, quia nos ab aestu tentationum protegit. In caligine vero, quia potentia majestatis ejus a nulla potest creatura ad integrum comprehendi. Pax enim Dei exsuperat omnem sensum. In igne autem ardente, quia mentes fidelium supernorum bonorum, et cognitione irradiat, et spe ac dilectione accendit. Et hanc quidem Domini gloriam filii Israel de longe et ab inferioribus aspiciunt, Moyses vero altius ascendendo penetrat; quia nimirum abdita mysteriorum divinorum perfecti quique perfecte ac sublimiter vident. At nos nostrae memores fragilitatis et inertiae, etsi huc intrare comprehendendo nequivimus, saltem credendo, sperando, diligendo, in proximo manere, atque aspectare curemus. Quasi enim filii Israel a longe oculos ad montem Dei, atque ad conspectum gloriae ejus habent, cum infirmi quique in ecclesia se Deum videre summopere desiderantes, oculos mentis sedulo in memoriam aeternae claritatis fixos tenent. Quasi in vicinia montis Dei, in quem Moysen ascendisse noverant, commorantur, cum in illo se moderamine vivendi coercent, quo nunquam gressum suae operationis longius ab imitatione summorum vivorum abstrahant, tametsi necdum plene illorum ad perfectionem sequi vestigia possint.

LIBER PRIMUS. CAPUT II. Moyses septimo die ad altiora montis vocatus, quadraginta diebus ac noctibus ibi cum Domino moratur.

Ingressusque Moyses medium nebulae, ascendit in montem, et fuit ibi quadraginta diebus et quadraginta noctibus. Moyses medium nebulae ingressus ascendit in montem, cum praedicatores divinae legis, in quibus ipse Moyses eximius erat ad intuenda sublimiter incerta et occulta sapientiae divinae, invitante ac ducente Domino, penetrant. Fuit autem cum Domino Moyses quadraginta diebus et noctibus, ut hoc numero temporis disceret, quod illi solummodo decalogum legis, quem cum suo populo acceperat, possent implere, quos evangelicae gratia veritatis, quae quatuor libris erat describenda, juvaret. Quater enim deni quadraginta faciunt. Vel certe quod venturum esset tempus, quando eadem praecepta decalogi, quae tunc cum uno filiorum Israel populo accepit, in notitiam cunctarum gentium, quae quatuor orbis partibus continentur, divina gratia largiente panderentur, omnesque per horum nationes observantiam, ad salutem pervenirent aeternam. Verum quia breviter quam mirifico ascensu Moyses ad accipiendam legem pervenerit didicimus, jam nunc aures simul, et animos ad audienda quae audivit, ac pro modulo nostro exponenda ipsa legis mandata convertamus. Sequitur:

LIBER PRIMUS. CAPUT III. Filii Israel primitias Domino offerre et sanctuarium facere jubentur.

Locutus est Dominus ad Moysen, dicens: Loquere filiis Israel, ut tollant, etc. Et nos primitias bonorum nostrorum Domino tollimus, quando si quid boni agimus, totum hoc divinae gratiae tribuimus veraciter, et intimo ex corde profitentes, quod ne initium quidem bonae actionis, aut cogitationis aliquid, nisi a Domino possimus habere: mala vero nostra semper a nobis ipsis diabolo instigante, et coepta et consummata, nec nisi Domino donante laxanda esse fatemur. Pelagiani primitias bonorum suorum nolunt Domino tollere, sed sibimetipsis possidenda retinere: quia se boni aliquid a seipsis absque gratia Dei habere, stulta praesumptione autumant. Bene autem praecipitur Moysi, ab homine qui offert ultroneus, accipere primitias. Hilarem enim datorem diligit Deus. Et Apostolus, non ex tristitia nos, aut ex necessitate, sed proposito cordis bona facere jubet. Quod se facere sciens propheta gloriatur in Domino dicens: Voluntarie sacrificabo tibi.

Haec sunt autem quae accipere debetis, aurum, argentum, et aes, etc. Cuncta haec quae Dominus sibi a priore populo, ad faciendum sanctuarium materialiter offerri praecipit; nos quoque qui spirituales filii Israel, id est, imitatores Deum videntis populi esse desideramus, spirituali intelligentia debemus offerre, quatenus per hujusmodi oblationes voluntarias, et ipsi sanctuarium ei in nobis facere mereamur, et ipse in medio nostrum habitare, hoc est in nostro sibi corde mansionem consecrare dignetur. Cui videlicet aurum offerimus, cum claritate verae sapientiae, quae est in fide recta, resplendemus. Argentum, cum et ex ore nostro confessio fit in salutem. Aes, cum eamdem fidem publica praedicatione divulgare gaudemus. Hyacinthum, cum sursum corda levamus. Purpuram, cum corpus passioni subjicimus. Coccum bis tinctum, cum gemina, id est, Dei et proximi dilectione flagramus. Byssum, cum carnis castitatem servamus. Pilos caprarum, cum habitum poenitentiae ac luctus induimus. Pelles arietum rubricatas, cum ipsos dominici gregis ductores suo sanguine baptizatos videmus. Pelles hyacinthinas, cum nos post mortem spiritualia in coelis corpora habituros esse speramus. Ligna setim, cum, expurgatis peccatorum spinetis, munda carne et anima Domino soli servimus. Oleum ad luminaria concinnanda, cum fructibus charitatis et misericordiae refulgemus. Aromata, unguentum et thymiama boni odoris, cum opinionem bonae nostrae actionis, multis ad exemplum bene vivendi, longe lateque diffundimus. Lapides onychinos et gemmas, ad ornandum ephod ac rationale, cum miracula sanctorum, quibus cogitationes Deo devotas, et opera virtutum ornavere, digna laude praedicamus. Atque haec in adjutorium nostrae fidei, ubi opus fuerit, assumimus. Quia enim in humeris onera gestare solemus, recte per ephod, id est, superhumerale, opera justorum, et pii pro Domino labores insinuantur. Quia vero in pectore cogitationum sedes est, recte in rationali, qui est habitus pectoris sacerdotalis, mundae electorum cogitationes exprimuntur. Lapidesque onychini et gemmae ornant ephod ac rationale, cum eximiis summorum Patrum actibus et cogitationibus, etiam miraculorum insignia junguntur. Neque aliquid vetat in lapidibus onychiois, qui sanguinei feruntur esse coloris, addita bonis operibus martyrii merita intelligi. De quibus singulis suo loco plenius opitulante Dei gratia dicendum est.

Facientque mihi( inquit) sanctuarium, et habitabo in medio eorum, etc. Ostendit Moysi Dominus tabernaculum in monte, et vasa in cultum ejus consecrata: quia eidem secum tanto tempore demoranti manifeste demonstravit quanta pietate, humilitate et munditia, virtutes angelicae suo Creatori gaudeant obedire. Quae sunt perfectum in omnibus tabernaculum ejus, qui nunquam in eis, ex quo conditi sunt, manere atque inhabitare cessavit. Quorum etiam nobis in resurrectione similitudo vitae, et communis ante Dominum conversatio promittitur: quicunque modo relictis hujus mundi contagiis, eorum in terris vitam imitari studemus, videlicet in laudando ac diligendo Dominum, et proximum quoque in Deo diligendo ac juvando, inimicos etiam ad amorem Dei pietatis officiis provocando, quales erant quibus ait Apostolus: Vos autem, fratres, non estis in carne, sed in Spiritu. Tabernaculum ergo, quod Moysi in monte monstratum est, superna est illa civitas et patria coelestis, quae illo quidem tempore ex solis exstitisse creditur angelis sanctis: post passionem vero, resurrectionem, et ascensionem in coelos, Mediatoris Dei et hominum, et multitudinem praeclaram, et copiosam sanctarum recepit animarum. Vasa vero tabernaculi illius singulae quaeque sunt personae spirituum beatorum: ex quibus omnibus ipsa Hierusalem, quae est mater omnium nostrum, in vera pace et unitate consistit. Notandumque diligentius, quod sanctuarium Domino facere filii Israel jubentur, non ex parte simile, sed juxta omnem similitudinem tabernaculi, quod ostendit Moysi, omniumque vasorum in cultum ejus. Si enim ad angelorum in coelis consortia tendimus, debemus vitam eorum in terris,.... quantum non noxia corpora tardant, Terrenique hebetant artus moribundaque membra, semper imitari. Quod si forte requiris, in quo hoc tabernaculum coeleste, homo terrigena, spirituales carnalis imitari valeas? Diligunt Deum et proximos: hoc imitare. Subveniunt miseris, etsi non angelis qui omnes beati sunt, certe hominibus: hoc imitare. Humiles sunt, mites sunt invicem, placati sunt, divinis parent jussis: hoc, in quantum vales, imitare. Nihil mali, nihil otiosi, nihil injusti loquuntur, agunt, cogitant divinis indefessi laudibus, verbo et mente assistunt: hoc quantum potes imitare, et sanctuarium Domino, juxta exemplum quod Moysi in monte monstratum est, aedificasti, veniensque Dominus et Salvator noster cum Patre mansionem apud te faciet: quin et post hanc vitam in illud tabernaculum quod imitabaris, perpetuo beatum introducet. Sequitur.

LIBER PRIMUS. CAPUT IV. Descriptio arcae.

Sicque facietis illud, arcam de lignis setim compingite. Arca quae prima omnium in tabernaculo fieri jubetur, non incongrue ipsam Domini et Salvatoris nostri incarnationem designat, in quo sunt omnes thesauri sapientiae et scientiae absconditi. Quae videlicet arca bene de lignis setim compingi jubetur. Ligna quippe setim levis atque imputribilis feruntur esse naturae, non multum a qualitate albae spinae distantia. Arca ergo de lignis setim facta est: quia corpus dominicum ex membris constabat omni vitiorum labe carentibus. Et haec eadem sunt ligna spinis simillima, quia etsi non in carne peccati, tamen in similitudine venit carnis peccati, ut Apostolus ait. Sequitur:

Cujus longitudo habeat duos semis cubitos, etc. Quidam solent interrogare cujus quantitatis sit aestimandus cubitus, quem Moyses vel in arca Noe, vel in factura tabernaculi posuerit: quae, si Josephi verba viderimus, facile quaestio solvetur. Neque enim putandum est, hominem Judaeum genere sacerdotalem, ingenio excellentissimum, et in Scripturis divinis simul et saecularibus doctissimum, ullatenus hoc potuisse latere. Ait ergo: Facta est autem et arca longitudinis quinque palmorum, latitudinis trium. Unde patet manifeste, quia illum designat cubitum, quem duo palmi complent. Mystice autem longitudo arcae longanimam Domini ac Redemptoris nostri patientiam, qua inter homines conversatus est insinuat. Latitudo amplitudinem ipsam charitatis, qua ad nos venire, et inter nos habitare voluit. Altitudo spem futurae sublimitatis, quia vel seipsum post passionem suam glorificandum, vel glorificaturum esse praevidit. Unde et apte longitudo erat arcae duorum cubitorum, propter videlicet doctrinam et opera quibus refulgebat in mundo. Hinc enim et evangelista Lucas sermonem se fecisse asserit, de his quae coepit Jesus facere et docere. Et cives ipsius admirantes dicebant: Unde huic sapientia haec, et virtutes? sapientiam videlicet referentes ad ea quae miranda dicebat: virtutes, ad ea quae gerebat: quod vero post duos cubitos, etiam semissem arca in longitudine habebat, potest ad humanae tarditatem fragilitatis referri: quae dicta vel opera Salvatoris sublimia, necdum, prout dignum erat, capere valebat. Unde et de quibusdam mysticis ejus actibus aperte dictum est: Haec non cognoverunt discipuli ejus primum, sed quando glorificatus est Jesus. Similiter et de dictis illius sublimioribus: Et erat verbum istud absconditum ab eis, et non intelligebant quae dicebantur. Habebat arca duos cubitos longitudinis; quia Dominus in carne clarus verbo et actibus apparebat. Habebat et dimidium cubiti; quia etiam tarditatem discipulorum, qua necdum perfecte dicta vel acta ipsius capere poterant, longanimiter ferebat. Unius erat cubiti latitudo arcae, ob dispensationem ipsius Dominicae charitatis, qua electos suos in Deo adunare curavit. Unde et pro eis supplicans Patri dicebat: Non pro his autem rogo tantum, sed et pro eis qui credituri sunt per verbum eorum in me, ut omnes unum sint, sicut tu, Pater, in me, et ego in te, ut et ipsi in nobis unum sint. Et paulo post: Et notum feci eis nomen tuum, et notum faciam, ut dilectio, qua me dilexisti, in ipsis sit, et ego in ipsis. Habebat post unum cubitum etiam semissem, videlicet ob significationem nostrae fragilitatis, qua necdum in hac vita positi, perfecte vel ipsi Deum diligere, vel dilectionem, quam erga nos habet Deus, comprehendere sufficimus: quin potius sicut, Apostolo teste, ex parte cognoscimus, et ex parte prophetamus, ita nimirum etiam ex parte diligimus. Habet ergo arca unum cubitum, habet et dimidium, quia Dominus unica nos pietate sibi ac Patri associandos diligit, et nostrae quoque capacitatem dilectionis, qualiscunque in hac vita esse potest, aeque pia benignitate complectitur, donec ad ejus visionem, ubi eum ex toto corde, tota anima, tota virtute diligamus, intrare mereamur. Altitudo quoque arcae aptissime erat cubiti unius et dimidii, videlicet propter significationem unicae spei, qua vel Dominus ipse cum esset in carne nobiscum, futurae suae resurrectionis, et posterioris gloriae praestolabatur eventum, vel nos inter adversa saeculi propter futurorum praemia bonorum gaudere semper admonet. Habet ergo arca plenum cubitum in altitudine, quia Dominus et Salvator noster plenissime noverat, ipse etiam corruptibili adhuc conversatus in carne, quanta vel sibimetipsi, vel membris suis, quae nos sumus, esset gloria conservata in futuro. Habet et dimidium cubitum altitudinis, quia nostrae quoque devotionem parvitatis libenter in suo corpore suscepit, qui pia quidem intentione futuram patriam diligimus: sed necdum perfecte, quae sit ejus felicitas, capere valemus, attamen quantum capimus, hoc non nisi ab illo habemus.

Et deaurabis eam auro mundissimo, etc. Arca intus et foris auro mundissimo deauratur, quia assumpta a Filio Dei humana natura, et intus virtute sancti Spiritus plena erat, et foris hominibus aperte sancti Spiritus opera praemonstrabat. Cui nimirum arcae bene corona aurea supra circumdari praecipitur, quia apparens in carne, atque ad redemptionem humani generis veniens Filius Dei, certum exspectabat tempus et horam, quando susceptam pro nobis mortem cum ipso mortis auctore superaret, atque ad Patrem victor in coelos ascenderet. De hac corona dicit Apostolus: Eum autem qui modico quidem ab angelis minoratus est, vidimus Jesum propter passionem mortis gloria et honore coronatum. De hac in Apocalypsi Joannes, Et vidi, inquit, et ecce equus albus, et qui sedebat super illum habebat arcum, et data est ei corona, et exiit vincens ut vinceret. Equus quippe albus Ecclesia, eques qui illi insidebat, Dominus est, qui habebat arcum, quia contra potestates aerias ad bella veniebat. Dataque est ei corona victoriae, qui regnum mortis moriendo subvertit.

Et quatuor circulos aureos, etc. Quatuor circuli aurei, quatuor sunt Evangeliorum libri, qui merito aurei sunt, propter claritatem sapientiae qua fulgent; merito circulis comparati, quia aeterna est ipsa Dei sapientia quam praedicant. Neque incipiens ex tempore, neque esse desinens aeterna divinitas, quam homo Christus accepit. Unde imminente hora suae passionis precatur Patrem, dicens: Et nunc clarifica me, tu Pater, apud temetipsum claritate quam habui prius quam mundus fieret apud te. Quatuor autem angulos habet arca, quia sacramentum dominicae incarnationis per omnes mundi plagas, in quibus sancta Ecclesia dilatatur, celebrari non desinit. Et per eosdem angulos quatuor, quatuor circuli sunt positi; quia in cunctis mundi finibus Evangelium Christi salvandis fidelium cordibus praedicatur. Duo autem circuli in latere uno, et duo sunt in altero: vel quia duo evangelistae discipulatui Salvatoris in carne praedicantis, et miracula facientis adhaerebant; duo autem alii post resurrectionem ascensionemque ejus ad coelos, ad fidem venerunt: vel quia in figura quatuor animalium, duo qui per hominem et vitulum designati sunt, passionum et mortis ejus indicia praetulerunt; duo vero illi qui per leonem et aquilam praefigurati sunt, victoriae qua mortem destruxit, insignia demonstrarunt. Homo quippe Dominus, per incarnationem mortalis factus apparuit. Vitulus vero idem oblatus pro nobis in altari crucis exstitit. Idem leo fortiter subigendo mortem, aquila ad coelos ascendendo factus est. Atque ideo duo circuli in latere uno, et duo sunt in altero, quia nimirum duo evangelistae, per suam figuram assumptionem in Domino humanae fragilitatis; et duo alii victoriam, qua de eadem assumpta fragilitate ac morte triumphavit, insinuant. Nam quasi laevum latus arcae duos habuit circulos, cum evangelistae duo incarnationem Domini ac passionem figurarent. Similiter lateri dextero duo inerant circuli, quod aeque duo evangelistae resurrectionem et ascensionem ejus, quae ad futurae gloriam vitae pertinent, figuraliter exprimunt.

Facies quoque vectes de lignis setim, etc. Vectes quibus arca portatur sancti sunt doctores, qui Dominum praedicando audientium cordibus inferunt. Qui videlicet vectes semper esse jubentur in circulis, quia nimirum necesse est ut quicunque alii coelestia sacramenta praedicant, nunquam ipsi mentem a memoria sacrae Scripturae, nunquam manus a divinorumo observantia mandatorum contineant. Bene autem sequitur:

Ponesque in arca testificationem, etc. Quia illa solummodo de incarnatione Dei Filii loqui et credere debemus, quae nobis ipse Dominus per auctores sacrae Scripturae revelare dignatus est. Si autem vis scire quae sit illa testificatio quam in arca ponendam a Domino Moyses accepit, Apostolum audi: Post velamentum autem, inquit, secundum tabernaculum, quod dicitur sancta sanctorum, aureum habens thuribulum, et arcam testamenti, circumtextam ex omni parte auro; in qua urna aurea habens manna, et virga Aaron quae fronduerat, et tabulae testamenti. Urna ergo aurea in arca habens manna, anima est sancta in Christo, habens in se omnem plenitudinem divinitatis. Virga Aaron quae excisa fronduerat, potestas est invicta sacerdotii illius; de qua dicit propheta: Virga aequitatis virga regni tui. Quae postquam ad tempus per mortem visa est esse succisa, illucescente mane resurrectionis vivacius refloruisse inventa est, ac perpetuo inviolabilis atque immarcescibilis permansura esse innotuit. Christus enim surgens a mortuis jam non moritur, mors illi ultra non dominabitur. Tabulae testamenti in arca omnem in Christo et scientiam paternorum secretorum, et potentiam judiciorum designant. In tabulis namque testamenti, et fides erat inscripta aeternae divinitatis, quae mundum crearet ac regeret; et mandata quibus Deo serviri oportet, et discretio judicii, qua ipse odientes se jure condemnaret; et diligentes se misericordia digna remuneraret. Haec est ergo testificatio, quam Dominus Moysi in arca ponendam dedit cum confitendam nobis in Christo signavit veritatem carnis, animae et verbi: ipsamque carnem post passionem mortis resurrectione glorificatam, et aeterni regis ac pontificis dignitate sublimatam monstravit, cum ipsum esse solummodo paternorum conscium arcanorum, quasi veraciter unius ejusdemque cum Patre majestatis ipsum esse omnium judicem docuit saeculorum.

LIBER PRIMUS. CAPUT V. Propitiatorii et Cherubin descriptio.

Facies et propitiatorium, etc. Quaeri solet quid propitiatorium dicat, quo operienda sit arca. Sed cum de auro fieri jubeat, et tantae longitudinis ac latitudinis, quantae arcam fieri praeceperat; constat procul dubio, quia tabulam fieri voluit auream tantam, quanta arcam tegere sufficeret. Quod videlicet propitiatorium non aliud quam Dominum Salvatorem, sed specialius in eo viscera pietatis designat: de quo dicit Apostolus: Quem proposuit Deus propitiationem per fidem in sanguine ipsius. Nam et ideo desuper ponitur, quia superexaltat misericordiam judicio. Unde et Psalmista, Suavis, inquit, Dominus universis, et miserationes ejus super omnia opera ejus.

Duos quoque Cherubim aureos, etc. Cherubim esse nomen angelicarum virtutum, Ezechiel propheta manifeste declarat, quas etiam juxta exemplum, quo hic fieri jubentur, cum alis sibi apparuisse designat, dicens: Et vox alarum Cherubim audiebatur usque in atrium exterius, sicut vox Domini loquentis. Et quidem numero singulari Cherub, plurali autem Cherubim dicitur, et est nomen generis masculini, sed Graeca consuetudo neutro genere posuit Cherubin, m littera in n mutata. Verum noster interpres, Hebraeum secutus idioma, masculino genere posuit. Duos Cherubim aureos et productiles facies, non duo Cherubim aurea et productilia, quod scriptorum incuria credo in ejus translatione esse corruptum, ut pro Cherubim antiquorum more scriberetur Cherubin. Interpretatur Cherubim, sive Cherubin, scientiae multitudo, vel scientiae intellectus: quod videlicet nomen tanto rectius angelicis potestatibus congruit, quanto perfecte ab omni impulsu impurae cogitationis alieni, visioni sui Conditoris adhaerent. Idcirco autem alas, vel in figura Cherubim Moyses facere jubetur, vel in ipsa eorum specie vidisse se propheta testatur, quod etiam licentia solet imitari pictorum, ut in alto sedem habere angeli, et quasi levi volatu ubique discurrere posse signentur, neque ullam habere tarditatem, quin confestim ubicunque voluerint adsint. Quod ipsum quoque nobis post resurrectionem spirituali jam corpore vestitis indubitanter promittitur. Expandunt ergo alas Cherubim, et propitiatorium tegunt: quoniam angeli omnem suae naturae potentiam, qua in altis habitare, et cuncta supernae illius patriae loca levi ac laeto itinere penetrare meruerunt, in obsequium sui Conditoris offerunt, ac velut propitiatorium contuentes obumbrant, id est honorant velando: quia totum quem habent statum perpetuae felicitatis, ejus gratiae deputant, a quo ut nihil mali velle posse acceperunt. Duo sunt autem propter significandam societatem angelicae pacis; quia minus quam inter duos haberi charitas non potest. Unde et sese respicere mutuo, et in propitiatorium vultus jubentur habere, quia nimirum in glorificatione divinae visionis sibimet alterutrum consonant. Item per duo Cherubim possunt duo Testamenta figurari, quorum unum futuram Domini incarnationem, aliud factam clamat. Respiciuntque se mutuo, quia in attestatione veritatis quam praedicant, in nullo ab invicem discrepant. Vertunt vultus in propitiatorium; quia et misericordiam Domini, in qua unica mundo spes est, valde commendant. Atque ideo sunt ex utraque parte oraculi, quia et praecedentia ante incarnationem dominicam tempora, et sequentia praedicatione spiritualis scientiae replent. Quibus etiam nomen scientiae multitudinis, vel scientiae multiplicatae convenit, quod videlicet Scriptura sacra spirituali ac divina scientia plena est, eademque scientia, ex quo ipsa Scriptura condi coepit, augeri semper ac multiplicari non desinit. Unde et angelus Danieli: Pertransibunt, inquit, plurimi, et multiplex erit scientia. Namque Moysen ampliorem patriarchis scientiam percepisse testatur ipse Dominus, qui illi apparens ait: Ego Dominus, qui apparui Abraham et Isaac et Jacob in Deo omnipotente, et nomen meum Adonai non indicavi eis. Multiplicata est ergo ex tempore scientia divinae cognitionis, cum hoc de seipso Dominus Moysi, quod patriarchis non indicaverat, ostendit. David qui in lege Domini meditabatur die ac nocte, videamus an se, ipso qui legem scripsit Moyse, aliquid amplius de Domino intellexisse senserit. Quomodo, inquit, dilexi legem tuam, Domine; tota die meditatio mea est. Statimque subjunxit: Super omnes docentes me intellexi. Unde et alibi gloriatur in Domino, dicens: Incerta et occulta sapientiae tuae manifestasti mihi. Item apostolos majora prophetis nosse declarat Dominus ipse, qui eisdem loquitur, dicens: Multi prophetae et justi cupierunt videre quae videtis, et non viderunt; audire quae auditis, et non audierunt. Sed eisdem post resurrectionem ascensionemque suam majorem adhuc scientiae gratiam repromittit, dicens: Adhuc multa habeo vobis dicere, sed non potestis portare modo; cum autem venerit ille Spiritus veritatis, docebit vos omnem veritatem. Quibus et in futuro majus omnibus, quae in hac vita cognosci possunt, revelaturum se esse pollicetur, dicens: Qui autem diligit me, diligetur a Patre meo, et ego diligam eum, et manifestabo ei meipsum. Recte ergo Cherubim scientia multiplicata dicitur, quia in utroque Testamento fidelibus magis ex tempore magisque cognitio veritatis innotuit. Recte Cherubim gloriae propitiatorium obumbrare dicuntur; quia testamento crescente per tempus, et multiplicata scientia, propitiationem nobis Domini Salvatoris praedicant; et hanc gratis semper vocibus quasi expansis, ad volatum alis honorare non cessant. Quia enim verba colloquentium, quasi volando per aerem ab ore dicentium, ad cor perveniunt audientium, merito expansis Cherubim alis, et velut ad volandum aptatis possunt designari.

Inde praecipiam, et loquar ad te, supra propitiatotorium scilicet, etc. Supra propitiatorium loquitur Dominus ad Moysen cuncta quae per illum mandat filiis Israel; quia per gratiam propitiationis Dei factum est, ut hominibus post culpam praevaricationis apparere, et eis viam veritatis post errorem demonstrare dignatus sit. De medio Cherubim loquitur; quia per angelicam visionem, et non in sua substantia Deus apparuit, et locutus est Moysi, attestante apostolo: Quia lex propter trangressiones posita est, donec veniret semen cui promiserat, ordinata per angelos in manu Mediatoris. Item de medio duorum Cherubim loquitur Dominus, quia per verba utriusque testamenti consona nos voce ad fidem veritatis erudit. Vel certe de medio Cherubim loquitur, quia per Unigenitum suum, qui in medio duorum Testamentorum in carne apparuit, humano generi Deus Pater voluntatem suam manifestare dignatus est. Quo sensu etiam illud potest accipi, quod ait Habacuc: In medio duorum animalium innotesces. Potest autem in arca etiam sancta Ecclesia figuraliter accipi, quae de lignis imputribilibus, hoc est animabus sanctis aedificatur, et in fide sancti Evangelii per quatuor mundi plagas distenta, coronam vitae a Deo exspectat aeternam, habens in se tabulas Testamenti in meditatione continua legis Dei, habens et urnam auream cum manna in fide dominicae incarnationis, habens etiam virgam Aaron; quae fronduerat, in participatione regni et sacerdotii dominici, dicente apostolo Petro: Vos autem genus electum, regale sacerdotium. Habens propitiatorium desuper, ut cuncta quae habet bona, largiente gratia divina, sese accepisse meminerit. Habens et Cherubim gloriae in propitiatorio, vel angelica videlicet praesidia, quibus a Deo semper adjuvetur propitio: vel Testamenta, quibus qualiter vivere, et quomodo auxilium recte vivendi a divina propitiatione quaerere debeat instituatur. Sic autem sunt Cherubim supra propitiatorium positi, quomodo civitas Christi, id est sancta Ecclesia super montem, id est super ipsum Christum esse constituta dicitur: non quod altior illo possit esse civitas sua, sed quod ejus subsidio sustentata proficiat. Cherubim supra propitiatorium habet arca: quia vel angelica ministeria vel eloquia divina eo veracius Ecclesiam juvant, quo ipsa in fundamento summae veritatis stabilita consistunt.

LIBER PRIMUS. CAPUT VI. Mensae descriptio.

Facies et mensam de lignis setim, etc. Mensa de lignis setim facta, Scriptura est sacra, de fortibus sanctorum Patrum verbis actibusque compacta, quae dum nobis quae sint aeternae gaudia beatitudinis, et quomodo ad haec perveniatur ostendit, cibum profecto nobis salutis ac vitae suggerit. Haec habet longitudinem, cum perseverantiam nobis coeptae religionis; latitudinem, cum amplitudinem charitatis; altitudinem, cum spem perpetuae remunerationis insinuat. Et bene longitudo duorum est cubitorum quia actualis nostra conversatio in duabus maxime virtutibus consistit, misericordia videlicet et innocentia: dicente apostolo Jacobo: Religio autem munda et immaculata apud Deum Patrem haec est, visitare pupillos ac viduas in tribulatione eorum, et immaculatum se custodire ab hoc saeculo. In eo namque quod pupillos ac viduas in tribulatione eorum visitare praecipit, cuncta quae erga proximos necesse habentes, misericorditer agere debemus, ostendit: in eo vero quod immaculatos nos ab hoc saeculo custodire admonet, universa in quibus nos ipsos caste vivere oportet, exprimit. Quos duos cubitos bonae actionis, et Dominus ipse mensae verborum suorum inesse declaravit, cum ait: Sint lumbi vestri praecincti, et lucernae vestrae ardentes. Lumbi videlicet praecincti, ut a contagione saeculi hujus perduremus immunes. Lucernae vero ardentes, ut per opera misericordiae coram Domino clari fulgeamus. Nam quod sequitur: Et vos similes hominibus expectantibus dominum suum, quando revertatur a nuptiis, ad altitudinem ejusdem mensae, hoc est ad spem futurae retributionis pertinet. Quod vero mensa unum habet cubitum in latitudine, unitatem ipsius dilectionis, quam tota nobis Testamenti Veteris et Novi series commendat, figurate denuntiat: una quippe est charitas, hoc est simplex et pura mentis pietas, qua et Deum, et proximos, et ipsos quoque inimicos amare jubemur, quamvis magna distantia ac distinctione rectissima ipsius amoris, Deum primo loco, inimicos ultimo diligere debeamus. Ipsis quoque proximis pro differentia meritorum dispar sit modus impendendus amoris, sicut patriarcham Jacob cum omnes diligeret filios, Joseph tamen singularis merito innocentiae prae caeteris diligere Scriptura teste novimus. Unde pulchre in Canticis canticorum dicit Ecclesia Christo, Introduxit me in cellam vinariam, ordinavit in me charitatem. Porro quod altitudo cubitum ac semissem habebat, cubitus aeque ut in latitudine, unitatem ipsius spei nostrae coelestis insinuat, qua exspectamus Dominum nostrum, quando revertatur de coelis, remuneraturus servos, quos vigilantes accinctis lumbis, et ardentibus bonorum operum lucernis invenerit. Nam etsi pro diversitate meritorum multae sunt mansiones in domo Patris, unum tamen est regnum coeli, in quo omnes recipiantur electi. Semis vero qui superest, initium vitae contemplativae, quo nonnulli sanctorum etiam in carne adhuc positi frui meruerunt, indicat: quibus non solum sperare coelestia praemia, verum etiam ex parte videndo praegustare donatum est, uti Esaias et Micheas, caeterique prophetae, qui viderunt Dominum sedentem in solio gloriae suae, circumstante angelorum exercitu: ut Petrus, Jacob et Joannes, qui, clarificatum inter Moysen et Eliam Dominum in sancto monte viderunt: ut magister gentium, cui, priusquam carnis debitum solveret, donatum est in paradisum ac tertium coelum rapi, et audire arcana verba, quae non licet homini loqui. In his ergo et hujusmodi famulis Christi, mensa nobis tabernaculi, hoc est, divina Scriptura qua Ecclesia sancta sine cessatione reficitur super cubitum communis spei semissem in altitudine adjungit, quia supernae beatitudinis gaudia praemonstrata illis priusquam reddita demonstrat: quae nimirum praemonstratio, quia raptim et in transitu sanctorum mentibus apparet, recte per dimidium cubiti, et non per plenum cubitum figuratur.

Et inaurabis eam auro purissimo. Mensa tabernaculi inauratur, quia et Scriptura sancta sapientiae coelestis sensu clara refulget, et ipsi qui eam condidere prophetae, praeclari vita ac sermone fuerunt.

Faciesque illi labium aureum per circuitum, etc. Labium aureum fit mensae per circuitum, quia doctrina sacri eloquii per mundissima nobis praedicatorum fidelium ora ministratur. Neque illorum locutio, qui divina nobis arcana tradiderunt, humanae confabulationis sermonibus ullatenus attaminari consentiebat, quin potius non tantum nociva, sed et otiosa hominum verba graviter ferre ac redarguere curabant. Vel certe labium fit aureum mensae per circuitum, quia Scriptura sancta omni ex parte suae locutionis cum recte intelligitur, claritatem nobis sapientiae coelestis insonat. Cui videlicet labio corona additur; quia lingua praedicantium suis auditoribus retributionem vitae promittit aeternae. Et bene ipsa corona quatuor digitis alta fieri praecipitur; quia celsitudo nobis coronae perennis, per quatuor sancti Evangelii libros ostenditur, vel quod per custodiam evangelicae fidei et operationis, ad coronam nos vitae pervenire oportet. Pulchreque per digitos libri designantur, quia nimirum et tabulae legis, digito Dei esse scriptae referuntur: et in Evangelio Dominus districtionem legis temperaturus, digito scribebat in terra, dicens de adultera, quam accusabant Pharisaei et scribae: Si quis vestrum sine peccato est, primus in illam lapidem mittat. Digitus autem Dei, Spiritus Dei intelligitur. Unde illud quod Lucas Dominum dixisse refert: Si ergo in digito Dei ejicio daemonia. Matthaeus clarius exponendo dixit, In Spiritu Dei. Itaque labio mensae aureo corona aurea quatuor digitis alta superponitur; quia purissima sanctorum praedicatorum eloquia, spem supernae beatitudinis exspectant, quae ministerio sancti Spiritus in quatuor sancti Evangelii libris descripta continetur. Nec solum praedicatores ipsi praemium in coelis sui laboris accipiunt, verum etiam omnibus sibi obtemperantibus eamdem vitae coronam certa evangelicae veritatis auctoritate promittunt. Bene autem eadem corona interrasilis fieri praecipitur; quia nimirum aeterni retributio regni non indifferenter omnibus datur, sed pro qualitate accipientium distinctio divinitus examine singulis quibusque distribuitur. Corona etenim aurea mensae Domini pura et non interrasilis esset, si claritas futurae justorum retributionis aequalis omnibus panderetur: instar videlicet hujus solis mundani, cujus splendorem Deus indifferenter super bonos et malos facit oriri. At quia sicut stella a stella differt in claritate, ita erit et resurrectio mortuorum. Corona mensae Domini variis distincta sculpturis, sed competenter ordinatis apposita est. Aeterna etenim vita futura omnibus est promissa justis, sed multiformis in illa pro diversitate meritorum gloria est singulorum. Quod vero descripta prius una corona subjungitur:

Et super illam alteram coronam aureolam. De illorum potest praemio recte intelligi, qui generalia Scripturae sanctae mandata spontanea vitae perfectionis electione transcendunt, ideoque specialem prae caeteris fidelibus retributionem voluntariae oblationis exspectant. Corona namque aurea quatuor digitis alta labio mensae aureo apponitur, cum per Evangelium his qui mandata divinae legis custodiunt, vita aeterna promittitur: dicente Domino ad divitem: Si vis ad vitam ingredi, serva mandata. Non homicidium facies. Non adulterabis. Non facies furtum. Non falsum testimonium dices. Honora patrem et matrem, et diliges proximum tuum sicut teipsum. Sed eidem coronae altera corona aureola superponitur, cum protinus subinfertur: Si vis perfectus esse, vade, vende quae habes et da pauperibus, et habebis thesaurum in coelo, et veni, sequere me. Ad hanc coronam pertinet canticum illud novum, quod virgines tantum coram Agno cantasse referuntur, qui empti sunt ex hominibus primitiae Deo et Agno. Ad hanc, quod iidem sequuntur Agnum quocunque abierit. Vel certe corona aurea labio mensae Domini apponitur, cum in verbis sacrae Scripturae dicimus, egredientes e carne animas ad aeterna in coelis praemia esse recipiendas. Et super illam altera aureola superadditur corona, cum in eadem Scriptura repetitur, quod eis sublimior in fine saeculi gloria in corporum quoque immortalium receptione servetur.

Quatuor quoque circulos aureos praeparabis, etc. Haec, ut supra de arca exposuimus, etiam hic accipienda sunt. Quatuor namque circuli aurei quatuor Evangeliorum sunt libri; per quorum fidem contigit, ut omnis Scriptura sancta per mundum legeretur et intelligeretur universum. Quatuor autem pedes habet mensa; quia quadriformi ratione omnis divinorum eloquiorum series distinguitur. In libris namque omnibus sanctis intueri oportet, quae ibi aeterna intimentur, quae facta narrentur, quae futura praenuntientur, quae agenda praecipiantur vel moneantur. Item mensa tabernaculi quatuor habet pedes; quia verbo coelestis oraculi, vel historico intellectu, vel allegorico, vel tropologico, id est, morali, vel certe anagogico solent accipi. Historia namque est, cum res aliqua quomodo secundum litteram facta sive dicta sit, plano sermone refertur: quomodo populus Israel ex Aegypto salvatus, tabernaculum Domino fecisse in deserto narratur. Allegoria est, cum verbis, sive rebus mysticis praesentia Christi et Ecclesiae sacramenta signantur: verbis videlicet, ut Esaias ait: Egredietur virga de radice Jesse, et flos de radice ejus ascendet. Quod est aperte dicere: Nascetur virgo Maria de stirpe David, et Christus de stirpe ejus orietur. Rebus autem, ut populus de Aegyptia servitute per sanguinem Agni salvatus, Ecclesiam significat, passione Christi a daemonica dominatione liberatam. Tropologia, id est moralis locutio, ad institutionem et correctionem morum, sive apertis seu figuratis prolata sermonibus respicit. Apertis videlicet, ut Joannes admonet dicens: Filioli mei, non diligamus verbo nec lingua, sed opere et veritate. Figuratis vero, ut Salomon ait: Omni tempore sint vestimenta tua candida, et oleum de capite tuo non deficiat. Quod est aperte dicere: Omni tempore sint opera tua munda, et charitas de corde tuo non deficiat. Anagogae, id est, ad superiora ducens, locutio est, quae de praemiis futuris, et ea quae in coelis est vita futura, sive mysticis seu apertis sermonibus disputat. Apertis scilicet, ut: Beati mundo corde, quoniam ipsi Deum videbunt. Mysticis vero, ut: Beati qui lavant stolas suas, ut sit potestas illis in ligno vitae, et per portas intrent in civitatem. Quod est patenter dicere: Beati qui mundant cogitationes et actus, ut potestatem habeant videndi Dominum Christum, qui ait: Ego sum via et veritas et vita; et per doctrinam atque exempla praecedentium patrum intrent in regnum coelorum.

Subter coronam erunt circuli aurei, etc. Apte subter coronam erunt circuli, quia libris sancti Evangelii in hac vita utimur, coronam vero vitae supernae futuram in coelis speramus. Per quos videlicet circulos immittuntur vectes ad subvehendam mensam, quia doctores sancti, ut verbis sacri eloquii corda audientium reficiant, ipsi per omnia mentem suam necesse est in evangelica lectione fixam teneant, quatenus ad fidem sensumque illius omnem interpretationis ad doctrinae suae intentionem dirigant, curentque sedulo ne quid aliud agendum, sperandum amandumve in Scripturis omnibus, quam quod in quatuor Evangelii libris invenitur, doceant. Qui dum universa Scripturarum eloquia, ad eam quae in Evangelii scripta est fidem ac dilectionem referunt, quasi totam Domini mensam cum panibus ac vasis ipsius in quatuor circulis portant.

LIBER PRIMUS. CAPUT VII. Vasorum mensae et panum propositionis descriptio.

Parabis et acetabula ac phialas, etc. Varia vasa quae ad offerenda libamina sunt facta, variae sunt distinctiones eloquii divini, pro dispari capacitate audientium. Non enim una eademque omnibus potest convenire doctrina: aliter namque sapientes, aliter insipientes; aliter divites, aliter pauperes; aliter sani, aliter infirmi; aliter senes, aliter juvenes; aliter viri, aliter feminae; aliter caelibes, aliter conjugati; aliter praelati, aliter subditi docendi sunt. Quae tamen vasa omnia ad mensam tabernaculi, omnia ad offerenda libamina pertinent, quia quaecunque prudens doctor diversa pro diversitate audientium loquitur, universa in regula sacrae Scripturae reperiuntur, atque ad offerenda Domino vota bonorum operum corda excitant auditorum. Quae videlicet opportuna diversitas sanctae praedicationis ipsius Domini ore designabatur, cum diceret: Quis putas est fidelis dispensator et prudens, quem constituit Dominus super familiam suam, ut det illis in tempore tritici mensuram? Mensuram quippe tritici conservis dat in tempore fidelis dispensator et prudens, quando discretus verbi minister non solum tempus opportunum in dicendo observat, verum etiam qualitatem sensumque auditorum diligenter exquirit, et juxta distantiam hujus modum sui sermonis temperat.

Et pones super mensam panes propositionis, etc. Panes propositionis super mensam positi semper, doctores sunt spirituales, qui in lege Domini die ac nocte meditantes, cunctis Ecclesiam intrantibus refectionem verbi coelestis offerunt. Qui recte propositionis panes vocantur, quia in propatulo semper esse debet universis fidelibus sermo salutis, neque unquam in Ecclesia deesse oportet piis auditoribus verbum solatii, quod Dominus per praecones veritatis mundo proponens, in conspectu suo semper apparere, et usque ad finem saeculi, his qui esuriunt et sitiunt justitiam, incessanter abundare voluit. De his panibus in Leviticum plenius, quot et quales faciendi, vel quomodo ponendi fuerint, refertur, dicente Domino ad Moysen: Accipies quoque similam, et coques ex ea duodecim panes, qui singuli habeant duas decimas, quorum senos altrinsecus super mensam purissimam coram Domino statues: et pones super eos thus lucidissimum, ut sit panis in monimentum oblationis Domini, per singula sabbata mutabuntur coram Domino suscepti a filiis Israel foedere sempiterno: eruntque Aaron et filiorum ejus, ut comedant eos in loco sancto. Ubi manifeste in primis ipso etiam numero panum duodecim apostolorum forma praemonstratur, quos apparens in carne Dominus primos elegit, quorum ministerio cibum vitae cunctis gentibus daret. Denique esurientibus in deserto turbis, dicit eisdem discipulis suis, nostris videlicet apostolis: Date illis vos manducare. Et saturatis de quinque panibus quinque millibus hominum, ipsi collegerunt duodecim cophinos fragmentorum: quia nimirum apostolorum et apostolicorum virorum est, ea quae turbae nequeunt, Scripturarum sacramenta capere. Duodecim ergo panes in mensa tabernaculi, duodecim sunt apostoli, et omnes doctrinae illorum sequaces in Ecclesia. Qui quoniam usque ad consummationem saeculi, populum Dei alimoniis verbi reficere non desinunt, panes duodecim propositionis nunquam de mensa Domini recedunt. Et bene iidem panes non de qualibet farina, sed de simila fieri jubentur: quia nimirum quicunque aliis verbum vitae ministrant, primo ipsos necesse est virtutum frugibus operam dare, quatenus ea quae praedicando admonent, etiam faciendo commendent, configurati exemplis illius qui de semetipso ait: Nisi granum frumenti, cadens in terram, mortuum fuerit, ipsum solum manet. Bene etiam iidem panes seni altrinsecus super mensam statui praecipiuntur, propter concordiam scilicet charitatis et societatis, nam et Dominus binos ad praedicandum discipulos misisse perhibetur: figuraliter insinuans, quia sancti doctores nunquam ab invicem, vel in assertione veritatis, vel in effectu dilectionis discrepant. Quod autem super panes thus lucidissimum ponitur, virtutem orationis designat, quia iidem doctores suae ministerium praedicationis, simul et devotionem operis Domino commendant. Nam per thus orationem designari testatur Psalmista, qui dicit: Dirigatur oratio mea sicut incensum in conspectu tuo. Et thus lucidissimum super panes ponitur in monimentum oblationis Domini, quando piae sanctorum actioni ac doctrinae oratio pura superadditur, quo per haec utraque rite sociata, semper memoria sacrae oblationis in conspectu summi arbitri appareat. Bene autem per singula sabbata panes coram Domino mutari mandantur; panes namque qui per sex dies operandi in mensa Domini fuerant positi, sabbato nobis mutantur, cum doctores quique sanctae Ecclesiae, completo tempore sui sancti laboris, aeterna in coelis quiete remunerantur, et alios post se in idem opus laborandi in verbo, sub ejusdem spe retributionis relinquunt. Sicque fit ut mensa Domini nunquam panis inops remaneat, verum mox uno sublato pane, alius loco ejus substituatur, dum succedentibus sibi per ordinem ministris verbi, nunquam Ecclesiae desunt, qui apostolice, sive fidem pietatis, seu munditiam actionis, et verbis ostendant et factis: semper manente pulcherrima illa sententia, qua in laude ejusdem sanctae Ecclesiae dicitur: Pro patribus tuis nati sunt tibi filii, constitues eos principes super omnem terram, quasi aliis verbis tabernaculo Domini diceretur: Pro panibus tuis vetustis parati sunt tibi novi, constitues eos in refectionem cordium spiritualium fidelibus toto orbe terrarum. Panes ergo pro panibus mutabantur, mensa autem semper eadem in tabernaculo stabat, quia abeunt et veniunt doctores verbi, aliisque cedentibus succedunt suo in ordine alii: Scriptura autem sacra nullis abolenda per aevum temporibus constat, usque dum in fine mundi apparente Domino, nec Scripturis ultra, nec interpretibus eorum opus habebimus, impleta illa exoptatissima prophetia Domini, qua dicit: Et non docebit unusquisque proximum suum, et unusquisque fratrem suum, dicens: Cognosce Dominum, quoniam omnes scient me, a minore usque ad majorem eorum. Coquebantur autem panes ante sabbatum, ut Josephus scribit, duo et duo divisi ante sabbatum: et sabbato mane oblati super sacram mensam ponebantur seni ad alterutros conversi, duabus pateris aureis superpositis, thure plenis, quae permanebant usque ad aliud sabbatum, et tunc pro illis alii deportabantur, illi vero sacerdotibus exhibebantur: et thure incenso in igne sacro, in quo omnia holocausta fiebant, aliud thus super alios panes adjiciebatur, quodque in libro Regum scriptum est, quia David tabernaculum ingressus, panes sanctos a sacerdotibus acceperit, sabbato mane factum est. Venit enim ad tabernaculum illa hora, qua panes septimanae praecedentis sublati erant de mensa Domini, ut ponerentur panes novi, qui pridie fuerant cocti: sicque panes sanctos accepit, ut ne ad momentum quidem horae mensa Domini sine pane maneret. Unde solertius adhuc considerare libet, quod panes per singula sabbata mutari jubebantur: namque ita mutabantur, ut singuli eorum et sabbato imponerentur in mensam, et sabbato rursum ablati in esum proficerent sacerdotum: et sex quidem diebus operum in mensa propositi apparerent, sed in die sabbati, id est, requiei, impositi in mensa, rursumque die altero sabbati de mensa sublati. In cujus ordine positionis quid nobis aliud mystice intelligendum est, nisi quod sancti doctores, imo omnes justi, et post opera bona, quibus in Ecclesia claruerunt ad requiem perveniunt, et ut bona delectentur operari, spe futurae quietis ac beatitudinis accenduntur? Imponebantur ergo panes sabbato in mensa Domini, ea utique intentione ponentium, ut transacto sabbato ibidem per sex dies operandi manerent: his quoque transmissis altero superveniente sabbato, in refectionem summi sacerdotis et filiorum ejus consumerentur: quia nimirum in primordio nobis Deo devotae conversationis accipienda requies, et vita aeterna promittitur, ea tamen conditione, ut per labores et opera bona vitae temporalis ad eam pertinere debeamus. Qua autem ratione hoc quod summus sacerdos et filii ejus panes propositionis comedebant, ad ingressum vitae coelestis pertineat, in expositione versiculi sequentis aptius suo loco dicetur. Suscipiebantur autem panes iidem a filiis Isreel, quia de coetu spiritualium Dei famulorum eligi atque ordinari debent, qui gradum sacerdotii vel doctrinae subeant. Quodque in conclusione subjungitur, Eruntque Aaron et filiorum ejus, duobus modis accipi per mysterium potest. Comedit namque Aaron cum filiis suis panes sanctos de mensa tabernaculi sublatos, cum summus Pontifex noster raptos de hac vita electos suos in augmentum corporis sui, quod est in coelis, hoc est summae illius electorum multitudinis introducit: vel certe erunt panes sancti Aaron et filiorum ejus, cum praesules quique, et subjecti illis in Domino populi, exemplis patrum praecedentium ad vitam nutriuntur aeternam.

LIBER PRIMUS. CAPUT VIII. Candelabrum.

Facies et candelabrum ductile de auro purissimo. Candelabrum tabernaculi, sicut et mensa, universalem praesentis temporis Ecclesiam designat. Ideo namque sunt ante velum, intra quod arca testamenti posita est; quia necdum ad visionem in coelis sui Redemptoris meruit intromitti. Sed mensa est; quia his qui esuriunt et sitiunt justitiam, victum quotidie coelestem, ne in tentationibus deficiant, impendit. Candelabrum est; quia iter lucis errantibus ostendit. Mensa pariter et candelabrum est; quia sanctis edocta litteris, et animam esurientem satiare bonis, et sedentibus in tenebris atque umbra mortis lucernam verbi subministrare didicit. Cui nimirum lucernae dum sese humiliter subjecit, ad agenda videlicet, quae Dei sermo praecipit, a suis se voluptatibus cohibens, ad speranda praemia ac diligenda quae promisit, a visibilibus se gaudiis sustollens, quasi candelabrum ejus efficitur; quia suis per omnia voluptatibus imperium coeleste praeponit, seseque humilians claritatem verbi Dei omnibus, et praedicando et faciendo praemonstrat.

Hastile ejus, calamos, scyphos, etc. Hastile candelabri, ipse qui est Caput Ecclesiae, Mediator Dei et hominum, homo Christus Jesus, debet intelligi. De cujus corpore, quod nos sumus, quasi de calamis ex hastili procedentibus dicit Apostolus: Ex quo totum corpus per nexus et conjunctiones subministratum et constructum, crescit in augmentum Dei: quia nimirum omnipotens Deus Redemptor noster, qui in se quo proficiat non habet, adhuc per membra sua quotidie augmentum habet. Calami ergo procedentes de hastili, praedicatores sunt, qui instituti a Domino, dulcem sonum in mundo ediderunt, videlicet canticum novum. Calami sunt omnes Ecclesiae filii, qui sibi( dicente propheta: Cantate Domino canticum novum, laus ejus ab extremis terrae) libenter obtemperant, resonantes laudem Domino, ac dicentes: Et direxit gressus meos, et immisit in os meum canticum novum, hymnum Deo nostro. Quia vero scyphi vino repleri solent, non immerito per eos mentes audientium designantur, quae ad vocem praedicantium vino scientiae replentur. Et quoniam eodem vino internae dilectionis inebriata corda fidelium, infatigabili desiderio ad Deum tendunt, recte in candelabro post scyphos sphaerulae fiunt: sphaera enim in omni parte volvitur, quia nimirum mentes electorum nec adversitatibus saeculi ullis retineri, nec prosperitatibus possunt corrumpi, quin in omnibus quae occurrunt, ad Deum per sancta desideria proficiant. Et bene post calamos, scyphos, et sphaerulas in candelabro lilia designantur; quia post gratiam praedicationis, post ebriationem potus spiritalis, post irrevocabilem sanctae operationis procursum, illa virens patria sequitur, quae animabus sanctis, id est, floribus vernat aeternis.

Sex calami egrediuntur de lateribus, etc. Constat quidem numerum senarium, in quo factus est mundus, operum perfectionem designare. Sed quoniam ita positus est in descriptione calamorum, ut in bis ternos dividatur, magis de ternario dicendum. Tres namque calami de uno latere hastilis, et tres egrediuntur de altero; quia fuerunt doctores ante adventum Domini in carne, qui fidem sanctae Trinitatis mystica voce designarent, et, quantum rudes adhuc capere poterant, praedicarent. Unde est illud Psalmistae, Verbo Domini coeli firmati sunt; et spiritu oris ejus omnis virtus eorum. Nomine etenim Domini, Patrem; nomine Verbi, Filium; Spiritum vero sanctum ipso suo nomine spiritum oris ejus appellat. Cujus videlicet sanctae Trinitatis unam esse potentiam, voluntatem et operationem designat, cum et coelos verbo Domini, et omnem virtutem eorum spiritu oris ejus esse firmatum asseverat. Sunt modo doctores, qui eamdem fidem sanctae Trinitatis aperte praedicent, ita ut omnes qui ad Christum pertinent, eadem debeant fide consecrari: dicente apostolis Domino, Euntes ergo, docete omnes gentes, baptizantes eos in nomine Patris, et Filii, et Spiritus sancti. Unde et Paulus pro fidelibus orans, eosque Trinitatis fide accepta confortari desiderans, ait: Gratia Domini nostri Jesu Christi, et charitas Dei, et communicatio Spiritus sancti cum omnibus vobis. Item tres calami ex uno latere candelabri, et tres prodeunt ex altero: quia et ante et post incarnationem dominicam terni fuere gradus eorum qui fideliter in Ecclesia Domino servirent, conjugatorum videlicet, continentium, et rectorum: quorum distantiam Ezechiel propheta mystice describit, cum veniente plagarum articulo tres tantummodo viros, Noe videlicet, Daniel et Job, liberandos esse praedixit. In Noe namque, qui arcam in undis rexit, praepositos Ecclesiae: in Daniele, qui in aula regia continenter vivere studuit, continentes sive virgines: in Job, qui in conjugali vita positus, mirandum cunctis exemplar patientiae praebuit, bonorum vitam conjugatorum ostendit. Item eorumdem in Novo Testamento distantiam Dominus sub figura insinuat eorum qui in lecto, in agro, in mola reperiendi sint in die judicii. E quibus singulos assumendos, et singulos dicit esse relinquendos. Namque in lecto quies continentium, in agricultura industria praedicantium, in gyro molae labor exprimitur conjugatorum. Et quia in omnibus his gradibus quidam eligendi, quidam vero reprobandi, recte de singulis dicitur: Quia unus de duobus assumetur, et alter relinquetur. Quia vero in parte electorum sublimius est meritum praedicantium, quam eorum qui solummodo continentiae, et non etiam operi doctrinae student, item sublimior continentium quam conjugatorum conversatio: recte supremi calami, qui hinc et inde de hastili procedebant, eos qui in utroque Testamento inter virtutes alias doctrinae studiis sese subdidere designant. Recte inferiores calami, qui aeque ex utroque hastilis latere prodeunt, vitam continentium Deo devotam, recte infimi calami, et ipsi ex eodem unius candelabri stipite orti, bonorum vitam conjugatorum, in utriusque Testamenti tempore, uni eidemque Domino fideliter servientem, typice demonstrant. Diversis ergo locis calami procedunt de hastili, qui tamen omnes suo quique loco et ordine reflexi in altum, ad unam perveniunt summitatem, quatenus aequalem supra se positionem lucernarum valeant conservare; quia nimirum electi, etsi meritorum sunt gradibus discreti, una sunt fide veritatis imbuti, ad unam in coelis lucem aeternae veritatis perventuri: et quanto quisque altius in hac vita Christo adhaerere curaverit, tanto vicinior in illa vita ejus visione fruitur, ita ut de quibusdam pro magnae merito virtutis dicatur: Hi sunt qui sequuntur Agnum quocunque abierit. De quibus paulo ante, quasi de proximis candelabro calamis, praemissum est: Et cantabant quasi canticum novum ante sedem, et ante quatuor animalia et seniores. Ubi ostenditur quod omnes sancti per plateas supernae illius civitatis, canticum laetitiae novum Domino cantant. Sed illi prae caeteris ibi specialius gaudio carminis sublimantur, qui hic generalem vitam fidelium privilegio sacrae virginitatis transcenderunt.

Tres scyphi, quasi in nucis modum, etc. Nucem in figura praesentis Ecclesiae poni solere, testatur Salomon, qui ex persona doctorum fidelium loquitur: Descendi, dicens in Cantico canticorum, ad hortum nucum, ut viderem poma convallis. Sicut enim nux dulcem quidem habet fructum interius, sed non hunc ostendere foris, nisi fracta testae duritia, potest: sic justorum vita praesens, ita suavitatem gratiae spiritualis intimo corde conservat, ut haec a proximis quanta sit, nullatenus valeat perspici, donec, soluto corporis domicilio, libere se animae ipsorum alterutrum in coelesti luce conspiciant, et quanta singulae gratia sancti Spiritus fulgeant, quantum unaquaeque diligatur ab altera, nulli prorsus remaneat occultum. Fiuntque scyphi in candelabro ad nucis modum, cum quilibet electi vino sapientiae repleri desiderantes, ad exemplum sese informare satagunt praecedentium justorum, quos magna invisibilium bonorum dulcedine ac dilectione plenos esse noverunt. Quod autem per singulos calamos tres fuere scyphi, sphaerulae et lilia, significat ternas temporum differentias, quibus electi et ante incarnationem dominicam, et postea Deo devoti vixerunt. Fuerunt etenim justi ante legem, fuerunt sub lege, fuerunt temporibus prophetarum. Item post ascensionem dominicam congregata est Ecclesia primitiva de Israel, congregatur nunc Ecclesia de gentibus, congreganda est in fine mundi de reliquis Israel. Habebat ergo calamus primus in uno latere tres scyphos, sphaerulas et lilia quia in parte doctorum ante incarnationem Domini erant tres ordines eorum qui haustum gratiae coelestis, quasi scyphi sitirent, in viam Domini promptissime, quasi sphaerulae currerent, supernae donum retributionis, quasi candorem liliorum odoremque gaudenter exspectarent: id est, ante legem, sub lege, sub prophetis. Secundus calamus et ipse habebat tres scyphos, sphaerulas et lilia, quia continentes illius temporis aeque tres ordines sanctorum in praefata distinctione temporum habebant, potum spiritualem desiderantes, viam mandatorum Domini currentes, et coelestia praemia praestolantes. Tertius similiter calamus tres scyphos et sphaerulas, et tria habebat lilia: quia multi erant conjugati ante legem, multi sub lege, multi in diebus prophetarum, qui verbum Domini audire, qui viam ejus currere, qui bonorum praemia operum ab ipso exspectare gauderent. Item ex alio latere hastilis, et primus calamus, et secundus, et tertius, tres scyphos et sphaerulas, tria quoque lilia habebat: quia in Novo quoque Testamento, et in doctoribus, et in continentibus, et in conjugatis Deo devotis tres fuere ordines temporum distantium: hoc est in primitiva Ecclesia de Israel, in nostra electione de gentibus, in ultima collectione reliquiarum Israel, qui universi quique suo tempore verbo vitae debriari, in viam pacis properare, candorem perpetuae lucis videre desiderant.

In ipso autem candelabro erunt quatuor scyphi, etc. Diximus ipsum candelabrum, id est, stipitem candelabri medium, de quo calami procedebant, Dominum Salvatorem designare; de cujus gratia justi, quidquid boni habent, acceperunt. Unde ipse in Evangelio, cum dixisset discipulis: Ego sum vitis, vos palmites; continuo subjunxit: Sicut palmes non potest ferre fructum a semetipso, nisi manserit in vite; sic nec vos, nisi in me manseritis. Quasi aliis verbis diceret: Ego sum candelabrum, et vos calami mei: sicut calamus non potest se erigere ad supportandam lucernam, nisi fixus manserit in stipite candelabri: sic nec vos, nisi in me manseritis, lucem veritatis ac fidei in vobis ferre valetis. In quo nimirum candelabro quatuor scyphi sunt facti, quia in quatuor libris sancti Evangelii, qui de Domino sunt conscripti, gustum vini novi, hoc est doctrinae coelestis, invenimus, quod non utres veteres, hoc est mentes terrenis adhuc desideriis inhaerentes, sed tantum innovata per Spiritum gratiae corda fidelium capere queunt. Sunt per singulos scyphos sphaerulae, simul et lilia deformata, quia idem Dominus, qui poculum nobis sapientiae spiritualis propinavit, cursum quoque piae operationis inoffensum ac promptum et habendum nobis ostendit: et ut habere possimus, ipse donabit, et ne in vacuum curreremus, claritatem nobis patriae coelestis, ad quam intenderemus, promisit: et hujus nobis aditum sua gratia patefecit, vel certe, quia sub duobus calamis per tria loca scyphi, sphaerulae et lilia fieri mandantur. Possumus haec ita mystice interpretari, quia tribus fidelium gradibus, de quibus saepius diximus, conjugatorum scilicet, continentium et virginum, et doctrinam veritatis aperuit, et cursum boni operis imperavit, et haereditatis semper immarcescibilis atque incorruptae benedictionem promisit atque donavit. Et apte scyphi, sphaerulae et lilia candelabri non super calamos, sed sub calamis esse jubentur; quia corda praedicantium, imo omnium electorum, ne ad infima delabi possint, donis, mandatis et promissionibus dominicis sustentantur, atque ad amanda et quaerenda coelestia sublevantur. Hinc etenim sancta Ecclesia, videlicet sponsa Christi, de ipso gloriatur, dicens: Laeva ejus sub capite meo, et dextera illius amplexabitur me. Laeva quippe sponsi sub capite est posita sponsae; quia temporalibus beneficiis Dominus mentes fidelium a terrenis voluptatibus et concupiscentiis segregans, ad speranda ac desideranda perpetua bona erigit. Et dextera illius amplexabitur eam, quia ostensa divinae majestatis ejus, visio illam sine fine glorificat. Apte scyphi, sphaerulae et lilia sub duobus sunt calamis, quia in utroque Testamento fidelibus, quamvis caeremoniis distantibus, eadem devotio Domino serviendi mandata, eadem est gloria regni coelestis conservata. Quartus autem scyphus, sphaerula et lilium, quae supra calamos omnes juxta summitatem fuere candelabri ipsius, proprie ad Dominum pertinet Salvatorem, qui non solum electis suis virtutum scientiam, operationem, et remunerationem tribuit, verum etiam in seipso idem homo Christus figuram ostendens scyphi, cum se plenum Spiritu sancto declaravit: formam praetendit sphaerae, cum apparens in mundo, absque ullo circumstrepentium rerum obstaculo, exsultavit ut gigas ad currendam viam: speciem monstravit lilii, cum resurgens a mortuis, atque ad coelos ascendens, clarificatus est ea claritate quam habuit priusquam mundus esset apud Patrem. Et recte hic scyphus, sphaera et lilium calamis altior eminebat; quia nimirum dona, quae Mediatori Dei et hominum, homini Jesu Christo Deus Pater contulit, omnem humanae capacitatis modum transcendunt. Unicuique enim nostrum data est gratia secundum mensuram donationis Christi. In ipso autem Christo, sicut Apostolus ait, habitat omnis plenitudo divinitatis corporaliter. Bene autem sequitur:

Et sphaerae igitur et calami ex ipso, etc. Omne enim opus candelabri, hoc est et stipes medius, et calami ex ipso procedentes, cum omni suo ornatu, de auro fiunt; quia et Dominus ipse specialiter immunis a peccato, atque operibus justitiae per omnia praeclarus, in mundo apparuit; et eamdem innocentiam atque justitiam membra ejus in hac interim vita, quantum valent, imitantur; in futuro autem veraciter ipsi adhaerendo proficiunt. Et apte idem aurum ductile fuit, ductile namque feriendo producitur; quia et Redemptor noster, qui ex conceptione et nativitate perfectus Deus et homo exstitit, passionum dolores pertulit, ac sic ad resurrectionis gloriam pervenit: et omnes qui volunt pie vivere in illo, persecutionem patiuntur, quia et ipsi quasi metallum feriendo dilatatum, per passionis contumelias ad immortalitatis gratiam proficiunt. Unde et in psalmo quarto, qui inscribitur, In carminibus, quibus in mysticis fidei calamis dicit Ecclesia suo Redemptori: In tribulatione dilatasti me. Ac si aurum ductile suo artifici diceret: In percussione fabrili amplificasti me, et majorem tundendo mihi profectum dedisti.

LIBER PRIMUS. CAPUT IX. Lucernae candelabri et emunctoria.

Facies et lucernas septem, etc. Lucernae, septem sunt dona Spiritus sancti; quae et in Domino ac Redemptore nostro cuncta semper manserunt, et in membris ejus, hoc est omnibus electis, pro ejus voluntate distributa sunt. Ponuntur ergo lucernae septem super candelabrum, quia super Redemptorem nostrum primogenitum de radice Jesse requievit spiritus sapientiae et intellectus, spiritus consilii et fortitudinis, spiritus scientiae et pietatis, et implevit eum spiritus timoris Domini. Et sicut idem ipse per eumdem loquitur prophetam: Spiritus Domini super me, eo quod unxerit me Dominus: quod autem dicitur, Ut luceant ex adverso; hoc est quod propheta subsequenter adjecit: Ad annuntiandum mansuetis misit me, ut mederer contritis corde, et praedicarem captivis indulgentiam, et clausis apertionem; ut praedicarem annum placabilem Domini, et diem ultionis Deo nostro. Lucernae namque candelabri lucebant ex adverso, et tabernaculum Domini illustrabant, cum Dominus, existens plenus gratia et veritate, nobis omnibus de plenitudine sua tribuit, et gratiam pro gratia, cum mansuetis et pauperibus spiritu, verbum Evangelii commisit, cum poenitentibus medullam indulgentiae contulit, cum nunc tempus placendi Domino, futurum vero esse diem universalis judicii declaravit. Consonat huic lucernarum numero et positioni, quod in Apocalypsi dicit Joannes: Et vidi, et ecce in medio throni et quatuor animalium, et in medio seniorum Agnum stantem, tanquam occisum, habentem cornua septem, et oculos septem, qui sunt septem spiritus Dei, missi in omnem terram. Si enim septem cornua ibi, sive septem oculi Agni, septem dona sancti Spiritus insinuare possunt: quare non eadem etiam septem lucernae candelabri merito designare credantur? Imo sicut in cornubus et oculis recte signatur propter omnipotentiam virtutis qua cuncta regit, et plenitudinem scientiae qua cuncta perspicit: ita etiam Spiritus idem septiformis apte per figuram lucernarum exprimitur, propter lucem gratiae qua in nocte hujus saeculi tenebras nostrae caecitatis illustrat. Unde et apte subjungitur:

Emunctoria quoque, et ubi ea quae emuncta sunt exstinguantur, etc. Sunt etenim quaedam in Scripturis divinis ita praecepta, quae perpetuo jure et in hac vita, et in futura, semper observari debeant: ut est istud, Non habebis deos alienos coram me: et, Diliges Dominum Deum tuum ex toto corde tuo, et ex tota anima tua, et ex tota virtute: et, Diliges proximum tuum sicut teipsum. Sunt alia quae toto hujus vitae tempore observanda jubentur, sed in futura vita mercedem suae observationis aeternam percipiunt: ut est illud Evangelii, Facite vobis amicos de mammona iniquitatis, ut et ipsi recipiant vos in aeterna tabernacula. Hic enim ad tempus eleemosynae faciendae, ibi perpetuo eleemosynarum est fructus recipiendus. Sunt item alia, quae tempore Veteris Testamenti diligenter jubente Domino servata sunt: nunc coruscante per orbem Evangelio, non juxta litteram, sed juxta sensum mysticum in Ecclesia jubentur observari, ut est custodia sabbati, ut ritus hostiarum, et sanguis agni paschalis, caeteraque hujusmodi, quae suo quidem tempore solemniter custodita a populo Dei, quasi lucinia in lucernis candelabri ardebant, infusa oleo piae devotionis, et incensa igne verbi coelestis: cum vero ab apostolis atque apostolicis viris praedicabatur, his et hujuscemodi observationibus finem a Domino impositum, cuncta ea spiritualiter magis in Ecclesia, quam juxta litteram sunt servanda. Quasi emungebantur lucinia candelabri, ut reparata melius lucerent, quia sublimius intellecta per Spiritum sanctae Ecclesiae lucem doctrinae salutaris praebebant. De qua reparatione lucernarum tabernaculi, hoc est Scripturarum divinarum intelligentia sublimiore promittit in Levitico Dominus suo populo, dicens: Multiplicabimini et firmabo pactum meum vobiscum. Comedetis vetustissima veterum, et vetera novis supervenientibus projicietis. Multiplicatis quippe filiis Israel, confirmatum est cum eis pactum Dei: cum etiam gentibus, ad fidem vocatis, Novi gratia Testamenti in cordibus electorum firma radice plantata est. Comedimusque vetustissima veterum, cum mandatum vetus, quod ab initio datum est generi humano, dulci cordis memoria retinemus: diligentes Dominum Deum nostrum ex toto corde nostro, tota anima, tota virtute; diligentes et proximum tanquam nos ipsos. Et vetera novis supervenientibus projicimus, cum typica legis Mosaicae statuta juxta litteram servare cessamus; sed eadem ipsa gratius intellecta per spiritum innovato in spem regni coelestis corde custodimus: juxta illud Apostoli, Si qua ergo in Christo nova creatura, vetera transierunt, ecce facta sunt omnia nova( II Cor. V). Et in Apocalypsi, Et dixit qui sedebat in throno, Ecce facio omnia nova. Emunctoria autem, quibus haec agebantur, ipsa sunt verba sacri eloquii, quibus manifeste designatur litteram legis in plurimis solvendam, et cum spirituali solummodo sensu esse servandam. E quibus est illud in Actibus apostolorum, ubi prohibiti sunt credentes ex gentibus circumcidi, et absque caeremoniis hostiarum legalium evangelicae gratiae sunt obedire praecepti. Et quod Apostolus ad Hebraeos exponens versiculum psalmi, ait, superius dicens: Quia hostias et oblationes et holocaustomata pro peccato noluisti, nec placita sunt tibi, quae secundum legem offeruntur; tunc dixi, Ecce venio, ut faciam, Deus, voluntatem tuam. Aufert primum, ut sequens statuat: in qua voluntate sanctificati sumus per oblationem corporis Christi Jesu. Emunctoria ergo, et vasa ubi quae emuncta sunt exstinguuntur, fiunt de auro purissimo; quia et divina sunt verba, quibus cessatio caeremoniarum legalium praedicatur: et Dei gratia sunt illustrata eorum corda, in quibus eadem figurata legis adumbratio finem accipit, ut succedens Evangelii veritas clarius mundo luceret. Constat enim primos apostolos in Evangelio ante passionem dominicam solvisse sabbatum, et post ascensionem Domini, et adventum Spiritus sancti, penitus hostiis finem imposuisse legalibus, ac pleraque legis litterae decreta evangelicae gratia libertatis mutasse. In his ergo lucinia quae emuncta sunt exstinguebantur: in quibus litteralis observatio completa exordium gratiae mundo clarius fulgentis exhibuit. Item quia finita mortali, et succedente vita immortali, cessabunt maxima ex parte opera vel dona lucis, quibus nunc utimur, ut sequantur aeternae praemia lucis in praesentia divinae visionis. Illa Scripturarum testimonia, quae haec futura esse testantur, emunctoria nimirum sunt aurea, quae spe futurae claritatis eximia. Vasa quoque in quibus ea quae emuncta sunt exstinguuntur, corpora utique sunt, et corda omnium justorum immortalia. Et ideo rectissime auro assimilata, in quibus exoptatissima haec immutatio fiet, ut post temporalia Dei beneficia ad aeterna perveniant. Denique Apostolus emunctoria nobis lucernarum Dei, et loca ubi ea quae emuncta sunt exstinguantur, aurea praebet, cum de differentia praesentium et futurorum bonorum loquitur, dicens: Sive prophetiae evacuabuntur, sive linguae cessabunt, sive scientia destruetur; ex parte enim cognoscimus, et ex parte prophetamus. Cum autem venerit quod perfectum est, evacuabitur quod ex parte est. Et paulo post: Videmus nunc per speculum in aenigmate, tunc autem facie ad faciem. Nunc cognosco ex parte, tunc autem cognoscam sicut et cognitus sum.

Omne pondus candelabri... talentum auri mundissimi. Omne pondus candelabri cum universis vasis suis, omne corpus Christi est, cum ipso capite nostro Mediatore Dei et hominum, et universis electis suis a summis usque ad infimos, ab his quibus major inter natos mulierum nemo est usque ad eos, de quibus dicit: Videte ne contemnatis unum de pusillis istis, qui in me credunt. Qui nimirum omnes, in diversis licet gradibus, aetatibus, sexibus, conditionibus, ingeniis, temporibus, uni eidemque auctori ac datori perpetuae lucis, suo quique tempore ac loco, quasi candelabro aureo fixa radice mentis inhaerent, quo ejusdem participes lucis fieri possint. Quod videlicet candelabrum, recte talentum auri mundissimi habere debere memoratur, talentum namque pondus plenum ac perfectum est: Quia justus Dominus in omnibus viis suis; et qui suam gratiam in hac vita fidelibus, ut bene operentur, tribuit, ipse coronam justitiae in illa vita bonis eorum operibus reddit. Cui contra Zacharias propheta iniquitatem super talentum plumbi sedere describit; quia et reprobis in eodem justo examine, juxta actus ipsorum restituet: Quia tu reddes, inquit, singulis secundum opera ipsorum. Sed distat, utrum quis aurum an plumbum ad examen divinum afferat. Qui enim instar auri bonis fulgent operibus, in candelabrum Domini proficiunt, quia gloriae suae Conditoris participes existunt. At qui peccatis graves in districto examine apparent, demerguntur tanquam plumbum in aqua validissima; quia merito scelerum in abyssum poenae gravantis decidunt. Utrumque tamen, et plumbum scilicet et aurum, talenti habet mensuram; quia et in damnando impios, et in salvando ac coronando electos, justa est nostri sententia Conditoris.

Inspice, et fac secundum exemplar quod tibi in monte monstratum est. Hujus mysterium praecepti facillime ex eis quae superius exposita sunt, patet. Ostensum namque est Moysi in monte exemplar candelabri quod faceret; quia in altitudine intimae contemplationis didicit aperte multifaria Christi et Ecclesiae sacramenta; quae tamen non aperte populo, quem erudiebat, proferre volebat; sed typice potius per figuram et opus candelabri ac vasorum ejus signabat, donec veniret ipse Dominus ac Redemptor noster in carne, qui interiorem ejusdem figurae sensum Ecclesiae suae, data sancti Spiritus gratia, reseraret: ut et moriendo in cruce velum templi discidit, atque ea quae tecta fuerant arcana sanctorum patefecit: et post resurrectionem discipulis apparens, aperuit illis sensum, ut et haec et alia Scripturarum secreta spiritualiter revelatis oculis mentis perspicere possent. Sed et omnis scriba doctus in regno coelorum, cum ea quae in litteris sanctis de fide catholica vel pia actione didicerit, et ipse diligenter sequi, et alios docere praecipitur, quid aliud quam inspicere et facere secundum exemplar quod sibi in monte ostensum est, jubetur? Inspicit enim diligenter exemplar monstratum, et secundum hoc ad inferiora rediens facit, quando ea quae per sublimitatem divini sermonis intus credenda sive agenda intelligit, sedulo corde scrutatur: horumque semper exemplar auditoribus suis et exsecutione recti operis, et verbo doctrinae salutaris ostendit; qui vivit et regnat cum Patre et Filio una cum Spiritu sancto, in saecula saeculorum. Amen