Reader

COMMENTARIUS.

Cum ostiarii monasterii sint veluti congregationis custodes, non nisi praecipuis olim et dignioribus hoc munus credebatur: unde et S. Benedictus postquam de ordinando abbate, deque praeposito monasteris tractavit, consequenter de ostiariis tanquam post ipsos dignissimis disseruit. Et certe in Thebaidis monasterio magni Isidori erat presbyter janitor, teste Palladio; sive, ut loquitur Rufinus senior vir gravis, et de primis electus. S. Willibaldus, ex decem annis, quibus in Cassinensi monasterio vixit monachus, primo anno ecclesiae cubicularius 859, secundo decanus, reliquis octo portarius constitutus dicitur, in ejus Vita, n. 25. S. Veremundus abbas Hyrachensis prius monasterii sui janitor exstiterat, uti legimus in ejus Vita, n. 8. In monasterio S. Theoderici prope Remos Eilbertus, qui postea abbas Marriliacensis exstitit, ostiarii officio fungebatur, testante Everhelmo in Vita S. Popponis, n. 13. In Tegernsensi S. Quirini Fromundus janitor unus ex praecipuis coenobii sui monachis fuisse colligitur ex epistola quam scripsit ad Theodulum episcopum, qua se excusat quod ratione sui officii ad synodum proficisci haud potuerit. Idem dicendum de Ingelbaudo Vindocinensi portario, qui cum Frotmundo priore pro causis sui monasterii ad urbanum papam II missus fuit. Sed his missis ad Regulae textum veniamus.

Ad portam monasterii.] Ex primo hujus capitis vocabulo Haeftenus colligit ex mente S. legislatoris non plures in monasterio, sed unicam duntaxat januam esse constituendam; id quod etiam statuit Justinianus imperator in novella 133:« Et primum quidem ne monasterium multos habeat aditus, sed unum tantum, aut duos forte.»

Ponatur senex sapiens.]« Notandum, inquit Smaragdus, quia non dixit: Ad portam ponatur senex aetate; sed ait: Ponatur senex moribus sapiens: ubi datur intelligi quia non aetas in portario quaerenda est corporis, sed sapientia et intellectus.» Smaragdum sequitur Joannes Craesbeeck, similiter Cassinenses ad hoc caput declarantes non tam aetate quam moribus ostiarium esse instituendum. At refragatur tam communis commentatorum sententia quam antiqua veterum monachorum praxis. Nam licet in divinis Scripturis senex idem significet ac sapiens, ut ex SS. Ambrosio et Gregorio hic notat Hildemarus,« tamen S. Benedictus, addit idem auctor, in hoc loco duo vult ut habeat, et senectutem per aetatem, et sapientiam per vitam. Nam quare vult duo, manifestat inferius cum dicit: Ut sciat accipere responsum et reddere, cujus maturitas eum non sinat vagari. In eo quod dicit: sciat accipere responsum et dare, attinet ad sapientem; in eo quod dicit: cujus maturitas, attinet ad aetatem.» Hildemaro subscribit Bernardus Cassinensis his verbis:« In hoc textu tria dicit, quod sit senex, sapiens, maturus. Senex morigeratus, sapiens, affabilis et discretus, maturus, stabilis et firmus..... Senex iste annosus si sequentes duas haberet conditiones, janitor esse deberet; sed si non potest annosus talis haberi, habeatur ad minus sapiens et maturus; nam ad sapientiam pertinet quod dicit in littera; qui sciat accipere responsum et reddere; ad maturitatem: cujus maturitas non sinat eum vagari foras.» Bernardum exscribit in primo commentario Boherius. Eadem est sententia Nicolai de Fractura, Joannis de Turrecremata, Matthiae Lamberti, Hugonis Menardi, Benedicti Haefteni et Nicolai Bravi: cui omnem dubitationis locum adimit id quod postea subdit S. Benedictus: qui portarius si indiget solatio, juniorem fratrem accipiat: qui 860 haud dubium, licet sit aetate junior, senior tamen debet esse moribus; alioquin ad portam non esset ponendus.

Confirmat hanc sententiam veterum monachorum praxis, qui non solum moribus, sed etiam aetate senes ad portam constituebant, ut patet ex Rufino supra citato, et ex Regula Magistri praecipientis, ut« duobus fratribus aetate decrepitis cella intra regias monasterii prope constituatur, qui deputati ibi, et claudant monasterium omni hora post exeuntes, aperiant ingredientibus, et advenientes nuntient abbati.» Ex Regula Cujusdam ad virgines:« Portariae seu ostiariae monasterii tales esse debent, quae omnium simul mercedem aedificent; aetate senili, quibus mundus silet, quae jam ex praesentibus pompis nihil desiderent.» Et ex Justiniani novella 133:« Ut portae assistant viri aetate graves et casti, neque non omnium testimonio comprobati.»

Quare autem ad portam senes sint constituendi explicat Gerardus Belga monachus his verbis:« Expedit enim: 1º propter firmandam in perfectione senum sanctam humilitatem, quando vile vulgo censetur, et caetera inutilem senem; 2º propter aedificationem, quando etiam ad portam et in atriis domus Dei omnes observant loci et incolarum sanctitatem; 3º propter necessitatem, quia oportet ad aditum omnem hominem excubare circumspectum et vigilem, qui omnem a coenobio excludat saeculi rumorem, omnem a porta abigat curiositatem.»

Sed jam pene obsolevit apud monachos tam sancta et laudabilis consuetudo; vixque offendes unum monasterium in quo non dicam senex sapiens, sed ne monachus quidem constituatur ostiarius: quin pro magno reputatur si fratri laico, sive, ut vocant, converso, hoc munus injungatur. Quandonam vero desierit, omnino me fugit. Certe Cluniacensibus jam olim objecerant Cistercienses, quod in hac parte a Regulae praescripto deflexissent: quibus Petrus Venerabilis ad S. Bernardum scribens ita respondit:« Nos autem ad portam portarium cur poneremus, qui nec portam habemus? Portae quippe nostrae non clauduntur per diem, sed assidue patentes, sine personae discretione, introitum advenientibus praebent. Nec necesse est aliquem pulsare, nec necesse est aliquem clamare, quia non tantum murorum aditum, sed etiam hospitii introitum apertum invenit, et illico recumbens, universa parata reperit. Ne cogantur vero fratres extra domos proprias manere, sapientem et honestum famulum juxta manere et jacere faciamus, qui meridianis horis, sive illis quibus ostia cuncta monasterii ex consuetudine clauduntur, pulsantibus vel clamantibus non tantum vocis clamore quantum obsequii exhibitione respondeat.» Singulare prorsus exemplum, cui an simile reperire sit valde ambigo. Longe alia erat in monasterio ad Jordanem sito agendi ratio; in eo siquidem, teste Sophronio in Vita S. Mariae Aegyptiacae, c. 5:« Regia nunquam aperiebatur, sed semper erat clausa, et absque ulla perturbatione monachi cursum suum explebant: nec enim erat licitum aperire aliquando, nisi fortassis monachus propter aliquod opus necessarium adveniebat.» 861 Eadem viguisse consuetudo videtur in monasterio abbatis Isidori in Thebaide, ubi« erat presbyter janitor, qui nullum permittebat egredi, neque alium ingredi, praeterquam si quis vellet usque ad mortem illic permanere, nusquam progrediens.» Ipsi vero Cistercienses, quibus respondebat praefatus Petrus Venerabilis, in capitulo generali anni 1217 haec diffinierunt:« Ad ostia claustri in majoribus congregationibus duo monachi, vel unus monachus et conversus vicissim sedeant, qui saeculares claustrum ingredi volentes diligenter et honeste studeant amovere, ibidem canonicas horas solventes, qui etiam loqui cum illis poterunt quos ab ingressu claustri amovebunt, etc..... In minoribus autem congregationibus unum maturis moribus ad hoc sufficiat deputari, etc.»

Qui sciat accipere responsum et reddere.] Accipere responsum, inquit Menardus, est concipere advenientis voluntatem, quam ab eo sciscitatus fuerit.

Cujus maturitas non sinat eum vagari.] Regula Cujusdam ad virgines addit:« Fabulis quas ad portam vel a saecularibus, vel a quibuslibet audierint, nullatenus aurem accommodent: et si nolentes audierint, vel intellexerint, nullatenus consodalibus suis referant.»

Qui portarius cellam debet habere juxta portam, ut venientes semper praesentem inveniant.] Ex mente ergo S. Benedicti nullo unquam tempore ab ostio recedere debet janitor; sed Regula Magistri praescribit,« ut horis quibus oportet in monasterio legere, seratis regiis, congregationi se jungant, ut legentes audiunt, et cum ad opus divinum oratorii index sonaverit, seratis item regiis, ad opus Dei oratorio praesententur.» Optima sane institutio, ut nullus ab officio abesse permittatur.

A quo responsum accipiant.] Non dixit qui monasterii januas aperiat, neque enim omni venienti monasterii aditus patere debet, nec nisi post acceptum ab abbate responsum ostium aperiri: saltem haec olim erat« consuetudo Cassinensis monasterii, quod adventus hospitum undecunque venientium, antequam intrent, pandatur abbati, vel ipsius locum tenenti,» ut scribit Nicolaus de Fractura. Sed et in libro Usuum Cisterciensium praescribitur,« Quod si de vicinis vel notis aliquis ad portam venerit, postquam quid velit cognoverit, extra portam eum demorari faciat, donec ab abbate quid de eo agatur cognoscat. Si autem talis fuerit quem nec nuntiare, nec ibi remanere deceat, intrare et quo vult ire permittat.» Huc facit quod in Vita S. Alexandri acoemeti abbatis lego, quod nimirum ad monasterium Petri fratris sui veniens,« fratre uno secum assumpto, januam pulsat. Janitor vero, praestolare, inquit, tantisper; sine primum ad praepositum referam, et tunc ingredieris.» Erat autem ad januam fenestella, per quam ostiarius venientes respiciebat et alioquebatur, ut patet tum ex Vita S. Agili abbatis Resbacensis, cap. 20:« Audivit ad 862 portam monasterii veluti plangentis hominis exilem vocem, apertaque fenestra, quae portae inhaerebat, cernit ante fores pauperem jacere ulceribus plenum;» tum ex Vita S. Eudociae, n. 29, ubi Philostratus quidam sub monachi habitu« progressus ad ejusdem Parthenonis occlusas fores, cum ostium pulsasset, adfuit puella janitrix una e loci virginibus, quae aperta non plane fenestella januae, per rimulam vocis transmissioni solius exiliter patentem, alio converso vultu breviter interrogavit quis et quid ibi quaerens ostium pulsasset? Ille consueta monachorum formula respondet: Peccator sum vestrarum precum consortium et benedictionem petens.»

Et mox ut aliquis pulsaverit, aut pauper clamaverit, Deo gratias respondeat, aut benedicat.] Concors commentatorum sententia est S. Benedictum duo hominum genera designasse, divitum scilicet et pauperum: nam pauper clamat, dives pulsat, ut loquitur Hildemarus. Quibus proinde duplicem assignat responsionem; ut pauperi dicatur Deo gratias, diviti benedicat, pro benedic, imperative, ut exponit idem Hildemarus; vel benedicat me paternitas vestra, ut Turrecremata, qui hanc benedictionis petitionem ab ecclesiasticis personis alicujus auctoritatis duntaxat faciendam dicit: saecularibus vero vel ecclesiasticis non tantae auctoritatis Deo gratias esse respondendum. Aliter tamen Smaragdus, Hildemarus, et alii, qui uno ore Deo gratias ad pauperes, benedicat ad divites seu potentes attinere asserunt. Et certe moris erat apud veteres monachos non solum ab ecclesiasticis, sed etiam ab aliis maxime monachis benedictionem postulare. Cistercienses utrumque usurpabant, et Deo gratias, et benedicite: primum, audito pulsantis sed clamantis voce aut signo; secundum, cum ad eum accederent:« Cum hospes pulsaverit, inquit liber Usuum, responso Deo gratias januam aperiat; et postquam benedicite dixerit, humiliter quis sit vel quid velit ab eo requirat.» Et infra:« Quod si dum hora in ecclesia celebratur hospes ad portam pulsaverit, more solito Deo gratias, et benedicite dicat.» Eadem exstitit etiam Bursfeldensium consuetudo.

Posset etiam aliter intelligi istud benedicat, ut scilicet ostiarius venienti benedictionem tribueret: solebant quippe veteres monachi ad aliquod monasterium hospitaturi venientes, in ipso accessu de foris benedictionem petere dicentes benedic, vel aliquid hujusmodi, ut patet ex citata Vita S. Eudociae, et ex Regula Magistri, cap. 1. Cui expositiodi favet antiqua versio Gallica Joannis de Précis, ita reddens, ou dogne beneisson; et alia recentior, ou qu' il donne quelque parole de bénédiction. At prior expositio, quae omnium fere est commentatorum, praestat, monasticae humilitati magis consentanea, et ad S. Benedicti mentem magis accedens. Nam cap. 53 ab obvio hospite vult peti benedictionem: unde etiam S. Benedictus Anianensis in sua Regularum Concordia pro benedicat legit benedic.

Antiqua alia versio Gallica alium sensum hujus vocis reddit, quasi 863 janitor aliquam ad Deum precem funderet, ita nimirum vertit, ou benere Dieu. Similiter Guido Juvenalis, ou bénisse comme disant: Benedicamus Domino. Idem habet alia recentior Gallica versio.

Aliter etiam Boherius:« Hic benedicere ponitur pro bona verba dicere, ut dicat pulsanti: Bene veneritis; vel: Benedictus Deus qui vos huc misit.»

Quod vero spectat ad vocem Deo gratias, ea olim utebantur in occursibus et congressionibus Christiani, uti observat Menardus noster ex S. Augustino in psalm. CXXXII, et ex Optato Milevitano lib. II contra Parmen. Usitatam etiam a priscis monachis docet Haeftenus lib. III, tract. 4, disq. 7. Sed et Boherius in secundo commentario ad hunc lucum ita scribit:« Hoc salutare verbum semper est in ore fratrum, ut ipse vidi, coenobiorum Patris Benedicti, Cassinensis scilicet, Sublacensis, et Specus: et est forsan responsio ad benedicite, de quo legitur supra de ordine congregationis.»

Et cum omni mansuetudine timoris Dei reddat responsum festinanter cum fervore charitatis.] Ita fero Orientalis Regula:« Ostiarii cura sit ut omnes advenientes intra januas recipiat, dans eis responsum honestum cum humilitate et reverentia, ac statim nuntians vel abbati vel senioribus quis venerit et quid petierit, nec ullus extraneorum patiatur injuriam.» Alia janitoris munia S. Benedictus non declarat, quapropter ea aliunde repetere oportet.

Primum erat hospitum cura, eisque praeparandi cibos, ut docet Hildemarus ad hunc locum his verbis:« Antiquitus qui coquinam abbatis faciebant, ipsi etiam erant portarii; quia tunc non erat multitudo hospitum venientium ad monasterium; et ideo illi poterant hoc facere.» Coquina vero abbatis et hospitum ex Regula eadem erat. Sed clarius S. Isidorus:« Ad janitorem pertinebat cura hospitum, custodia exterorum claustrorum.»

Alterum erat eleemosynarum distributio, ut videre est in libro Usuum Cisterciensium:« Portarius vero debet habere panes in cella sua ad distribuendum transeuntibus.» Et infra: Portarius« cum servitoribus solet comedere, et solatium ejus interim portam servare, et eleemosynam transeuntibus dare: qui solet etiam vasa sua ad colligendas reliquias ciborum in coquinam deterre, et pulmenta defunctorum, et caetera quae cellerarius dederit in ipsis recipere: qui postquam a refectione surrexit, debet ad portam pauperibus distribuere: quam distributionem non debet propter subsequens opus Dei dimittere; sed paucis utens verbis et moderatis, citius quod inceperat perficere.» Et in Caeremoniali Bursfeldensium:« Ad officium portarii pertinet eleemosynas mendicantibus erogare: unde et reliquias de relectione fratrum, et hospitum et coquinae colligere debet, et distribuere petentibus.» Hinc etiam Hildemarus ad hunc locum: Ostiarius,« si pauper fuerit, innuit illi ut ad hospitalem vadat.» Qui scilicet 864 prope monasterium ad receptionem pauperum constructus erat.

Praeterea Regula Magistri ostiariis animalium curam committit:« Annonam canum a cellerario ipsi incipiant, et eis cum aqua vel culinae remanente juscello ministrent. Animalium intra monasterium curas, adjuncto in septimana illorum hebdomadariorum solatio, ipsi impleant, et regiae munditias exerceant.»

Denique in Resbacensi monasterio sub S. Agilo abbate,« consuetudo talis erat, quod janitor, ut signum pulsabatur ad completam, confestim portas monasterii firmans ei claves deferebat.»

Qui portarius, si indiget solatio, juniorem fratrem accipiat.] In quem locum Richardus de S. Angelo:« Per hoc patet quod ostiarius debet esse monachus, licet in aliquibus monasteriis contrarium observetur; et male, quia conversatio nostra debet esse secreta, et a laicorum actibus remota.» Porro junioris istius fratris officium erat advenientes abbati nuntiare, dum senex sapiens remaneret cum hospite, et supervenientium reciperet responsa: durum enim foret seni semper currere, quem propter aedificationem et sapientiam magis deceret ad januam remorari, ut cum hospite, si tamen id ejus qualitas exigeret, sederet.

Monasterium autem, si fieri possit, ita debet construi, ut aqua.] Scilicet fons, puteus, aut cisterna.

Molendinum.] Ad molendum triticum.

Hortus.] De quo etiam Regula S. Isidori:« Hortulus sane intra monasterium sit inclusus, quatenus dum intus monachi operantur, nulla occasione exterius evagentur.» Et infra:« Hortos olerum, vel apparatus ciborum propriis sibi manibus exerceant.» Nihilo tamen minus ad hoc officium unus specialiter deputabatur; de quo in eadem Regula:« Ad hortolanum pertinebit munitio custodiaque hortorum, alvearia apum, cura seminum diversorum, ac denuntiatio quid, quando oporteat in hortis seri aut plantari.» Istud officium laudabiliter exercuit in Corbeiensi monasterio S. Adalardus, teste Paschasio; in Laudunensi Lantredus ex Vita S. Salabergae, et in Rotonensi Condelucus ex libro de Gestis SS. Rotonensium. Vide Udalricum, lib. III, c. 20.

Pistrinum.] De quo Hildemarus:« Pistrinum quasi pilitrinum, quia pilo antea tundebant granum: unde et apud veteres non molitores, sed pistores dicti, quasi pinsores, a pinsandis granis frumenti; molae enim usus nondum erat, sed granum pilo findebant: unde et Virgilius: Nunc torrete fruges flamma, nunc franxite saxo. Ubi pistrinum a molendino distinguere videtur. Et certe:« Antiquitus ipsum molendinum vocabatur pistrinum, eo quod frumenta non molebantur, sed tundebantur,» inquit Paulus Augustinus a Janua, qui etiam scribit in nullo Cassinensi codice ms. reperiri pistrinum. Praeterea S. Isidorus artem pistoriam a confectione massae et panis distinguit in Regula, ubi illam laicis, istam fratribus committit:« Ars pistoria ad laicos pertinebit; ipsi enim triticum purgent, ipsi ex more 865 molant. Massam tantumdem monachi conficiant, et panem sibi propriis manibus ipsi faciant. Porro pro hospitibus et infirmis laici faciant panes.» Ex his forte suspicabitur nonnemo additum esse in Regula pistrinum, maxime cum desit in codicibus Cassinensibus: exstat tamen in vetustissimo codice Oxoniensi, in textu Hildemari, et Smaragdi Floriacensis, in Concordia Benedicti Anianensis, et omnibus nostris mss. Sed quidquid sit, certe utrumque a nostris usitatum fuit; nam et granum molebant sive tundebant, et farinam ipsi miscebant; ut patet ex supradictis ad caput 48, et insuper ex mss. Germaniae Consuetudinibus, in quibus lego:« Fratres interdum generaliter intrant pistrinum, pastamque propriis manibus praeparant, et temperant ad faciendos panes.» Quinimo pistoris officium hebdomadatim exercebant, ut vidimus supra, cap. 46, patetque ex Vita S. Stephani abbatis Obazinensis, lib. II, num. 54; communiter tamen id munus uni alicui committebatur, quod in Gellonensi monasterio summa cum humilitate exercuit S. Guillelmus, ejusdem loci fundator et monachus.

Vel artes diversae intra monasterium exerceantur.] Tale erat Fuldense coenobium sub Sturmio abbate, teste Eigile abbate in ejus Vita, num. 20; tale Flaviacense sub S. Geremaro, ex ejus Vita, num. 25; tale Solemniacense ex Vita S. Audoeno in Vita sancti Eligii; tale Lesciense ex Vita S. Hiltrudis, num. 3; tale Centulense ex Hariulfi Chronico, lib. II, cap. 7; tale Talipiacum ex gestis S. Aldrici, num. 28; tale Sanctigallense ex antiqua ejus delineatione; tale denique Divionense S. Benigni ex ejusdem Chronico. Talia etiam construi volebat monasteria Moguntinum sub Carolo Magno concilium, S. Benedicti praeceptum renovans his verbis:« Dignum et necessarium est, ut missi per quaeque loca directi simul cum episcopo uniuscujusque dioecesis perspiciant loca monasteriorum canonicorum pariter et monachorum, similiterque puellarum, si in apto et congruo loco sint posita, ubi necessarium commodum possit acquiri, quod ad utilitatem pertinet monasterii, sicut in S. Regula dicitur: Monasterium autem ita debet constitui, ut omnia necessaria intra monasterium exerceantur, ut non sit necessitas monachis vel clericis vagandi foras, quia omnino non expedit animabus eorum.» Favet quoque Regula Magistri:« Omnia necessaria intus intra regias esse oportet, id est, furnum, macinae, refrigerium, hortus, et omnia necessaria, ut non sit frequens occasio, propter quam fratres multoties foras egressi, saecularibus mixti, forte a religiosorum oculis visi, ad damnationem potius nostram ab eis pro angelis adoremur, et benedicite nobis non meritis indigne dicatur.» Atque haec erat veterum monachorum praxis, quam videre est apud Rufinum, de monasterio Isidori abbatis sic loquentem:« Vidimus et apud Thebaidam etiam Isidori nominatissimum monasterium, amplissimis spatiis circumseptum, muroque circumdatum, in quo habitantibus viris larga praebebantur habitacula. Intrinsecus putei plures, horti irrigui, omnium quoque pomorum arborumque paradisi, 866 et quaecunque necessaria usibus erant, sufficienter, imo et abundanter provisa; ob hoc ut nulli monachorum habitantium intrinsecus necessitas ulla fieret exeundi foras ad aliquid requirendum.»

Porro S. Benedictus praedicta omnia non absolute requirit, sed conditionate, si possit fieri; cujus mentem ita explicat Hildemarus, ut si praedictorum nonnulla duntaxat desint, nihilominus construatur monasterium; sicque S. Berta in territorio Rhemensi monasterium cum omnibus quae praecepit S. Benedictus aedificavit, uno excepto molendino, quia deficiebat aqua. Sin autem praedicta omnia defuerint, non aedificetur.

Cum vero aliquis monasterium aedificare cogitat, quatuor ex Hildemaro providere debet. Primum ut locus in quo construitur nullum potiatur impedimentum a regibus, principibus, episcopis, aliisque magnatibus: qui proinde ab hujusmodi aula remotus sit. Hujus rei eximium habemus exemplum in Vita S. Frodoberti abbatis Cellensis, qui« quanquam plurimi nobilium regionis sanctitati ejus familiarissime cohaererent, ineptum tamen duxit a quoquam illorum partem agri vel praedii postulare; non sibi solum, sed etiam posteris consulens, ne religiosa fraternitas, quam ipse in sacro habitu aggregare capiebat, a quolibet saecularium pro loco suae habitationis quid inquietudinis vel molestiae pateretur.»

Secundum, ut monasterium sit ab iis locis remotum,« Ubi feminae, aut clerici, vel laici causa officii faciendi veniunt,» hoc est iis in locis in quibus causa devotionis aut peregrinationis fit concursus populorum; quia exinde non parum turbatur quies monachorum: unde etiam aliquando exosa majoribus nostris si sic loqui fas sit, sanctorum miracula legimus, eo quod ad suas ecclesias populorum turbas invitaret, ut de Sarlatensibus monachis scribit Gaufredus in Chronici lib. I, quod scilicet S. Pardulfi corpus« illic multarum signis virtutum populorum turbas invitans, monachis tunc ibidem religiosis nauseam ingerebat.» At omni prorsus admiratione dignum videtur quod de S. Hidulfo hanc in rem legimus in Chronico Senoniensi, in cujus templo cum meritis S. Spinuli frequentia virtus divina patraret miracula,« S. Hidulfus suae inquietationis molestiam, quam ab advenientibus sustinebat, ferre non valebat; licet monasterio suo pro virtutibus sancti, et salinarum quaestu aliquid emolumenti conferri ab illa gente videretur. Vir igitur B. Hidulfus, qui pro divitiis mundi acquirendis paupertatis onus sibi non assumpserat, videns se et suos a proposito suo non modicum affluentia populi deviare, auxilium divinum super hoc duxit requirendum. Ecclesiam tandem B. Gregorii, baculo artus sustentante, ut jam erat vigiliis, et orationibus, et jejuniis satis attenuatus, lento gradu pervenit; doloremque se prementium populorum corde concipiens, cum ad sepulcrum dilecti sui Spinuli pervenisset, orationi incubuit, et quasi vivo loqueretur, sic ait: Gratias agimus Deo Salvatori, o frater Spinule, quod miraculis fidem facientibus, te divinae majestati adstare 867 certissime credimus, etiam naufragia praesentis saeculi evasisse te, ac coelesti gloria potiri gaudemus. Sed si frequentia populorum, quam Deus per te huc confluere fecit, aliquandiu pressi fuerimus, non modicum a via regia, quae ducit ad vitam, nos declinare videbis. Unde te illa obedientia, quam dum viveres nobis intaediabiliter exhibere solebas, admonemus et exhortamur in Domino, ut affluentem et omnium bonorum largitorem Deum pro nobis interpelles, ut repressa inquietudine gentium, et praesentis vitae fluctuationibus amotis, cursum coelestis vitae expedito gressu nobis liceat peragrare.» Addit chronographus:« Videres mortuum, quasi viveret, magistro jubenti obedire, cessantibus signis miraculorum, etc.» Istud exemplum ad morum aedificationem fusius referre libuit. Similes querelas monachorum Casae Dei adversus S. Robertum refert Bertrandus in tripartito libro miraculorum S. Roberti, dist. 2, n. 8; nam cum ille plurimis coruscaret signis, ex quibus divina turbarentur officia,« Majores natu et ferventiores spiritu ad B. viri sepulcrum accedentes, hujusmodi sermonibus eum convenisse feruntur: Hos, inquiunt, domine pater eremi, squalores vestro ducatu optavimus, et ut delictorum veniam et Redemptoris gratiam consequeremur, gaudentes intravimus: praesentium miraculorum abundantia tanta nobis succressit divinorum officiorum inopia, ut nec peccata nostra plangere, nec divinas laudes valeamus decenter exsolvere; vestra ideo nobis impetrent merita, ut his diebus importunitatibus sopitis, cum tranquillitate sic Christo Domino serviamus, ut in futuro veniam delictorum invenire valeamus. Proinde interim cautum est ne quis infirmorum ad sepulcrum accederet, quoniam nec ei amodo valvae aperirentur, nec obsequia praeberentur.» His adde quod de Grandimontensibus narrat Fremonus, scilicet« Petrum secundum Grandimontis abbatem, cum certatim concurrere turbas videret ad sepulcrum S. Stephani, sancto quodam zelo inflammatum expostulasse cum sancto, verbis tamen reverentiae plenis, quod quam iis praecepisset quietem, ipse turbatum iret: ac demum rogasse, imo simplici quadam innocentia impetrasse, ut desineret miracula patrare, se alioquin ossa ejus refossurum, et in aquam abjecturum. Paruit sanctus successoris imperio, neque, quoad ille vixit, miraculum ullum amplius fecit. Postea Petrus quartus prior cum multa alibi accidere miracula S. Stephani invocatione audiret, veritus ne ea turbam denuo ad Grandimontensem ecclesiam excirent, sancti ossa e tumulo clanculum eximit, atque in claustro recondit, quasi minus exauditum iri preces crederet, quae ad ipsas reliquias non essent conceptae.» Aliquid hujusmodi referunt de S. Bernardo et aliis quibusdam sanctis.

Tertium est, ut monasterium eo in loco construatur, ubi sit aqua, silva, et caetera quae hic enumerat S. Benedictus, quaeque raro offendes in urbibus, in quibus proinde monasteria difficilius sunt construenda. Et certe S. Benedictus nulla aliquando in civitatibus exstruxisse monasteria legitur: Duodecim quidem in Sublacensi solitudine, unum in 868 Cassino monte, alterum juxta urbem Terracinam aedificata ab eo scribit S. Gregorius papa, nullum intra civitatis alicujus muros. S. Maurus in Gallias profectus ad Florum, monasterium illi aedificare cupientem dixisse fertur:« Observatio ordinis nostri summam deposcit quietem et securitatem.» Similiter cum Ansoaldus Pictavorum episcopus S. Filibertum« vellet secum retinere in urbe, et S. Filibertus semper desideraret eremi vastitatem, largiente Domino, Herio maris insulae locavit coenobium.» Atque hic passim fuit Majorum nostrorum usus, qui vix ullum in urbibus coenobium constituisse leguntur. Cistercienses praesertim id prae caeteris vitasse videntur; nam et in antiquis eorum Institutis haec reperio:« In civitatibus, in castellis aut villis, nulla nostra construenda sunt coenobia, sed in locis a conversatione hominum semotis.» Idem statutum renovant in Institutionibus, ubi et illud addunt:« Omnesque ecclesiae ordinis nostri in honorem B. Mariae fundentur et dedicentur.»

Quartum est, ut qui novum aliquod monasterium fundat, illud sufficienti ad victum vestitumque monachorum illic degentium reditu dotet: ex eorum quippe defectu saepenumero oriri solet inter fratres murmurandi, forisque vagandi occasio, eoque respexisse videtur S. Maurus, cum tam sua quam suae congregationis auctoritate in suo Andegavensi monasterio numerum centum quadraginta monachorum praefixit, quem nec minuere liceret, nec excedere,« quoniam, inquit Faustus, et res quae jam tunc ibi delegatae erant tantorum fratrum numero in his quae necessaria erant, sufficiebant, et si amplior esset numerus, occasionem patiendae necessitatis forte inferre potuisset.» Quare et Cistercienses in lib. Institutorum volunt, ut« duodecim monachi cum abbate tertio decimo ad coenobia nova transmittantur, nec tamen ibi destinentur, donec locus libris, domibus, et aliis necessariis aptetur: libris duntaxat Missali, Epistolari, Textu, Regula, libro Usuum, Psalterio, Hymnario, Collectaneo, Antiphonario, Lectionario, Graduali; domibusque, oratorio, refectorio, cella hospitum, et portarii: necessariis etiam temporalibus, ut et vivere, et regulam ibidem statim valeant observare.» Idem repetunt in libro Institutionum, dist. 1, c. 6. Idem etiam decernunt Carthusienses in nova Collectione Statutorum, part. II, c. 21, n. 3. Verum, sicut cavendum ne monasterio fundando desint necessaria, ita vicissim providendum est ne abundent superflua. Praeclara sunt hanc in rem monita quae suis Corbeiensibus in Saxonia tum primum positis dabant eximii abbates S. Adalardus, et germanus ejus Venerabilis Wala, cum monasterii fundamenta jacerent:« Tria ista, inquit Paschasius, omnino monebant, ne rebus multum ditescere gauderent, neque divitias appeterent, ut in eis cor apponerent: sed omnino delicias et voluptates, ac si venena fugerent: ad ultimum, ne ullis ac si pro religione honoribus et fastu delectarentur superbiae, ne forte ex toto latescerent, et in vacuum deperirent, sicut in Galliis multas deperiisse ecclesias bene olim fundatas cernimus.» Et infra:« Monebant 869 enim ne aut nos( Corbeienses Franciae) aut illi( Corbeienses Saxoniae) res non necessarias susciperemus, neque facultatem habere amplam ambiremus, quasi pro Dei religione: sed rebus ac possessioni ecclesiae modum imponeremus, ne digitum illi ultra extenderent, monente propheta, aut agrum agro usque ad terminum loci absque concupiscentiae fine copularent.»

Praeterea Justinianus imperator sancivit( Novella 5),« ut quocunque tempore et quocunque loco quis aedificare venerabile monasterium voluerit, non prius licentia sit hoc agendi, quam Deo amabilem locorum episcopum advocet. At ille extendat manus ad coelum, et per orationem locum consecret Deo, figens in eo salutis nostrae signum( dicimus autem adorandam et vere honorandam crucem), sicque inchoet aedificium, bonum utique quoddam in hoc et decens fundamentum ponens: hoc itaque principium piae venerabilium monasteriorum fabricae fiat.» Quibus in verbis duo licet advertere: primum nullum absque episcopi licentia construendum esse monasterium; alterum antequam inchoetur apponendam esse eo in loco crucem, ubi aedificandum est, praesertim ubi altare collocandum est. Utriusque praxim videre est in Actis sanctorum passim, prioris quidem in Vita S. Humberti confessoris, qui« impetrata Cameracensis episcopi licentia» Maricolense coenobium condidit; et in Vita S. Aicadri, qui in episcopatu Pictaviensi idem praestitisse dicitur cum permissione Ansoaldi episcopi, ut pote qui« ad plene erat eruditus, canones etiam non ignorabat: legerat enim ne quis in alicujus episcopio ecclesiam construeret, altare erigeret, sine licentia sui episcopi;» et in Vita Rabani,« qui per cellas quoque fratrum sibi commissorum et per alia multa loca ad se pertinentia, in quibus prius non erant, ecclesias cum permissione episcopi sui construxit, quas collectis undecunque SS. reliquiis, eorum nomine et honore consecrari fecit.» Vide Vitam S. Theuderii abbatis Viennensis, n. 7, saecul. I, p. 680.« Posterioris habemus exempla in antiquis Patrum Apophtegmatis, in quibus S. Antonius, reperto ad construendum monasterium loco, dixit:« Oremus, atque hic statuamus crucem, ut ibidem aedificent, qui aedificare volunt;» in Vita S. Botulfi abbatis, ubi anonymus loquens de constructione monasterii Ikanhoensis ab eo facta,« in Christi, inquit, cruce praefigitur signum coelestis potentatus, et construitur aula divini incolatus;» in Historia translationis S. Viti Corbeiam, n. 11, ubi de constructione Corbeiae Saxonicae:« Venerunt ergo anno 822 dominicae Incarnationis, sub die 8 idus Augusti, regnante Ludovico serenissimo Augusto XI anno, ad locum memoratum: circumspectoque ex omni parte, et undique circuientes, prostrati in orationem decantaverunt psalmos ad hoc officium pertinentes; et postquam compleverunt litaniam et orationem, jactaverunt lineam, et infixerunt paxillos, et coeperunt mensurare prius quidem templum, inde habitationes fratrum... et primum petierunt episcopum, ut veniret, ut sanctificaret locum, vexillumque S. crucis in loco altaris poneret, nomenque 870 ut Corbeia vocaretur aptaret.» In Vita S. Stephani abbatis Obazinensis, lib. II, n. 9, qui« quotiens aliquem locum aedificaturus esset, assumpta cruce et aqua benedicta, cum paucis fratribus ibi pergebat, permensaque tellure juxta quod futuri aedificii qualitas vel quantitas exegisset, ubi altare fundandum esset, ibi crucem figebat, etc.» Porro ipsa crux aut ab ipso episcopo prius invitato apponebatur, ut in Historia translationis S. Viti Corbeiam, aut saltem prius ab eodem benedicebatur, uti colligimus ex eadem Vita S. Stephani Obazinensis, lib. I n. 7, cujus cum duo ex discipulis ad Lemovicensem episcopum accessissent, ille« benedicens eis crucem, quam ei detulerant, consecravit; eisque cum aqua a se benedicta tradidit, dans potestatem missam celebrandi, et monasterium construendi: ita duntaxat ut morem a Patribus traditum per omnia sequerentur.» Haec omnia fuse referimus, ut inde appareat quanta religione majores nostri in condendis coenobiis procederent; qui non solum in monasteriorum, sed in cujuslibet aedificii constructione primum non ponebant lapidem, quin prius solemniter divinum implorassent auxilium: quod praesertim videre licet in praefata Vita S. Stephani Obazinensis, lib. II, n. 18, ubi de aedificatione novae basilicae coenobii Obazinensis haec habentur:« Sequente feria 6, quae est ante Palmas, omnes a monasterio usque ad locum aedificationis, cum cruce et aqua benedicta devote procedunt, dictisque litaniis, et psalmis ad hoc pertinentibus, mox ab episcopo et abbate, atque electo operis magistro cum invocatione trinae majestatis primus lapis in fundamentum deponitur, etc.»

Ad ipsius monasterii dispositionem quod spectat, illud observare solebant ut ecclesia in parte Aquilonari posita, Orientem in superiori parte, ubi altare principale collocari consuevit, respiceret; in inferiori, ubi janua, Occidentem. Dormitorium fratrum, sub se habens capitulum, ad Orientem construeretur. Cella hospitum ad Occidentem prope januam monasterii, ut hospitibus interiora monasterii loca penetrandi fas non esset. Ad meridiem vero refectorium, coquina in inferiori parte refectorii ab ecclesia, praesertim a choro remotissima: atque inter haec omnia claustrum. Cella novitiorum, et cella infirmorum, utraque in modum alterius monasterii separata erat a locis regularibus. Saltem ita fere videre est in antiqua delineatione monasterii S. Galli. Romani tamen claustrum contra occidentalem plagam collocabant, ut docet Candidus in Vita Venerabilis Eigilis Fuldensis abbatis. Vide Vitam Ansegisi abbatis Fontanellensis, n. 9. Unum hic addo de dormitorio ex gestis S. Aldrici episcopi Cenomanensis, qui in monasterio a se constructo« dormitorium novum decenter compositum fecit, et in ipso dormitorio absidam in orientali parte mirifice construxit, et in ea altare construxit et erexit; ipsam vero absidam una cum praedicto altare in die IV iduum Septembris, una cum suis reliquiis, in honore S. Benedicti confessoris praecipui solemniter consecravit.»

871 Ut non sit necessitas monachis vagandi foras, quia omnino non expedit animabus eorum.] Imo omnino perniciosum, ut clare demonstrat Petrus Damiani his verbis:« Ut pauca referantur e multis, monachus in itinere positus tenere jejunium nequit, quia hospitalis ei humanitas noh permittit; non sapienter psallit, quia obambulantis comitatus eum loquacitas impedit; nocturnis non insistit excubiis, quia secretum deest singularibus; flectendis genibus non insudat, quia sanctae devotionis studio labor itineris non concordat; nequaquam sub silentii censura constringitur, quia frequenter emergentibus causis, invitus etiam per multiloquia defrenatur, etc.» Vide ejusdem opusculi cap. 12, 13 et 14, et opusculi 27 cap. 3 et 5. Praeclare etiam idem argumentum prosequitur Petrus Blesensis epistola 134. Nota est omnibus sententia, quam sancto Antonio tribuunt sanctus Athanasius in ejus Vita, cap. 53, et Sozomenus libro I Histor. cap. 13, abbati Moysi Rufinus libro III de Vitis Patrum num. 109, quod piscibus aqua, hoc monachis claustrum: quemadmodum ergo piscis extra aquam cito exstinguitur, sic monachus extra monasterium facillime perit: adeo ut non mirum sit quosdam Patres etiam consolandorum parentum causa egressum e claustro suis denegasse. Praeclarum habemus ea de re Petri Blesensis in praefata epistola testimonium:« Juxta doctrinam Hieronymi: Sis honestus in domo, sis rarus in publico, si aegrotaverit aut obierit aliquis de tuis parentibus, non sit tibi eorum aegritudo, vel mors egressionis occasio; sine mortuos sepelire mortuos suos. Fallax et proditoria est affectio parentelae. Carnalis amor extra Dei amorem cito te capiet, et affectio mundi, quae jam in te aruerat, in perniciem animi revirescet.» Multa jam ea de re diximus ad cap. 4, quibus etiam addere liceat istud S. Anselmi ad Mabiliam sanctimonialem scribentis:« Filia mea, in quo indiges visitare aliquos propinquos tuos? cum ipsi nullo modo egeant consilio et auxilio tuo, nec tu aliquod consilium aut auxilium accipies ab illis ad propositum et professionem tuam, quod non invenias in claustro tuo. Divisum est propositum vitae tuae a conversatione illorum: nec illi fient propter te monachi, nec tu redibis propter eos ad saecularem vitam.... Si ipsi volunt te videre, aut egent aliquo modo consilio tuo aut auxilio, veniant ad te; quia illis licet vagari et discurrere per diversa: tu noli ire ad eos, quia tibi non licet exire de claustro, nisi ea necessitate quam Deus testetur.»

Quod si non decet monachos parentum ergo exire de claustro, multo minus pro aliis pietatis operibus. Unde etiam Regula S. Stephani Grandimontensis:« Cellas quoque causa procurandi pauperes exire non debetis; nullus enim meliores pauperes valet procurare, quam Martha procurabat, Deum videlicet procurando: nec tamen Jesus Christus dixit Mariae pedibus suis assidenti: Surge, adjuva illam.» Et alibi:« Vobis praecipimus ne causa faciendi praedicationem, solitudinem 872 exeatis; dum enim manetis in eremo, et cavetis a saeculo, lumen est super candelabrum, id est vita bona, quae illucescit fideli populo; ut enim B. ait Gregorius: Vita justi viva praedicatio.» Ac tandem:« Praeterea vobis praecipimus ne causa audiendi praedicationem eremum exeatis: constat enim quod Joannes Baptista manebat in eremo dum Jesus Christus praedicaret in terris; nec tamen dicit Evangelium inde Joannem exiisse, ut Domini praedicationem audiret.» Idem dicendum est de peregrinationibus quas devotionis aut poenitentiae causa nonnulli suscipiunt. Unde et S. Bernardus monachum quemdam a peregrinationis proposito, quam de licentia sui abbatis inceperat, dehortatum ad suum remisit monasterium:« Rectius judicantes, inquit, ad ejus abbatem scribens, quantumlibet reum in suo monasterio monachum poenitentiam agere, quam foris vagando provincias circumire; neque enim terrenam, sed coelestem requirere Jerosolymam monachorum propositum est, et hoc non pedibus proficiscendo, sed affectibus proficiendo. Et Gauffridus abbas Vindocinensis:« Fides utique monasticae professionis eundo Jerusalem observari minime potest, sed violari. Jerusalem etenim ire sicut indultum est laicis, sic interdictum est monachis ab apostolica sede: quod novi ego ipse sicut ille cujus aures erant ad os domini Urbani papae, cum et eundo Jerusalem peregrinari praeciperet laicis, et ipsam peregrinationem monachis prohiberet, etc.» Exstat ea de re decretum concilii Eboracensis anno 1195.« Exigit professio religiosae sanctitatis, ut monachi, et canonici regulares, et moniales religiosae, et religiose et regulariter conserventur. Ut ergo eis adimatur opportunitas evagandi, prohibemus ne redditus, quos obedientias vocant, ad firmam teneant, nec iter peregrinationis arripiant.» Similiter et concilium Londonense anni 1200 vetat ne monachi« obtentu peregrinationis claustrum egrediantur.» Vide S. Lanfranci epist. 57, et S. Anselmi lib. III, epist. 130.

Quid quod ne quidem ad procurandas res monasterii temporales monachos foras exire probaverunt nonnulli? Certe ea videtur fuisse mens S. Gregorii papae, ut colligimus ex epistola ad Petrum subdiaconum Siciliae, qua praecipit ei ut exteriorem curam monasterii Fausto commendet, quia, inquit,« sicut studii nostri condecet, et litigiis foralibus monachos submovere, ut divinis ministeriis pie ac solerter invigilent, ita necesse est nostra provisione, quemadmodum negotia eorum disponi debeant ordinare, ne districta mens per varias causarum curas diffluat. et ad celebrandum opus consuetum enervata torpescat.» Et infra:« Expedit enim parvo incommodo a strepitu causarum servos Dei quietos existere, ut et utilitates cellae per negligentiam non pereant, et servorum Dei memes ad opus dominicum liberiores existant.» Haec eadem etiam erat mens S. Dunstani, qui Wlfinum germanum fratrem suum« sibi forinsecus in villarum suarum negotiis potentem praepositum, ne vel ipse, vel quispiam ex monastica 873 professione foris vaga etur inepta rei saecularis discursione, constituit.» Imo non defuerunt ex monachis qui, ut omnem foras discurrendi locum amputarent, possessiones extra monasteria habere recusarunt, ut de Carthusianis constat ex Statutis Guigonis, cap. 41; ex antiquis Statutis, parte II, cap. 19; et ex tertia compilatione Statutorum, c. 3, num. 7; atque de Grandimontensibus, ex Regula S. Stephani, et ex ejus Vita, apud Labbeum, tom. II Bibliot. novae.

Denique, una excepta charitatis causa, indecorum omnino judicabant monachos prodire foras: unde S. Bernardus monachos dentibus sponsae conferens, eisque proprietates eorum attribuens,« Indecens est, inquit, si appareant, nisi interdum forte ad risum; quia nihil turpius est quam monachus per urbes et castella discurrens, nisi cum illa cogit, quae operit multitudinem peccatorum: charitas enim risus est, quia hilaris; laeta quidem, non tamen dissoluta.» Sed et hoc quoque cum magna cautela;« plerumque enim contingit ut qui propria non contentus, alienae progreditur saluti consulere, sui potius cogatur periculum sustinere; cumque alii velut inter procellosa naufragia palpitanti manum porrigit, ipsum quoque praecipitem vorax fluctus involvit.» Vide S. Joannem Climacum, gradu 3.

Caeterum quae hactenus a nobis dicta sunt, non minus abbates, aliosque superiores, quam ipsos fratres respiciunt: hinc et Gregorius IX in sua pro Benedictinis Constitutione:« Cum abbates vel priores discurrere vel vagari non debeant, volumus ut in claustro cum fratribus sedeant, et divinis intersint officiis, maxime vigitiis, capitulo, et collationi, et aliis divinis officiis cum eisdem, nisi causa remedii necessaria, vel honesta fuerint praepediti.» Et Regula Cujusdam ad monachos: Si abbas« in curribus et in equis de loco ad locum discurrat, hic non solum principatu fratrum indignus est, verum etiam homicida animarum judicandus est, et alius monasterio ejus praeesse constituatur. Sin vero non poterint monachi, ab illo exeant, et ille excommunicetur.»

Hanc autem Regulam saepius volumus in congregatione legi.] Haec verba ad modo praedicta hoc in capite possunt referri, ut vel inde discant monachi quantum periculum sit foras prodire: vel ad totam Regulam, ut vult Bernardus Cassinensis. Et certe antiquiores monachorum Patres suam in conventu fratrum Regulam frequenter legi decernunt. Regula S. Augustini, ex cap. 24, et Tarnatensis singulis hebdomadis in conventu legebantur. Regula S. Aureliani et S. Ferreoli semel in mense, scilicet in calendis. Magister suam quotidie in refectorio legi jubet. Similiter et Regula Cujusdam ad virgines:« Ante mensam vero semper capitulum Regulae unum aut amplius, si abbatissae placuerit, legatur.» S. Benedictus autem nullum determinate tempus assignavit ad lectionem Regulae, contentus dicere ut saepius in congregatione legatur. Sed antiquus ordinis nostri usus obtinuit ut aliquid ex ea quotidie, saltem semel in capitulo 874 pronuntietur, ut videre est in concilio Aquisgranensi, canone 69, in libello Supplici monachorum Fuldensium, num. 1, in Vita S. Benedicti Animensis, in Vita S. Odonis, in mss. Germaniae Consuetudinibus, in Historia Relationis S. Walarici, et apud Bernardum Cassinensem, in hunc locum sic scribentem:« Hoc in consuetudinem est conversum apud nos, quod quolibet die unum Regulae capitulum legatur. Imo debet diligenter exponi ad ignorantiam crassam tollendam omnino. Novitii vero totiens debent ruminare legendo, ut totam ex integro sicut psalterium mente perfecte sciant.» Sed et Boherius:« Apud nos, inquit, in capitulo consuevit legi quotidie, et qualibet die infra capitulum istius Regulae, exceptis diebus XII lectionum, et vigiliis festivitatum, quibus pronuntiatur evangelium homiliae, ut in vigilia Paschae, Pentecostes, et similibus. Dividuntur tamen ad instar psalmorum prolixiorum, prooemium hujus Regulae, cap. 2, 43, 48, 63, 64, 65. Constitutiones vero papales bis in anno legi debent, et semel in capitulo provinciali.» Cistercienses in legenda Regula ita singula distribuebant capita, ut eam quater in anno percurrerent. Dies autem in quibus inchoari deberet explicantur his versibus: Tu Benedicte caput, sequitur vigilia Baptist. Crastinus Andochii, tandem festum puerorum. Cum vero festum B. Benedicti transferretur, transferebatur etiam ipsa Regulae inchoatio ex libro Instit., dist. 6, cap. 1.

Ne quis fratrum de ignorantia se excuset.] Ex his postremis hujus capituli verbis recte omnino Bernardus Cassinensis infert, non modo legendam, sed insuper exponendam esse Regulam; alioquin de ejus ignorantia posset se aliquis excusare. Et certe nonnulla occurrunt in textu Regulae loca quae varios possunt sortiri sensus, nec facile, ni exponantur, intelligi queunt. Bernardo lucem praetulerat Hildemarus,« quia, inquit, nihil valet illa lectio, nisi fuerit ejus traditio adhibita.» Hinc congregata Aquisgrani synodus decernit.« ut ad capitulum lectio tradatur( id est exponatur). Similiter ad collationem, si tempus fuerit opportunum.» Et Alcuinus ad fratres Wiremutensis et Girwensis ecclesiae scribens:« Vos vero qui estis patres et pastores sanctae congregationis, docete diligentissime fraterno amore familiam, quam accepistis regendam, omneque bonitatis exemplum in vobismetipsis ostendite; saepiusque Regula S. Benedicti in conventu fratrum propria exponatur lingua, ut intelligi possit ab omnibus.» Similiter S. Dunstanus:« Residentibus legatur Regula, vel si dies festus fuerit, evangelium ipsius diei, de qua lectione a priore, prout Dominus dederit, dicatur.» Et Udalricus de capitulo feriae 5 in Coena Domini:« Exposita Regulae sententia, jubente domno abbate, consurgit camerarius, etc.» Denique Joannes Trithemius:« Sicut moris est observationibus Bursfeldensibus, cujus unionis et observantiae secundum regulam S. Benedicti sumus, paragraphum unum de eadem Regula, quae nobis capitulariter ter in anno legi consuevit, fratribus meis 875 singulis diebus compellor declarare: super qua subit animum colligere, et de sanctorum promptuariis mendicare, ut loquens habeam ad manum quod placeat audientibus.» His adde summorum pontificum constitutiones. Gregorius IX:« Quia, inquit, in multis monasteriis a paucis intelligitur Regula cum legitur, praecipimus ut lectio Regulae, quae legitur in capitulo, propter minores statim in vulgari exponatur ab ipso qui capitulum tenet, vel ab illo cui duxerit injungendum.» Idem habent Clemens V in sua decretali, et Benedictus XII in sua constitutione. Hinc Cistercienses Congregationis Reformatae in Hispania, in capitulo generali anni 1557, Ludovico de Estrada injunxerunt ut commentarios super Regulam S. Benedicti scriberet,« quibus abbates in capitulis privatis ad illam exponendam uti possent,» quemadmodum scribit Angelus Manriquus in Serie abbatum Palatiolensium. Hinc etiam forte capiendus est locus ex Beda in Vita S. Guthberri cap. 16,« Saepius in coetu fratrum de Regula disputans, etc.»