Reader

946 ADMONITIO IN OPUSCULUM IV.

Inter eos qui monasticae vitae instituta sectantur, illud fere usu venit, ut quo quisque religiosior est, eo minus Regulae suae obligationem meditetur quam sensum, nec tam casuistarum placita requirat, quam legislatoris sui voluntatem. Cum enim regulae sibi praescriptae ex animo addictus, subjectusque sit, nihil in votis potius habet, quam eam in omnibus sequi ducem, etiamsi nulla esset parendi necessitas. Religiosis eo modo comparatis non est lex posita, nec ita necessaria est sequentis libri lectio, quam aliis, quos magis afficiunt ac sollicitant quaestiones de Regulae obligatione, quam de vera et germana ejus sententia et praxi; neque alio animo doctores consulunt, quam ut Regulae onus minuere, et, quoad citra crimen fieri possit, ab ejus accurata seu, ut ipsis videtur, scrupulosa observatione impune recedere sibi liceat. Ejusmodi hominibus nihil magis formidandum, quam ut incidant in doctores male sanae voluntati obsequentes: ex quorum consiliis laxiorem viam sectentur, atque inde in Regulae suae neglectum, tum in ejus contemptum, ac demum in status sui odium( quae certae damnationis conditio est) sensim delabantur.

Atqui ex omnibus, meo quidem judicio, consulere possunt neminem, qui eos et salubrius, et securius instruat, quam Bernardum: cum iis praeditus fuerit dotibus quae doctorem integerrimum efficiunt, pietate scilicet haud vulgari, doctrina coelitus infusa, et monasticarum rerum insigni peritia. Ex quo fit, ut ejus his de rebus sententia minime suspecta esse possit, sed omnino pia, certa, et omnibus ejusdem instituti sectatoribus amplectenda: adeo ut si optio nobis daretur, ut aliquis e coelo delapsus id confirmaret, nullum potius auctorem, quam istum auscultare velle deberemus. Nunc vero eam debemus gratiam Carnotensibus Sancti- Petri monachis, qui sanctissimi Patris de proposita materia sententiam et doctrinam obtinuerunt: quod qua occasione, quove tempore acciderit, operae pretium est investigare.

Quo tempore Udo abbas isti monasterio praeerat, ejus loci monachi scripta epistola Bernardum consuluerunt, quaenam esset Regula sancti Benedicti, ejusque statutorum obligatio. Bernardum cunctabundum iteratis litteris interpellant et quidem inconsulto, ut videtur, abbate: quae causa fuit, ut Vir sanctus, qui eorum tandem obsecutus est voluntati, librum suum, non Gaufrido, quem huc perperam intrudunt vulgati indices, sed Rogerio ab anno 1131 ad annum 1158 abbati, monachisque Columbensibus ejusdem dioecesis et instituti, dirigeret; ut responsum suum in manus Carnotensium monachorum, citra conscientiam ipsorum abbatis, sicuti Regula cavet, ne perveniret. Epistolam epistolis duabus reddere Bernardus animo destinaverat: sed crescente materia, ex epistola factus est liber.« Proinde vos,» inquit n. 60,« si placet Librum, si placet Epistolam nominate:» et in epistola praevia ad Columbenses,« Liber, si judicatis, non Epistola censeatur. Et quia inter multas quaestiones, quae ibi a me solvuntur, id praecipue subtilius utiliusque pertractatur, quaenam liceat praecepta, et per quos, et quatenus dispensari; detur ei titulus, De Praecepto et Dispensatione, nisi vobis aliud forte congruentius videatur.» Ex his verbis, imo ex toto libro intelligimus, hunc maxime monasteriorum praepositis necessarium esse, non solum ut sibi subditos instruant, sed ut ipsi etiam agnoscant, qualis sit penes se dispensandi auctoritas.

Quae occasio Carnotenses monachos ad Bernardum consulendum impulerit, nobis incompertum. Nam toto Udonis abbatis regimine, quod ab anno 1128 ad annum fere 1150 productum est, nullas turbas apud eos excitatas invenimus. Quinimo Udonem abbatem cum suis monachis bene consensisse ex ipsius actis colligere licet. Ejus electionem( ut id obiter observemus) non solum magnus ille Gaufridus Carnotensium episcopus, sed etiam Matthaeus Albanensis cardinalis et legatus, solemni edicto comprobavit, anno 1128; et ipse Gaufridus episcopus, cognomento de Leugis, census ex ecclesia S. Martini de Valle suburbana, S. Petri monasterio, abbatiae S. Joannis in Valleia, et leprosis debitos definivit, approbante Innocentio II et Theobaldo comite, praesente Udone S. Petri, abbate, item, Andrea de Baldamento« de quo in Bernardi epistolis non semel« et Hugone S. Joannis de Valleia abbate, domno Bernardo Clarae- Vallensi, Gualterio Priore S. Martini de Valle, Gosleno de Leugis, fratre episcopi Gaufridi, et Gosleno de Leugis ejusdem nepote. Anno 1141, indict. IX, epacta XX, concurrente III, decimo quinto kalendas februarii.» Erat et alius Hugo de Leugis praepositus ecclesiae Carnotensis. Caeterum abbas Udo S. Petri armarii seu bibliothecae libros vetustate pene deletos, et plures a tineis corrosos animadvertens, ratus« inhonestum et 497 indecorum» esse,« quod monasterium magnae nobilitatis haberet armarium tantae paupertatis,» assensu capituli illud renovare aggressus est, assignando reditus ex singulis monasterii Obedientiis, ut armarius( sic bibliothecae praefectum vocabant) singulis annis haberet, unde libros renovare vetustos, aut vetustis novos superaddere valeret. Id factum confirmatumque anno 1145, quo tempore Bernardus sequentem librum jam composuerat.

Hunc quippe Petrus Venerabilis, nuper de Hispaniis reversus, a Bernardo postulavit libri quarti epistola vigesima secunda, quae Bernardi epistolae ducentesimae vigesimae septimae respondet, scriptae sub annum 1143, ut suo loco probatum est. Petri verba huc ascribo ex fine praedictae epistolae:« Mittite, si placet, per praesentium latorem, vel per alium, epistolam illam vestram, quibusdam Carnotensibus monachis, ut mihi videtur, missam, respondentem de Regulae praeceptis, et de diversis monastici Ordinis usibus: quam Cluniaci semel legi, sed nunquam postea ad relegendum habere potui.» Hoc in opusculo Gaufridus libro tertio de Vita Bernardi, capite octavo,« vigilem» sancti Doctoris« et circumspectam discretionem» merito laudat; et id sane quivis sibi facile persuadeat, quisquis aequo animo hunc librum legerit, et cum sancti Thomae Aquinatis sententia contulerit.

Neque enim( ut quibusdam videri possit) severior est Bernardi doctrina, sed sincera et maxime accurata: quam facile aliunde probare liceret, si non eam solidius fulciret dicentis auctoritas. Quatuor vero praecipua de corporalibus( quas vocat) sancti Benedicti Regulae observantiis tradit piissimus Pater. Primum est, corporales istas observantias, non graves quidem illas( quales sunt abstinentia a carnibus, silentium nocturnum, tam severe a sanctissimo Legislatore praescripta), sed, exempli causa,« silentium indictum,» accedente praepositi mandato, si quominus observantur,« in peccatum reputari, non tamen in crimen, ita sane si per subreptionem aut oblivionem, non per contemptum, horum transgressio contigerit,» n. 17; ita ut« nec sine offensa negligi, nec contemni sine crimine vel ipsa queant:» et,« obnoxium faciant peccato, non magno tamen, si contemptus defuerit,» ibidem: denique« vix peccatum reputantur,» n. 18 praesertim cum« remedio poenitentiae» sanantur. Nimirum quod hoc pacto monachus se contineat intra Regulae limites, quae dividitur in« Praecepta et Remedia,» n. 32. Secundum est, ejusmodi transgressiones contemptu evadere peccata mortalia. Elatio quippe contemnentis, atque impoenitentis obstinatio, in minimis quoque mandatis, culpam facit non minimam, et convertit in crimen grave rebellionis naevum satis levem simplicis transgressionis,» n. 26. Tertium denique est, in eo differre contemptum a neglectu,« quod neglectus quidam languor inertiae est: contemptus vero superbiae tumor,» n. 18,« voluntatis superba contentio,» nolentis mandato acquiescere, n. 26. Denique« si possumus et nolumus, superbi sumus,» n. 31, ac per hoc contemptus rei.« non ergo,» inquit n. 26,« qualiscunque mandati praeteritio criminalem facit inobedientiam, sed repugnare, sed nolle obedire,» praesertim ubi et praeceptum, et poenae remedium respuitur. 498

Et haec omnino est sancti Thomae doctrina 2, 2, quaest. 86, art. 9, tum in corpore, tum in responsione ad primum, in qua tres sunt partes: quarum prima est de observantiis Regulae S. Benedicti; altera de observantiis, quarum transgressio ex condicto obligat ad reniale; tertia de statutis Ordinis fratrum Praedicatorum, quae ex speciali quodam constituto ad poenam tantum obligant. Prima pars sic habet:« Ad primum ergo dicendum quod ille qui profitetur Regulam, non vovet servare omnia quae sunt in Regula: sed vovet regularem vitam, quae etiam consistit in tribus praedictis principalibus votis. Unde et in quibusdam Religionibus cautius aliqui profitentur, non quidem Regulam, sed vivere secundum Regulam, id est tendere ad hoc, ut aliquis mores suos informet secundum Regulam, sicut secundum quoddam exemplar. Et hoc totlitur per contemptum.» Et haec est propria species Regulae sancti Benedicti, teste etiam Bernardo n. 10. Secunda species ita exprimitur:« In quibusdam autem Religionibus adhuc cautius profitentur obedientiam secundum Regulam, ita quod professioni non contrariatur, nisi id quod est contra praeceptum Regulae,» id est praeceptum proprie dictum, obligationem inducens:« transgressio vero vel omissio aliorum obligat solum ad peccatum veniale: quia, sicut dictum est, hujusmodi dispositiones sunt ad principalia vota: peccatum autem veniale est dispositio ad mortale.» Itaque in sententia sancti Thomae transgressiones minorum observantiarum sunt dispositiones ad transgressiones principalium votorum; ac proinde culpae veniales.

At demus etiam Regulam sancti Benedicti in minoribus observantiis obligare solum ad poenam: videamus qua ratione sanctus Thomas hac de re sententiam suam explicet:« In aliqua tamen religione, fratrum scilicet Praedicatorum, transgressio talis, vel omissio ex suo genere non obligat ad culpam, neque mortalem, neque venialem, sed solum ad poenam taxatam sustinendam; quia per hunc modum ad talia observanda obligantur, qui tamen possent venialiter, vel mortaliter peccare ex negligentia, vel libidine, vel contemptu.» Ergo ex sancto Thoma etiam, in iis statutis quae ohligant ad solam poenam, incurri potest venialis culpa« ex negligentia vel libidine,» imo et mortalis« ex contemptu.» Uno verbo, ejusmodi erratorum qualitas pendet ex affectione animi, cujus negligentia vel prava dispositio nulla constitutione excusari potest, maxime ubi non fertur in unam quamdam observantiam, sed in totum corpus observantiae regularis.

Ad hanc doctrinam illustrandam necessaria est responsio ad tertium, in qua contemptum ita explicat,« quod tunc committit aliquis vel transgreditur ex contemptu, quando voluntas ejus renuit subjici ordinationi legis vel regulae»( quae ipsissima est Bernardi doctrina), et ex hoc procedit ad faciendum contra legem vel regulam. Quando autem e converso propter aliquam particularem causam, puta concupiscentiam vel iram, inducitur ad aliquid faciendum contra statuta legis vel regulae, non peccat ex contemptu, sed ex aliqua alia causa, etiamsi frequenter ex eadem causa, vel alia, simile peccatum iteret. Sicut etiam Augustinus dicit in libro de Natura et Gratia, quod non omnia peccata committuntur ex contemptu superbiae. Frequentia tamen peccati dispositive inducit ad contemptum. 499

Itaque secundum mentem beati Thomae, ex habitu seu consuetudine ejusmodi culparum fit progressus in contemptum: quia in re omnino consentire videtur cum Bernardo, qui ait n. 26, ejusmodi lapsus« per contemptum verti in usum et consuetudinem; quasi contemptus gradus sit ad consuetudinem, non consuetudo ad contemptum.« Et tunc,» inquit, non peccati species,» nempe levior graviorne sit,« sed peccantis intentio pensatur.» Eamdem sententiam fusius explicat in libro de Humilitate, capitibus 20 et 21. Verum alter cum altero recte conciliari potest, si dixerimus, Bernardum esse intelligendum de consuetudine obfirmata, a qua quis recedere nolit, neque se revocando ad mandatum, neque poenam culpae subire volendo, quo nonnisi contemptu perveniri potest: Thomam vero explicandum de consuetudine, quae oritur ex fragilitate et commotione passionis, quam quis ex animo abjicere vellet, sed per infirmitatem non valet; quae nihilominus consuetudo ad contemptum( nisi generose tandem ei resistatur) sensim pertrahit. Verum longius progredior: sed tamen( ut quidem existimo) non otiose, nec intempestive. Finio cum effato Joannis Saresberiensis in epistola ducentesima octogesima secunda:« Minima servata vitam acquirunt, et plerumque martyrii gloriam promerentur: neglecta vero ex crimine inobedientiae et contemptus aeternam ingerunt mortem.» Caeterum sequentis opusculi editio Rotomagi primum facta est ante annum quingentesimum absque temporis nota, adjunctis libris de Consideratione, et Apologia ad Guillelmum, uti alias monuimus.