Reader

LIBER SECUNDUS. 91 PROSA PRIMA.

ARGUMENTUM.-- Philosophia, praefata causam aegritudinis Boetianae esse fortunae prioris affectum, rhetorico more Boetium persuadere conatur, ipsum non debere affligi de inconstantia fortunae, quam noverat naturaliter inconstantem, quamque ut dominam sibi proposuerat, quo ipsa ducere vellet sequendam.

Posthaec paulisper obticuit, atque ubi attentionem meam modesta taciturnitate collegit, sic exorsa est: 92 Si penitus aegritudinis tuae causas habitumque cognovi, fortunae prioris affectu, desiderioque tabescis; ea tantum animi tui statum, sicuti tu tibi fingis, mutata pervertit. Intelligo multiformes illius prodigii fucos, et eo usque cum iis, quos eludere nititur,( 5) blandissimam familiaritatem, dum intolerabili dolore confundat, quos insperata reliquerit. Cujus si naturam, mores, ac meritum reminiscare, nec habuisse te in ea pulchrum aliquid, nec amisisse cognosces. Sed, ut arbitror, haud multum tibi haec in memoriam revocare laboraverim. 93 Solebas enim praesentem quoque, blandientemque virilibus incessere verbis, eamque de nostro adyto prolatis insectabare sententiis. Verum omnis subita mutatio rerum, non sine quodam quasi fluctu contingit animorum. Sic factum est, ut tu quoque paulisper( 5) a tua tranquillitate discesseris. Sed tempus est, haurire te aliquid ac degustare molle, atque jucundum, quod ad interiora transmissum, validioribus haustibus viam fecerit. Adsit igitur rhetoricae suadela dulcedinis, quae tum tantum recto calle procedit, cum nostra instituta non deserit; cumque hac musica, Laris nostri vernula,( 10) nunc leviores, nunc graviores modos succinat. 94 Quid est igitur o homo, quod te in moestitiam luctumque dejecit? novum credo aliquid, inusitatumque vidisti. Tu, fortunam putas erga te esse mutatam? erras. Hi semper ejus mores sunt, ista natura. Servavit circa te propriam potius in ipsa sui mutabilitate constantiam( 5). Talis erat cum blandiebatur, cum tibi falsae illecebris felicitatis alluderet. Deprehendisti caeci numinis ambiguos vultus. Quae sese adhuc aliis velat, tota tibi prorsus innotuit. Si probas, utere moribus, ne queraris. Si perfidam perhorrescis, sperne atque abjice perniciosa ludentem. Nam quae nunc tibi est tanti causa moeroris,( 10) haec eadem tranquillitatis esse debuisset. Reliquit enim te, quam non relicturam nemo unquam poterit esse securus. An vero tu pretiosam aestimas abituram felicitatem? et cara tibi est fortuna praesens nec manendi fida, et cum discesserit, allatura moerorem? Quod si nec ex arbitrio retineri potest, et calamitosos fugiens facit, quid est( 15) aliud fugax, quam futurae quoddam calamitatis indicium? Neque enim quod ante oculos situm est, suffecerit intueri. Rerum exitus prudentia metitur: eademque in alterutro mutabilitas, nec formidandas fortunae minas, nec exoptandas facit esse blanditias. 95 Postremo aequo animo toleres oportet, quidquid intra fortunae aream geritur, cum semel jugo ejus colla submiseris. Quod si manendi abeundique scribere legem velis ei, quam tu dominam sponte elegisti, nonne injurius fueris, et impatientia sortem exacerbes,( 5) quam permutare non possis? Si ventis vela committeres, non quo voluntas peteret, sed quo flatus impellerent, promovereris. Si arvis semina crederes, feraces inter se annos, sterilesque pensares. Fortunae te regendum dedisti, dominae moribus oportet obtemperes. 96 Tu vero volventis rotae impetum retinere conaris? At omnium mortalium stolidissime: si manere incipit, fors esse desistit.

LIBER SECUNDUS. 97 METRUM PRIMUM.

ARGUMENTUM.-- Fortuna instar Euripi, instabilis non solum plures, sed eumdem hominem unius horae spatio erigit deprimitque. Haec cum superba verterit vices dextra, Exaestuantis more fertur Euripi; 98 Dudum tremendos saeva proterit reges, Humilemque victi sublevat fallax vultum; Non illa miseros audit; haud curat fletus, Ultroque gemitus, dura quos fecit, ridet. Sic illa ludit, sic suas probat vires, 99 Suique magnum monstrat ostentum, si quis Visatur una stratus ac felix hora.

LIBER SECUNDUS. 100 PROSA II.

ARGUMENTUM.-- Philosophia introducit fortunam, quae opes, dignitatesque sui juris esse causata, exemplo coeli, terrae et maris probat, se potuisse haec, absque ullius injuria, ad arbitrium ut Craeso, caeterisque, sic Boetio et dare et auferre.

Vellem autem pauca tecum fortunae ipsius verbis agitare. Tu igitur an jus postulet, animadverte. Quid tu, o homo, ream me cotidianis agis querelis? Quam tibi fecimus injuriam? Quae tua tibi detraximus bona? 101 Quovis judice de opum, dignitatumque mecum possessione contende. Et, si cujusquam mortalium proprium quid horum esse monstraveris, ego jam tua fuisse, quae repetis, sponte concedam. Cum te matris ex utero natura produxit, nudum rebus omnibus, inopemque( 5) suscepi, meis opibus fovi, et, quod te nunc impatientem nostri facit, favore prona indulgentius educavi, et omnium, quae mei sunt juris, affluentia et splendore circumdedi. Nunc mihi retrahere manum libet, habe gratiam, velut usus alienis: non habes jus querelae, tanquam prorsus tua perdideris. Quid igitur ingemiscis? nulla( 10) tibi a nobis est allata violentia. Opes, honores, caeteraque talia mei sunt juris. Dominam famulae cognoscunt; mecum veniunt, me abeunte discedunt. Audacter affirmem, si tua forent, quae amissa conquereris, nullo modo perdidisses. 102 An ego sola meum jus exercere prohibebor? Licet coelo, proferre lucidos dies, eosdemque tenebrosis noctibus condere. Licet anno, terrae vultum nunc floribus frugibusque redimire, nunc nimbis frigoribusque confundere. Jus est mari, nunc strato aequore blandiri,( 5) nunc procellis ac fluctibus inhorrescere. Nos ad constantiam nostris moribus alienam, inexpleta hominum cupiditas alligabit? Haec nostra vis est, hunc continuum ludum ludimus. Rotam volubili orbe versamus, infima summis, summa infimis mutare gaudemus. Ascende si placet, sed ea lege, uti ne, cum ludicri mei ratio poscet, descendere( 10) injuriam putes. An tu mores ignorabas meos? Nesciebas Croesum regem Lydorum Cyro paulo ante formidabilem, mox deinde miserandum rogi flammis traditum, misso coelitus imbre defensum? 103 Num te praeterit Paulum Perses regis a se capti calamitatibus pias impendisse lacrymas? Quid tragoediarum clamor aliud deflet, nisi indiscreto ictu fortunam felicia regna vertentem? Nonne adolescentulus δύο τοὺς πίθους, τὸν μὲν ἕνα κακῶν, τὸν δὲ ἕτερον καλῶν, in Jovis( 5) limine jacere didicisti? Quid si uberius de bonorum parte sumpsisti? Quid si a te non tota discessi? Quid si haec ipsa mei mutabilitas justa tibi causa est sperandi meliora? Tamen ne animo contabescas, et intra commune omnibus regnum locatus, proprio jure vivere desideres.

LIBER SECUNDUS. METRUM II.

105 ARGUMENTUM.-- Quo major, inquit fortuna, opum honorumque accessio, eo magis, crescente eorumdem cupiditate, homo videtur egere. Si quantas rapidis flatibus incitus Pontus versat arenas, Aut quot stelliferis edita noctibus Coelo sidera fulgent; Tantas fundat opes, nec retrahat manum Pleno copia cornu: 106 Humanum miseras haud ideo genus Cesset flere querelas. Quamvis vota libens excipiat Deus Multi prodigus auri, Et claris avidos ornet honoribus, Nil jam parta videntur: Sed quaesita vorans saeva rapacitas Altos pandit hiatus. Quae jam praecipitem frena cupidinem Certo fine retentent, Largis cum potius muneribus fluens Sitis ardescit habendi? 107 Nunquam dives agit qui trepidus gemens Sese credit egentem.

LIBER SECUNDUS. 108 PROSA III.

ARGUMENTUM.-- Philosophia, quidquid hactenus sive soluta, sive stricta oratione dictum, illud leve quoddam esse doloris remedium confessa, bona commemorat, quae, duce fortuna, Boetius a curatoribus, populo, uxore, et liberis, puer, adolescens, maritus, et pater accepit, quaeque propter fortunae varietatem, quod abierint, abiturae pariter hujus miseriae argumentum esse possunt.

His igitur si pro se tecum fortuna loqueretur, quid profecto contra hisceres non haberes. Aut si quid est, quo querelam tuam jure tuearis, proferas oportet; dabimus dicendi locum. Tum ego: Speciosa quidem ista sunt, inquam, oblitaque rhetoricae( 5) ac musicae melle dulcedinis; tum tantum, cum audiuntur, oblectant. Sed miseris malorum altior sensus est. Itaque cum haec auribus insonare desierint, insitus animorum moeror praegravat. 109 Et illa, ita est, inquit. Haec enim nondum morbi tui remedia, sed adhuc contumacis adversus curationem doloris fomenta quaedam sunt. Nam quae in profundum sese penetrent, cum tempestivum fuerit, admovebo. Verumtamen ne te existimari miserum velis, an numerum( 5) modumque tuae felicitatis oblitus es? Taceo quod desolatum parente, summorum te virorum cura suscepit; delectusque in affinitatem principum civitatis, quod pretiosissimum propinquitatis genus est, prius carus, quam proximus esse coepisti. 110 Quis non te felicissimum cum tanto splendore socerorum, cum conjugis pudore, tum masculae quoque prolis opportunitate praedicavit? Praetereo( libet enim praeterire communia) sumptas in adolescentia negatas senibus dignitates: ad singularem felicitatis tuae cumulum venire( 5) delectat. Si quis rerum mortalium fructus ullum beatitudinis pondus habet, poteritne illius memoria lucis quantalibet ingruentium malorum mole deleri? cum duos pariter consules liberos tuos domo provehi sub frequentia patrum, sub plebis alacritate vidisti; cum eisdem in curia curules insidentibus tu regiae laudis orator, ingenii( 10) gloriam, facundiaeque meruisti: 111 cum in circo duorum medius consulum circumfusae multitudinis exspectationem, triumphali largitione satiasti. Dedisti, ut opinor, verba fortunae, dum te illa demulcet, dum te, ut delicias suas, fovet. Munus, quod nulli unquam privato commodaverat, abstulisti.( 5) Visne igitur cum fortuna calculum ponere? Nunc te primum liventi oculo perstrinxit. Si numerum modumque laetorum tristiumve consideres, adhuc te felicem negare non possis. Quod si idcirco te fortunatum esse non existimas, quoniam quae tunc laeta videbantur, abierunt; non est quod te miserum putes, quoniam, quae( 10) nunc creduntur moesta, praetereunt. 112 An tu in hanc vitae scenam nunc primum subitus, hospesque venisti? ullamne humanis rebus inesse constantiam reris, cum ipsum saepe hominem velox hora dissolvat? Nam etsi rara est fortuitis manendi fides, ultimus tamen vitae dies mors quaedam fortunae est etiam( 5) manentis. Quid igitur referre putas? Tune illam moriendo deseras, an te illa fugiendo?

LIBER SECUNDUS. 113 METRUM III.

ARGUMENTUM.-- Philosophia, alternantibus die et nocte; zephyro et austro; tranquillitate et tempestate maris, probat nihil genitum esse constans. Cum polo Phoebus roseis quadrigis Lucem spargere coeperit, Pallet albenteis hebetata vultus Flammis stella prementibus: 114 Cum nemus flatu zephyri tepentis Vernis inrubuit rosis, Spiret insanum nebulosus auster, Jam spinis abeat decus: Saepe tranquillo radiat sereno Immotis mare fluctibus; 115 Saepe ferventeis aquilo procellas Verso concitat aequore. Rara si constat sua forma mundo, Si tantas variat vices, Crede fortunis hominum caducis, Bonis crede fugacibus. Constat, aeterna positumque lege est, Ut constet genitum nihil.

LIBER SECUNDUS. 117 PROSA IV.

ARGUMENTUM.-- Philosophia rursus propositis socero, uxore, liberis; animo quoque, quorum Boetius est compos, probat eumdem felicem magis quam infelicem esse habendum.

Tum ego, vera, inquam, commemoras o virtutum omnium nutrix, nec infitiari possum prosperitatis meae velocissimum cursum. Sed hoc est quod recolentem vehementius coquit. Nam in omni adversitate fortunae infelicissimum 118 genus est infortunii, fuisse felicem. Sed quod tu, inquit, falsae opinionis supplicium luis, id rebus jure imputare non possis. Nam si te hoc inane nomen fortuitae felicitatis movet, quam plurimis maximisque abundes, mecum reputes licet. Igitur si quod in omni fortunae( 3) tuae censu pretiosissimum possidebas, id tibi divinitus illaesum adhuc, inviolatumque servatur, poterisne meliora quaeque retinens, de infortunio jure caussari? Atqui viget incolumis, illud pretiosissimum generis humani decus, Symmachus socer, et, quod vitae pretio non segnis emeres, vir totus ex sapientia virtutibusque factus,( 10) suarum securus, tuis ingemiscit injuriis. 119 Vivit uxor ingenio modesta, pudicitiae pudore praecellens, et, ut omnes ejus dotes breviter includam, patri similis. Vivit, inquam, tibique tantum, vitae hujus exosa, spiritum servat, quoque uno felicitatem minui tuam, vel ipsa concesserim, tui desiderio lacrymis ac dolore( 5) tabescit. Quid dicam liberos consulares, quorum jam, ut in id aetatis pueris, vel paterni, vel aviti specimen elucet ingenii? Cum igitur praecipua sit mortalibus vitae cura retinendae, o te si tua bona cognoscas, felicem, cui suppetunt etiam nunc quae vita nemo dubitat esse cariora? Quare sicca jam lacrymas. Nondum est( 10) ad unum omnes exosa fortuna, 120 nec tibi nimium valida tempestas incubuit, quando tenaces haerent ancorae, quae nec praesentis solamen, nec futuri spem temporis abesse patiantur. Et haereant, inquam, precor; illis namque manentibus, utrumque res se habeant, enatabimus. Sed quantum decus( 5) ornamentis nostris decesserit, vides. Et illa, promovimus, inquit, aliquantum, si te nondum totius tuae sortis piget. Sed delicias tuas ferre non possum, qui abesse aliquid tuae beatitudini tam luctuosus atque anxius conqueraris. Quis est enim tam compositae felicitatis, ut non aliqua ex parte cum status sui qualitate rixetur? Anxia( 10) enim res est humanorum conditio bonorum, et quae vel nunquam tota proveniat, vel nunquam perpetua subsistat. 121 Huic census exuberat, sed est pudori degener sanguis. Hunc nobilitas notum facit, sed angustia rei familiaris inclusus, esse mallet ignotus. Ille utroque circumfluus, vitam caelibem deflet. Ille nuptiis felix, orbus liberis, alieno censum nutrit heredi. 122 Alius prole laetatus, filii, filiaeve delictis moestus illacrymat. Idcirco nemo facile cum fortunae suae conditione concordat, inest enim singulis, quod inexpertus ignoret, expertus exhorreat: Adde quod felicissimi cujusque delicatissimus sensus est, et, nisi ad nutum cuncta( 5) suppetant, omnis adversitatis insolens, minimis quibusque prosternitur, adeo perexigua sunt, quae fortunatissimis beatitudinis summam detrahunt. 123 Quam multos esse conjectas, qui sese coelo proximos arbitrentur, si de fortunae tuae reliquiis pars eis minima contingat? Hic ipse locus, quem tu exsilium vocas, incolentibus patria est. Adeo nihil est miserum, nisi cum putes: contraque beata sors omnis est aequanimitate( 5) tolerantis. Quis est ille tam felix, qui cum dederit impatientiae manus, statum suum mutare non optet? Quam multis amaritudinibus humanae felicitatis dulcedo respersa est! quae si etiam fruenti jucunda esse videatur, tamen, quo minus, cum velit, abeat, retineri non possit. 124 Liquet igitur quam sit mortalium rerum misera beatitudo, quae nec apud aequanimos perpetua perdurat, nec anxios tota delectat. Quid igitur, o mortales, extra petitis intra vos positam felicitatem? Error vos inscitiaque confundit. Ostendam breviter tibi summae cardinem felicitatis.( 5) Estne aliquid tibi te ipso pretiosius? Nihil, inquies. Igitur si tui compos fueris, possidebis quod nec tu amittere unquam velis, 125 nec fortuna possit auferre. Atque ut agnoscas in his fortuitis rebus beatitudinem constare non posse, sic collige: Si beatitudo est summum naturae bonum a ratione degentis, nec illud est summum bonum, quod eripi ullo modo potest; quoniam praecellit id quod( 5) nequeat auferri: manifestum est quod ad beatitudinem percipiendam fortunae instabilitas aspirare non possit. Ad haec, quem caduca ista felicitas vehit, vel scit eam, vel nescit esse mutabilem. Si nescit, quaenam beata sors esse potest ignorantiae caecitate? Si scit, metuat necesse est, ne amiitat quod amitti posse non dubitat: quare continuus( 10) timor non sinit esse felicem. An vel si amiserit, negligendum putat? sic quoque perexile bonum est, quod aequo animo feratur amissum. 126 Et quoniam tu idem es, cui persuasum atque insitum permultis demonstrationibus scio, mentes hominum nullo modo esse mortales: cumque clarum sit, fortuitam felicitatem corporis morte finiri: dubitari nequit, si haec auferre beatitudinem potest, quin omne mortalium( 5) genus in miseriam, mortis fine, labatur. Quod si multos scimus beatitudinis fructum non morte solum, verum etiam doloribus suppliciisque quaesisse, quonam modo praesens vita facere beatos potest, quae miseros transacta non efficit?

LIBER SECUNDUS. 127 METRUM IV.

ARGUMENTUM.-- Philosophia, exemplo aedium, quae perennes non sunt, si aut sublimiores, ventis percutiantur, aut depressiores, arenis immergantur, docet pari prudentia et summas et infimas conditiones homini esse fugiendas, ut quietus tutusque vivat. Quisquis volet perennem Cautus ponere sedem, 128 Stabilisque, nec sonori Sterni flatibus euri, Et fluctibus minantem Curat spernere pontum; Montis cacumen alti, Bibulas vitet arenas. Illud protervus auster Totis viribus urget; 129 Hae pendulum solutae Pondus ferre recusant. Fugiens periculosam Sortem sedis amoenae, Humili domum memento Certus figere saxo. Quamvis tonet ruinis Miscens aequora ventus, Tu conditus quieti Felix robore valli, 130 Duces serenus aevum, Ridens aetheris iras.

LIBER SECUNDUS. 131 PROSA V.

ARGUMENTUM.-- Philosophia jam validioribus utens argumentis probat, generatim divitias, speciatim pecuniam, gemmas, agros, vestes, famulos, caeteraque id genus, quamvis constarent, mentis humanae bona non esse, sed potius mala, quibus quanto cupidius eadem mens fruitur, tanto minus felix est.

Sed quoniam rationum jam in te mearum fomenta descendunt, paulo validioribus utendum puto. Age enim, si jam caduca et momentaria fortunae dona non essent, quid in eis est, quod aut vestrum unquam fieri queat, aut non perspectum consideratumque( 5) vilescat? Divitiaene vel vestri, vel sui natura pretiosae sunt? 132 Quid earum potius, aurumne, an vis congestae pecuniae? Atqui haec effundendo magis, quam coacervando melius nitent: siquidem avaritia semper odiosos, claros largitas facit. Quod si manere apud quemquam non potest, quod transfertur in alterum: tunc est pretiosa( 5) pecunia, cum translata in alios, largiendi usu desinit possideri. At eadem si apud unum, quanta est ubique gentium, congeratur, caeteros sui inopes fecerit. Et vox quidem tota pariter multorum replet auditum; vestrae vero divitiae, nisi comminutae, in plureis transire non possunt. Quod cum factum est, pauperes necesse est faciant( 10), quos reliquunt. O igitur angustas, inopesque divitias, quas nec habere totas pluribus licet, et ad quemlibet sine caeterorum paupertate non veniunt! 133 An gemmarum fulgor oculos trahit? Sed si quid est in hoc splendore praecipui, gemmarum est lux illa, non hominum: quas quidem mirari homines vehementer admiror. Quid est enim carens animae motu atque membrorum compage, quod animatae rationabilique( 5) naturae pulchrum esse jure videatur? quae tametsi conditoris opera, suique distinctione postremae aliquid pulchritudinis trahunt, infra vestram tamen excellentiam collocatae, admirationem vestram nullo modo merebantur. An vos agrorum pulchritudo delectat? Quid ni? Est enim pulcherrimi operis pulchra portio. Sic quondam sereni maris facie( 10) gaudemus: sic coelum, sidera, solem, lunamque miramur. Num te horum aliquid attingit? num audes alicujus talium splendore gloriari? An vernis floribus ipse distingueris! aut tua in aestivos fructus intumescit ubertas? Quid inanibus gaudiis raperis? quid externa bona pro tui amplexaris? Nunquam tua faciet esse fortuna, quae a te( 15) natura rerum fecit aliena. Terrarum quidem fructus, animantium procul dubio debentur alimentis. Sed si, quod naturae satis est, replere indigentiam velis, nihil est quod fortunae affluentiam petis. Paucis enim minimisque natura contenta est: cujus satietatem si superfluis urgere velis, aut injucundum, quod infuderis, fiet, aut noxium. 134 Jam vero pulchrum variis fulgere vestibus putas? quarum si grata intuitu species est, aut materiae naturam, aut ingenium mirabor artificis. An vero te longus ordo famulorum facit esse felicem? Qui si vitiosi moribus sunt, perniciosa domus sarcina, et ipsi domino vehementer( 5) inimica: sin vero probi, quonam modo in tuis opibus aliena probitas numerabitur? Ex quibus omnibus nihil horum, quae in tuis computas bonis, tuum esse bonum liquido monstratur. Quibus si nihil inest appetendae pulchritudinis, quid est, quod vel amissis doleas, vel laeteris retentis? Quod si natura pulchra sunt, quid id tua refert( 10)? Nam haec per se a tuis quoque opibus sequestrata placuissent. Neque enim idcirco sunt pretiosa, quod in tuas venere divitias: sed quoniam pretiosa videbantur, tuis ea divitiis annumerare maluisti. 135 Quid autem tanto fortunae strepitu desideratis? Fugare, credo, indigentiam copia quaeritis. Atqui hoc vobis in contrarium cedit. Pluribus quippe adminiculis opus est ad tuendam pretiosae supellectilis varietatem: verumque illud est, permultis eos indigere, qui( 5) permulta possideant; contraque minimo, qui abundantiam suam naturae necessitate, non ambitus superfluitate metiantur. Itane autem nullum est proprium vobis, atque insitum bonum, ut in externis, ac sepositis rebus bona vestra quaeratis? Sic rerum versa conditio est, ut divinum merito rationis animal, non aliter sibi splendere( 10), nisi inanimatae supellectilis possessione videatur? 136 Et alia quidem suis contenta sunt: vos autem Deo mente consimiles, ab rebus infimis excellentis naturae ornamenta captatis; nec intelligitis, quantum conditori vestro faciatis injuriam. Ille genus humanum terrenis omnibus praestare voluit: vos dignitatem vestram( 5) infra infima quaeque detruditis. Nam si omne cujusque bonum, eo cujus est, constat esse pretiosius, cum vilissima rerum vestra bona esse judicatis, eisdem vosmetipsos vestra existimatione submittitis quod quidem haud immerito cadit. Humanae quippe naturae ista conditio est, ut tum tantum caeteris rebus, cum se cognoscit, excellat: eadem( 10) tamen infra bestias redigatur, si se nosse desierit. Nam caeteris animantibus sese ignorare, natura est: hominibus vero, vitio venit. 137 Quam vero late patet vester hic error, qui ornari posse aliquid ornamentis existimatis alienis. At id fieri nequit. Nam si quid ex appositis luceat, ipsa quidem, quae sunt apposita, laudantur: illud vero his tectum, atque velatum in sua nihilominus foeditate perdurat( 5). Ego vero nego illud esse bonum, quod noceat habenti. Num id mentior? Minime, inquies. Atqui divitiae possidentibus persaepe nocuerunt, cum pessimus quisque eoque alieni magis avidus, quidquid auri usquam, gemmarumque est, se solum, qui habeat, dignissimum putat. Tu igitur, qui nunc contum gladiumque sollicitus pertimescis( 10), si vitae hujus callem vacuus viator intrasses, coram latrone cantares. O praeclara opum mortalium beatitudo, quam cum adeptus fueris, securus esse desistis!

LIBER SECUNDUS. 138 METRUM V.

ARGUMENTUM.-- Philosophia, posito discrimine inter vetera novaque tempora, ait, idcirco aetatem majorum nostra fuisse feliciorem, quod illi minori, quam nos, victus, vestitus, auri et regni cupiditate tenerentur. Felix nimium prior aetas, Contenta fidelibus arvis, 139 Nec inerti perdita luxu; Facili quae sera solebat Jejunia solvere glande. Non Bacchica munera norant Liquido confundere melle, 140 Nec lucida vellera Serum Tyrio miscere veneno. Somnos dabat herba salubreis, Potum quoque lubricus amnis, Umbras altissima pinus. 141 Nondum maris alta secabat, Nec mercibus undique lectis, Nova littora viderat hospes. Tunc classica saeva tacebant, 142 Odiis neque fusus acerbis Cruor horrida tinxerat arma. Quid enim furor hosticus ulla Vellet prior arma movere, Cum vulnera saeva viderent, Nec praemia sanguinis ulla? Utinam modo nostra redirent In mores tempora priscos! Sed saevior ignibus Aetnae Fervens amor ardet habendi. 143 Heu, primus quis fuit ille, Auri qui pondera tecti Gemmasque latere volentes, 144 Pretiosa pericula fodit?

LIBER SECUNDUS. 145 PROSA VI.

ARGUMENTUM.-- Philosophia spectatura potentiam ex parte potentis, subditi et ejusdem proprietatis, videt potentiam, 1º in improbo magistratu vituperii, in probo non laudis majoris esse causam; 2º in sola corpora sic valere, ut potens non minus laedi possit quam laedere; 3º nec vitia fugare posse nec infirmitatem: ex quibus concludit potentiam, nonnisi abusu nominis, in numero bonorum poni

Quid autem de dignitatibus potentiaque disseram, quas vos, verae dignitatis ac potestatis inscii, coelo exaequatis? 146 Quae si in improbissimum quemque ceciderint, quae flammis Aetnae eructantibus, quod diluvium tantas strages dederint? Certe, uti meminisse te arbitror, consulare imperium, quod libertatis principium fuerat, ob superbiam consulum vestri veteres abolere cupierunt,( 5) qui ob eamdem superbiam prius regium de civitate nomen abstulerant. At si quando, quod perrarum est, probis honores deferantur, quid in eis aliud quam probitas utentium placet? Ita fit ut non virtutibus ex dignitate, sed ex virtute dignitatibus honor accedat. 147 Quae vero est ista vestra expetibilis ac praeclara potentia? Nonne o terrena animalia consideratis, quibus qui praesidere videamini? Nam si inter mures videres unum aliquem jus sibi ac potestatem prae caeteris vindicantem, quanto movereris cachinno! Quid vero si( 5) corpus spectes, imbecillius homine reperire queas, quos saepe muscularum quoque vel morsus, vel in secreta quaeque reptantium necat introitus? Quo vero quisquam jus aliquod in quempiam, nisi in solum corpus, et quod infra corpus est, fortunam loquor, possit exercere? Num quidquam unquam libero imperabis animo? Num( 10) mentem firma sibi ratione cohaerentem de statu propriae quietis amovebis? 148 Cum liberum quemdam virum suppliciis se tyrannus adacturum putaret, ut adversum se factae conjurationis conscios proderet, linguam ille momordit atque abscidit, et in os tyranni saevientis abjecit: ita cruciatus, quos putabat tyrannus materiam crudelitatis( 5), vir sapiens fecit esse virtutis. Quid autem est, quod in alium facere quisquam potest, quod sustinere ab alio ipse non possit? Busiridem accipimus necare hospites solitum, ab Hercule hospite fuisse mactatum. Regulus plures Poenorum bello captos in vincula conjecerat: sed mox ipse victorum catenis manus praebuit. Ullamne igitur( 10) ejus hominis potentiam putas, qui, quod ipse in alio potest, ne id in se alter valeat, efficere non possit? 149 Ad haec, si ipsis dignitatibus ac potestatibus inesset aliquid naturalis ac proprii boni, nunquam pessimis provenirent. Neque enim sibi solent adversa sociari. Natura respuit ut contraria quaeque jungantur. Ita cum pessimos plerumque dignitatibus fungi dubium non( 5) sit, illud etiam liquet, natura sui bona non esse, quae se pessimis haerere patiantur. Quod quidem de cunctis fortunae muneribus dignius existimari potest, quae ad improbissimum quemque uberiora proveniunt. De quibus illud etiam considerandum puto, quod nemo dubitat esse fortem, cui fortitudinem inesse conspexerit: et cuicunque( 10) velocitas adest, manifestum est esse velocem. Sic musica quidem musicos, medicina medicos, rhetorica rhetores facit. Agit enim cujusque rei natura quod proprium est, nec contrariarum rerum miscetur effectibus, et ultro, quae sunt adversa, depellit. Atqui nec opes inexpletam restinguere avaritiam queunt, nec potestas sui compotem( 15) fecerit, quem vitiosae libidines insolubilibus astrictum retinent catenis; et collata improbis dignitas non modo non efficit dignos, sed prodit potius et ostentat indignos. Cur ita provenit? Gaudetis enim res sese aliter habentes falsis compellare nominibus, quae facile ipsarum rerum redarguuntur effectu: 150 itaque nec illae divitiae, nec illa potentia, nec haec dignitas jure appellari potest. Postremo idem de tota concludere fortuna licet, in qua nihil expetendum, nihil nativae bonitatis inesse manifestum est, quae nec se bonis semper adjungit, et bonos, quibus fuerit adjuncta, non efficit.

LIBER SECUNDUS. 151 METRUM VI.

ARGUMENTUM.-- Nero, inquit Philosophia, cujus potestas tanta fuit, ut populos ab ortu ad occasum, a septentrione ad austrum diffusos regeret, eo devenit improbitatis, ut, Roma inflammata, plures senatres, fratrem, matremque ipsam interfecerit: usque adeo exitiosum est improbum fieri potentem. Novimus quantas dederit ruinas, 152 Urbe flammata patribusque caesis, Fratre qui quondam ferus interempto, Matris effuso maduit cruore. 153 Corpus et visu gelidum pererrans, Ora non tinxit lacrymis, sed esse Censor exstincti potuit decoris. Hic tamen sceptro populos regebat, Quos videt condens radios sub undas Phoebus, extremo veniens ab ortu: Quos premunt septem gelidi triones: Quos notus sicco violentus aestu Torret, ardentes recoquens arenas. 154 Celsa num tandem valuit potestas Vertere insani rabiem Neronis? Heu gravem sortem, quoties iniquus Additur saevo gladius veneno!

LIBER SECUNDUS. 155 PROSA VII.

ARGUMENTUM.-- Boetio Philosophiam testanti de modo quo ad dignitates ipse pervenerat, respondet Philosophia, famam, qua optimus quisque magistratus videtur duci, quod haec brevioribus eum loci, tum temporis angustiis contineatur, flocci esse faciendam, animo praesertim hujus sui exsilii, suaeque immortalitatis conscio.

Tum ego, scis, inquam, ipsa minimum nobis ambitionem mortalium rerum fuisse dominatam: Sed materiam gerendis rebus optavimus, quo ne virtus tacita consenesceret. Et illa: 156 Atqui hoc unum est, quod praestantes quidem natura mentes, sed nondum ad extremam manum virtutum perfectione perductas allicere possit, gloriae scilicet cupido, et optimorum in rempublicam fama meritorum: quae quam sit exilis, et totius vacua ponderis, sic considera:( 5) Omnem terrae ambitum, sicuti astrologicis demonstrationibus accepisti, ad coeli spatium, puncti constat obtinere rationem: id est, ut si ad coelestis globi magnitudinem conferatur, nihil spatii prorsus habere judicetur. 157 Hujus igitur tam exiguae in mundo regionis quarta fere portio est, sicut Ptolemaeo probante didicisti, quae a nobis cognitis animantibus incolatur. Huic quartae si quantum maria paludesque premunt, quantumque siti vasta regio distenditur, cogitatione subtraxeris, vix( 5) angustissima inhabitandi hominibus area relinquetur. In hoc igitur minimo puncti quodam puncto circumsepti atque conclusi, de pervulganda fama, de proferendo nomine cogitatis? At quid habet amplum, magnificumque gloria, tam angustis exiguisque limitibus arctata? Adde quod hoc ipsum brevis habitaculi septum plures incolunt( 10) nationes, lingua, moribus, totius vitae ratione distantes: ad quas tum difficultate itinerum, tum loquendi diversitate, tum commercii insolentia, non modo fama hominum singulorum, sed ne urbium quidem pervenire queat. Aetate denique Marci Tullii, sicut ipse quodam loco significat, nondum Caucasum montem Romanae reipublicae fama( 15) transcenderat, et erat tunc adulta, Parthis etiam caeterisque id locorum gentibus formidolosa. Videsne igitur quam sit angusta, quam compressa gloria, quam propagare ac dilatare laboratis? Quid, quod diversarum gentium mores inter se, atque instituta discordant, ut quod apud alios laude, apud alios supplicio dignum judicetur. Quo fit, ut( 20) si quem famae praedicatio delectat, huic, in plurimos populos nomen proferre, nullo modo conducat. Erit igitur pervagata inter suos gloria quisque contentus, et intra unius gentis terminos praeclara illa famae immortalitas coarctabitur. 158 Sed quam multos clarissimos suis temporibus viros scriptorum inops delevit oblivio! Quanquam quid ipsa scripta proficiant, quae cum suis auctoribus premit longior atque obscura vetustas? Vos autem immortalitatem vobis propagare videmini, cum futuri famam temporis( 5) cogitatis. Quod si ad aeternitatis infinita spatia pertractes, quid habes, quod de tui nominis diuturnitate laeteris? Unius etenim mora momenti, si decem millibus conferatur annis, quoniam utrumque spatium definitum est, minimam licet, habet tamen aliquam portionem. At hic ipse numerus annorum, ejusque quantumlibet multiplex,( 10) ad interminabilem diuturnitatem ne comparari quidem potest. Etenim finitis ad se invicem fuerit quaedam, infiniti vero atque finiti, nulla unquam poterit esse collatio. Ita fit, ut quamlibet prolixi temporis fama, si cum inexhausta aeternitate cogitetur, non parva, sed plane nulla esse videatur. Vos autem, nisi ad populares auras, inanesque( 15) rumores, recte facere nescitis, et relicta conscientiae virtutisque praestantia de alienis praemia sermunculis postulatis. Accipe in hujusmodi arrogantiae levitate quam festive aliquis illuserit. Nam cum quidam adortus esset hominem contumeliis, qui non ad verae virtutis usum, sed ad superbiam gloriam falsum sibi philosophi nomen induerat,( 20) adjecissetque jam se sciturum, an ille philosophus esset, siquidem illatas injurias leniter patienterque tolerraset. Ille patientiam paulisper assumpsit, acceptaque contumelia velut insultans, jam tandem, inquit, intelligis me esse philosophum? 159 Tum ille nimium mordaciter, intellexeram, inquit, si tacuisses 159 Quid autem est, quod ad praecipuos viros( de his enim sermo est) qui virtute gloriam petunt; quid, inquam, est, quod ad hos de fama post resolutum morte suprema corpus attineat? Nam si, quod nostrae rationes( 5) credi vetant, toti moriuntur homines, nulla est omnino gloria, cum is, cujus ea esse dicitur, non exstet omnino. Sin vero bene mens sibi conscia, terreno carcere resoluta, coelum libera petit, nonne omne terrenum negotium spernet, quae se, coelo fruens, terrenis gaudet exemptam.

LIBER SECUNDUS. 161 METRUM VII.

ARGUMENTUM.-- Philosophia stricta oratione quod statim dixerat soluta repetens, exemplis probat famam, quae per vitam non nisi exigua esse potest, morte finiri: ita ut quibus fama haec videtur altera vita, his gemina mors subeunda sit. Quicunque solam mente praecipiti petit Summumque credit gloriam, Late patentes aetheris cernat plagas, 162 Arctumque terrarum situm: Brevem replere non valentis ambitum Pudebit aucti nominis. Quid o superbi colla mortali jugo Frustra levare gestiunt? Licet remotos fama per populos means Diffusa, linguas explicet, Et magna titulis fulgeat claris domus, Mors spernit altam gloriam, Involvit humile pariter, et celsum caput, Aequatque summis infima. 163 Ubi nunc fidelis ossa Fabricii jacent? Quid Brutus, aut rigidus Cato? 164 Signat superstes fama tenuis pauculis Inane nomen litteris. Sed quod decora novimus vocabula Num scire consumptos datur? Jacetis ergo prorsus ignorabiles, Nec fama notos efficit. Quod si putatis longius vitam trahi Mortalis aura nominis, Cum sera vobis rapiet hoc etiam dies, Jam vos secunda mors manet.

LIBER SECUNDUS. 165 PROSA VIII.

ARGUMENTUM.-- Adversa fortuna, inquit Philosophia, in hoc prosperae praestat, quod prospera mentem involvens tenebris, eamdem inducat cum ad errorem, tum ad vitium; adversa vero mentem exuens praejudiciis, hanc veluti manu ducat et ad veritatem et ad virtutem.

Sed ne me inexorabile contra fortunam gerere bellum putes, est aliquando cum de hominibus fallax illa nonnihil bene mereatur, tum scilicet, cum se aperit, cum frontem detegit moresque profitetur. Nondum forte quid loquar intelligis. Mirum est, quod dicere gestio,( 5) eoque sententiam verbis explicare vix queo. Etenim plus hominibus reor adversam quam prosperam prodesse fortunam. Illa enim semper specie felicitatis, cum videtur blanda, mentitur; 166 haec semper vera est, cum se instabilem mutatione demonstrat. Illa fallit, haec instruit; illa mendacium specie bonorum mentes fruentium ligat, haec cognitione fragilis felicitatis absolvit. Itaque illam videas ventosam, fluentem, suique semper ignaram; hanc sobriam,( 5) succinctamque, et ipsius adversitatis exercitatione prudentem. Postremo felix, a vero bono devios blanditiis trahit; adversa plerumque ad vera bona reduces unco retrahit. An hoc inter minima aestimandum putas, quod amicorum tibi fidelium mentes haec aspera, haec horribilis fortuna detexit, haec tibi certos sodalium vultus, ambiguosque( 10) secrevit; discedens, suos abstulit, tuos reliquit? Quanti hoc integer, et, ut videbaris tibi, fortunatus emisses? Desine nunc et amissas opes quaerere, quod pretiosissimum divitiarum genus est, amicos invenisti.

LIBER SECUNDUS. 167 METRUM VIII.

ARGUMENTUM.-- Philosophia a simulacro amoris ad verum amorem, humanum primum, deinde divinum, progressa, ostendit mundum, elementa, coelum, mare, populos, conjuges et sodales amore contineri: unde concludit felices fore homines, si amore divino regantur. Quod mundus stabili fide Concordes variat vices, 168 Quod pugnantia semina Foedus perpetuum tenent, Quod Phoebus roseum diem Curru provehit aureo, Ut quas duxerit Hesperus Phoebe noctibus imperet, Ut fluctus avidum mare Certo fine coerceat, Ne terris liceat vagis Latos tendere terminos, Hanc rerum seriem ligat Terras ac pelagus regens, Et coelo imperitans amor. Hic si frena remiserit, Quidquid nunc amat invicem Bellum continuo geret, Et quam nunc socia fide Pulchris motibus incitant Certent solvere machinam. Hic sancto populos quoque Junctos foedere continet; Hic et conjugii sacrum Castis nectit amoribus; Hic fidis etiam sua Dictat jura sodalibus. 169 O felix hominum genus, Si vestros animos amor, Quo coelum regitur, regat!