Reader

LIBER TERTIUS. 170 PROSA PRIMA.

ARGUMENTUM.-- Philosophia rursus a levioribus ad validiora argumenta progrediens Boetium praedictis rationibus ad majora percipienda commotum paratumque monet, fore ut ipsum, initio a notioribus sumpto, ad veram felicitatem ducat.

Jam cantum illa finierat, cum me audiendi aviilum, stupentemque arrectis adhuc auribus carminis mulcedo defixerat. Itaque paulo post: O, inquam, summum lassorum solamen animorum, quantum me vel sententiarum pondere, vel canendi etiam jucunditate refovisti!( 5) adeo ut jam me posthac imparem fortunae ictibus non arbitrer. Itaque remedia, quae paulo acriora esse dicebas, non modo non perhorresco, sed audiendi avidus vehementer efflagito. 171 Tum illa, Sensi, inquit, cum verba nostra tacitus attentusque rapiebas, eumque tuae mentis habitum vel exspectavi, vel, quod est verius, ipsa perfeci: talia sunt quippe quae restant, ut degustata quidem mordeant, interius autem recepta dulcescant. Sed quod tu te audiendi cupidum( 5) dicis, quanto ardore flagrares, si quonam te ducere aggredimur agnosceres. Quonam, inquam? Ad veram, inquit, felicitatem, quam tuus quoque somniat animus, sed, occupato ad imagines visu, ipsam illam non potest intueri. Tum ego: Fac, obsecro, et quae illa vera sit, sine cunctatione demonstra. Faciam, inquit illa,( 10) tui causa libenter: 172 sed quae tibi causa notior est, eam prius designare verbis, atque informare conabor: ut ea perspecta, cum in contrariam partem flexeris oculos, verae specimen beatitudinis possis agnoscere.

LIBER TERTIUS. 173 METRUM PRIMUM.

ARGUMENTUM.-- Philosophia exemplo corporum; nimirum agri, palati, nec non aeris, male et bene alternis affectorum, probat, mentem humanam prius exuendam esse falsa, quam induatur vera opinione bonorum. Qui serere ingenuum volet agrum, Liberat arva prius fruticibus, Falce rubos, filicemque resecat, Ut nova fruge gravis Ceres eat. 174 Dulcior est apium mage labor, Si malus ora prius sapor edat. Gratius astra nitent, ubi notus Desinit imbriferos dare sonos. Lucifer ut tenebras pepulerit, Pulchra dies roseos agit equos. 175 Tu quoque falsa tuens bona prius, Incipe colla jugo retrahere; Vera dehinc animum subierint.

LIBER TERTIUS. 176 PROSA II.

ARGUMENTUM.-- Philosophia, proposita summi boni notione, ostendit generatim homines cuilibet bono creato unice studentes falsa assumptione decipi.

Tum defixo paululum visu, et velut in augustam suae mentis sedem recepta, sic coepit: Omnis mortalium cura quam multiplicium studiorum labor exercet, diverso quidem calle procedit, sed ad unum tamen beatitudinis finem nititur pervenire. Id autem( 5) est bonum quo quis adepto nihil ulterius desiderare queat. Quod quidem est omnium summum bonorum, cunctaque intra se bona continens: cui si quid abforet, summum esse non posset, quoniam relinqueretur extrinsecus quod posset optari. Liquet igitur esse beatitudinem statum bonorum omnium congregatione perfectum. 177 Hunc, uti diximus, diverso tramite mortales omnes conantur adipisci. Est enim mentibus hominum veri boni naturaliter inserta cupiditas, sed ad falsa devius error abducit. Quorum quidem alii summum esse bonum nihilo indigere credentes, ut divitiis affluant,( 5) elaborant: alii vero bonum, quod sit dignissimum veneratione, judicantes, adeptis honoribus, reverendi civibus suis esse nituntur. Sunt qui summum bonum in summa potentia esse constituant: hi vel regnare ipsi volunt, vel regnantibus adhaerere conantur. 178 At quibus optimum quiddam claritas videtur; hi vel belli, vel pacis artibus gloriosum nomen propagare festinant. Plurimi vero boni fructum gaudio, laetitiaque metiuntur: hi felicissimum putant voluptate diffluere. Sunt etiam, qui horum fineis, causasque alterutro( 5) permutant: ut, qui divitias ob potentiam, voluptatesque desiderant; vel qui potentiam seu pecuniae causa, seu proferendi nominis petunt. In his igitur caeterisque talibus humanorum actuum, votorumque versatur intentio; veluti nobilitas, favorque popularis, quae videntur quamdam claritudinem comparare; uxor ac liberi, qui( 10) jucunditatis gratia petuntur. Amicorum vero, quod sanctissimum quidem genus est, non in fortuna, sed in virtute numeratur. Reliquum vero vei potentiae causa, vel delectationis assumitur. Jam vero corporis bona promptum est, ut ad superiora referantur. Robur enim magnitudoque videntur praestare valentiam; pulchritudo atque( 15) velocitas celebritatem; salubritas, voluptatem. Quibus omnibus solam beatitudinem desiderari liquet. Nam quod quisque prae caeteris petit, id summum esse judicat bonum. Sed summum bonum beatitudinem esse definivimus. Quare beatum esse judicat statum, quem prae caeteris quisque desiderat. Habes igitur ante oculos propositam fere( 20) formam felicitatis humanae, opes, honores, potentiam, gloriam, voluptates. 179 Quae quidem sola considerans Epicurus, consequenter sibi summum bonum voluptatem esse constituit; quod caetera omnia jucunditatem animo videantur afferre. Sed ad hominum studia revertor: quorum animus, et si caligante memoria, tamen bonum summum( 5) repetit, sed velut ebrius, domum quo tramite revertatur, ignorat. Num enim videntur errare hi qui nihilo indigere nituntur? Atqui non est aliud, quod aeque perficere beatitudinem possit, quam copiosus bonorum omnium status, nec alieni egens, sed sibi ipse sufficiens. Num vero labuntur hi qui quod sit optimum, id etiam reverentiae( 10) cultu dignissimum putant? minime. Neque enim vile quiddam, contemnendumque est, quod adipisci omnium fere mortalium laborat intentio. An in bonis non est numeranda potentia? Quid igitur? Num imbecillum ac sine viribus aestimandum est, quod omnibus rebus constat esse praestantius? An claritudo nihili pendenda est? Sed( 15) sequestrari nequit, quin omne quod excellentissimum sit, id etiam videatur esse clarissimum. Nam non esse anxiam tristemque beatitudinem, nec doloribus molestiisque subjectam quid attinet dicere, quando in minimis quoque rebus id appetitur, quod habere fruique delectet? 180 Atqui haec sunt, quae adipisci homines volunt, eaque de causa divitias, dignitates, regna, gloriam voluptatesque desiderant, quod per haec sibi sufficientiam, reverentiam, potentiam, celebritatem, laetitiamque credunt esse venturam. Bonum est igitur quod tam diversis( 5) studiis homines petunt: in quo quanta sit naturae vis, facile monstratur, cum licet variae dissidentesque sententiae, tamen in deligendo boni fine consentiunt.

LIBER TERTIUS. 181 METRUM II.

ARGUMENTUM.-- Quamvis naturalem leonum, avium, plantarumque indolem expellas, haec, instar solis ab occasu ad ortum remeantis, recurrit, finem principio junctura. Quantas rerum flectat habenas Natura potens, quibus immensum Legibus orbem provida servet Stringatque ligans irresoluto Singula nexu, placet arguto Fidibus lentis promere cantu. 182 Quamvis Poeni pulchra leones Vincula gestent, manibusque datas Captent escas, metuantque trucem, Soliti verbera ferre, magistrum, Si cruor horrida tinxerit ora, Resides olim redeunt animi, Fremituque gravi meminere sui, Laxant nodis colla solutis, Primusque lacer dente cruento Domitor rabidas imbuit iras. 183 Quae canit altis garrula ramis Ales, caveae clauditur antro: Huic licet illita pocula melle, Largasque dapes dulci studio Ludens hominum cura ministret, Si tamen, arcto saliens tecto, Nemorum gratas viderit umbras, Sparsas pedibus proterit escas, Silvas tantum moesta requirit, Silvas dulci voce susurrat. 184 Validis quondam viribus acta Pronum flectit virga cacumen: Hanc si curvans dextra remisit, Recto spectat vertice coelum. Cadit Hesperias Phoebus in undas; Sed secreto tramite rursus Currum solitos vertit ad ortus. 185 Repetunt proprios quaeque recursus, Redituque suo singula gaudent. Nec manet ulli traditus ordo, Nisi quod fini junxerit ortum, Stabilemque sui fecerit orbem.

LIBER TERTIUS. 186 PROSA III.

ARGUMENTUM.-- Philosophia, quod hactenus generatim probavit, id deinceps speciatim probatura de divitiis, dignitatibus, regno, gloria et voluptatibus, tam soluta quam stricta oratione, de his scilicet, veram propositionem, at falsam assumptionem fieri, incipit a divitiis, quas demonstrat non esse summum bonum, propter anxietatem, timorem, caeterasque perturbationes quibus comitantur.

Vos quoque o terrena animalia, tenui licet imagine, vestrum tamen principium somniatis, verumque illum beatitudinis finem, licet minime perspicaci, qualicunque tamen cogitatione prospicitis, eoque vos, et ad verum bonum naturalis ducit intentio, 187 et ab eodem multiplex error abducit. Considera namque an per ea quibus se homines adepturos beatitudinem putant, ad destinatum finem valeant pervenire? Si enim vel pecunia, vel honores, caeteraque tale quid afferunt, cui nihil bonorum abesse videatur, nos quoque( 5) fateamur fieri aliquos horum adeptione felices. Quod si neque id valent efficere quod promittunt, bonisque pluribus carent, nonne liquido falsa in eis beatitudinis species deprehenditur? Primum igitur te ipsum, qui paulo ante divitiis affluebas, interrogo. Inter illas abundantissimas opes numquamne animum tuum concepta ex qualibet( 10) injuria confudit anxietas? Atqui, inquam, tam libero me fuisse animo, quin aliquid semper angeret, reminisci nequeo. Nonne quia vel aberat, quod abesse non velles; vel aderat, quod adesse noluisses? Ita est, inquam. Illius igitur praesentiam, hujus absentiam desiderabas. Confiteor, inquam. Eget vero, inquit, eo quod quisque( 15) desiderat. Eget, inquam. Qui vero eget aliquo, num est usquequaque sibi ipse sufficiens? Minime, inquam. Tu itaque hanc insufficientiam plenus, inquit, opibus sustinebas? Quid ni? inquam. Opes igitur nihilo indigentem, sufficientemque sibi facere nequeunt, et hoc erat quod promittere videbantur. 188 Atqui hoc quoque maxime considerandum puto, quod nihil habeat suapte natura pecunia, ut his, a quibus possidetur, invitis nequeat auferri. Fateor, inquam. Quidni fateare, cum eam quotidie valentior aliquis eripiat invito? Unde enim forenses querimoniae, nisi quod( 5) vel vi, vel fraude a nolentibus pecuniae repetuntur ereptae? Ita est, inquam. Egebit igitur, inquit, extrinsecus, petito praesidio, quo suam pecuniam quisque tueatur. Quis, inquam, neget? Atqui non egeret eo, nisi possiderat pecuniam, quam posset amittere. Dubitari, inquam, nequit. In contrarium igitur relapsa res est: nam quae sufficientes( 10) sibi facere putabantur opes, alieno potius praesidio faciunt indigentes. Quis autem modus est, quo pellatur divitiis indigentia? Num enim divites esurire nequeunt? num sitire non possunt? num frigus hibernum pecuniosorum membra non sentiunt? sed adest, inquies, opulentis, quo famem satient; quo sitim frigusque depellant. Sed( 15) hoc modo consolari quidem divitiis indigentia potest, auferri penitus non potest. Nam si haec hians semper, atque aliquid poscens, opibus non expletur, maneat necesse est, quae possit expleri. Taceo quod naturae minimum, quod avaritiae nihil satis est. 189 Quare si opes nec submovere indigentiam possunt, et ipsae suam faciunt, quid est quod eas sufficientiam praestare credatis?

LIBER TERTIUS. 190 METRUM III.

ARGUMENTUM.-- Copia pecuniae, gemmarum et agrorum, inquit Philosophia, homines nec superstites curis eximit, nec defunctos solatur. Quamvis fluente dives auri gurgite Non expleturas cogat avarus opes, Oneretque baccis colla Rubri littoris, 191 Ruraque centeno scindat opima bove, Nec cura mordax deserit superstitem, Defunctumque leves non comitantur opes.

LIBER TERTIUS. 192 PROSA IV.

ARGUMENTUM.-- Honor dignitates consequens, inquit Philosophia, sic ab opinione vulgi pendet, ut nec ubique nec semper magistratibus exhibeatur: unde falsa pariter assumptione credideris, summum, quod naturaliter cognoscis et amas, bonum in dignitatibus versari.

Sed dignitates honorabilem, reverendumque, cui provenerint, reddunt. Num vis ea magistratibus ut utentium mentibus virtutes inserant, vitia depellant? Atqui non fugare, sed illustrare potius nequitiam solent, quo fit, ut indignemur eas saepe nequissimis hominibus( 5) contigisse: unde Catullus 193 licet in curuli Nonium sedentem, strumam tamen appellat. Videsne quantum malis dedecus adjiciant dignitates? Atqui minus eorum patebit indignitas, si nullis honoribus inclarescant. Tu quoque num tandem tot periculis adduci potuisti, ut cum Decorato gerere( 5) magistratum putares, cum in eo mentem nequissimi scurrae, delatorisque respiceres? Non enim possumus ob honores reverentia dignos judicare, quos ipsis honoribus judicamus indignos. At si quem sapientia praeditum videres, num posses eum vel reverentia, vel ea, qua praeditus est, sapientia, non dignum putare? Minime, Inest( 10) enim dignitas propria virtuti, quam protinus in eos quibus fuerit adjuncta, transfundit. 194 Quod quia populares facere nequeunt honores, liquet eos propriam dignitatis pulchritudinem non habere. In quo illud est animadvertendum magis: nam si eo abjectior est, quo magis a pluribus quisque contemnitur, cum reverendos facere nequeat, quos pluribus ostentat( 5), despectiores potius improbos dignitas facit. Verum non impune: reddunt namque improbi parem dignitatibus vicem, quas sua contagione commaculant. Atque ut agnoscas veram illam reverentiam per has umbratiles dignitates non posse contingere; si quis multiplici consulatu functus in barbaras nationes forte devenerit, venerandumne( 10) barbaris honor faciet? Atqui si hoc naturale munus dignitatibus foret, ab officio suo, quoquo gentium, nullo modo cessarent: sicut ignis ubique terrarum, nunquam tamen calere desistit. Sed quoniam id eis non propria vis, sed hominum fallax adnectit opinio, vanescunt illico, cum ad eos venerint, qui dignitates eas esse( 15) non aestimant. Sed hoc apud exteras nationes; inter eos vero, apud quos ortae sunt, num perpetuo perdurant? 195 Atqui praetura, magna olim potestas, nunc inane nomen est, et senatorii census gravis sarcina. Si quis quondam populi curasset annonam, magnus habebatur, nunc ea praefectura quid abjectius? Ut enim paulo ante diximus, quod nihil habet proprii decoris, opinione( 5) utentium nunc splendorem accipit, nunc amittit. Si igitur reverendos facere nequeunt dignitates, si ultro improborum contagione sordescunt, si mutatione temporum splendere desinunt, si gentium aestimatione vilescunt, quid est quod in se expetendae pulchritudinis habeant, nedum aliis praestent?

LIBER TERTIUS. 196 METRUM IV.

ARGUMENTUM.-- Philosophia exemplo miseri Neronis dignitates conferentis, confirmat dignitates neminem posse beare. Quamvis se Tyrio superbus ostro, Comeret et niveis lapillis, 197 Invisus tamen omnibus vigebat Luxuriae Nero saevientis. Sed quondam dabat improbus verendis Patribus indecores curules. Quis illos igitur putet beatos, Quos miseri tribuunt, honores?

LIBER TERTIUS. 198 PROSA V.

ARGUMENTUM.-- Regna, inquit Philosophia, regumque familiaritas, ut pote quae nec perpetua, nec immensa, nec secura, potentiam, quam naturali notione ductus naturaliter appetis, praestare non possunt.

An vero regna regumque familiaritas efficere potentem valent? Quidni, quando eorum felicitas perpetuo perdurat. Atqui plena est exemplorum vetustas; plena etiam praesens aetas, qui reges felicitatem calamitate mutaverint. O praeclara potentia, quae ne( 5) ad conservationem quidem sui satis efficax invenitur! 199 Quod si haec regnorum potestas beatitudinis auctor est, nonne si qua parte defuerit, felicitatem minuat, miseriam importet? Sed quamvis late humana tendantur imperia, plures necesse est gentes relinqui, quibus regum quisque non imperet. Qua vero parte beatos( 5) faciens desinit potestas, hac impotentia subintrat, quae miseros facit: hoc igitur modo majorem regibus inesse necesse est miseriae portionem. Expertus sortis suae periculorum tyrannus, regni metus pendentis supra verticem gladii terrore simulavit. Quae est igitur haec potestas, quae sollicitudinum morsus expellere, quae formidinum( 10) aculeos vitare nequit? Atqui vellent ipsi vixisse securi, sed nequeunt: dehinc de potestate gloriantur. An tu potentem censes, quem videas velle, quod non possit efficere? Potentem censes, qui satellite latus ambit; qui quos terret, ipse plus metuit, qui ut potens esse videatur, in servientium manu situm est? 200 Nam quid ego de regum familiaribus disseram cum regna ipsa tantae imbecillitatis plena demonstrem? quos quidem regia potestas saepe incolumis, saepe autem lapsa prosternit? Nero Senecam familiarem, praeceptoremque suum ad eligendae mortis coegit arbitrium. Papinianum( 5) diu inter aulicos potentem, militum gladiis Antoninus objecit. Atqui uterque potentiae suae renuntiare voluerunt, quorum Seneca opes etiam suas tradere Neroni, seque in otium conferre conatus est. 201 Sed dum ruituros moles ipsa trahit, neuter, quod voluit, effecit. Quae est igitur ista potentia quam pertimescunt habentes, quam, nec, cum habere velis, tutus sis, et cum deponere cupias, vitare non possis? An praesidio sunt amici, quos non virtus, sed fortuna conciliat?( 5) Sed quem felicitas amicum fecit, infortunium faciet inimicum. Quae vero pestis efficacior ad nocendum, quam familiaris inimicus?

LIBER TERTIUS. 202 METRUM V.

ARGUMENTUM.-- Domitor mundi, inquit Philosophia, nisi suis dominetur perturbationibus, potens non est. Qui se volet esse potentem, Animos domet ille feroces, Nec victa libidine colla Foedis submittat habenis. 203 Etenim licet Indica longe Tellus tua jura tremiscat, Et serviat ultima Thule; Tamen atras pellere curas, Miserasque fugare querelas Non posse, potentia non est.

LIBER TERTIUS. 204 PROSA VI.

ARGUMENTUM.-- Philosophia addit, nec falsam, nec veram gloriam, propriis alienisve meritis fundatam, habendam esse summum bonum.

Gloria vero quam fallax saepe, quam turpis est! Unde non injuria tragicus exclamat: Ὦ δόξα, δόξα, μυρίοισι δὴ βροτῶν, οὐδὲν γεγῶσι, βίοτον ὤγκωσας μέγαν. Plures enim magnum saepe nomen falsis vulgi opinionibus abstulerunt, quo quid turpius excogitari potest?( 5) Nam qui falso praedicantur, suis ipsi necesse est laudibus erubescant. 205 Quae si etiam meritis conquisitae sint, quid tamen sapientis adjecerint conscientiae, qui bonum suum non populari rumore, sed conscientiae veritate metitur? Quod si hoc ipsum propagasse nomen, pulchrum videtur; consequens est, ut foedum non extendisse judicetur.( 5) Sed cum, uti paulo ante disserui, plures gentes esse necesse sit, ad quas unius fama hominis nequeat pervenire, fit, ut quem tu aestimas gloriosum, pro maxima parte terrarum videatur inglorius. Inter haec vero popularem gratiam, nec commemoratione quidem dignam puto, quae nec judicio provenit, nec unquam firma perdurat. Jam vero( 10) quam sit inane, quam futile nobilitatis nomen, quis non videat? quae si ad claritudinem refertur, aliena est. Videtur namque esse nobilitas, quaedam de meritis veniens laus parentum. Quod si claritudinem praedicatio facit, illi sint clari necesse est, qui praedicantur. Quare splendidum te, si tuam non habes, aliena claritudo non efficit.( 15) Quod si quid est in nobilitate bonum, id esse arbitror solum, ut imposita nobilibus necessitudo videatur, ne a majorum virtute degenerent.

LIBER TERTIUS. 206 METRUM VI.

ARGUMENTUM.-- Quicunque virtutem colit, inquit Philosophia, is Dei nobilissimi parentis proles non degener, revera nobilis est. Omne hominum genus in terris Simili surgit ab ortu: Unus enim rerum pater est, Unus cuncta ministrat. 207 Ille dedit Phoebo radios, Dedit et cornua lunae. Ille homines etiam terris Dedit, et sidera coelo. Hic clausit membris animos Celsa sede petitos. 208 Mortales igitur cunctos Edit nobile germen. Quid genus, et proavos strepitis? Si primordia vestra, Auctoremque Deum spectes, Nullus degener exstat, Ni vitiis pejora fovens Proprium deserat ortum.

LIBER TERTIUS. 209 PROSA VII.

ARGUMENTUM.-- Voluptates corporis, inquit Philosophia, quod effectus habeant poenitendos, idcirco rationem summi boni habere non possunt.

Quid autem de corporis voluptatibus loquar, quarum appetentia quidem plena est anxietatis, satietas vero poenitentiae? Quantos illae morbos, quam intolerabiles dolores, quasi quemdam fructum nequitiae fruentium solent referre corporibus! quarum motus( 5) quid habeat jucunditatis, ignoro. Tristes vero esse voluptatum exitus, quisquis reminisci libidinum suarum volet, intelliget. 210 Quae si beatos explicare possunt, nihil causae est quin pecudes quoque beatae esse dicantur, quarum omnis ad explendam corporalem lacunam festinat intenlio. Honestissima quidem conjugis foret, liberorumque jucunditas, sed nimis e natura dictum est, nescio quem filios( 5) invenisse tortores: quorum quam sit mordax quaecunque conditio, neque alias expertum te, neque nunc anxium necesse est admonere. In quo Euripidis mei sententiam probo, qui carentem liberis infortunio dixit esse felicem.

LIBER TERTIUS. 211 METRUM VII.

ARGUMENTUM.-- Voluptas omnis, inquit Philosophia, api similis: quos melle pavit, hos aculeo pungit. Habet omnis hoc voluptas, Stimulis agit fruenteis, Apiumque par volantum, Ubi grata mella fudit, Fugit, et nimis tenaci Ferit icta corda morsu.

LIBER TERTIUS. 212 PROSA VIII.

ARGUMENTUM.-- Philosophia praedictam de divitiis, dignitatibus, potestate, gloria, et voluptate doctrinam summatim repetens, haec ait malis adeo implicita, adversariorumque telis adeo exposita, ut rationem summi boni habere non possint.

Nihil igitur dubium est quin hae ad beatitudinem viae deviae quaedam sint, nec perducere quemquam eo valeant ad quod se perducturas esse promittunt. Quantis vero implicitae malis sint, brevissime monstrabo. Quid enim? pecuniamne congregare conaberis?( 5) Sed eripies habenti. Dignitatibus fulgere velis? danti supplicabis; et qui praeire caeteros honore cupis, poscendi humilitate vilesces. Potentiamne desideras? subjectorum insidiis obnoxius, periculis subjacebis. Gloriam petis? sed per aspera quaeque distractus, securus esse desistis. Voluptariam vitam degas. Sed quis non spernat, atque( 10) abjiciat vilissimae fragilissimaeque rei, corporis, servum? Jam vero qui bona prae se corporis ferunt, quam exigua, quam fragili possessione nituntur! Num enim elephantos mole, tauros robore superare poteritis? num tigres velocitate praeibitis? Respicite coeli spatium, firmitudinem, celeritatem, et aliquando desinite vilia mirari. Quod( 15) quidem coelum non his potius est quam sua qua regitur ratione mirandum. Formae vero nitor ut rapidus est, ut velox, et vernalium florum mutabilitate fugacior! Quod si, ut Aristoteles ait, lynceis oculis homines uterentur, ut eorum visus obstantia penetraret, nonne introspectis visceribus, 213 illud Alcibiadis superficie pulcherrimum corpus, turpissimum videretur? Igitur te pulchrum videri, non tua natura, sed oculorum spectantium reddit infirmitas. Sed aestimate, quam vultis nimio corporis bona, dum sciatis hoc quodcunque miramini, triduanae febris igniculo( 5) posse dissolvi. Ex quibus omnibus illud redigere in summam licet: quod haec; quae nec praestare, quae pollicentur, bona possunt, nec omnium bonorum congregatione perfecta sunt, ea nec ad beatitudinem, quasi quidam calles, ferunt, nec beatos ipsa perficiunt.

LIBER TERTIUS. 214 METRUM VIII.

ARGUMENTUM.-- Errant homines, canit Philosophia, qui cum terrena in terris, aquatilia in aquis, volatilia in aere, suo quaeque loco reposita quaerant, propriam summi boni sedem veluti ignorantes, felicitatem inde exspectant, unde oriri non possit. Eheu, quae miseros tramite devios Abducit ignorantia! Non aurum in viridi quaeritis arbore, Nec vite gemmas carpitis, Non altis laqueos montibus abditis, Ut pisce ditetis dapes. 215 Nec vobis capreas si libeat sequi, Tyrrhena captatis vada. Ipsos quin etiam fluctibus abditos Norunt recessus aequoris, Quae gemmis niveis unda feracior, Vel quae rubentis purpurae, Nec non quae tenero pisce, vel asperis Praestent echinis littora. 216 Sed quonam lateat, quod cupiunt bonum, Nescire caeci sustinent, Et, quod stelliferum trans abiit polum, Tellure demersi petunt. Quid dignum stolidis mentibus imprecer? Opes, honores ambiant, Et cum falsa gravi mole paraverint, Tum vera cognoscant bona.

LIBER TERTIUS. 217 PROSA IX.

ARGUMENTUM.-- Philosophia nunc utens transitione, qua et dicta recordari, et dicenda praevidere videtur, addit, copiam, potentiam, reverentiam, celebritatem, et jucunditatem summi boni proprietates esse adeo individuas, ut pote plures unius ejusdemque rei modos, ut quicunque assumendo has illasve rebus diversis attribuit, hic praecipitatione vel praejudicio delusus fallatur.

Hactenus mendacis formam felicitatis ostendisse suffecerit, quam si perspicaciter intueris, ordo est deinceps, quae sit vera monstrare. Atqui video, inquam, nec opibus sufficientiam, nec regnis potentiam, nec reverentiam dignitatibus, nec celebritatem gloria,( 5) nec laetitiam voluptatibus posse contingere. An etiam causas, cur id ita sit, deprehendisti? Tenui quidem veluti rimula mihi videor intueri, sed ex te cognoscere malim apertius. Atqui promptissima ratio est. Quod enim simplex est, indivisumque natura, id error humanus separat, et a vero atque perfecto ad falsum imperfectumque( 10) traducit. An tu arbitraris, quod nihilo indigeat, egere potentia? Minime, inquam. 218 Recte tu quidem: nam si quid est, quod in ulla re imbecillioris valentiae sit, in hac praesidio necesse est egeat alieno. Ita est, inquam. Igitur sufficientiae potentiaeque una est eademque natura. Sic videtur. Quod vero hujusmodi sit, spernendumne esse censes, an contra( 5) rerum omnium veneratione dignissimum? At hoc, inquam, ne dubitari quidem potest. Addamus igitur sufficientiae potentiaeque reverentiam, ut haec tria unum esse judicemus. Addamus, siquidem vera volumus confiteri. Quid igitur? inquit, obscurumne hoc atque ignobile censes esse, an omni celebritate clarissimum? Considera vero,( 10) ne, quod nihilo indigere, quod potentissimum, quod honore dignissimum esse concessum est, egere claritudine, quam sibi praestare non possit, atque ob id aliqua ex parte videatur abjectius. Non possum, inquam, quin hoc uti est, ita etiam celeberrimum esse confitear. Consequens igitur est, ut claritudinem superioribus tribus nihil differre( 15) fateamur. Consequitur, inquam. Quod igitur nullius egeat alieni, quod suis cuncta viribus possit, quod sit clarum, atque reverendum, nonne hoc etiam constat esse laetissimum? Sed unde huic, inquam, tali moeror ullus obrepat, ne cogitare quidem possum. Quare plenum esse laetitiae, siquidem superiora manebunt, necesse est confiteri. Atqui( 20) illud quoque per eadem necessarium est, sufficientiae, potentiae, claritudinis, reverentiae, jucunditatis nomina quidem esse diversa, nullo vero modo discrepare substantiam. Necesse est, inquam. Hoc igitur, quod est unum, simplexque natura, pravitas humana dispertit, et, dum rei, quae partibus caret, partem conatur adipisci, nec portionem,( 25) quae nulla est, nec ipsam, quam minime affectat, assequitur. Quonam, inquam, modo? Qui divitias, inquit, petit, penuriae fuga, de potentia nihil laborat: vilis, obscurusque esse mavult, multas etiam sibi naturales quoque subtrahit voluptates, ne pecuniam, quam paravit, amittat. Sed hoc modo ne sufficientia quidem contingit ei, quem( 30) valentia deserit, quem molestia pungit, quem vilitas abjicit, quem recondit obscuritas. Qui vero solum posse desiderat; profligat opes, despicit voluptates, honoremque potentia carentem, gloriam quoque 219 nihil pendit. Sed huic quoque quam multa deficiant, vides. Fit enim ut aliquando necessariis egeat, ut anxietatibus mordeatur; cumque haec depellere nequeat, etiam id quod maxime petebat, potens esse desistit. Similiter ratiocinari de honoribus, gloria, voluptatibus licet.( 5) Nam cum unumquodque horum idem, quod caetera, sit, quisquis horum aliquid sine caeteris petit, ne illud quidem, quod desiderat, apprehendit. Quid igitur? inquam, si quis cuncta simul cupiat adipisci? summam quidem ille beatitudinis velit: sed num in his eam reperiet, quae demonstravimus, id, quod pollicentur, non posse conferre?( 10) Minime, inquam. In his igitur, quae singula quaeque expetendorum praestare creduntur, beatitudo nullo modo investiganda est. Fateor, inquam, et hoc nihil dici verius potest. Habes igitur, inquit, et formam falsae felicitatis, et causas: deflecte nunc in adversum mentis intuitum; ibi enim veram, quam promisimus, statim videbis. Atqui( 15) haec, inquam, vel caeco perspicua est, eamque tu paulo ante monstrasti, dum falsae beatitudinis causas aperire conabaris. Nam, ni fallor, ea vera est, et perfecta felicitas, quae sufficientem, potentem, reverendum, celebrem, laetumque perficiat. Atque ut me interius animadvertisse cognoscas, quae unum horum, quoniam idem cuncta sunt,( 20) veraciter praestare potest, hanc esse plenam beatitudinem sine ambiguitate cognosco. O te, alumne, hac opinione felicem, siquidem hoc, inquit, adjeceris. Quidnam? inquam. Essene aliquid in his mortalibus. caducisque rebus putas, quod hujusmodi statum possit afferre? Minime, inquam, puto; idque a te, nihil ut amplius desideretur,( 25) ostensum est. Haec igitur vel imagines veri boni, vel imperfecta quaedam dare bona mortalibus videntur: verum autem, atque perfectum bonum conferre non possunt. Assentior, inquam. Quoniam igitur agnovisti, quae vera illa sit, quae autem beatitudinem mentiantur, nunc superest, ut unde veram hanc petere possis, agnoscas.( 30) Id quidem, inquam, jam dudum vehementer exspecto. Sed cum, uti in Timaeo Platoni, inquit, nostro placet, in minimis quoque rebus divinum praesidium debeat implorari, quid nunc faciendum censes, ut illius summi boni sedem reperire mereamur? Invocandum, inquam, rerum omnium patrem, quo praetermisso, nullum rite fundatur( 35) exordium. Recte, inquit; ac simul ita modulata est.

LIBER TERTIUS. 220 METRUM IX.

ARGUMENTUM.-- Philosophia precatur Creatorem mundi ut sicut immotus movet corpus omne generatim primum, deinde speciatim, ita mentem humanam disjectis tenebris dignetur illustrare, eamdemque clara summi boni notione informare. O qui perpetua mundum ratione gubernas Terrarum coelique sator, qui tempus ab aevo 221 Ire jubes, stabilisque manens das cuncta moveri; Quem non externae pepulerunt fingere causae Materiae fluitantis opus, verum insita summi Forma boni, livore carens: tu cuncta superno Ducis ab exemplo, pulchrum pulcherrimus ipse Mundum mente gerens, similique imagine formans, 222 Perfectasque jubens perfectum absolvere partes. Tu numeris elementa ligas, ut frigora flammis, Arida conveniant liquidis: ne purior ignis Evolet, aut mersas deducant pondera terras. 223 Tu triplicis mediam naturae cuncta moventem Connectens animam per consona membra resolvis; Quae cum secta duos motum glomeravit in orbes, In semet reditura meat, mentemque profundam Circuit, et simili convertit imagine coelum. 225 Tu causis animas paribus, vitasque minores Provehis, et levibus sublimes curribus aptans In coelum, terramque seris: quas lege benigna Ad te conversas reduci facis igne reverti. 226 Da, Pater, augustam menti conscendere sedem, Da fontem lustrare boni, da luce reperta In te conspicuos animi defigere visus. Disjice terrenae nebulas et pondera molis, Atque tuo splendore mica: tu namque serenum, Tu requies tranquilla piis; te cernere finis, 227 Principium, vector, dux, semita, terminus idem.

LIBER TERTIUS. 228 PROSA X.

ARGUMENTUM.-- Philosophia demonstrat, aliquod esse summum bonum, et hanc qualitatem ita solius Dei esse, hanc ut a se indistinctam nec ab ullo acceperit, nec cum ullo communicet: ex quo coligit eum qui summo bono fruitur hinc Deum esse participatione, inde participem potentiae, reverentiae, claritatis et voluptatis.

Quoniam igitur quae sit imperfecti, quae etiam perfecti boni forma, vidisti: nunc demonstrandum reor, quonam haec felicitatis perfectio constituta sit. In quo illud primum arbitror inquirendum an aliquod hujusmodi bonum, quale paulo ante definisti, in( 5) rerum datura possit existere, ne nos praeter rei subjectae veritatem cassa cogitationis imago decipiat. Sed quin existat, sitque hoc veluti quidam omnium fons bonorum, negari nequit. Omne enim quod imperfectum esse dicitur, id imminutione perfecti imperfectum esse perhibetur. Quo fit, ut si in quolibet genere imperfectum quid( 10) esse videatur, in eo perfectum quoque aliquod esse, necesse sit. Etenim perfectione sublata, unde illud, quod imperfectum perhibetur, exstiterit, ne fingi quidem potest. Neque enim ab diminutis, inconsummatisque natura rerum cepit exordium, sed ab integris, absolutisque procedens, in haec extrema atque effeta dilabitur. Quod si, uti( 15) paulo ante monstravimus, est quaedam boni fragilis imperfecta felicitas: esse aliquam solidam perfectamque non potest dubitari. Firmissime, inquam, verissimeque conclusum est. 229 Quo vero, inquit, habitet, ita considera. Deum rerum omnium principem, bonum esse, communis humanorum conceptio probat animorum. Nam cum nihil Deo melius excogitari queat, id, quo melius nihil est, bonum esse quis dubitet? ita vero bonum esse Deum ratio( 5) demonstrat, ut perfectum quoque bonum in eo esse convincat. Nam ni tale sit, rerum omnium princeps esse non poterit: erit enim eo praestantius aliquid, perfectum possidens bonum, quod hoc prius, atque antiquius esse videatur: omnia namque perfecta minus integris priora esse claruerunt, quare ne in infinitum ratio prodeat, confitendum( 10) est summum Deum, summi, perfectique boni esse plenissimum. Sed perfectum bonum veram esse beatitudinem constituimus. Veram igitur beatitudinem in summo Deo sitam esse, necesse est. Accipio, inquam, nec est quod contradici ullo modo queat. Sed quaeso, inquit, te, vide quam id sancte atque inviolabiliter probes,( 15) quod boni summi summum Deum diximus esse plenissimum. Quonam, inquam, modo? Ne hunc rerum omnium patrem illud summum bonum, quo plenus esse perhibetur, vel extrinsecus accepisse, vel ita naturaliter habere praesumas, quasi, habentis Dei, habitaeque beatitudinis diversam cogites esse substantiam. Nam si extrinsecus acceptum( 20) putes, praestantius id quod dederit, eo quod acceperit, existimare possis. 230 Sed hunc esse rerum omnium praecellentissimum, dignissime confitemur. Quod si natura quidem inest, sed est ratione diversum, cum de rerum principe loquamur Deo, fingat qui potest, quis haec diversa conjunxerit? Postremo quod a qualibet re diversum est, id non est( 5) illud, a quo intelligitur esse diversum. Quare quod a summo bono diversum est sui natura, id summum bonum non est: quod nefas est de Deo cogitare, quo nihil constat esse praestantius. Omnino enim nullius rei natura suo principio melior poterit existere, quare quod omnium principium sit, id etiam sui substantia summum esse bonum( 10) verissima ratione concluserim. Rectissime, inquam. Sed summum bonum beatitudinem esse concessum est. Ita est, inquam. Igitur, inquit, Deum esse ipsam beatitudinem, necesse est confiteri. Nec propositis, inquam, prioribus refragari queo, et ab illis hoc illatum consequens esse perspicio. Respice, inquit, an hinc quoque idem( 15) firmius approbetur, quod duo summa bona, quae a se diversa sunt, esse non possunt. Etenim quae discrepant bona, non esse alterum quod sit alterum, liquet: quare neutrum poterit esse perfectum, cum alterutri alterum deest. Sed quod perfectum non sit, id summum non esse manifestum est: nullo modo igitur quae summa sunt bona, ea possunt( 20) esse diversa. Atqui et beatitudinem, et Deum, summum bonum esse collegimus: quare ipsam necesse est summam esse beatitudinem, quae sit summa Divinitas. Nihil, inquam, nec re hac verius, nec ratiocinatione firmius, nec Deo dignius concludi potest. 231 Super haec, inquit, igitur veluti geometrae solent, demonstratis propositis, aliquid inferre, quae περίσματα ipsi vocant, ita ego quoque tibi veluti corollarium dabo. Nam quoniam beatitudinis adeptione fiunt homines beati, beatitudo vero est ipsa Divinitas, Divinitatis( 5) adeptione fieri beatos, manifestum est. Sed uti justitiae adeptione justi, sapientiae sapientes fiunt, ita Divinitatem adeptos, deos fieri simili ratione necesse est. Omnis igitur beatus, Deus; sed natura quidem unus, participatione vero nihil prohibet esse quam plurimos. Et pulchrum, inquam, hoc, atque pretiosum, sive περίσμα, sive corollarium( 10) vocari mavis. Atqui hoc quoque pulchrius nihil est, quod his annectendum esse ratio persuadet. Quid? inquam. Cum multa, inquit, beatitudo continere videatur, utrumne haec omnia unum veluti corpus beatitudinis quadam partium varietate conjungant, an sit eorum aliquid, quod beatitudinis substantiam compleat, ad hoc vero( 15) caetera referantur? Vellem, inquam, id ipsarum rerum commemoratione patefaceres. Nonne, inquit, beatitudinem bonum esse censemus? Ac summum quidem, inquam. Addas, inquit, hoc omnibus licet. Nam eadem sufficientia summa est, eadem summa potentia, reverentia quoque, claritas, et voluptas beatitudo esse judicatur. Quid( 20) igitur? Haeccine omnia, bonum, sufficientia, potentia, caeteraque veluti quaedam beatitudinis membra sunt, an ad bonum, veluti ad verticem cuncta referuntur? Intelligo, inquam, quid investigandum proponas: sed quid constituas, audire desidere. Hujus rei discretionem sic accipe. Si haec omnia beatitudinis membra forent, a se quoque invicem( 25) discreparent. Haec est enim partium natura, ut unum corpus diversa componant. Atqui haec omnia idem esse monstrata sunt. 232 Minime igitur membra sunt: alioquin ex uno membro beatitudo videbitur esse conjuncta, quod fieri nequit. Id quidem, inquam, dubium non est: sed id, quod restat, exspecto. Ad bonum vero caetera referri palam est. Idcirco enim sufficientia petitur, quoniam bonum esse( 5) judicatur; idcirco potentia quoniam id quoque esse creditur bonum. Idem de reverentia, claritudine, jucunditate, conjectare licet. Omnium igitur expetendorum summa atque causa bonum est. Quod enim neque re, neque similitudine ullum in se retinet bonum, id expeti nullo modo potest. Contraque etiam, quae natura bona non( 10) sunt, tamen si esse videantur, quasi vera bona sint, appetuntur. Quo fit, uti summa, cardo, atque causa expetendorum omnium, bonitas esse jure credatur. Cujus vero causa quid expetitur, id maxime videtur optari. Veluti si salutis causa quispiam velit equitare, non tam equitandi motum desiderat, quam salutis effectum. Cum igitur omnia( 15) boni gratia petantur, non illa potius quam bonum ipsum desideratur ab omnibus. Sed propter quod caetera optantur, beatitudinem esse concessimus: quare sic quoque sola quaeritur beatitudo. Ex quo liquido apparet ipsius boni et beatitudinis unam atque eamdem esse substantiam Nihil video cur dissentire quispiam possit. Sed Deum( 20) veramque beatitudinem unum atque idem esse monstravimus. Ita, inquam. Secure igitur concludere licet, Dei quoque in ipso bono, nec usquam alio, sitam esse substantiam.

LIBER TERTIUS. 233 METRUM X.

ARGUMENTUM.-- Philosophia invitat homines perturbationibus obcaecatos ad praedictam summi boni notionem, quod haec non solum sit tenebrarum expers, sed ipsa solis luce praestantior, et placidae quietis parens. Huc omnes pariter venite capti, Quos fallax ligat improbis catenis Terrenas habitans libido mentes. 234 Hic erit vobis requies laborum, Hic portus placida manens quiete, Hoc patens unum miseris asylum. Non quidquid Tagus aureis arenis Donat, aut Hermus rutilante ripa, Aut Indus calido propinquus orbi, Candidis miscens virides lapillos, Illustrant aciem, magisque caecos In suas condunt animos tenebras. Hoc quidquid placet, excitatque mentes, Infimis tellus aluit cavernis. 235 Splendor, quo regitur vigetque coelum, Vitat obscuras animae ruinas. Hanc quisquis poterit notare lucem, Candidos Phoebi radios negabit.

LIBER TERTIUS. 236 PROSA XI.

ARGUMENTUM.-- Postquam Philosophia proposuit bonum esse unum, quod omnia, suo quaeque modo appetunt, eadem concludit rerum omnium finem esse bonum.

Assentior, inquam. Cuncta enim firmissimis nexa rationibus constant. Tum illa: Quanti, inquit, aestimabis, si bonum ipsum quid sit, agnoveris? Infiniti, inquam: si quidem mihi pariter Deum quoque, qui bonum est, continget agnoscere. Atqui hoc verissima,( 5) inquit, ratione patefaciam, maneant modo quae paulo ante conclusa sunt. Manebunt, inquam. Nonne, inquit, monstravimus ea quae appetuntur a pluribus, idcirco vera perfectaque bona non esse, quoniam a se invicem discreparent, cumque alteri abesset alterum, plenum, absolutumque bonum afferre non posse? tum autem verum( 10) bonum fieri, cum in unam veluti formam, atque efficientiam colliguntur, ut quae sufficientia est, eadem sit potentia, reverentia, claritas, atque jucunditas: nisi vero unum, atque idem omnia sint, nihil habere, quo inter expetenda numerentur? Demonstratum est, inquam, nec dubitari ullo modo potest. Quae igitur, cum discrepant[ 15) minime bona sunt; cum vero unum esse coeperint, bona fiunt: nonne haec ut bona sint, unitatis fieri adeptione contingit? Ita, inquam, videtur. Sed omne quod bonum est, boni participatione bonum esse concedis, an minime? Ita est. Oportet igitur idem esse unum, atque bonum simili ratione concedas. 237 Eadem namque substantia est eorum, quorum naturaliter non est diversus effectus. Negare, inquam, nequeo. Nostine igitur, inquit, omne quod est, tam diu manere atque subsistere, quam diu sit unum; sed interire atque dissolvi pariter, atque unum esse destiterit?( 5) Quonam modo? Ut in animalibus, inquit, cum in unum coeunt, ac permanent anima corpusque, id animal vocatur. Cum vero haec unitas utriusque separatione dissolvitur, interire, nec jam esse animal liquet. Ipsum quoque corpus cum in una forma, membrorum conjunctione, permanet, humana visitur species. At si distributae, segregataeque( 10) partes corporis distraxerint unitatem, desinit esse quod fuerat. Eoque modo percurrenti caetera procul dubio patebit subsistere unumquodque, dum unum est: cum vero unum esse desinit, interire. Consideranti, inquam mihi plura, minime aliud videtur. Estne igitur, inquit, quod in quantum naturaliter agat, relicta subsistendi appetentia,( 15) venire ad interitum, corruptionemque desideret? Si animalia, inquam, considerem, quae habent aliquam volendi nolendique naturam, nihil invenio, quod, nullis extra cogentibus, abjiciat manendi intentionem, et ad interitum sponte festinet. Omne namque animal tueri salutem laborat: mortem vero perniciemque devitat. Sed 238 quid de herbis, arboribusque, quid de inanimatis omnino consentiam rebus, prorsus dubito. Atqui non est quod de hoc possis ambigere, cum herbas atque arbores intuearis, primum sibi convenientibus innasci locis, ubi quantum earum natura queat, cito exarescere, atque( 5) interire non possint. Nam aliae quidem campis, aliae montibus oriuntur, alias ferunt paludes, aliae saxis haerent, aliarum fecundae sunt steriles arenae, quas si in alia quispiam loca transferre conetur, arescant. Sed dat cuique natura quod convenit, et, ne, dum manere possunt, intereant, elaborat. Quid dicam, quod omnes, velut in terras ore( 10) demerso, trahunt alimenta radicibus, ac per medullas robur, corticemque diffundunt? Quid, quod mollissimum quodque, sicuti medulla est, interiore semper sede reconditur, extra vero quadam ligni firmitate tegitur: ultimus autem cortex adversum coeli intemperiem, quasi mali patiens defensor opponitur? Jam vero quanta est naturae diligentia,( 15) ut cuncta semine multiplicato propagentur, quae omnia non modo ad tempus manendi, verum generatim quoque, quasi in perpetuum permanendi, veluti quasdam machinas esse quis nesciat? Ea etiam quae inanimata esse creduntur, nonne quod suum est, quaeque simili ratione desiderant? Cur enim flammas quidem sursum levitas( 20) vehit, terras vero deorsum pondus deprimit, nisi quod haec singulis loca, motionesque conveniunt? Porro autem quod cuique consentaneum est, id unumquodque conservat: sicuti ea quae sunt inimica corrumpunt. Jam vero quae dura sint, ut lapides, adhaerent tenacissime partibus suis, et, ne facile dissolvantur, resistunt. Quae vero liquentia 239 ut aer atque aqua, facile quidem dividentibus cedunt, sed cito in ea rursus a quibus sunt abcissa relabuntur. Ignis vero omnem refugit sectionem. Neque nunc nos de voluntariis animae cognoscentis motibus, sed de naturali intentione tractamus. Sicuti est, quod exceptas( 5) escas sine cogitatione transigimus, quod in somno spiritum ducimus nescientes. Nam ne in animalibus quidem manendi amor ex animae voluntatibus, verum ex naturae principiis venit. Nam saepe mortem cogentibus causis, quam natura reformidat, voluntas amplectitur: contraque illud quo solo mortalium rerum durat diuturnitas,( 10) gignendi opus, quod natura semper appetit, interdum coercet voluntas. Adeo haec sui caritas non ex animali motione, sed ex naturali intentione procedit. Dedit enim Providentia creatis a se rebus hanc vel maximam manendi causam, ut quoad possunt, naturaliter manere desiderent: quare nihil est quod ullo modo queas dubitare, cuncta,( 15) quae sunt, appetere naturaliter constantiam permanendi, devitare perniciem. Confiteor, inquam, nunc me indubitato cernere, quae dudum incerta videbantur. Quod autem, inquit, subsistere ac permanere appetit, id unum esse desiderat, hoc enim sublato, ne esse quidem cuiquam permanebit. Verum est, inquam. Omnia igitur, inquit,( 20) unum desiderant. Consensi. Sed unum idipsum monstravimus esse, quod bonum est. Ita quidem. Cuncta igitur bonum petunt: quod quidem ita describas licet, ipsum bonum esse, quod desideretur ab omnibus. Nihil, inquam, verius excogitari potest. Nam vel ad nihilum cuncta referuntur, et uno, veluti vertice destituta,( 25) sine rectore, fluitabunt, aut si quid est, ad quod universa festinent, id erit omnium summum bonorum. Et illa, Nimium, inquit, o alumne, laetor: ipsam enim mediae veritatis notam mente fixisti: sed in hoc patuit tibi, quod ignorare te paulo ante dicebas. Quid? inquam. 240 Quis esset, inquit, rerum omnium finis? Id est enim profecto, quod desideratur ab omnibus: quod quia bonum esse collegimus, oportet, rerum omnium finem bonum esse fateamur.

LIBER TERTIUS. 241 METRUM XI.

ARGUMENTUM.-- Philosophus, inquit Philosophia, suam attentius consideret mentem: huic quippe lumen ingenitum, quod, magistro docente, summae etiam veritatis possit esse principium. Quisquis profunda mente vestigat verum, Cupitque nullis ille deviis falli, In se revolvat intimi lucem visus, 242 Longosque in orbem cogat inflectens motus, Animumque doceat, quidquid extra molitur, Suis retrusum possidere thesauris: Dudum quod atra texit erroris nubes, Lucebit ipso perspicacius Phoebo. Non omne namque mente depulit lumen 243 Obliviosam corpus invehens molem. Haeret profecto semen introrsum veri, Quod excitatur ventilante doctrina, Nam cur rogati sponte recta censetis, Ni mersus alto viveret fomes corde? 244 Quod si Platonis Musa personat verum Quod quisque discit, immemor recordatur.

LIBER TERTIUS. 245 PROSA XII.

ARGUMENTUM.-- Philosophia praenotione Boetii utens, Boetium veluti memorem docet, Deum tanta bonitate et potentia mundum regere, ut omnia, dempto peccato, quod nihil est, ad Deum, facto quodam circuitu, sponte convertantur, nec sit aliquid quod summo huic bono vel velit vel possit obsistere.

Tum ego, Platoni, inquam, vehementer assentior: nam me horum jam secundo commemoras. Primum, quod memoriam corporea contagione, dehinc cum moeroris mole pressus, amisi. Tum illa, Si superiora, inquit, concessa respicias, ne illud quidem longius( 5) aberit, quin recorderis, quod te dudum nescire confessus es. Quid? inquam. Quibus, ait illa, gubernaculis mundus regatur. Memini, 246 inquam, me inscitiam meam fuisse confessum; sed quid afferas, licet jam prospiciam, planius tamen ex te audire desidero. Mundum hunc, inquit, a Deo regi paulo ante minime dubitandum putabas. Ne nunc quidem arbitror, inquam; nec unquam dubitandum putabo,( 5) quibusque in hoc rationibus accedam, breviter exponam. Mundus hic ex tam diversis contrariisque partibus in unam formam minime convenisset, nisi unus esset qui tam diversa conjungeret; conjuncta vero naturarum ipsa diversitas, invicem discors, dissociaret atque divelleret; nisi unus esset qui quod nexuit, contineret. Non tam vero( 10) certus naturae ordo procederet, nec tam dispositos motus, locis, temporibus, efficientia, spatiis, qualitatibus explicaret, nisi unus esset qui has mutationum varietates manens ipse disponeret. Hoc quidquid est, quo condita manent atque agitantur, usitato cunctis vocabulo Deum nomino. Tum illa, Cum haec, inquit, ita sentias, parvam( 15) tibi restare operam puto, ut felicitatis compos, patriam sospes revisas: sed quae proposuimus, intueamur. Nonne in beatitudine sufficientiam numeravimus, Deumque beatitudinem ipsam esse concessimus? Ita quidem. Et ad mundum igitur, inquit, regendum nullis extrinsecus adminiculis indigebit: alioquin si quo egeat, plemam( 20) sufficientiam non habebit. Id, inquam, ita est necessarium. Per se igitur solum cuncta disponit. Negari, inquam, nequit. Atqui Deus ipsum bonum esse monstratus est. Memini, inquam. Per bonum igitur cuncta disponit: si quidem per se regit omnia, quem bonum esse concessimus; et hic est veluti quidam clavus atque gubernaculum,( 25) quo mundana machina stabilis atque incorrupta servatur. Vehementer assentior, inquam, et id te paulo ante dicturam, tenui licet suspicione, prospexi. Credo, inquit: jam enim, ut arbitror, vigilantius ad cernenda vera oculos deducis: sed quod dicam non minus ad contuendum patet. Quid? inquam. 247 Cum Deus, inquit, omnia bonitatis clavo gubernare jure credatur, eademque omnia, sicuti docui, ad bonum naturali intentione festinent, num dubitari potest, quin voluntarie regantur, seque ad disponentis nutum, veluti convenientia, contemperataque rectori, sponte( 5) convertant? Ita, inquam, necesse est: nec beatum regimen esse videretur; siquidem detrectantium jugum foret, non obtemperantium salus. Nihil est igitur, quod naturam servans, Deo contraire conetur. Nihil, inquam. Quid si conetur, ait, num tandem proficiet quidquam adversus eum, quem jure beatitudinis potentissimum esse concessimus?( 10) Prorsus, inquam, nihil valeret. Non est igitur aliquid quod summo huic bono vel velit vel possit obsistere. Non, inquam, arbitror. Est igitur, inquit, summum bonum, quod regit cuncta fortiter, suaviterque disponit. Tum ego, Quam, inquam, me non modo ea, quae conclusa est, summa rationum, verum multo magis haec( 15) ipsa verba, quibus uteris, delectant, ut tandem aliquando stultitiam magna latrantem sui pudeat. Accepisti, inquit, in fabulis lacessenteis coelum Gigantes: sed illos quoque, uti condignum fuit, benigna fortitudo deposuit. Sed visne rationes ipsas invicem collidamus? forsitan ex hujusmodi conflictatione pulchra quaedam veritatis scintilla 248 dissiliet. Tuo, inquam, arbitratu. Deum, inquit, esse omnium potentem nemo dubitaverit. Qui quidem, inquam, mente consistat, nullus prorsus ambigat. Qui vero est, inquit, omnium potens, nihil est quod ille non possit. Nihil, inquam. Num igitur Deus facere( 5) malum potest? Minime, inquam. Malum igitur, inquit, nihil est, cum id facere ille non possit, qui nihil non potest. Ludisne, inquam, me, inextricabilem labyrinthum rationibus texens, quo nunc quidem, qua egrediaris, introeas; nunc vero qua introieris, egrediare: an mirabilem quemdam divinae simplicitatis orbem complicas?( 10) Etenim paulo ante a beatitudine incipiens, eam summum bonum esse dicebas, quam in summo Deo sitam loquebare: ipsum quoque Deum summum esse bonum, plenamque beatitudinem disserebas: ex quo nemin em beatum fore, nisi qui pariter Deus esset, quasi munusculum dabas. Rursus ipsam boni formam, Dei ac beatitudinis( 15) loquebaris esse substantiam: ipsumque unum id ipsum esse bonum dicebas, quod ab omni rerum natura peteretur: Deum quoque bonitatis gubernaculis universitatem regere disputabas, volentiaque cuncta parere, nec ullam mali esse naturam: atque haec nullis extrinsecus sumptis, sed altero ex altero fidem trahente, insitis, domesticisque probationibus 249 explicabas. Tum illa, Minime, inquit, ludimus; remque omnium maximam Dei munere, quem dudum deprecabamur, exegimus. Ea est enim divinae forma substantiae, ut neque in externa dilabatur, nec in se externum aliquid ipsa suscipiat; sed, sicut de ea Parmenides( 5) ait: Πάντοθεν εὐκύκλου σφαίρας ἐναλίγκιον ὄγκῳ, rerum orbem mobilem rotat, dum se immobilem ipsa conservat. Quod si rationes quoque non extra petitas, sed intra rei, quam tractabamus, ambitum collocatas agitavimus, nihil est quod admirere, cum Platone sanciente didiceris, cognatos, de quibus loquimur, rebus oportere( 10) esse sermones.

LIBER TERTIUS. 250 METRUM XII.

ARGUMENTUM.-- Quam primum habes summi boni notitiam felix, inquit Philosophia, hanc infelix amittis, inspecta terra: sicut Orpheus, conversis ad inferos luminibus, conjugem carmine emptam perdidit. Felix, qui potuit boni Fontem visere lucidum: Felix, qui potuit gravis Terrae solvere vincula. 251 Quondam funera conjugis Vates Threicius gemens, Postquam flebilibus modis Silvas currere mobiles, Amnes stare coegerat, Junxitque intrepidum latus Saevis cerva leonibus, Nec visum timuit lepus Jam cantu placidum canem, Cum flagrantior intima Fervor pectoris ureret, Nec qui cuncta subegerant, Mulcerent dominum modi, 252 Immiteis superos querens, Infernas adiit domos. Illic blanda sonantibus Chordis carmina temperans, Quidquid praecipuis deae Matris fontibus hauserat, Quod luctus dabat impotens, Quod luctum geminans amor, Deflet, Taenara commovens, Et dulci veniam prece 253 Umbrarum dominos rogat. Stupet tergeminus novo Captus carmine janitor. Quae sontes agitant metu Ultrices scelerum deae Jam moestae lacrymis madent. Non Ixionium caput Velox praecipitat rota, Et longa site perditus Spernit flumina Tantalus. Vultur dum satur est modis, Non traxit Tityi jecur. 254 Tandem, vincimur, arbiter Umbrarum miserans ait: Donamus comitem viro Emptam carmine conjugem: Sed lex dona coerceat, Ne, dum Tartara liquerit, Fas sit lumina flectere. Quis legem det amantibus? Major lex amor est sibi. Heu! noctis prope terminos Orpheus Euridicen suam Vidit, perdidit, occidit. Vos haec fabula respicit, Quicunque in superum diem Mentem ducere quaeritis. Nam qui tartareum in specus Victus lumina flexerit, Quidquid praecipuum trahit, Perdit, dum videt inferos.