De consolatione philosophiae
Choose a text
id="mobileReaderAuthor" class="mobile-reader-author" href="/authors/boethius" aria-label="More works by Boethius">
—
⋯
Original / primary: Opp Lat3
4.1.1
Sentisne, inquit, haec atque animo illabuntur tuo an ὄνος λύϱας? Quid fles, quid lacrimis manas? ἔξαύδα, μὴ ϰεῦϑε νόῳ. Si operam medicantis exspectas, oportet
4.1.2
vulnus detegas.— Tum egit collecto in vires animo: Anne adhuc eget ammonitione nec per se satis eminet fortunae in nos exagitantis asperitas? Nihilne te ipsa loci facies
4.1.3
movet? Haecine est bibliotheca, quam certissimam tibi sedem nostris in laribus ipsa delegeras, in qua mecum
4.1.4
saepe residens de humanarum divinarumque rerum scientia disserebas? Talis habitus talisque vultus erat, cum tecum naturae secreta rimarer, cum mihi siderum vias radio describeres, cum mores nostros totiusque vitae rationem ad caelestis ordinis exempla formares?
4.1.5
Haecine praemia referimus tibi obsequentes? Atqui tu hanc sententiam Platonis ore sanxisti beatas fore res publicas, si eas vel studiosi-
4.1.6
sapientiae regerent vel earum rectores studere sapientiae contigisset. Tu eiusdem viri ore hanc sapientibus capessendae rei publicae necessariam causam esse monuisti.,
4.1.7
ne improbis flagitiosisque civibus urbium relicta gubernacula pestem bonis ac perniciem ferrent. Hanc igitur auctoritatem
4.1.8
secutus, quod a te inter secreta otia didiceram, transferre in actum publicae amministrationis optavi. Tu mihi et, qui te sapientium mentibus inseruit, deus conscii nullum me ad
4.1.9
magistratum nisi commune bonorum omnium studium detulisse. Inde cum improbis graves inexorabilesque discordiae et, quod conscientiae libertas habet, pro tuendo iure spreta potentiorum semper offensio.
4.1.10
Quotiens ego Conigastum in imbecilli cuiusque fortunas impetum facientem obvius excepi, quotiens Trigguillam regiae praepositum domus ab incepta, perpetrata iam prorsus iniuria deieci, quotiens miseros, quos infinitis calumniis impunita barbarorum semper avaritia vexabat, obiecta periculis auctoritate protexi! Numquam me ab iure ad iniuriam quicquam detraxit.
4.1.11
Provincialium fortunas tum privatis rapinis, tum publicis vectigalibus pessumdari non aliter quam qui patiebantur indolui.
4.1.12
Cum acerbae famis tempore gravis atque inexplicabilis indicta coemptio profligatura inopia Campaniam provinciam videretur, certamen adversum praefectum praetorii communis commodi ratione suscepi, rege cognoscente contendi et, ne coemptio exigeretur, evici.
4.1.13
Paulinum consularem virum, cuius opes Palatinae canes iam spe atque ambitione devorassent, ab ipsis hiantium faucibus traxi.
4.1.14
Ne Albinum consularem virum praeiudicatae accusationis poena corriperet, odiis me r...-- Cypriani delatoris opposui.
4.1.15
Satisne in me magnas videor exacerbasse discordias? Sed esse apud ceteros tutior debui, qui mihi amore iustitiae nihil apud aulicos, quo magis essem tutior, reservavi. Quibus autem deferentibus perculsi sumus?
4.1.16
Quorum Basilius olim regio ministerio depulsus in delationem nostri nominis alieni aeris necessitate compulsus est. Opilionem vero atque Gaudentium vero atque Gaudentium cum ob innumeras-£ 1 h.
4.1.17
- multiplicesque fraudes ire In exsilium regia censura decrevisset cumque illi- parere nolentes sacrarum sese aedium defensione tuerentur compertumque id regi foret, edixit,
4.1.18
uti, ni intra praescriptum diem Ravenna urbe decederent, notas insigniti frontibus pellerentur. Quid huic severitati posse astrui videtur?
4.1.19
Atquin eo die deferentibus eisdem nominis nostri delatio suscepta est. Quid igitur, nostraene artes ita meruerunt an illos accusatores iustos fecit praemissa damnatio? Itane nihil fortunam puduit si minus accusatae innocentiae, at accusantium vilitas?|
4.1.20
At cuius criminis arguimur summam quaeres? Senatum dicimur salvum esse voluisse.
4.1.21
Modum desideras?
4.1.22
Delatorem, ne documenta deferret, quibus senatum maiestatis reum faceret, impedisse criminamur. Quid i igitur, o magistra, censes? Infitiabimur crimen, ne tibi pudor simus?
4.1.23
At volui nec umquam velle desistam. Fate-, bimur? Sed impediendi delatoris opera cessavit. An optasse illius ordinis salutem nefas vocabo?
4.1.24
Ille quidem suis de me decretis, uti hoc nefas esset, effecerat. Sed sibi semper mentiens imprudentia rerum merita non potest immutare
4.1.25
nec mihi Socratico decreto fas esse arbitror vel occuluissej veritatem vet« oncessisse mendacium. Verum id quoquo modo sit, tuo sapientiumque iudicio aestimandum relinquo.
4.1.26
Cuius rei seriem atque veritatem, ne latere posteros queat, stilo etiam memoriaeque mandavi. Nam de compositis falso litteris, quibus libertatem arguor sperasse Romanam, quid attinet dicere? Quarum fraus aperta patuisset, si nobis
4.1.27
ipsorum confessione delatorum, quod in omnibus negotus maximas vires habet, uti licuisset. Nam Quae sperari reliqua libertas potest? Atque utinam posset ulla! Respondissem Canii verbo, qui cum a Gaio Caesare Germanici filio conscius contra se factae coniurationis fuisse diceretur:\' Si ego\', inquit,\' scissem, tu nescisses\'.
4.1.28
Qua in re non ita sensus nostros maeror hebetavit, ut impios scelerata contra virtutem querar molitos, sed, quae speraverint, effecisse vehementer ammiror.
4.1.29
Nam deteriora velle nostri fuerit fortasse defectus, posse contra innocentiam, quae sceleratus quisque conceperit, inspectante deo monstri simile est.
4.1.30
Unde haud iniuria tuorum quidam familiarium quaesivit:\' Si quidem deus\', inquit,\' est, unde mala? bona vero unde, si non est?\'
4.1.31
Sed fas fuerit nefarios homines, qui bonorum omnium totiusque senatus sanguinem petunt, nos etiam, quos propugnare bonis senatuique viderant, perditum ire voluisse. Sed num idem de patribus quoque merebamur?
4.1.32
Meministi, ut opinor, quoniam me dicturum quid facturumve praesens semper ipsa dirigebas, meministi, inquam, Veronae cum rex avidus exitii communis maiestatis crimen in Albinum delatae ad cunctum senatus ordinem transferre moliretur, universi innocentiam senatus quanta mei periculi securitate defenderim.
4.1.33
Scis me haec et vera proferre et in nulla umquam mei laude iactasse; minuit enim quodam modo se probantis conscientiae secretum, quotiens ostentando quis factum recipit famae pretium.
4.1.34
Sed innocentiam nostram quis exceperit eventus, vides; pro verae virtutis praemiis falsi sceleris poenas subimus.
4.1.35
Eccuius umquam facinoris manifesta confessio ita iudices habuit in severitate concordes, ut non aliquos vel ipse ingenii error humani vel fortunae condicio cunctis mortalibus incerta summitteret.
4.1.36
Si inflammare sacras aedes voluisse, si sacerdotes impio iugulare gladio, si bonis omnibus necem struxisse diceremur, praesentem tamen sententia, confessum tamen convictumve punisset; nunc quingentis fere passuum milibus procul muti atque indefensi ob studium propensius in senatum morti proscriptionique damnamur. s o meritos de simili crimine neminem posse convinci!
4.1.37
Cuius dignitatem reatus ipsi etiam qui detulere viderunt; quam uti alicuius sceleris ammixtione fusca-
4.1.38
rent, ob ambitum dignitatis sacrilegio me conscientiam polluisse mentiti sunt. Atqui et tu insita nobis omnem rerum mortalium cupidinem de nostri animi sede pellebas et sub tuis oculis sacrilegio locum esse fas non erat.
4.1.39
Instillabus enim auribus cogitationibusque cotidie meis Pythagoricum illud ἕπου θεῷ. Nec conveniebat vilissimorum me spirituum praesidia captare, quem tu in hanc excellentiam componebas, ut consimilem deo faceres.
4.1.40
Praeterea penetral innocens domus, honestissimorum coetus amicorum. socer etiam sanctus et aeque ac tu ipsa reverendus ab omni nos huius criminis suspicione defendunt. Sed— o nefas!
4.1.41
illi vero de te tanti criminis fidem capiunt atque hoc ipso videbimur affines fuisse maleficio, quod tuis imbuti disciplinis, tuis instituti moribus sumus.
4.1.42
Ita non est satis nihil mihi tuam profuisse reverentiam, nisi ultro tu mea potius offensione lacereris.
4.1.43
At vero hic etiam nostris malis cumulus accedit, quod existimatio plurimorum non rerum merita, sed fortunae spectat eventum eaque tantum iudicat esse provisa, quae felicitas commendaverit; quo fit, ut existimatio bona prima omnium deserat infelices.
4.1.44
Qui nunc populi rumores, quam dissonae multiplicesque sententiae, piget reminisci; hoc tantum dixerim ultimam esse adversae fortunae sarcinam, quod, dum miseris aliquod crimen affingitur, quae perferunt, meruisse creduntur.
4.1.45
Et ego quidem bonis omnibus pulsus, dignitatibus exutus, existimatione foedatus ob beneficium supplicium tuli.
4.1.46
Videre autem videor nefarias sceleratorum officinas gaudio laetitiaque fluitantes, perditissimum quemque novis delationum fraudibus imminentem, iacere bonos nostri discriminis terrore prostratos, flagitiosum quemque ad audendum quidem facinus impunitate, ad efficiendum vero praemiis incitari, insontes autem non modo securitate, verum ipsa etiam defensione privatos. Itaque libet exclamare:
4.2.1
Tum ego: Vera, inquam, commemoras, o virtutum
4.2.2
omnium nutrix, nec infitiari possum prosperitatis meae velocissimum cursum. Sed hoc est, quod recolentem venementius coquit;
4.2.3
nam in omni adversitate fortunae infelicissimum est genus infortunii fuisse felicem.— Sed quod tu, inquit, falsae opinionis supplicium luas, id rebus iure imputare non possis. Nam si te hoc inane nomen fortuitae
4.2.4
felicitatis movet, quam pluribus maximisque abundes,, mecum reputes licet. Igitur si, quod in omni fortunae tuae censu pretiosissimum possidebas, id tibi divinitus inlaesum
4.2.5
adhuc inviolatumque servatur, poterisne meliora quaeque, retinens de infortunio iure causari? Atqui viget incolumis illud pretiosissimum generis humani decus Symmachus socer et— quod vitae pretio non segnis emeres— vir totus
4.2.6
ex sapientia virtutibusque factus suarum securus tuis ingemescit iniuriis. Vivit uxor ingenio modesta, pudicitia pudore praecellens et, ut omnes eius dotes breviter includam, patri similis, vivit, inquam, tibique tantum vitae huius exosa spiritum servat, quoque uno felicitatem minui
4.2.7
tuam vel ipsa concesserim, tui desiderio lacrimis ac dolore tabescit. Quid dicam liberos consulares, quorum iam ut in
4.2.8
id aetatis pueris vel paterni vel aviti specimen elucet ingenii? Cum igitur praecipua sit mortalibus vitae cura retinendae, o te, si tua bona cognoscas, felicem, cui suppetunt etiam nunc, quae vita nemo dubitat esse cariora.
4.2.9
Quare sicca iam lacrimas; nondum est ad unum omnes exosa fortuna nec tibi nimium valida. tempestas incubuit. quando tenaces haerent ancorae, quae nec praesentis solamen nec futuri spem temporis abesse patiantur.—
4.2.10
Et haereant, inquam, precor; illis namque manentibus, utcumque se res habeant, enatabimus. Sed quantum ornamentis nostris decesserit, vides.
4.2.11
— Et illa: Promovimus, inquit, aliquantum, si te nondum totius tuae sortis piget. Sed delicias tuas ferre non possum, qui abesse aliquid tuae beatitudini tam luctuosus atque anxius conqueraris.
4.2.12
Quis est enim tam compositae felicitatis, ut non aliqua ex parte cum status sui qualitate rixetur? Anxia enim res est humanorum condicio bonorum et quae vel numquam tota proveniat vel numquam perpetua subsistat.
4.2.13
Huic census exuberat, sed est pudori degener sanguis; hunc nobilitas notum facit, sed angustia rei familiaris inclusus esse mallet ignotus.
4.2.14
Ille utroque circumfluus vitam caelibem deflet, ille nuptiis felix orbus liberis alieno censum nutrit heredi; alius prole laetatus filii filiaeve delictis maestus illacrimat. Idcirco nemo facile cum fortunae suae condicione concordat;
4.2.15
inest enim singulis, quod inexpertus ignoret, expertus exhorreat.
4.2.16
Adde, quod felicissimi cuiusque delicatissimus sensus est et, nisi ad nutum cuncta suppetant, omnis adversitatis insolens minimis quibusque prosternitur: adeo perexigua sunt, quae fortunatissimis beatitudinis summam detrahunt.
4.2.17
Quam multos esse coniectas, qui sese caelo proximos arbitrentur, si de fortunae tuae reliquiis pars eis minima contingat? Hic ipse locus, quem tu exsilium vocas.
4.2.18
incolentibus patria est. Adeo nihil est miserum, nisi cum
4.2.19
putes, contraque beata sors omnis est aequanimitate tolerantis. Quis est ille tam felix, qui cum dederit impatientiae\'
4.2.20
manus, statum suum mutare non optet? Quam manus, amaritudinibus humanae felicitatis dulcedo respersa est Quae si etiam fruenti iucunda esse videatur, tamen quo-:
4.2.21
minus, cum velit, abeat, retineri non possit. Liquet igitur. I quam sit mortalium rerum misera beatitudo, quae nec apud aequanimos perpetua perdurat nec anxios tota delectat.
4.2.22
Quid igitur, o mortales, extra petitis intra vos positam felicitatem?
4.2.23
Error vos inscitiaque confundit. Ostendam breviter tibi summae cardinem felicitatis. Estne aliquid tibi te ipso pretiosius? Nihil, inquies; igitur si tui compos fueris, possidebis, quod nec tu amittere umquam velis nec.
4.2.24
fortuna possit auferre.
4.2.25
Atque ut agnoscas in his fortuitis rebus beatitudinem constare non posse, sic collige. Si. beatitudo est summum naturae bonum ratione degentis nec est summum bonum, quod eripi ullo modo potest, quoniam praecellit id, quod nequeat auferri, manifestum est, quin ad
4.2.26
beatitudinem percipiendam fortunae instabilitas aspirare non possit. Ad haec, quem caduca ista felicitas vehit, vel scit eam vel nescit esse mutabilem. Si nescit, quaenam. beata sors esse potest ignorantiae caecitate? Si scit, metuat necesse est, ne amittat, quod amitti posse non dubitat, quare continuus timor non sinit esse felicem.
4.2.27
An vel si amiserit, neglegendum putat?
4.2.28
Sic QUOQue Derexile bonum est, quod aequo animo feratur- amissum. Et quoniam tu; idem es, cui persuasum atque insitum permultis demonstrationibus scio mentes hominum nullo modo esse mortales, cumque clarum sit fortuitam felicitatem corporis morte finiri, dubitari nequit, si haec afferre beatitudinem potest, quin omne mortalium genus in miseriam mortis fine labatur.
4.2.29
Quodsi multos scimus beatitudinis fructum non morte solum, verum etiam doloribus suppliciisque quaesisse, quonam modo praesens facere beatos potest, quae miseros transacta non efficit?
4.3.1
Sed dignitates honorabilem reverendumque, cui provenerint, reddunt.
4.3.2
Num vis ea est magistratibus, ut utentium mentibus virtutes inserant, vitia depellant? Atqui non fugare, sed inlustrare potius nequitiam solent, quo fit, ut indignemur eas saepe nequissimis hominibus contigisse; unde Catullus licet in curuli Nonium sedentem strumam tamen appellat.
4.3.3
Videsne, quantum malis dedecus adiciant dignitates? Atqui minus eorum patebit indignitas, si nullis honoribus inclarescant.
4.3.4
Tu quoque num tandem tot putares adduci potuisti, ut cum Decorato gerere magistratum putares, cum in eo mentem nequissimi scurrae delatorisque respiceres?
4.3.5
Non enim possumus ob honores reverentia dignos iudicare, quos ipsis honoribus iudicamus indignos.
4.3.6
At si quem sapientia praeditum videres, num posses eum-- vel reverentia vel ea, qua est praeditus, sapientia non dignum putare?— Minime.
4.3.7
— Inest enim dignitas propria virtuti, quam protinus in eos, quibus fuerit adiuncta, transfundit.
4.3.8
Quod quia populares facere nequeunt honores, liquet eos propriam dignitatis pulchritudinem non habere. In quo illud est animadvertendum magis:
4.3.9
nam si eo abiectior est, quo magis a pluribus quisque contemnitur, cum reverendos facere nequeat, quos pluribus ostentat, despectiores potius improbos dignitas facit.
4.3.10
Verum non impune; reddunt namque improbi parem dignitatibus vicem, quas sua contagione commaculant.
4.3.11
Atque ut agnoscas veram illam reverentiam per has umbratiles dignitates non posse contingere: si qui multiplici consulatu functus in barbaras nationes forte devenerit, venerandumne barbaris honor faciet?
4.3.12
Atqui si hoc naturate munus dignitatibus foret, ab officio suo quoquo gentium nullo modo cessarent, sicut ignis ubique terrarum numquam tamen calere desistit.
4.3.13
Sed quoniam id eis non propria vis, sed hominum fallax adnectit opinio, vanescunt ilico. cum ad eos venerint, qui dignitates eas esse non aestimant.
4.3.14
Sed hoc apud exteras nationes: inter eos vero, apud quos ortae sunt, num perpetuo perdurant?
4.3.15
Atqui praetura magna olim Potestas, nunc inane nomen et senatorii census gravis sarcina; si quis quondam populi curasset annonam, magnus o nihil.
4.3.16
habebatur, nunc ea praefectura quid abiectius? ut enim paulo ante diximus, quod nihil habet proprii decoris. opinione utentium nunc splendorem accipit, nunc amittit.
4.3.17
Si igitur reverendos facere nequeunt dignitates, si ultro improborum contagione sordescunt, si mutatione temporum splendere desinunt, si gentium aestimatione vilescunt, quid est, quod in se expetendae pulchritudinis habeant, nedum aliis praestent?
4.I
Sunt etenim pennae volucres mihi, quae celsa conscendant poli; quas sibi cum velox mens induit, terras perosa despicit. aeris immensi superat globum nubesque postergum videt, quique agili motu calet aetheris, transcendit ignis verticem, donec in astriferas surgat domos Phoeboque coniungat vias aut comitetur iter gelidi senis miles corusci sideris, vel, quocumque micans nox pingitur, recurrat astri circulum atque, ubi iam exhausti fuerit satis, polum relinquat extimum dorsaque velocis premat aetheris compos verendi luminis. Hic regum sceptrum dominus tenet orbisque habenas temperat et volucrem currum stabilis regit rerum coruscus arbiter. Huc te si reducem referat via, quam nunc requiris immemor, haec, dices, memini, patria est mihi, hinc ortus, hic sistam gradum. Quodsi terrarum placeat tibi noctem relictam visere, quos miseri torvos populi timent, cernes tyrannos exsules.
4.II
Quos vides sedere celsos solii culmine reges, purpura claros nitente, saeptos tristibus armis, ore torvo comminantes, rabie cordis anhelos, detrahat si quis superbis vani tegmina cultus, iam videbit intus artas dominos ferre catenas; hinc enim libido versat avidis corda venenis, hinc flagellat ira mentem fluctus turbida tollens, maeror aut captus fatigat aut spes lubrica torquet. Ergo cum caput tot unum cernas ferre tyrannos, non facit, quod optat ipse, dominis pressus iniquis.
4.III
Vela Neritii ducis et vagas pelago rates Eurus appulit insulae. pulchra qua residens dea Solis edita semine miscet hospitibus novis tacta carmine pocula. Quos ut in varios modos vertit herbipotens manus, hunc apri facies tegit, ille Marmaricus leo dente crescit et unguibus; hic lupis nuper additus, flere dum parat, ululat, ille tigris ut Indica, tecta mitis obambulat. Sed licet variis malis numen Arcadis alitis obsitum miserans ducem peste solverit hospitis, iam tamen mala remiges ore pocula traxerant, iam sues Cerealia glande pabula verterant et nihil manet integrum voce, corpore perditis. Sola mens stabilis super monstra, quae patitur, gemit. 0 levem nimium manum nec potentia gramina, membra quae valeant licet, corda vertere non valent! Intus est hominum vigor arce conditus abdita. Haec venena potentius detrahunt hominem sibi dira, quae penitus meant, nec nocentia corpori mentis vulnere saeviunt.
4.4.1
Tum ego: Fateor, inquam, nec iniuria dici video vitiosos, tametsi humani corporis speciem servent, in beluas tamen animorum qualitate mutari; sed quorum atrox scelerataque mens bonorum pernicie saevit, id ipsum eis licere noluissem.
4.4.2
— Nec licet, inquit, uti convenienti monstrabitur loco, sed tamen, si id ipsum, quod eis licere creditur, auferatur, magna ex parte sceleratorum hominum poena relevetur.
4.4.3
Etenim quod incredibile cuiquam forte videatur, inleiiciores esse necesse est malos, cum cupita. perfecerint, quam si ea, quae cupiunt, implere non possint. Nam.
4.4.4
m si miserum est voluisse prava,, potuisse miserius est, sine quo Voluntatis misere langueret effectus.
4.4.5
Itaque cum sua singuliS miseria sit, triplici infortunio necesse est urgueantur, quos viaeas scelus velle posse perficere.
4.4.6
— Accedo, inquam, sed, uti hoc infortunio cito careant patrandi sceleris possibilitate deserti, vehementer exopto.
4.4.7
— Carebunt, inquit, ocius, quam vel tu forsitan velis vel illi sese aestiment esse carituros; neque enim est aliquid in tam brevibus vitae metis ita serum, quod exspectare longum immortalis praesertim animus putet. Quorum magna spes et excelsa.
4.4.8
facinorum machina. repentino atque insperato saepe fine destruitur, quod quidem illis miseriae modum statuit; nam si nequitia miseros facit, miserior sit necesse est diuturnior-- nequam.
4.4.9
Quos infelicissimos esse iudicarem, si non eorum malitiam saltem mors extrema finiret; etenim si de pravitatis infortunio vera conclusimus, infinitam liquet esse miseriam, quam esse constat aeternam.
4.4.10
— Tum ego: Mira quidem, inquam., et concessu difficilis inlatio, sed his eam, quae prius concessa, sunt, nimium convenire cognosco.—
4.4.11
Recte, inquit, aestimas, sed qui conclusioni accedere durum putat, aequum est vel falsum aliquid praecessisse demonstret vel collocationem propositionum non esse efficacem necessariae conclusionis ostendat; alioquin concessis praecedentibus nihil prorsus est, quod de inlatione causetur.
4.4.12
Nam hoc quoque, quod dicam, non minus mirum videatur, sed ex his, quae sumpta sunt, aeque est necessarium.
4.4.13
— Quidnam? inquam.— Feliciores, inquit, esse improbos supplicia luentes, quam si eos nulla iustitiae poena.
4.4.14
coherceat. Neque id nunc molior, quod cuivis veniat in mentem, corrigi ultione pravos mores et ad rectum supplicii terrore deduci, ceteris quoque exemplum esse culpanda fugiendi. sed alio quodam modo infeliciores esse improbos arbitror impunitos, tametsi nulla ratio correctionis, nullus respectus habeatur exempli.—
4.4.15
Et quis erit, inquam, praeter hos alius modus?— Et illa,:
4.4.16
Bonos, inquit, esse felices, malos vero miseros nonne concessimus?— Ita est, inquam.— Si igitur, inquit, miseriae cuiuspiam bonum aliquid addatur, nonne felicior est
4.4.17
eo, cuius pura ac solitaria sine cuiusQuam boni ammixtione miseria est?— Sic, inquam, videtur.— Quid si eidem misero, qui cunctis careat bonis, praeter ea, quibus miser est, malum aliud fuerit adnexum, nonne multo infelicior eo censendus est, cuius infortunium boni participatione relevatur?
4.4.18
—- Quidni? inquam.— Habent igitur improbi, cum puniuntur quidem, boni aliquid adnexum, poenam ipsam scilicet, quae ratione iustitiae bona est, idemque cum supplicio carent, inest eis aliquid ulterius, mali ipsa impunitas, quam iniquitatis merito malum esse confessus es.
4.4.19
— Negare non possum.— Multo igitur infeliciores improbi sunt iniusta impunitate donati quam iusta ultione puniti.
4.4.20
Sed puniri improbos iustum, impunitos vero elabi iniquum esse manifestum est.— Quis id neget?
4.4.21
— Sed ne illud quidem, ait, quisquam\' negabit bonum esse omne, quod iustum est, contraque, quod iniustum est, malum.— Liquere respondi.
4.4.22
Tum ego: Ista quidem consequentia sunt eis, quae paulo ante conclusa sunt; sed quaeso, inquam, te, nullane animarum supplicia post defunctum morte corpus relinquis?
4.4.23
— Et magna quidem, inquit, quorum alia poenali acerbitate, alia vero purgatoria clementia exerceri puto, sed nunc de his disserere consilium non est.
4.4.24
Id vero hactenus egimus, ut, quae indignissima tibi\' videbatur malorum potestas, eam nullam esse cognosceres, quosque impunitos querebare, videres numquam improbitatis suae carere suppliciis, licentiam, quam cito finiri precabaris, nec longam esse disceres infelicioremque fore, si diuturnior, infelicissimam vero, si esset aeterna; post haec miseriores esse improbos iniusta impunitate dimissos quam iusta ultione punitos.
4.4.25
Cui sententiae consequens est, ut tum demum gravioribus suppliciis urgueantur, cum impuniti esse creduntur.—
4.4.26
Tum ego: Cum tuas. mauajn, rationes considero, nihil 26 dici verius- puto, at si ad hominum iudicia revertar, quis ille est, cui haec non credenda. modo, sed saltem audienda videantur?— Ita. est. inquit illa..
4.4.27
Nequeunt enim oculos tenebris assuetos ad lucem perspicuae veritatis attollere similesque avibus sunt, quarum intuitum nox inluminat, dies caecat; dum enim non rerum ordinem, sed suos intuentur affectus, vel licentiam vel impunitatem scelerum putant esse felicem..)
4.4.28
Vide autem, quid aeterna. lex sanciat. Melionbus animum conformaveris: nihil opus est iudice praemium defe-.
4.4.29
rente, tu te ipse excellentioribus addidisti. Studium ad peiora. deflexeris: extra. ne quaesieris ultorem, tu te ipse in, deteriora. trusisti, veluti, si vicibus sordidam humum caelumque-
4.4.30
lumque respicias, cunctis extra cessantibus ipsa cernendi ratione nunc caeno, nunc sideribus interesse videaris. At vulgus ista non respicit;
4.4.31
quid igitur, hisne accedamus, quos beluis similes esse monstravimus? Quid si quis amisso penitus visu ipsum etiam se habuisse oblivisceretur intuitum nihilque sibi ad humanam perfectionem deesse arbitraretur,
4.4.32
num videntes eadem caeco putaremus? Nam ne illud quidem adquiescent, quod aeque validis rationum nititur fir-
4.4.33
mamentis, infeliciores eos esse, qui faciant, quam q patiantur iniuriam.— Vellem, inquam, has ipsas audire i rationes.
4.4.34
— Omnem, inquit, improbum num supplicio dignum negas?— Minime.— Infelices vero esse, qui sint improbi. multipliciter liquet.— Ita, inquam.— Qui igitur supplicio digni sunt, miseros esse non dubitas.— Convenit, inquam
4.4.35
— Si igitur cognitor, ait, resideres, cui supplicium inici dum putares, eine qui fecisset an qui pertulisset iniuriam?
4.4.36
— Nec ambigo, inquam, quin perpesso satisfacerem dolore facientis.
4.4.37
— Miserior igitur tibi iniuriae inlator quam acceptor esse videretur.— Consequitur, inquam. Hac igitur aliisque causis ea radice nitentibus. quod turpitudo suapte natura miseros faciat, apparet inlatam cuilibet iniuriam non accipientis, sed inferentis esse miseriam.—.-- WI
4.4.38
Atqui nunc. ait, contra faciunt oratores; pro his enim qui grave quid acerbumque perpessi sunt, miserationem iudicum excitare conantur, cum magis admittentibus iustior miseratio debeatur, quos non ab iratis, sed a propitiis f potius miserantibusque accusatoribus ad iudicium veluti aegros ad medicum duci oportebat, ut culpae morbos supplicio resecarent.
4.4.39
Quo pacto defensorum opera vel tota frigeret, vel si prodesse hominibus mallet, in accusationis habitum verteretur.
4.4.40
Ipsi quoque improbi, si eis aliqua rimula virtutem relictam fas esset aspicere vitiorumque sordes poenarum cruciatibus se deposituros viderent. compensatione adipiscendae probitatis nec hos cruciatus esse ducerent defensorumque operam repudiarent ac se totos accusatoribus iudicibusque permitterent.
4.4.41
Quo fLt, ut apud sapientes nullus prorsus odio locus relinquatur.— nam bonos quis nisi stultissimus oderit?— malos vero odisse ratione caret.
4.4.42
Nam si uti corporum languor ita vitiositas quidam est quasi morbus animorum, cum aegros corpore minime dignos odio, sed potius miseratione iudicemus, multo magis non insequendi, sed miserandi sunt. quorum mentes omni languore atrocior urguet improbitas.
4.IV
Quid tantos iuvat excitare motus et propria fatum sollicitare manu? Si mortem petitis, propinquat ipsa sponte sua volucres nec remoratur equos. Quos serpens, leo, tigris, ursus, aper dente petunt, idem se tamen ense petunt; an distant quia dissidentque mores, iniustas acies et fera. bella movent alternisque volunt perire telis? Non est iusta satis saevitiae ratio; vis aptam meritis vicem referre: dilige iure bonos et miseresce malis.
4.V
Si quis Arcturi sidera nescit propinqua. summo cardine labi, cur legat tardus plaustra. Bootes merca. tque seras aequore flammas, cum nimis celeres explicet ortus, legem stupebit aetheris alti. Palleant plenae cornua lunae infecta metis noctis opacae, quaeque fulgenti texerat ore, confusa Phoebe detegat astra; commovet gentes publicus error lassantque crebris pulsibus aera. Nemo miratur flamina. Cori litus frementi tundere fluctu nec nivis duram frigore molem fervente Phoebi solvier aestu. Hic enim causas cernere promptum est, illic latentes pectora turbant, cuncta, quae rara provehit aetas stupetque subitis mobile vulgus; cedat inscitiae nubilus error, cessent profecto mira videri!
4.VI
Si vis celsi iura, Tonantis pura sollers cernere mente, aspice summi culmina caeli; illic iusto foedere rerum veterem servant sidera pacem. Non sol rutilo concitus igne gelidum Phoebes impedit axem nec, quae summo vertice mundi flectit rapidos Ursa. meatus, numquam occiduo lota profundo, cetera cernens sidera mergi cupit Oceano tinguere flammas; semper vicibus temporis aequis Vesper seras nuntiat umbras revehitque diem Lucifer almum. Sic aeternos reficit cursus alternus amor, sic astrigeris bellum discors exsulat oris. Haec concordia temperat aequis elementa modis, ut pugnantia vicibus cedant humida siccis iungantque fidem frigora flammis, pendulus ignis surgat in altum terraeque graves pondere sidant. His de causis vere tepenti spirat florifer annus odores, aestas cererem fervida. siccat, remeat pomis gravis autumnus, hiemem defluus inrigat imber. Haec temperies alit ac profert, quicquid vitam spirat in orbe; eadem rapiens condit et aufert obitu mergens orta. supremo. Sedet interea conditor altus rerumque regens flectit habenas rex et dominus, fons et origo, lex et sapiens arbiter aequi, et, quae motu concitat ire, sistit retrahens ac vaga firmat; nam nisi rectos revocans itus flexos iterum cogat in orbes, quae nunc stabilis continet ordo, dissaepta suo fonte fatiscant. Hic est cunctis communis amor repetuntque boni fine teneri, quia non aliter durare queant, nisi converso rursus amore refluant causae, quae dedit esse.
4.VII
Bella bis quinis operatus annis ultor Atrides Phrygiae ruinis fratris amissos thalamos piavit. Ille dum Graiae dare vela classi optat et ventos redimit cruore, exuit patrem miserumque tristis foederat natae iugulum sacerdos. Flevit amissos Ithacus sodales, quos ferus vasto recubans in antro mersit immani Polyphemus alvo; sed tamen caeco furibundus ore gaudium maestis lacrimis rependit. Herculem duri celebrant labores, ille Centauros domuit superbos, abstulit saevo spolium leoni fixit et certis volucres sagittis, poma. cernenti rapuit draconi aureo laevam gravior metallo, Cerberum traxit triplici catena. Victor immitem posuisse fertur pabulum saevis dominum quadrigis. Hydra combusto periit veneno, fronte turpatus Achelous amnis ora demersit pudibunda ripis. Stravit Antaeum Libycis harenis, Cacus Euandri satiavit iras, quosque pressurus foret altus orbis, sa- etiger spumis umeros notavit. Ultimus caelum labor inreflexo sustulit collo pretiumque rursus ultimi caelum meruit laboris. Ite nunc, fortes, ubi celsa magni ducit exempli via. Cur inertes terga nudatis? Superata tellus sidera donat.
4.5.1
Tum illa: Vetus, inquit, haec est de providentia querela M. que Tullio, cum divinationem distribuit, vehementer agitata tibique ipsi res diu prorsus multumque quaesita, sed haudquaquam ab ullo vestrum hactenus satis diligenter ac firmiter expedita.
4.5.2
Cuius caliginis causa est, quod humanae ratiocinationis motus ad divinae praescientiae simplicitatem non potest ammoveri, quae si ullo modo cogitari queat, nihil prorsus relinquetur ambigui.
4.5.3
Quod ita demum patefacere atque expedire temptabo, si prius ea,, quibus moveris, expendero.
4.5.4
Quaero enim, cur illam solventium rationem minus efficacem putes, quae quia praescientiam non esse futuris rebus causam necessitatis existimat, nihil impediri praescientia arbitrii libertatem putat.
4.5.5
Num enim tu aliunde argumentum futurorum necessitatis trahis, nisi quod ea, quae praesciuntur, non evenire non possunt?
4.5.6
Si igitur praenotio nullam futuris rebus adicit necessitatem, quod tu etiam paulo ante fatebare, quid est, quod voluntarii exitus rerum ad certum cogantur eventum?
4.5.7
Etenim positionis gratia, ut, quid consequatur, advertas, statuamus nullam esse praescientiam.
4.5.8
Num iaritur, quantum ad hoc attinet, quae ex a. rbitrio veniunt, ad necessitatem
4.5.9
cogantur?— Minime.— Statuamus iterum esse, sed nihil rebus necessitatis iniungere;
4.5.10
manebit, ut opinor, eadem voluntatis integra, atque absoluta libertas. Sed praescientia,
4.5.11
inquies, tametsi futuris eveniendi necessitas non est, signum tamen est necessario ea esse ventura. Hoc igitur modo, etiam si praecognitio non fuisset, necessarios futurorum exitus esse constaret;
4.5.12
omne etenim signum tantum, quid sit, ostendit, non vero efficit, quod designat. Quare demonstrandum prius est nihil non ex necessitate contingere, ut pra. enotionem signum esse huius necessitatis appareat; alioquin si haec nulla est, ne illa.
4.5.13
quidem eius rei signum poterit esse, quae non est. lam vero probationem firma ratione subnixam constat non ex signis neque petitis extrinsecus argumentis, sed ex convenientibus necessariisque causis esse ducendam.
4.5.14
Sed qui fieri potest, ut ea non proveniant, quae futura esse providentur? Quasi vero nos ea, quae providentia. futura esse praenoscit, non esse eventura credamus ac non
4.5.15
illud potius arbitremur, licet eveniant, nihil tamen, ut evenirent, sui natura necessitatis habuisse. Quod hinc facile perpendas licebit; plura etenim, dum fiunt, subiecta. oculis intuemur, ut ea, quae in quadrigis moderandis atque flectendis facere spectantur aurigae, atque ad hunc modum cetera.
4.5.16
Num igitur quicquam illorum ita fieri necessitas ulla compellit?
4.5.17
— Minime; frustra enim esset artis effectus, si omnia coacta moverentur.— Quae igitur, cum fiunt, carent exsistendi necessitate.
4.5.18
eadem. nrins nnam fiant. sine necessitate futura sunt.
4.5.19
Quare sunt quaedam eventura, quorum exitus ab omni necessitate sit absolutus. Nam illud quidem nullum arbitror esse dicturum, quod, quae nunc fiunt, prius quam fierent, eventura non fuerint:
4.5.20
haec isritur etiam praecognita liberos habent eventus. Nam sicut scientia. praesentium rerum nihil his, quae fiunt, ita praescientia futuro- rum nihil his, quae ventura sunt, necessitatis importat.
4.5.21
Sed hoc, inquis, ipsum dubitatur, an earum rerum, quae necessarios exitus non habent, ulla possit esse praenotio.
4.5.22
Dissonare etenim videntur putasque, si praevidea. ntur, consequi necessitatem, si necessitas desit, minime praesciri nihilque scientia comprehendi posse nisi certum.
4.5.23
Quodsi, quae incerti sunt exitus, ea quasi certa. providentur, opinionis id esse caliginem, non scientiae veritatem; aliter enim, ac sese res habeat, arbitrari ab integritate scientiae credis esse mersum.
4.5.24
Cuius errorts causa est, quod omnia, quae quisque novit, ex ipsorum tantum vi atque natura cognosci aestimat, quae sciuntur.
4.5.25
Quod totum contra est; omne enim, quod cognoscitur, non secundum sui vim, sed secundum cognoscentium potius comprehenditur facultatem.
4.5.26
Nam, ut hoc brevi liqueat exemplo, eandem corporis rotunditatem aliter visus, aliter tactus agnoscit; ille eminus manens totum simul iactis radiis intuetur, hic vero cohaerens orbi atque coniunctus circa ipsum motus ambitum rotunditatem partibus comprehendit.
4.5.27
Ipsum quoque hominem aliter sensus, aliter imaginatio, aliter ratio. aliter intellegentia, contuetur.
4.5.28
Sensus enim figuram in subiecta materia constitutam, imaginatio vero solam sine materia iudicat figuram.
4.5.29
Ratio vero hanc quoque transcendit speciemque ipsam, quae singularibus inest, universali consideratione perpendit.
4.5.30
Intellegentiae vero celsior oculus exsistit; supergressa. namque universitatis ambitum ipsam illam simplicem formam pura mentis acie contuetur.
4.5.31
In quo illud maxime considerandum est: nam superior comprehendendi vis amplectitur inferiorem,
4.5.32
inferior vero ad superiorem nullo modo consurgit. Neque enim sensus aliquid extra materiam valet vel universales species imaginatio contuetur vel ratio capit simplicem formam, sed intellegentia quasi desuper spectans concepta forma, quae
4.5.33
subsunt, etiam cuncta diiudicat, sed eo modo, quo formam ipsam, quae nulli alii nota esse poterat, comprehendit. Nam et rationis universum et imaginationis figuram et materiale sensibile cognoscit nec ratione utens nec imaginatione nec
4.5.34
sensibus, sed illo uno ictu mentis formaliter, ut ita dicam, cuncta prospiciens. Ratio quoque, cum quid universale respicit, nec imaginatione nec sensibus utens imaginabilia.
4.5.35
vel sensibilia comprehendit. Haec est enim, quae conceptionis suae universale ita definit:
4.5.36
homo est animal bipes rationale. Quae cum universalis notio sit, tum imaginabilem sensibilemque esse rem nullus ignorat, quod illa non imaginatione vel sensu, sed in rationali conceptione considerat.
4.5.37
Imaginatio quoque. tametsi ex sensibus visendi formandique figuras sumpsit exordium, sensu tamen absente sensibilia quaeque collustrat non sensibili.
4.5.38
sed imaginaria ratione iudicandi. Videsne igitur, ut in cognoscendo cuncta sua potius facultate quam eorum, quae cognoscuntur, utantur?
4.5.39
Neque id iniuria; nam cum omne iudicium iudicantis actus exsistat, necesse est, ut suam quisque operam non ex aliena. sed ex propria potestate perficiat.