De consolatione philosophiae
Choose a text
id="mobileReaderAuthor" class="mobile-reader-author" href="/authors/boethius" aria-label="More works by Boethius">
—
⋯
Original / primary: Opp Lat3
5.1.1
Haec ubi continuato dolore delatravi, illa vultu placido nihilque meis questibus mota:
5.1.2
Cum te, inquit, maestum lacrimantemque vidissem, ilico miserum exsulemque cognovi; sed quam id longinquum esset exsilium, nisi tua prodidisset oratio, nesciebam.
5.1.3
Sed tu quam procul a patria non quidem pulsus es, sed aberrasti ac, si te pulsum existimari mavis, te potius ipse pepulisti; nam id quidem de te numquam cuiquam fas fuisset.
5.1.4
Si enim, cuius oriundo sis patriae, reminiscare, non uti Atheniensium quondam multitudinis imperio regitur, sed εἷς κοίρανός ἐστιν, εἷς βασιλεύς, qui frequentia civium, non depulsione laetetur, cuius agi frenis atque obtemperare iustitiae libertas est.
5.1.5
An ignoras illam tuae civitatis antiquissimam legem, qua sanctum est ei ius exsulare non esse, quisquis in ea sedem fundare maluerit? Nam qui vallo eius ac munimine continetur, nullus metus eat, nc exsul esse mereatur;
5.1.6
at quisquis inhabitare eam velie» desierit, pariter desinit etiam mereri. Itaque non tam me loci huius quam tua facies movet nec bibliothecae potius comptos ebore ac vitro parietes quam tuae mentis sedem requiro, in qua non libros, sed id. quod libris pretium facit.
5.1.7
librorum quondam meorum sententias collocavi. Et tu
5.1.8
quidem de tuis in commune bonum meritis vera quidem, sed pro multitudine gestorum tibi pauca dixisti. De obiectorum tibi vel honestate vel falsitate cunctis nota memorasti. De sceleribus fraudibusque delatorum recte tu quidem strictim
5.1.9
attingendum putasti, quod ea melius uberiusque reco* gnoscentis omnia vulgi ore celebrentur. Increpuisti etiam vehementer iniusti factum senatus. De nostra etiam criminatione doluisti. laesae quoque opinionis damna
5.2.2
Sed quoniam rationum iam in te mearum fomenta 1 descendunt, paulo validioribus utendum puto. Age enim. si iam caduca et momentaria fortunae dona non essent, quid I
5.2.3
in eis est, quod aut vestrum umquam fieri queat aut non perspectum consideratumque vilescat? Divitiaene vel
5.2.4
vestrae vel sui natura pretiosae sunt, quid earum potius, aurumne ac vis congesta pecuniae? Atqui haec effundendo
5.2.5
magis quam coacervando melius nitent, si quidem avaritia semper odiosos, claros largitas facit. Quodsi manere apud quemque non potest, quod transfertur in alterum, tunc est
5.2.6
pretiosa pecunia, cum translata in alios largiendi usu desinit possideri. At eadem, si apud unum, quanta est ubique gentium, congeratur, ceteros sui inopes fecerit; et vox quidem tota pariter multorum replet auditum, vestrae vero divitiae nisi comminutae in plures transire non possunt;
5.2.7
quod cum factum est, pauperes necesse est faciant quos relinquunt. s o igitur angustas inopesque divitias, quas nec habere totas pluribus licet et ad quemlibet sine ceterorum paupertate non veniunt.
5.2.8
An gemmarum fulgor oculos trahit? Sed si quid est in hoc splendore praecipui, gemmarum est lux illa, non hominum; quas quidem mirari homines vehementer ammiror.
5.2.9
Quid est enim carens animae motu atque compage. quod animatae rationabilique naturae pulchrum esse iure videatur?
5.2.10
Quae tametsi conditoris opera suique distinctione postremae aliquid pulchritudinis trahunt, infra. vestram tamen excellentiam collocatae ammirationem vestram nullo modo mereantur.
5.2.11
An vos agrorum pulchritudo delectat? Quidni? Est enim pulcherrimi operis pulchra portio.
5.2.12
Sic quondam sereni maris facie gaudemus, sic caelum, sidera, lunam solemque miramur: num te horum aliquid attingit, num audes alicuius talium splendore gloriari?
5.2.13
An vernis floribus ipse distinguens aut tua in aestivos fructus intumescit ubertas?
5.2.14
Quid inanibus gaudiis raperis, quid externa bona pro tuis amplexaris? Numquam tua. faciet esse fortuna, quae a te natura rerum fecit aliena.
5.2.15
Terrarum quidem fructus animantum procul dubio debentur alimentis; sed si, quod naturae satis est, replere indigentiam velis, nihil est, quod fortunae affluentiam petas.
5.2.16
Paucis enim minimisque natura contenta est; cuius satietatem si superfluis urguere velis, aut iniucundum, quod infuderis. fiet aut noxium.
5.2.17
Iam vero pulchrum variis fulgere vestibus putas. Quarum si grata intuitu species est. aut materiae naturam aut ingenium mirabor artificis.
5.2.18
An vero te longus ordo famulorum facit esse felicem? Qui si vitiosi moribus sint, perniciosa domus sarcina et ipsi domino vehementer inimica;
5.2.19
sin vero probi, quonam modo in tuis opibus aliena probitas numerabitur? Ex quibus omnibus nihil horum, quae tu in tuis computas bonis, tuum esse bonum liquido monstratur.
5.2.20
Quibus si nihil inest appetendae pulchritudinis, quid est quod vel amissis doleas vel laeteris retentis? Quodsi natura pulchra sunt, quid id tua refert?
5.2.21
Nam haec per se a tuis quoque opibus sequestrata placuissent. Neque enim idcirco sunt pretiosa, quod in tuas venere divitias, sed quoniam pretiosa videbantur, tuis ea divitiis annumerare maluisti.
5.2.22
Quid autem tanto fortunae strepitu desideratis? Fugare.
5.2.23
credo, indigentiam copia quaeritis. Atqui hoc vobis in contrarium cedit, pluribus quippe amminiculis opus est ad tuendam pretiosae supellectilis varietatem verumque illud est permultis eos indigere, qui permulta possideant, contraque minimum, qui abundantiam suam naturae necessitate.
5.2.24
non ambitus superfluitate metiantur. Itane autem nullum
5.2.25
est proprium vobis atque insitum bonum, ut in externis ac sepositis rebus bona vestra quaeratis? Sic rerum versa condicio est, ut divinum merito rationis animal non aliter
5.2.26
sibi splendere nisi inanimatae supellectilis possessione videatur? Et alia quidem suis contenta sunt, vos autem deo mente consimiles ab rebus infimis excellentis naturae
5.2.27
ornamenta captatis nec intellegitis, quantam conditori vestro faciatis iniuriam. Ille genus humanum terrenis omnibus
5.2.28
praestare voluit, vos diffnitatem vestram infra infima quaeque detruditis. Nam si omne cuiusque bonum eo. cuius est, constat esse pretiosius, cum vilissima rerum vestra bona esse iudicatis, eisdem vestra ipsos vestra existimatione summittitis, quod quidem haud immerito cadit.
5.2.29
Humanae quippe naturae ista condicio est, ut tum tantum ceteris rebus, cum se cognoscit. excellat. eadem tamen infra bestias redigatur, si se nosse desierit; nam ceteris animantibus sese ignorare naturae est. hominibus vitio venit. Quam vero late patet vester hic error.
5.2.30
qui ornari quia ornamentis existimatis alienis!
5.2.31
At id fieri nequit; nam si quid ex appositis luceat. ipsa quidem, quae sunt apposita, laudantur. illud vero his tectum atque velatum in a nihilo minus foeditate perdurat.
5.2.32
Ego vero nego ullum esse bonum, quod noceat habenti. Num id mentior? Minime. inquis.
5.2.33
Atqui divitiae possidentibus persaepe nocuerunt, cum pessimus quisque eoque alieni magis avidus. quicquid usquam auri gemmarumque est, se solum. qui habeat, dignissimum putat. Tu igitur.
5.2.34
qui nunc contum gladiumque sollicitus pertimescis. si vitae huius callem vacuus viator intrasses, coram latrone cantares.
5.2.35
0 praeclara opum mor-& cum beatitudo. quam cum adeptus fueris. securus esse desistis!
5.3.1
An vero regna regumque familiaritas efficere potentem valet?
5.3.2
Quidni, quando eorum felicitas perpetuo Per"" durat? Atqui plena est exemplorum vetustas, plena etiam praesens aetas, qui reges felicitatem calamitate mutaverint.
5.3.3
O praeclara potentia, quae ne ad conservationem quidem sui satis efficax invenitur. Quodsi haec regnorum potestas beati-
5.3.4
tudinis auctor est, nonne, si qua parte defuerit, felicitatemqI\\ minuat, miseriam importet? Sed quamvis late humana ten-
5.3.5
dantur imperia, plures necesse est gentes relinqui, quibus regum quisque non imperet. Qua vero parte beatos facien» desinit potestas, hac impotentia subintrat, quae miseros facit, hoc igitur modo maiorem regibus inesse necesse est miseriae Verticem portionem.
5.3.6
Expertus sortis suae periculorum tyrannus f regni metus pendentis supra verticem gladii terrore simulavit.
5.3.7
Quae est igitur haec potestas, quae sollicitudinum morsus expellere, quae formidinum aculeos vitare nequit? Atqui vellent ipsi vixisse securi, sed nequeunt: dehinc de potestate gloriantur.
5.3.8
An tu potentem censes, quem videas velle, quod non possit efficere, potentem censes, qui satellite latus ambit, qui, Quos terret, ipse plus metuit. Qui ut potens esse videatur, in servientium manu situm est?
5.3.9
Nam quid ego de regum familiaribus disseram— cum regna ipsa tantae imbecillitatis plena demonstrem— quos quidem regia potestas saepe incolumis, saepe autem lapsa prosternit?
5.3.10
Nero Senecam familiarem praeceptoremque suum ad eligendae- mortis coegit arbitrium, Papinianum diu inter aulicos potentem militum gladiis Antoninus obiecit.
5.3.11
Atqui uterque potentiae suae renuntiare voluerunt, quorum Seneca opes etiam suas tradere Neroni seque in otium conferre conatus est; sed dum ruituros moles ipsa trahit, neuter, quod voluit. effecit. Quae est igitur ista potentia.
5.3.12
quam pertimescunt habentes, quam nec cum habere velis. tutus sis et, cum deponere cupias, vitare non possis?
5.3.13
An praesidio sunt ci, quos non virtus, sed fortuna conciliat? Sed quem felicitas amicum fecit, infortunium faciet inimicum.
5.3.14
Quae vero pestis efficacior ad nocendum quam familiaris inimicus?
5.4.1
Hic ego: Video, inquam, quae sit vel felicitas vel
5.4.2
miseria in ipsis proborum atque improborum mentis constituta. Sed in hac ipsa fortuna populari non nihil boni mali inesse perpendo; neque enim sapientum quisquam exsul inops ignominiosusque esse malit potius quam pollens
5.4.3
opibus, honore reverendus, potentia validus in sua permanens urbe florere.! Sic enim cianus testatiusque sapientiae tractatur officium, cum in contingentes populos regentium quodam modo beatitudo transfunditur, cum praesertim carcer ceteraque legalium tormenta. poenarum perniciosis
5.4.4
potius civibus, propter quos etiam constitutae sunt, debeantur. Cur haec igitur versa vice mutentur scelerumque supplicia bonos premant praemia virtutum mali rapiant,
5.4.5
vehementer ammiror, quaeque tam iniustae confusionis ratio videatur, ex te scire desidero. Minus etenim mirarer, si misceri omnia fortuitis casibus crederem.
5.4.6
Nunc stuporem meum deus rector exaggerat. Qui cum saepe bonis iucunda, malis aspera contraque bonis dura tribuat, malis optata
5.4.7
concedat, nisi causa deprehenditur, quid est, quod a fortuitis casibus differre videatur?— Nec mirum, inquit, si quid ordinis ignorata. ratione temerarium confusumque credatur; sed tu quamvis causam tantae dispositionis ignores, tamen, quoniam bonus mundum rector temperat, recte fieri cuncta ne dubites.
5.I
Rupis Achaemeniae scopulis, ubi versa sequentum pectoribus figit spicula pugna. fugax, Tigris et Euphrates uno se fonte resolvunt et mox abiunctis dissociantur aquis. Si coeant cursumque iterum revocentur in unum, confluat, alterni quod trahit unda vadi, convenient puppes et vulsi flumine trunci mixtaque fortuitos implicet unda modos; quos tamen ipsa vagos terrae declivia casus gurgitis et lapsi defluus ordo regit. Sic, quae permissis fluitare videtur habenis, fors patitur frenos ipsaque lege meat.
5.II
Πάντ\' ἐφορᾶν καὶ πάντ\' ἐπακούειν puro clarum lumine Phoebum melliflui canit oris Homerus, qui tamen intima viscera terrae non valet aut pelagi radiorum infirma perrumpere luce. Haud sic magni conditor orbis; huic ex alto cuncta tuenti nulla terrae mole resistunt, non nox atris nubibus obstat Quae sint, quae fuerint veniantque, uno mentis cernit in ictu; quem, quia respicit omnia solus, verum possis dicere solem.
5.III
Quaenam discors foedera rerum causa resolvit? Quis tanta deus veris statuit bella duobus, ut, quae carptim singula constent, eadem nolint mixta iugari? An nulla est discordia. veris semperque sibi certa cohaerent, sed mens caecis obruta membris nequit oppressi luminis igne rerum tenues noscere nexus Sed cur tanto flagrat amore veri tectas reperire notas? Scitne, quod appetit anxia nosse? Sed quis nota scire laborat? At si nescit, quid caeca petit? Quis enim quicquam nescius optet aut quis valeat nescita sequi quove inveniat? Quis reppertam queat ignarus noscere formam? An, cum mentem cerneret altam, pariter summam et singula norat? Nunc membrorum condita nube non in totum est oblita sui summamque tenet singula. perdens. Igitur quisquis vera requirit, neutro est habitu; nam neque novit nec penitus tamen omnia nescit, sed, quam retinens meminit, summam consulit alte visa, retractans, ut servatis queat oblitas addere partes.
5.IV
Quondam Porticus attulit obscuros nimium senes, qui sensus et imagines e corporibus extimis credant mentibus imprimi, ut quondam celeri stilo mos est aequore paginae, quae nullas habeat notas, pressas figere litteras. Sed mens si propriis vigens nihil motibus explicat, sed tantum patiens iacet notis subdita corporum cassasque in speculi vicem rerum reddit imagines, unde haec sic animis viget cernens omnia notio? Quae vis singula. perspicit aut quae cognita, dividit? Quae divisa recolligit alternumque legens iter. nunc summis caput inserit, nunc decedit in infima, tum sese referens sibi veris falsa redarguit? Haec est efficiens magis longe causa potentior, quam quae materiae modo impressas patitur notas. Praecedit tamen excitans ac vires animi movens vivo in corpore passio, cum vel lux oculos ferit vel vox auribus instrepit. Tum mentis vigor excitus, quas intus species tenet ad motus similes vocans notis applicat exteris introrsumque reconditis formis miscet imagines.
5.5.1
Quodsi in corporibus sentiendis, quamvis afficiant instrumenta sensuum forinsecus obiectae qualitates animique agentis vigorem passio corporis antecedat, quae in se actum mentis provocet excitetque interim quiescentes intrinsecus formas, si in sentiendis, inquam, corporibus animus non passione insignitur, sed ex sua vi subiectam corpori iudicat passionem, quanto magis ea, quae cunctis corporum affectionibus absoluta, sunt, in discernendo non
5.5.2
obiecta extrinsecus sequuntur, sed actum suae mentis expediunt!
5.5.3
Hac itaque ratione multiplices cognitiones diversis ac differentibus cessere substantiis. Sensus enim solus cunctis aliis cognitionibus destitutus immobilibus animantibus cessit, quales sunt conchae maris quaeque alia saxis haerentia nutriuntur; imaginatio vero mobilibus beluis,
5.5.4
quibus iam inesse fugiendi appetendive aliquis videtur affectus. Ratio vero humani tantum generis est sicut intellegentia sola. divini; quo ut, ut ea notitia ceteris praestet, quae suapte natura non modo proprium, sed ceterarum quoque notitiarum subiecta cognoscit.
5.5.5
Quid igitur, si ratiocinationi sensus imaginatioque refragentur nihil esse illud universale dicentes.
5.5.6
Quod sese intueri ratio putet? Quod enim sensibile vel imaginabile est, id universum esse non posse, aut igitur rationis verum esse iudicium nec quicquam esse sensibile aut, quoniam sibi notum sit plura sensibus et imaginationi esse subiecta, inanem conceptionem esse rationis.
5.5.7
quae, auod sensibile sit ac singulare, quasi quiddam universale consideret. Ad haec, si ratio contra respondeat se quidem et quod sensibile et quod imaginabile sit in universitatis ratione conspicere, illa vero ad universitatis cognitionem aspirare non posse, quoniam eorum notio corporales figuras non posset excedere, de rerum vero cognitione firmiori potius perfectiorique iudicio esse credendum, in huius modi igitur lite nos, quibus tam ratiocinandi quam imaginandi etiam sentiendique vis inest, nonne rationis potius causam probaremus?
5.5.8
Simile est, quod humana ratio divinam intellegentiam futura. nisi ut ipsa cognoscit, non putat intueri.
5.5.9
Nam ita disseris: Si qua certos ac necessarios habere non videantur eventus, ea certo eventura praesciri nequeunt.
5.5.10
Harum igitur rerum nulla est praescientia, quam si etiam in his esse credamus, nihil erit, quod non ex necessitate proveniat.
5.5.11
Si igitur, uti rationis participes sumus, ita divinae iudicium mentis habere possemus, sicut imaginationem sensumque rationi cedere oportere iudicavimus, sic divinae sese menti humanam summittere rationem iustissimum censeremus.
5.5.12
Quare in illius summae intellegentiae cacumen, si possumus, erigamur; illic enim ratio videbit, quod in se non potest intueri, id autem est, quonam modo etiam, quae certos exitus non habent, certa tamen videat ac definita praenotio neque id sit opinio, sed summae potius scientiae nullis terminis inclusa simplicitas.
5.V
Quam variis terras animalia permeant figuris! Namque alia extento sunt corpore pulveremque verrunt continuumque trahunt vi pectoris incitata sulcum; sunt quibus alarum levitas vaga verberetque ventos et liquido longi spatia aetheris enatet volatu; haec pressisse solo vestigia gressibusque gaudent vel virides campos transmittere vel subire silvas. Quae variis videas licet omnia discrepare formis, prona tamen facies hebetes valet ingravare sensus; unica gens hominum celsum levat altius cacumen, atque levis recto stat corpore despicitque terras. Haec, nisi terrenus male desipis, ammonet figura: Qui recto caelum vultu petis exserisque frontem, in sublime feras animum quoque, ne gravata pessum inferior sidat mens corpore celsius levato.