Reader

EPISTOLA AD ROMANOS. CAPUT PRIMUM.

« Paulus servus Jesu Christi, vocatus apostolus, segregatus in Evangelium Dei, quod ante promiserat per prophetas suos in Scripturis sanctis de Filio suo, qui factus est ei ex semine David secundum carnem, qui praedestinatus est Filius Dei in virtute, secundum Spiritum sanctificationis ex resurrectione mortuorum Jesu Christi Domini nostri, per quem accepimus gratiam et apostolatum, ad obediendum fidei in omnibus gentibus pro nomine ejus: in quibus estis et vos vocati Jesu Christi; omnibus qui sunt Romae dilectis Dei vocatis sanctis. Gratia vobis et pax a Deo Patre, et Domino nostro Jesu Christo. Primum quidem gratias ago Deo meo per Jesum Christum pro omnibus vobis: quia fides vestra annuntiatur in universo mundo. Testis enim mihi est Deus, cui servio in spiritu meo in Evangelio Filii ejus, quod sine intermissione memoriam vestri facio semper in orationibus meis: obsecrans, si quomodo tandem aliquando prosperum iter habeam in voluntate Dei veniendi ad vos. Desidero enim videre vos, ut aliquid impertiar vobis gratiae spiritualis, ad confirmandos vos: id est simul consolari in vobis, per eam quae invicem est fidem vestram atque meam. Nolo autem vos ignorare, fratres, quia saepe proposui venire ad vos, et prohibitus sum usque adhuc, ut aliquem fructum habeam et in vobis, sicut et in caeteris gentibus. Graecis ac Barbaris, sapientibus ac insipientibus debitor sum, ita quod in me promptum est et vobis, qui Romae estis, evangelizare. Non enim erubesco Evangelium. Virtus enim Dei est in salutem omni credenti, Judaeo primum, et Graeco. Justitia enim Dei in eo revelatur ex fide in fidem, sicut scriptum est: Justus autem ex fide vivit. Revelatur enim ira Dei de coelo super omnem impietatem et injustitiam hominum eorum qui veritatem Dei in injustitia detinent: quia quod notum est 5 Dei, manifestum est in illis. Deus enim illis revelavit. Invisibilia enim ipsius a creatura mundi per ea quae facta sunt intellecta conspiciuntur, sempiterna quoque ejus virtus et divinitas, ita ut sint inexcusabiles. Quia cum cognovissent Deum, non sicut Deum glorificaverunt, aut gratias egerunt: sed evanuerunt in cogitationibus suis, et obscuratum est insipiens cor eorum. Dicentes enim se esse sapientes, stulti facti sunt. Et mutaverunt gloriam incorruptibilis Dei, in similitudinem imaginis corruptibilis hominis, et volucrum, et quadrupedum, et serpentum. Propter quod tradidit illos Deus in desideria cordis eorum in immunditiam, ut contumeliis afficiant corpora sua in semetipsis: quia commutaverunt veritatem Dei in mendacium, et coluerunt, et servierunt creaturae potius quam Creatori, qui est benedictus in saecula. Amen. Propterea tradidit illos Deus in passiones ignominiae. Nam feminae eorum immutaverunt naturalem usum, in eum usum qui est contra naturam. Similiter autem et masculi, relicto naturali usu feminae, exarserunt in desideriis suis in invicem: masculi in masculos turpitudinem operantes, et mercedem, quam oportuit, erroris sui in semetipsis recipientes. Et sicut non probaverunt Deum habere in notitia, tradidit illos Deus in reprobum sensum, ut faciant ea quae non conveniunt: repletos omni iniquitate, malitia, fornicatione, avaritia, nequitia: plenos invidia, homicidio, contentione, dolo, malignitate; susurrones, detractores, Deo odibiles, contumeliosos, superbos, elatos, inventores malorum, parentibus non obedientes, insipientes, incompositos, sine affectione, absque foedere, sine misericordia. Qui cum justitiam Dei cognovissent, non intellexerunt: quoniam qui talia agunt, digni sunt morte: non solum qui ea faciunt, sed etiam qui consentiunt facientibus.» EXPOSITIO.

Sicut mos est in Epistolis, salutem praemittit, dicens: Paulus qui prius Saulus a Saule et genus, et nomen, et saevitiam traxerat. Hoc autem nomen Paulus, Hebraea lingua sonat quietus. Unde sicut ex auctoritate, quia hoc nomen apud omnes notum et honorabile erat, sic etiam ex auctoritate sua valet ad intentionem. Hic enim Paulus ut quietos et tranquillos inter se redderet Romanos intendit; vel si Paulus Latine dicatur, quasi modicus, iterum bene ad rem. Hic enim laborat ut Romanos, modicos et humiles per epistolam redditos, subjiciat gratiae Dei. Paulus, inquam, servus Christi Jesu. Quia omnibus modis ad humilitatem suadendam hic intendit, ideo nomini dignitatis, nomen praeposuit humilitatis. Dicens: Paulus servus Christi Jesu regis et sacerdotis, qui solus regere valet, atque vespertino suo sacrificio salvare. Servus etiam Jesu, id est Salvatoris, praeter quem nemo salvare sufficit: sic et vos exemplo meo nihil de vobis confidatis, sed penitus subjiciamini servituti Jesu Christi. Paulus, inquam, servus Christi Jesu, vocatus per gratiam Dei, non merito legis vel generis, sed per solam gratiam, ad hoc ut sit apostolus, cujus auctoritati vos obedire bonum est. Vel Paulus apostolus, non in occulto, sed vocatus ab omnibus, quia jam omnes cognoverunt me a Deo consecratum apostolum, unde magis mihi obediendum est. Quae utraque sententia valet ad utrumque populum, Judaeum seu gentilem comprimendum. Diversis modis vocationes Dei fiunt. Hic autem Paulus vocatus est, et per afflictionem corporis exterius; et per vocem Christi dicentis: Saule, quid me persequeris? et interiori inspiratione. Paulus hic segregatus, non determinat a quo, sed in quid, scilicet in Evangelium. Segregatus, inquam, vel ab aliis apostolis; quia illi constituti sunt praedicatores Judaeorum, ego autem gentium. Cum enim Paulus ad fidem conversus, instructus esset per aliquot dies a discipulis qui erant Damasci, continuo de Christo in Synagoga docere coepit, quare praepositus Damasci voluit eum comprehendere, sed a fratribus 6 per murum demissus est in sporta, et sic evasit manus ejus, et inde abiit in Arabiam, praedicans ibi gentibus tribus annis, post quos rediit in Hierusalem, ibique invenit Petrum et Jacobum, qui satis prius mirati fuerant, audientes Paulum praedicantem gentibus, quem nunquam viderant, dederuntque Paulo et Barnabae dextras societatis, approbantes doctrinam eorum, seque idem praedicare dicentes: Non quod Paulum consecrarent apostolum, quem ipse Deus consecraverat, sed concordantes doctrinam ejus, ut hi qui per eos converterentur, unius et ejusdem fidei se esse crederent. Vel segregatus a lege; quia cum ego pharisaeus, id est custos, et de praecipuis in lege essem, et genere et scientia, videns eam non valere ad salvationem, separavi me ab ea. Quia si ego qui tantus eram in lege, legem deserui, quanto magis vos ab ea recedere debetis, qui longe me inferiores estis? Haec ultima sententia spectat ad Judaeos tantum, prior vero ad utrosque. Hucusque commendavit propriam personam, tum per humilitatem, tum per auctoritatem. Hic incipit commendare praedicationem suam, dicens: Segregatus, inquam, seu a lege, seu ab apostolis aliis, veniens in Evangelium praedicandum. Evangelium bonum nuntium dicitur, Evangelium dico Dei. Nova lex Dei specialiter esse dicitur, qui non per ministrum, sed eam per propriam personam docuit. Vetus autem lex per angelum data est Moysi, et per Moysen data est Judaeis; quare non ita proprie dicitur esse Dei, quod Evangelium, ante quam daretur, promiserat Deus, ut ille qui daturus erat. Promittere enim convenit ei, qui rem promissam daturus est. Unde Deus quidem promisit; prophetae vero velut ministri, nec dare potentes, praedixerunt. In hoc autem quod ait Deum hoc promisisse ab aeterno, notat magnam diligentiam Dei fuisse in hoc Evangelio, quod ante promiserat per prophetas, id est per eos qui futura praeviderunt. Et quia fuerunt quidam pythonico spiritu futura praedicentes, quidam etiam divinitus inspirati prophetantes, ut Balaam, nec tamen officium hoc a Deo habentes, determinat prophetas suos, qui et scientiam futurorum, et ministerium prophetandi a Deo acceperunt. Et ut haec prophetia perpetuo maneret, promissa est in Scripturis sanctis, id est vel per Spiritum sanctum editis, vel sanctificantibus eos qui, sicut Scripturae docent, operantur. Hic ingreditur commendationem Christi, a quo praemissa commendatione, ejus se accepisse apostolatum dicit: Scripturis, dico, habitis de Filio. Omnis enim Scriptura, etsi de Patre seu de Spiritu sancto agat, praecipue de Filio videtur agere, quia quaecunque in Scripturis praedicta fuere, per Filium consummata sunt. De Filio, dico, non adoptivo, sed suo, id est consubstantiali ipsi et coaeterno. Qui Filius factus est, id est facturam quamdam accepit.

Diceret aliquis: Quid hoc est miraculi, ut Filius cum Patre sempiternus factus sit in tempore? Contra hoc ait: Factus est dico, non secundum Deitatem, sed secundum carnem, quam in se Deitati personaliter univit in tempore. Carnem dico, assumptam ex semine, id est ex carne David; secundum genus matris Christi, in qua facturam carnis accepit. Ei, scilicet, Deo, id est ad manifestationem Dei Nisi enim Christus carnem assumeret, rara vel nulla de Deo notitia hominibus esset. Christus similiter de Salomone seu Roboan natus esse dici posset; sed quia ad Abraham et David factae sunt repromissiones de Christo, ideo de altero eorum, vel utroque natus esse dicitur ubique. Hic autem causa est quare sileat Abraham, et praeponat David. Per Abraham enim justi, quia justus fuit; per David peccatores plerumque, quia graviter deliquit, accipiuntur. Sed hic ad peccatores sermo erat, utique se peccatores confiterentur, Paulus intendebat; et idcirco David in memoriam peccatorum hic posuit. Qui Christus in tempore quidem factus est; sed 7 ab aeterno praedestinatus, id est praeordinatus et dispositus est Filius Dei esse, assumendo carnem. Christus dico secundum quod Filius Dei est permanens in virtute, id est in eadem divinitatis potentia semper cum Patre. Nec secundum Deitatem praedestinatus, sed secundum solam humanitatem. Praedestinare enim de re quae non est dicitur; Filius autem Dei in principio semper fuit. Sed quia in Christo duae naturae considerantur, altera divina, altera humana, propter utriusque substantiae indivisam copulam dicitur plerumque de divina quod proprium est humanae: ut hic, ubi dicitur praedestinatus Filius, quod in natura Deitatis esse nequit; ea similitudine qua, considerantes in homine corpus et animam, plerumque propter affinitatem dicunt de anima quod proprium est corpori, et econverso: quod genus dicendi in Christo expressius convenit, cum ibi homo Deus, et Deus homo dicatur. In homine vero corpus animam, et animam corpus dicere non licet.

Cum autem referimus, sic qui Christus, neutram naturam excludimus. Sed cum per partes exsequimur, quod divinae convenit divinae, quod humanae attribuamus humanae. Christus, inquam, praedestinatus est fieri homo: non ex concupiscentia carnis, sed secundum spiritum, id est de Spiritu sancto conceptus est. Spiritum dico sanctificationis: qui eum sanctificavit in utero matris, immunem factum a peccatis. Quia Christus Filius Dei sit in virtute, apparet ex resurrectione mortuorum, per hoc quod resurgens a mortuis, mortuos fecit resurgere secum, quod utique inauditum facere non posset, nisi Deus esset. Mortuorum dico non omnium, sed eorum tantum qui fuerunt Domini nostri Jesu Christi. Non enim infideles secum resurgere fecit. Unde dicuntur illi potissimum consurrexisse Christo, qui cum Abraham in Ebron sepulti sunt. Per quem Jesum Christum accepimus gratiam, id est remissionem. Paulus, ut melius humilitatem suadeat, nomen humilitatis praeponit nomini dignitatis. Accepimus etiam apostolatum in omnibus gentibus. Spiritus enim sanctus Apostolum gentium me constituit, ubi ait: Segregate mihi Barnabam et Paulum ad opus, ad quod assumpsit[ assumpsi] eos. Accepimus, inquam, in gentibus apostolatum, ad obediendum fidei, id est ad hoc ut praedicaremus fidem, et post acceptam fidem, obediendum esse his quae admonet fides, non superbiendo derogare gratiae Dei; hoc autem debere fieri, pro nomine ejus, id est ad gloriam nominis Dei. In quibus, id est inter quas gentes, estis vos Romani, et gentiles, et Judaei vocati, id est per vocationem gratiae Dei. Non ex merito vestro ad fidem electi estis, inquam, Jesu Christi, id est ad hoc ut sitis Jesu Christi; quia si modo Judaei vellent objicere se non debere subjici Paulo, cum gentium tantum apostolus sit, errarent. Postquam enim inter gentes habitant, de apostolatu ejus sunt, cujus et gentes, ut si modo quilibet alienigenae veniant in episcopium aliquod, etiamsi natione alieni sunt, propter habitationem tamen computabuntur de ipso episcopio. Sic illi Judaei, quia ad gentes contulerant se, in gentibus deputabantur. Paulus, inquam, talis et talis, apostolus Dei, scribit omnibus qui sunt Romae. Ut autem infideles excludat, subdit: omnibus dico dilectis Dei, id est quos Deus diligit, et ut sui fierent praeelegit. His dico ex dilectione et gratia Dei vocatis sanctis, id est ad hoc ut sint sancti, sit vobis gratia, id est remissio peccatorum vestrorum; et pax, id est tranquillitas animi, et perseverantia in bonis, a Deo qui potest, Patre nostro, et ideo voluntatem habet; et a Domino Jesu Christo, qui similiter et vult et potest. Paulus multiplici et aspera increpatione correcturus Romanos, ut benigne sustineant aspera quae dicturus est eis, eosque sibi reddat benivolos, praedicit se, gratias agentem Deo pro bonis quae jam acceperunt, et de his quae adhuc necessaria sunt illis omni sollicitudine orare Deum. Quasi diceret: Ego de instructione vestri multa dicturus sum vobis, sed primum 8 ante omnia dicam quod amplius mihi gratum est, et de quo magis sum sollicitus: hoc scilicet, gratias ago Deo. Gratias agere Deo, est totum Deo attribuere, et nihil homini. Unde ait: Gratias ago Deo, id est bona quae jam in vobis video, gratiae Dei ascribo, et non vobis: Deo meo, qui quodam spiritali[ speciali] modo meus est. Per Jesum Christum, quem solum medium habeo inter me et Deum. Vos autem per me transitis ad Christum, et per Christum ad Deum. Et ideo gratias dico per Christum. Vobis autem gratiae agendae sunt per me Christo, et sic Deo. Fortassis putarent alteri, vel Judaei solum, vel gentiles, quod pro alteris tantum gratias ageret, id est bona eorum soli gratiae Dei ascriberet; ne per hoc alter in alterum se efferat, ait: pro vobis Romanis, seu sitis Judaei, seu gentiles, omnibus ago gratias, et bonae fidei vestrae ipsi soli ascribo. Determinat unde gratias agat, dicens: Inde gratias Deo refero, quia fides Dei in vobis est. Et vestra fides vobis solis non proficit, sed annuntiatur in universo mundo. Audito enim quod Romae sit recepta fides Christi, quae est caput orbis, suscipiunt eam caeteri, imitando caput suum. Vere bonae vestrae fidei jam habitum, gratiae Dei bonae ascribo, quia in orationibus meis memoriam vestri facio, id est pro bonis quae habituri estis Deum orans ipsi totum ascribo. Si enim bona post fidem venientia, Dei gratiae ascribuntur, maxime pro fide agendae sunt gratiae Deo, quae hominem de solis peccatis trahit ad justitiam. Et quod memoriam vestri facio, mihi testis est Deus; quem si ad testificandum quod falsum est advocarem, falsitatis reum judicarem.

Fortassis diceret aliquis: Quia Deum non curas, ideo leviter eum falsae rei testem advocas. Contra hoc ait: Cui Deo ego servio; servus autem ad testimonium falsitatis, Dominum non vocaret. Servio utique Deo in spiritu meo, id est ex voluntate, non ex coactione; vel in spiritu, id est non in carnalibus, sed in spiritualibus servio Deo. Determinat in qua re serviat, scilicet in Evangelio, id est in annuntiatione Filii ejus. Hoc autem servitium magis tunc temporis gratum erat Deo, praedicare gloriam Christi, Filii Dei. Inde mihi testis est Deus quod in orationibus meis facio memoriam vestri, id est facio Deum memorem vestri, sine intermissione, quia nunquam orans intermitto vos. Posset quidem orare semel in mense, et sic parum esset eos tunc non intermissos fuisse. Ideo ait: In orationibus semper, id est omni die continuatis, memoriam vestri habeo, non solum orans, sed etiam obsecrans, in quibusdam sacramentis et conjurationibus Deum obnixe postulans, si exauditus habeam iter veniendi ad vos. Habeam dico. Quomodo, id est sub quacunque difficultate hoc fieret, seu latronem, seu tempestatem non curarem. Habeam hoc tandem. In hoc ostendit se diu desiderasse, nec potuisse se efficere. Habeam iter aliquando, id est in quocunque tempore, seu hieme, seu aestate hoc fieret, non curarem. Item dico pro spiritu in hoc, ut quod volo efficerem, et quia multae res effectum habent, quae Deo displicent, addit: In voluntatem Dei. Nisi enim Deus hoc vellet, effectum hujus rei potius nollem quam cuperem. Ideo volui venire ad vos, quia desidero videre vos: ad hoc ut impertiar vobis aliquid gratiae. Vos quidem gratiam fidei jam habetis, sed cum, ad custodiam hujus, aliae gratiae opportunae essent, ut gratia unitatis, non tamen determinat quam gratiam; quia ministraret eis omnem illam quam videret necessariam. Impertiar dico aliquid gratiae, non saecularis, ut esset si conciliaret illos cum quibuslibet principibus mundi, sed gratiae spiritualis, id est quae gratia nutriat spiritum in vitam aeternam. Ne forte gratiam fidei, quam a discipulis Pauli acceperant, inutilem opinarentur, quia dixit se daturum illis gratiam, ait: Non dico ut impertiar vobis gratiam ad initiandum vos in fide( fidem enim sanam accepistis), sed ad confirmandos vos, id est ad confirmandam fidem vestram in his quae fidem comitari debent, scilicet ut unitatem habeatis. Nec alter alterum digniorem, seu indigniorem gratia Dei judicetis. Hoc quod dico desidero 9 confirmare vos, id est desidero consolari in vobis simul. Ubi ait simul consolari, ostendit se de errore eorum doluisse; ubi ait simul, innuit quod per doctrinam suam consolandi sunt; et propter utrumque aequanimiter debere eos tolerare quamlibet asperam increpationem Pauli, cum et per hoc consolandi sint, et Paulus de errore eorum doluerit, utque errorem ab eis auferat sollicitus sit. Consolari, inquam, desidero in vobis per fidem vestram atque meam: factam eam, id est talem quae est invicem, id est quae eamdem vicissitudinem habeat, ut sicut fides mea totum ascribit gratiae Dei, sic vestra faciat. Vel aliter: Consolari cupit per fidem meam factam vestram, ut omne bonum credatis esse per gratiam Dei; fidem vestram dico, factam eam, id est talem quae est invicem, id est modo suo subservientem, ut sicut ego( quod magistri est) praecipiendo doceo, sic vos( quod discipulorum est) obediendo discatis. Ego utique desideravi venire ad vos, sed non potui, quia prohibitus sum. Prohibitiones hae quandoque fiebant Paulo per Spiritum sanctum, plerumque per pericula latronum, seu tempestatum in mari. Quare autem venire prohibitus sum, nolo vos ignorare, fratres mei in fide.

Si enim causam hujus prohibitionis diligenter inquiratis, vobis proderit ad correctionem, dum pro peccato contentionis vestrae me esse prohibitum intelligetis. Hoc inquam nolo vos ignorare quia saepe proposui venire ad vos, et prohibitus sum venire usque adhuc. Ubi ait adhuc, ostendit se multoties prohibitum esse, quasi diceret: Sicut saepe proposui, sic saepe pro hibitus fui. Venire, inquam, proposui ad vos, ideo ut habeam in vobis, quod et habeo in aliis, aliquem fructum, id est, vel ut vos me docente correcti, fructificetis in melius; vel ut ego fructum mercedis recipiam, quia laboravi in vobis. Habeam, dico, in vobis, sicut habeo in caeteris gentibus, id est, ut sicut alias gentes docui omnia referre gratiae Dei, sic et vos edocti a me idem faciatis, nec a doctrina vestri et aliarum gentium cessare queo; ego enim debitor sum, id est ex debito praedico, sic enim mihi est injunctum a Spiritu sancto, Graecis ac barbaris. Praeter Graecos omnes gentes vocat barbaros: sed Graeci semper sapientiam prae caeteris sectati sunt, et etiam in Graecia Paulus primum Ecclesias de gentibus constituit; et in illis seu Graecis, seu barbaris, debitor sum sapientibus et insipientibus; quia apud Graecos sunt sapientes et insipientes; et sic apud barbaros. Et sicut aliis gentibus debeo, sic debitor sum evangelizare vobis, Judaeis et gentilibus conversis, qui Romae estis. Quod scilicet evangelizare promptum est, id est paratum est, secundum hoc quod in me est, id est in quantum ad me pertinet. Videte ne vos imparatos auditores inveniam. Vere promptum est in me, ego enim non erubesco Evangelium. Tribus modis erubescit quis Evangelium: vel cum miserias Christi, crucem, mortem, etc., stulte verecundatur praedicare; vel cum corrupte vivens, justitiam timet praedicare, ne reprehendatur aliter docere, et aliter vivere; vel[ cum] ad confirmationem praedicationis suae virtus miraculorum deficit.

Sed Paulus nullo horum modo erubescebat. Propterea non erubesco Evangelium: nam in Evangelio praesto est mihi virtus Dei, qua et peccata dimitto, et miracula operor. Quod Evangelium dico, valens omni credenti in habendam salutem per fidem qua credidit: omni credenti dico, scilicet Judaeo primum, tempore credenti; in Judaea enim coepit Ecclesia Christi. Credenti etiam Graeco, id est gentibus, quia Graeci secundum scientiam caput erant gentium, ideo per Graecos quoscunque gentiles significat. Vel ita Evangelium salus est credenti Judaeo, et Graeco primum, id est maxime, quia sufficientem salutem dabit utrique. Vere per Evangelium habetur fides, et per fidem salus aeterna. Nam in eo Evangelio revelatur et cognitione et habitudine; ex fide, id est per fidem ex Evangelio acceptam, justitia, id est exsecutio bonorum operum, per 10 quam justitiam habetur salus aeterna. Quia si per Evangelium fides, per fidem autem justitia, per justitiam vero salus aeterna, igitur per Evangelium salus; addit quiddam amplius, quod ad rem valet, sic: Revelatur ex fide eundo in fidem. Non sic ait ut diversas fides intelligat, sed ut doceat multos gradus esse in fide. Romani sanam quidem fidem habebant de Christo, sed in hoc errabant, quia non omnia gratiae Dei attribuebant: in quo gradu fidei Paulus eos locare intendit. Ex fide habetur justitia, et inde salus. Sicut scriptum est in Habacuc propheta: Justus autem ex fide vivit. Per prophetam confirmat Evangelium; ait enim propheta: Ex fide quae per Evangelium habetur, fit homo justus, bene operando, et per justitiam vivit in aeterna salute. Hucusque blanditus est Romanis, dicendo se sollicitum de salute eorum, ut aequo animo suscipiant correctiones Apostoli. Hic autem primo aggreditur gentiles, quos facilius posse corrigi intelligit, ut postea diutius in confutatione Judaeorum immoretur; attamen autem sic dicens ingreditur: Vere ex fide justitia; et ex justitia salus. Nam per contrarium ex impietate, id est ex non fide, seu ex idololatria sequitur injustitia, id est mala opera; et ex injustitia sequitur ira Dei, id est damnatio aeterna, saluti contraria, quod aequipollenter sic ait: Vere ex fide revelatur justitia; et sic salus. Nam super omnem impietatem: super dicit, ad oppositionem impietatis; et cum dicit impietatem, magis est quam si diceret omnes impios. Si enim impios diceret, omnes quidem impios, sed non pro singulis impietatibus opprimendos diceret. Sed cum dicit omnem impietatem, et omnes impios pro singulis impietatibus puniendos esse insinuat. Super omnem utique impietatem; ex qua infidelitate procedit injustitia, id est perversa cogitatio vel operatio; et super omnem injustitiam revelatur, id est cognoscitur esse ira Dei venturi de coelo in die judicii. Tunc enim revelabitur his qui usque ad diem illum non crediderint Christum esse judicem omnium. Vel ira Dei revelatur de coelo, quia ipsum elementum in ornatu et factura sua ostendit metuendam esse iram ejus, qui talem creaturam formavit. Revelatur, inquam, ira super injustitiam hominum, eorum hominum dico, qui veritatem, id est veram cognitionem de Deo, quam naturaliter habent, vel habere possunt, eam detinent, id est retrahunt, ne quod natura exigeret, ascendat ad aliquid magis de Deo agnoscendum. Detinent utique eam in injustitia, id est per mala quae operantur. Vere impii veritatem Dei sic detinent; quia quod notum est Dei, id est quod cognosci potest de Deo, illud manifestum est, si non in actu rei, tamen in illis, id est in rationibus eorum, et in potentia intellectus sui. Vere quod notum est Dei, manifestum est in illis omnibus potentialiter. Nam Deus manifestavit in actu illis, id est quibusdam illorum, hoc quod notum est Dei.

Quod si quibusdam revelatum est in actu, constat quia manifestum est in potentia. Plato enim et quidam philosophi naturaliter cognoverunt esse unum Creatorem omnium, non tamen sine adjutrice gratia Dei. Probat quod Deus quibusdam actu revelavit hoc, et modum revelationis subdit, dicens: Vere Deus quibusdam revelavit. Nam invisibilia ipsius divinae essentiae conspiciuntur a creatura mundi, nec obscure sed lucide intellecta, per illa quae ea sunt; per invisibilia Patrem significat, quia a nullo ducit principium, sicut Filius et Spiritus sanctus a Patre. Ideo autem pluralem numerum posuit, quia infirmitas humani intellectus non sufficit considerare in Deo, nisi per interpositiones temporum, quae in eo naturalia et simul sunt et uno ictu( si fieri potest) consideranda. Sempiterna quoque virtus ejus, id est ejus divinae essentiae, id est Filius, qui virtus et sapientia Patris dicitur, semper cum Patre aeternus, et divinitas, id est bonitas. Unde et bonos homines, divinos vocamus. Bonitas, id est dilectio ejus divinae essentiae, scilicet Spiritus sanctus, qui nihil aliud est quam bonitas et dilectio Patris et Filii. Haec, inquam, virtus et 11 divinitas conspiciuntur intellecta, per ea quae facta sunt. Homo enim invisibilia intelligere nequit, nisi per ea quae videt. Sed cum aspicit aliquem regem magni imperii, per eum quodammodo intelligit, eum regem longe majorem qui istum creavit. Cum vero videt virtutem seu sapientiam in aliquo, cogitat multo magis virtutem esse et sapientiam in eo qui dedit illi. Sic de bonitate seu dilectione Dei, per bonitatem creaturae potest cognosci. Hanc autem virtutem et divinitatem in Deo naturaliter pensare suffecisset, etsi illa nomina, id est Filius et Spiritus sanctus ignorarent. Idem enim est virtus et divinitas seu dilectio Dei, quod Filius et Spiritus sanctus virtus et divinitas Dei per ea quae sancta sunt intelliguntur. Ita ut homines sint inexcusabiles ex hoc, quia, cum cognovissent Deum, si non actu, tamen per potentiam ejus intellectus naturalis, non glorificaverunt Deum, colendo et honorando eum sicut Deum, aut gratias egerunt, id est bona cogitationis suae, non gratiae Dei, sed sibi attribuerunt. Deo quidem non egerunt gratias, sed in cogitationibus suis se efferentes evanuerunt, a similitudine fumi, qui quanto plus ascendit, tanto amplius nihil fit, et quia superbiendo evanuerunt, ideo cor, id est intelligentia eorum prius subtilis obscurata est propter superbiam, adeo ut fieret insipiens. Evanuerunt utique. Nam dixerunt sapientes esse se, id est a seipsis, sine dono Dei, sapientiam suam esse. Et vere cor eorum obscuratum est: nam hoc dicentes, et ita esse credentes facti sunt stulti, et sic de superbia in ignorantiam, de ignorantia in stultitiam lapsi praecipitati sunt: adeo quod mutaverunt gloriam incorruptibilis, id est invariabilis Dei, praeter quem omnis creatura variabilis, et ideo corruptibilis est; gloriam utique ejus Dei mutaverunt non in verum hominem, sed in imaginem corruptibilis hominis. Et ut expressum facerent sibi simulacrum, mutaverunt hoc in similitudinem imaginis, id est in similem imaginem, colentes creaturam loco Creatoris. Prius in similitudinem hominis; dehinc in similitudinem volucrum; postea in similitudinem quadrupedum; et post hoc in similitudinem serpentium mutaverunt cultum et religionem Creatoris gentiles. Sicut dictum est: Quia in intellectu superbierunt, ideo intellectu privati sunt. Quia iterum Creatorem respuerunt, in cultura creaturae puniti sunt. Iterum quia, ut natura docebat, Deum glorificare noluerunt, sed, ad quod natura repugnabat, creaturas coluerunt, ideo ad peccata quae contra naturam sunt, devoluti sunt, sicut sequitur: Propter quod, id est quia quod contra naturam fuit, creaturas coluerunt. Ideo subtrahendo gratiam, tradidit illos Deus in desideria cordis eorum, ut animo cuperent. Dehinc in immunditiam, id est in opus desideratae immunditiae: ad hoc, inquam, sic tradidit illos, ut corpora sua afficiant, id est contaminent contumeliis, id est his pollutionibus, quae si violenter inferrentur eis, pro magna contumelia haberent; afficiant dico in semetipsis, id est vel alter in alterum, vel in semetipsis. Hoc intellexerunt debere fieri non a Deo, qui prius de intellectu se efferebant.

Quod dixit superius mutaverunt gloriam, id repetit, ut enumeret modos mutationis, dicens: Qui gentiles commutaverunt veritatem, id est cultum quem naturalis veritas asserebat exhibendum esse Deo, in mendacium, id est in creaturas quas mendaciter fingebant esse deos, et postquam finxerunt, coluerunt, id est adoraverunt eos. Dehinc etiam servierunt offerendo, et immolando creaturae. His tribus modis mutaverunt gloriam Dei: Prius mendaciter putaverunt idolum esse Deum; dehinc adorando; tertio hostias immolando. Servierunt utique creaturae, judicantes hoc potius esse quam servire Creatori, qui Creator in aversione eorum nihil perdit: est enim benedictus in omnia saecula, quidquid adorent illi: amen, id est profecto ita est. Quod iterum superius ait: Tradidit illos Deus in desideria, hic repetit idem, ut poenam peccati comparet ipsi peccato. Quia sicut, quod natura exigebat, Creatori cultum 12 denegantes, ad non naturalem cultum creaturarum se contulerunt, sic ipsi in non naturalia peccata devoluti sunt.

Enumerat etiam ipsum peccatum quomodo in utrumque sexum sit diffusum, dicens: Propterea, quia servierunt creaturae et non Creatori, tradidit illos Deus privatos gratia sua in passiones ignominiae, id est in ignominiosa peccata[ facta], quae licet caro male concupisceret, tamen ipsa natura violentiam patiebatur, dum in se non naturaliter operaretur. Enumerat passiones ignominiae, dicens: Traditi sunt utique in ignominias. Nam feminae horum gentilium immutaverunt naturalem usum viri in eum usum qui est contra naturam, ut una abuteretur altera, quia naturalem cultum Creatori negaverant. Similiter autem, ut feminae, masculi, relicto naturali usu feminae, exarserunt in desideriis suis in invicem; ut alter alterum igne libidinis incensi concupierint, et sicut animus eorum desideraverat, opere complentes turpitudinem, masculi in masculos. Et sic recipientes mercedem erroris sui, id est poenam illius peccati. Quia, cum cognovissent Deum, non sicut Deum glorificaverunt, recipientes hanc non in damno possessionis, vel filiorum, sed in semetipsis, quia ipsi iidem hac poena puniti sunt. Quam utique mercedem oportuit, id est conveniens fuit eos recipere; ut quia, quod natura monebat ne facerent, spreverunt Creatorem et adoraverunt creaturam, recte comparatum est ut, pro hoc non naturali peccato, in non naturale peccatum et poenam peccati praecipitarentur. Et sicut, quia in non naturali cultu creaturae peccaverunt, per non naturalia peccata puniti sunt; sic quia non probaverunt Deum habere in notitia, id est quia non habuerunt Deum in cognitione sua, quem merito cognoscendum ipsa natura probabat, id est quia in cognitione Dei sibi naturaliter concessa, abutendo ea per superbiam peccaverunt: ideo opportune cognitione priori amissa, tradidit illos Deus in reprobum sensum, quia recto sensu uti noluerunt. Tradidit, inquam, ad hoc, ut faciant ea quae non conveniunt, id est quae ipsa natura satis aperte intelligeret non convenientia esse. Primum quia concessa cognitione abusi sunt, putantes hoc bonum naturalis intellectus a se et non a Deo esse, privati sunt concesso intellectu, et Creatorem derelinquendo contra naturam creaturas coluerunt, quare iterum per naturalia puniti sunt. Sed quia adhuc non poenituerunt post non naturalia, in alia mala praecipitati sunt, sicut sequitur:

Illos tradidit Dominus in reprobum sensum; illos dico repletos omni iniquitate, quia et omnes iniquitates habuerunt, et singulas ad plenum. Cum dixit omni iniquitate, comprehendit omnia quae sequuntur; sed ut magis illos deterreat, singula genera iniquitatis enumerat, dicens: Vere omni iniquitate, quia repletos malitia. Malitiose enim agebant in proximos, auferendo bona eorum, vel verberibus eos afficiendo. Repletos etiam fornicatione. Fornicationem vocat quidquid fit praeter legitimam uxorem, quae sicut causa generandae prolis, sic causa vitandae fornicationis dicitur. Repletos etiam avaritia, illicite retinendo sua, vel concupiscendo aliena; et repletos nequitia. Vel a nequeo, nequis, vel a nomine, quod est nequam, dicitur nequitia; quia nequeunt se continere ab illicitis. Qui autem se continere nequit, non est dicendus aliquis. Plenos etiam invidia; quia, licet non sibi cupiant bona aliorum, tamen eos non habere vellent haec bona. Plenos etiam homicidiis, quae non solum manibus, sed tractatione et consensu fiunt. Plenos contentione; quia inter se clamoribus et opprobriis litigant. Plenos dolo; quia aliud agunt et aliud cogitant. Plenos malignitate; quia contraria benignitati semper in amaritudine animi sunt. Qui etiam sunt susurrones, mala de proximo ad proximum transferentes occulte; detractores etiam, bona quae sunt auferentes, mala quae non sunt imponentes. Ne haec duo facilia viderentur; quia pro verbis tantum non se crederent damnari, 13 aggravat haec duo, dicens: Susurrones et detractores, odibiles Deo. Eos etiam dico contumeliosos, id est contumelias turpitudinis inferentes sibi vicissim; superbos, id est se superponentes aliis, vel superponere cupientes; elatos, qui nec pares sibi, nec se majores pati possunt; ut Caesar, qui noluit pati majorem Pompeium, nec Pompeius parem sibi Caesarem, inventores etiam malorum seu malarum consuetudinum seu tormentorum; non etiam obedientes carnalibus parentibus, quod natura admonet etiam in pullis avium; insipientes, id est indiscreti ad bonum et ad malum; incompositos et vestimentis, et per immodificationem membrorum: per haec enim quae extra videmus, sic de interioribus pensamus; sine affectione, id est sine applicatione animi ad aliquod dignum; absque foedere, id est sine colligatione animi: quia enim foedera valent ad nutrimentum fidei, ut semper multiplicarentur, prohibita sunt conjugia in eadem cognatione, quae jam satis vinculo propinquitatis foederata est; qui etiam sunt sine misericordia: quia si quos viderint miseros, non habent ad eos viscera misericordiae. In his omnibus gentiles pro praemissis peccatis puniti sunt. Sed quia necdum per haec poenituerunt, praecipitati sunt in aliud malum, ut excaecati promitterent sibi impunitatem peccatorum. Unde sic ait: Qui gentiles excaecati sunt non intellexerunt: quoniam illi qui talia agunt, ut praedicta sunt, digni sunt morte aeterna. Hoc modo non intellexerunt, cum prius naturaliter cognovissent justitiam Dei: qua cognitione privati dicti sunt, quia inde superbierunt. Digni utique sunt morte: non solum qui faciunt ea praedicta, sed etiam qui consentiunt facientibus. Consentire, secundum Ambrosium, est si quae possit reprehendere taceat, aut haec audiens aduletur. Si ergo facientes praedicta mala, et consentientes eis, damnatione digni sunt, nemo gentilium mortem hanc evadet.