Reader

LIBER SECUNDUS.

Tractatis in superiore libro quam brevissime divinae legis quibusdam commatibus, quae, ut crebro memoravimus, illi contra quos huic nostro stylo conflictus est, ob suae vanitatis materiam fulciendam protulisse noscuntur, vel etiam quibusdam in eodem libro prolatis capitulis quae de eorum reprehensione non inconsequenter proferenda erant, necesse est ut in praesenti, secundo videlicet libro, et divinae legis sane sobrieque residua commata tractaturi, et quorumdam sanctorum Patrum male nihilominus sententias ab illis usurpatas propriis sensibus reddituri, Domino favente, aggrediamur. In quo etiam libro quaedam capitula inserentur quae eorum errori ad mentes fidelium transeundi aditum intercipiant, quo res sanctitate sive auctoritate carentes sacratissimis rebus et ab ipso Domino institutis aequiparare nituntur; ut in his duobus voluminibus per duorum Testamentorum salutaria arma eorum vanissimis naeniis obnitentes, ad tertium in cujus principio nostrae fidei fundamentum erit, liberius accedamus, ut quoniam sanctae in eo et unicae Trinitatis confessio continebitur, tertii quoque libri numerus habeatur exorneturque sacratissimo numero qui exornandus est sanctae fidei mysterio: omnem siquidem nostrae disputationis sive caeterorum actuum spem non in mundanarum artium argumentosis allegationibus, sed in eo collocantes qui et per praesentiam corporalem ait: Non enim vos estis qui loquimini, sed Spiritus Patris vestri qui loquitur in vobis; et quondam per Prophetam dixerat, Dilata os tuum et ego adimplebo illud. Ideo igitur per quemdam gradiendi ordinem hujus nostrae disputationis quibusdam librorum intercapedinibus distinximus gressum, ne indistincti itineris tramitem inordinata prolixitas efficeret fastidiosum, nec libuit nobis quiddam afferre incompositum vel indigestum, ne operis inordinata congeries lectori perturbata vociferatione rusticum quemdam praeberet tumultum: quia et iter carpentes congruis quibusdam temporibus spatiari non renuunt, et agrorum, vinearum vel etiam hortorum cultores per quasdam camporum intercapedines, vel etiam per agrorum dimensiones limites statuere consueverunt.

LIBER SECUNDUS. CAPUT PRIMUM. Quod non propter eos scriptum sit qui imagines adorare contemnunt, sicut illi dicunt qui eas adorant, quod in psalmo legitur, Quanta malignatus est inimicus in sanctis tuis.

Est quoque et illud non mediocris insaniae quod ea quae de his longe ante praedicata sunt qui urbem Jerusalem everterunt et templum Domini incenderunt, isti de illis intelligunt qui imagines adorare contemnunt: praesertim cum aliud et longe aliud sit, de templo mare aeneum et duos cherubim et vasa caeteraque ornamenta tollere, et aliud manufactas imagines non adorare; aliud urbicremis ignibus templi pulchritudinem mancipare, aliud imaginum adorationem vitare; aliud crudeliter sancta sanctorum diruere, aliud prudenter picturis colla deflectere inhibere. Denique quisquis nosse cupit de quo Psalmista dixerit: Quanta malignatus est inimicus in sanctis tuis, non solum libri Regum historiis et Romanorum gestis perdocetur, quae praeteritum urbis Jesusalem et templi excidium narrant, sed etiam ipsius David egregii prophetae vaticinio instruitur, qui futuras clades praefatae urbis et eversionem sacratissimi illius templi per schema, quod prolepsis dicitur, futura quasi praeterita modulavit dicens: Deus, venerunt gentes in haereditatem tuam, polluerunt templum sanctum tuum, posuerunt Jerusalem velut pomorum custodias, et caetera; et in psalmo, cujus hic versiculus est, de quo nunc agimus, dicit: Quanta malignatus est inimicus in sanctis tuis, et gloriati sunt omnes qui te oderunt: in medio atrio tuo posuerunt signa sua signa, et non cognoverunt tanquam in via super summum, tanquam in sylva lignorum securibus exciderunt januas ejus, bipenne et ascia dejecerunt ea; incenderunt igni sanctuarium tuum, in terra polluerunt tabernaculum nominis tui; quod etiam in alio psalmo expressius dicto dicit: Exterminavit eam aper de silva, et singularis ferus depastus est eam. Sed ne quem moveat quod non dixit, Quanta malignati sunt inimici, sed Quanta malignatus est, advertat hoc per figuram locutionis dictum fuisse, quae syllepsis nuncupatur, per quam et pro uno multi ponuntur, ut in Evangelio, Et latrones qui cum eo crucifixi erant improperabant ei; sive, Defuncti sunt enim qui quaerebant animam pueri; et pro multis unus, ut in Exodo legitur, Ora ad Dominum, ut auferat a nobis serpentem; et in psalmo, Misit in eis muscam caninam et comedit eos, et rana exterminavit eos. Quod et si quis secundum mysticam intelligentiam subtilius scrutetur, non incongrue sanctam Ecclesiam advertet et malignanter in ea haereticos intelliget, qui eam semper pravis dogmatibus infestare nituntur; verumtamen a nullo eorum qui sanum sobriumque intellectum habent de imaginum adorationem contemnentibus intelligetur. Quanto ergo illi sani sensus expertes sunt, qui hunc versiculum de eis dictum fuisse autumant, tanto nimirum hi in sui sensus vigore permanent qui imagines non adorant.

LIBER SECUNDUS. CAPUT II. Quod nec illud ad hanc rem pertineat, ut illi dicunt, quod scriptum est, Quoniam non est jam propheta, et nos non cognoscet amplius.

Nam et hic quoque versiculus in ejusdem synodi lectione incompetenter positus est, quoniam quidem nec nostra vox est qui Patrem in spiritu et veritate adoramus, nec illorum qui Deum ejusque sanctos in imaginibus adorare conantur: quia prophetam magnum habemus Jesum Christum dominum nostrum, de quo per Moysen dicitur: Suscitabit Dominus Deus prophetam vobis, ipsum audietis; quem etiam secundum apostolum advocatum habemus apud Patrem, quem quotidie spiritalibus oculis intuemur, et cujus vaticiniis sedule perdocemur: sed Judaeorum excidium et dispersiones et clades et mortes gentis suae, nec non etiam diruptionem templi, caeremoniarum abolitionem, a prophetia et a Dei cognitione recessionem deflentium et dicentium, Quoniam non est jam propheta et nos non cognoscet amplius; quod etiam per Osee prophetam praedictum est qui ait: Quia diebus multis sedebunt filii Israel sine rege et sine principe, et sine sacrificio et sine altari, et sine ephod, et sine seraphim. Qui etiam eorum ad fidem conversionem quam circa finem mundi fore credimus, subsequenter adjunxit: Et posthaec revertentur filii Israel et quaerent Dominum Deum suum, et David regem suum, et pavebunt ad Dominum et ad bonum ejus in novissimo dierum.

LIBER SECUNDUS. CAPUT III. Quomodo intelligendum est, Domine, in civitate tua imaginem illorum ad nihilum rediges: quod quidem capitulum sicut et caetera, illi aliter quam dictum est intelligunt.

Civitas Dei figuraliter in sacris litteris interdum anima hominis, quae a Deo inhabitatur, dicente Scriptura: Habitabo in eis, et iterum, Anima justi sedes sapientiae, accipitur; interdum praesentis temporis Ecclesia, quam fluminis impetus laetificat, et cui per prophetam dicitur: Si oblitus fuero tui, Jerusalem, obliviscatur me dextera mea; plerumque coelestis Jerusalem, quae patriarcharum, prophetarum, apostolorum, martyrum, confessorum vel caeterorum fidelium agminibus constructa intelligitur; de qua per Apostolum dicitur, Quae autem sursum est Jerusalem, libera est, quae est mater omnium nostrum; cui etiam per Isaiam prophetam a Domino pollicetur, Non enim in occasum tertium veniet sol, et luna tibi non deficiet in aeternum tempus; quam etiam Joannes in Apocalypsi vidisse se dicit descendentem de coelo, ornatam monilibus suis; de cujus beatitudine pene innumerabilia poterant dici, quae hujus brevitatis stylo non valent digeri. In hac civitate imagines impiorum ad nihilum redigentur, quia illorum aspectus divinis non poterit apparere conspectibus; sed sicut polluerunt in se imaginem Domini in praesentis vitae curriculo, ita in coelesti Jerusalem illorum non apparebit imago, qui aeterno quidem mancipabuntur incendio, de quibus alias per psalmistam dicitur: Et homo cum in honore esset non intellexit, comparatus est jumentis insipientibus, et similis factus est illis, quia videlicet cum in tanto honore esset quod ad imaginem et similitudinem Dei conditus erat, non intelligendo, ad tantam labem vitiorum est devolutus, ut non immerito jumentis irrationabilibus esset comparatus. Ad nihilum ergo impiorum imagines rediguntur, quando se eis ipsa Veritas subtrahens ab ejus luce alienantur, nec similitudinem valent retinere, cujus beatitudinis expertes noscuntur usquequaque manere. Propter dolositatis itaque eorum apposita eis in superioribus dixerat mala, quia Deus judex justus reddit unicuique secundum opera sua. Dixerat etiam eos dejecisse cum allevarentur, quia Deus superbis resistit, humilibus autem dat gratiam. Dixerat eos subito defecisse et periisse propter iniquitatem suam velut somnium exsurgentis, quia sicut quibusdam praestigiis mortalium pectora in somnis eluduntur, et optata quaeque subito se nactos fuisse gratulantur, cum aut desiderato quis potitur regno, aut cupito sublimatur aliquis ministerio, aut, paupertate fugata, aliquis subito ditatur, aut optato aliquis fruitur conjugio, aut debilis aliquis amissos artus se recepisse gratulatur, aut criminosus aliquis honorabilem se gaudet, aut aliquis ignobilis nobilem, aut insipiens sapientem se putat, et subito amittit evigilans quod acquisierat dormiens, et patefactis se dolet non videre oculis quae gaudebat videre clausis: sic felicitas impiorum quasi per somnium quodammodo videtur, quia post modicum tempus non videbitur; et sicut evigilantes ea quae subito per somnum acquisierant perdunt, sic morientes ea, quae habere videbantur, amittunt: quoniam et illi praestigiosa laetitia quam sternentes nacti sunt, in momento carent, et isti vana, et ut ita dixerim, fumea mundi gaudia diu tenere non valent. Ob quorum impietates quasi quadam severitate accensus propheta subjunxit: Domine, in civitate tua imaginem illorum ad nihilum rediges, ut videlicet qui in se tui characteris decus malis operibus inquinaverunt, illorum facies in tua civitate non videantur, in qua est aeterna felicitas, summa beatitudo, perpetuum gaudium; in cujus palatiis regnat rex, cujus regni non erit finis, cujus subsellia patriarcharum senatu resplendent, cujus curia prophetarum rutilat cuneis, cujus moenia martyrum numerosa militia exornantur, cujus portae apostolicis decorantur coetibus, cujus plateae redundant virgineis choris, cujus domicilia confessorum plena sunt legionibus, quae non indiget sole, quia Dominus lux ejus est, per cujus omnes vicos Alleluia cantatur.

LIBER SECUNDUS. CAPUT IV. Quomodo intelligendum est quod psalmographus cecinit, Misericordia et veritas obviaverunt sibi, justitia et pax se complexae sunt (Psal. LXXXV): quod temere et adulatorie a Joanne presbytero et legato Orientalium in participatione venerabilis papae Adriani et Tarasii patriarchae dicitur esse completum.

Misericordiam et veritatem sibi mutuo obviasse, justitiam et pacem invicem se complexas fuisse David vatum luculentissimus eleganter decantat: quod tandem constat esse completum, cum post incarnationem Domini duo Testamenta in unius compagem copulationis sunt adducta. Quoniam quanquam inter se diversa quodammodo cernantur, ad unum tamen bivium in Christo qui est pax nostra, qui fecit utraque unum, convenire noscuntur. In Novo enim misericordia est, in qua per gratiam genus humanum liberatur: in Veteri veritas, ubi legis et prophetarum annuntiatio continetur. Haec autem duo sibi mutuo obviasse dicuntur, non ad contrarietatem exercendam, sed ad gratiam promissae perfectionis implendam; unum quippe constat factum quod temporibus probatur esse divisum, et ut genus ipsum foederis hymnidicus David evidenter exprimeret, hoc ipsum varia nominum iteratione geminavit, amplexu scilicet quodam dilectionis duas res, id est, justitiam et pacem, in mutuam protinus venisse concordiam; quem quidem versiculum et secundum somatopoeian, id est corporis attributionem, per quem locutionis modum rebus incorporeis corpora tribuuntur, dictum esse constat, et per metaphoran, id est, rerum verborumque translationem, per quam plerumque a rebus animalibus ad animales, ab inanimalibus ad inanimales, ab inanimalibus ad animales translatio fit; quae duae locutionum figurae ita inter se differunt, quod una rebus incorporeis corpora, altera et rebus corporeis membra et motus, et incorporeis et membra et motus et formas tribuit. Hunc denique versiculum temerarie et adulatorie Joannes presbyter in participatione venerabilis papae Adriani, et Tarasii Constantinopolitani episcopi protulit, qui tamen presbyter quanquam episcopis in eadem synodo residentibus minor fuerit honore, non tamen legitur minor fuisse errore, qui et si praecedebant eum gradus sublimitate, superabantur tamen ab eo multiloqua procacitate; nec superari potuit a praelatis subjectus intemerariis loquacitatibus, qui subjectus a praelatis superabatur pontificalibus dignitatibus. Qui praesertim duplex in hac parte creditur patrasse deliquium, sive quia verba mysteriorum arcanis plena ab Spiritu sancto prolata ad res humanas inflectere nisus sit superstitiosa intentione adorandarum imaginum, sive quia eadem perversa intentione excaecatus in adulationis miserabile corruerit vitium: quod vitium adulationis expavit prophetarum ille nobilissimus, qui dixit: Corripiet me justus in misericordia et increpabit me, oleum autem peccatoris non impinguet caput meum. Unde bene etiam et alia Scriptura dicit: Melius est autem objurgari a justo quam a peccatore laudari; et iterum: Qui vos felices dicunt, in errorem vos mittunt; quoniam adulatores ut illiciant laudant, non ut ad aeternam felicitatem provocent, quae quidem felicitas nullo bono indiget.

LIBER SECUNDUS. CAPUT V. Quod non ad adorationem imaginum pertineat, ut illi dicunt, quod scriptum est, Exaltate Dominum Deum nostrum, et adorate scabellum pedum ejus, quoniam sanctus est (Psal. XCXIX).

Hoc psalmistae versiculo error qui ob adorandas imagines adeo in quorumdam pectoribus inolevit, ut ad eum statuendum synodos faciant, et ad eum muniendum Scripturarum sanctarum sibi testimonia usurpare contendant, tueri se posse credit, cum scabellum pedum Domini adorandum audit; hac casside apicem corporis munitam habere arbitratur, ne corusci ensis illisiones persentiat; hac lorica caeterum corpus munitum habere se putat, ne pilorum ictibus suae stabilitatis jacturam incurrat; hoc clypeo tutelam se nactum esse credit, per quam spiculorum missilium volatus vulnificos non pertimescat, sed ita aut obcumbendo fatescet, aut delitescendo aufugiet his muniminibus exspoliatus, sicut his est incassum et inutiliter abusus, et tantum sentiet spiritalis gladii per sanctos viros illati rigorem, ut nec tenuem quidem sibi credat inesse vigorem. Nunquid quia scabellum pedum Domini adorari praecipitur a propheta, ideo erit imaginum adoratio statuenda? Quae est ergo similitudo scabelli pedum Domini et materialium imaginum? aut quae communicatio inenarrabilibus Dei operibus et imaginibus a quibuslibet conditis artificibus? aut quae societas tam excellenti tamque praeclaro mysterio et figuris insensatis humano patratis ingenio? aut ubi institutum est ut imagines adorentur, sicut institutum ut scabellum pedum Domini adoretur? Non enim ait David: Adorate imagines quorumdam sanctorum, sicut ait, Adorate scabellum pedum Domini; sed nec Dominus ait: Opera manuum hominum sedes mea sunt, imagines autem scabellum pedum eorum; sed ait: Coelum mihi sedes est, terra autem scabellum pedum meorum. Audi igitur dementissime vel potius insanissime error, audi incomparabilis dementia, audi ridiculosa segnities, audi beatum Ambrosium docentem quid sit scabellum pedum Domini, aut quomodo adorandum sit. Ait enim:« Adoraverunt apostoli Dominum, quia detulerunt fidei testimonium, acceperunt fidei magisterium; adoraverunt et angeli de quibus scriptum est: Et adorent eum omnes angeli ejus. Adorant autem non solum divinitatem ejus, sed etiam scabellum pedum ejus, quoniam sanctus est.» Et post pauca:« Sed ne forte propositum aliquos praeterfugere videatur exemplum, qua ratione ad incarnationis Dominicae sacramentum spectare videatur, quod ait propheta, Et adorate scabellum pedum ejus, consideremus. Non enim ex usu hominum aestimare debemus scabellum; neque enim corporalis Deus, aut non immensus, ut tanquam fulcrum pedibus ejus scabellum subjectum putemus; neque adorandum quidquam praeter Deum legimus, quia scriptum est. Dominum Deum tuum adorabis, et ipsi soli servies: quomodo ergo adversus legem propheta praeciperet, sub lege nutritus, et eruditus in lege? Non mediocris igitur quaestio, et ideo diligentius consideremus quod sit scabellum. Legimus enim alibi: Coelum mihi thronus, terra autem scabellum pedum meorum. Sed nec terra adoranda nobis, quia creatura est Dei. Videamus tamen an terram illam dicat adorandam propheta, quam Dominus Jesus in carnis assumptione suscepit. Itaque per scabellum terra intelligitur, per terram autem caro Christi, quam hodieque in mysteriis adoramus, et quam apostoli in Domino Jesu, ut supra diximus, adorarunt. Neque enim divisus Christus, sed unus; neque cum adoretur tanquam Dei Filius, natus ex virgine negabatur. Cum igitur incarnationis adorandum sit sacramentum, incarnatio autem opus Spiritus sancti sit, sicut scriptum est: Spiritus sanctus superveniet in te, et virtus Altissimi obumbrabit tibi: et quod nascetur ex te sanctum vocabitur Filius Dei: hoc etiam scabellum pedum Domini sanctus Augustinus diligentissimus ex quisitor, corpus Domini, quod de Maria virgine sumpsit, scabellum divinitatis ejus asseruit sentiri debere, propter naturam humanitatis quam est dignatus assumere: quod utique illi virtuti sic est subjectum atque unitum, ut constet id omnibus creaturis esse excelsius, sicut dicit Apostolus: Quod infirmum est Dei, fortius est hominibus. Et alibi de eodem mediatore Dei et hominum homine Christo Jesu Apostolus dicit: Propter quod Deus exaltavit illum et donavit illi nomen quod est super omne nomen, ut in nomine Jesu omne genu flectatur coelestium, terrestrium et infernorum. Per pedum igitur Domini magnificentiam in hoc versiculo stabilitas divinitatis, quae semper in naturae suae omnipotenti gloria, tanquam pedum indefessa firmitas perseverat, intelligitur. Possunt etiam tropologice pedes Domini extrema temporum, quando Dominus incarnari dignatus est, designari; unde et Joannes evangelista dicit: Filioli, novissima hora est. Paulus quoque apostolus dicit: Cum venisset plenitudo temporum, misit Deus Filium suum natum ex muliere, factum sub lege. Notandum sane quia non dixit: Quoniam sanctum est, sed quoniam sanctus est, scilicet ut corpus Domini a divinitate non discernatur, salva utriusque naturae proprietate, sed ad unam personam referatur. Unde dicit Evangelium: Verbum caro factum est, et habitavit in nobis. Haec de scabello pedum Domini breviter promulgata sufficiant: nunc ad caetera transeamus.

LIBER SECUNDUS. CAPUT VI. Quod nec de eo imaginum adoratio astrui possit, ut illi putant, quod scriptum est, Adorate in monte sancto ejus.

Sed nec in eo quoque imaginum adoratio astrui potest, ut illi fatentur, quod per eumdem sanctum prophetam, Adorate in monte sancto ejus( Psal. XCIX), cantatur, cum scilicet non montem, sed in monte sancto adorandum Dominum, idem sanctus vir harmonica modulatione decantet. Qui et si montem adorandum praeciperet, non idcirco imaginum adoratio, sed Domini Jesu Christi a sanis mentibus intelligeretur, qui est mons cunctis montibus sublimior, cujus videlicet altitudo et virtus omnium sanctorum altitudinibus et virtutibus eminet; de quo per Isaiam prophetam dicitur: Et erit in novissimis diebus praeparatus mons domus Domini in vertice montium, et elevabitur super colles, et fluent ad eum omnes gentes, et ibunt populi multi. Dicatur ergo, Adorate in monte sancto ejus, quia videlicet, non hic montem, sed in monte sancto Dominum propheta praecipit adorare, quod ad montem, Sion qui est Ecclesia, referri posse non dubium est, quae est mons montium, et sancta sanctorum, cujus ipse habitator est Christus. Unde bene sanctum Dominum in sancto monte praecipit adorandum, quoniam sicut laus ejus non convenit ori pravo, ita nec ejus culturae loci potest congruere turpitudo. Adoramus igitur in monte sancto ejus, non imagines vel quasdam superstitiosas res, sed eumdem Dominum qui illius montis caput est, et ut eumdem montem acquireret, non solum nasci, sed mori dignatus est; de quo per prophetam dicitur: Adduxit eos in montem sanctificationis suae, montem hunc quem acquisivit dextera ejus; et de quo per legislatorem dicitur: Introduc et planta eos in monte haereditatis tuae, in praeparata habitatione tua quam praeparasti tibi, Domine; sanctuarium tuum, Domine, quod praeparaverunt manus tuae, Domine, qui regnas in aeternum et in saeculum saeculi et adhuc.

LIBER SECUNDUS. CAPUT VII. Quod non, ut illi gloriantur, propter illos dictum est qui imagines adorant, Quoniam non derelinquet Dominus virgam peccatorum super sortem justorum, ut non extendant justi ad iniquitatem manus suas (Psal. CXXV).

Non mirandum est si fallantur in minimis, qui falluntur in magnis, nec in eo amplius illorum error admirandus est, quod ideo se justos, quia imagines adorant, esse gloriantur, nos autem qui eas adorare contemnimus, peccatores fateantur, cum ob illarum amorem et Scripturarum divinarum puritatem violare conentur, et potissimum suae fidei emolumentum in his esse arbitrentur, et eos qui spretis his sive caeteris hujuscemodi vanitatibus soli Deo serviunt eumque colentes adorant, anathematizare obstinata mente nitantur. Quomodo ergo hujus versiculi textus, non ad eamdem rem pertineat, ob quam ab illis prolatus est, qualiterve eorum sensui reluctari credatur, quantisve ab eorum opinatione distet indiciis, non solum simplicibus lectoribus, sed etiam idiotis patet; quippe qui postpositis aenigmaticis sive allegoricis involucris aperte demonstret, quod non diu permittat Dominus flagellari justos ab impiis, ne in desperationis labem corruant diutinis addicti flagellis, sed si ad tempus ad probationem quibusdam eos ad versis macerat, secundis eos denuo diuturnitate temporis interrupta sublevat, qualiter eorum innocentia inconvulsa permaneat.

LIBER SECUNDUS. CAPUT VIII. Quod non propter illos qui imaginum adorationem spernunt, ut illi delirant, per prophetam dicatur, Declinantes ad obligationem adducet Dominus cum operantibus iniquitatem (Psal. CXXV)

Ideo namque hunc versiculum singillatim nobis in nostro opere ponere libuit, quia etsi est cum superiore in unius psalmi textu, distat tamen ab eo in sensu; et quanquam ad unum errorem astruendum ab illis sit prolatus, diverso tamen loco in saepe memoratae synodi lectione hunc constat esse positum. Declinantes igitur ad obligationem non illi credendi sunt qui imaginum superstitiosam contemnunt adorationem, sed qui antiqui hostis retinaculis irretiti proni sunt ad iniquitatem, quantoque amplius peccare noscuntur, tanto nimirum strictius diabolicis spiris nectuntur. Unde profecto per quemdam sapientem dicitur: Funibus peccatorum suorum unusquisque constringitur; de qua etiam obligatione sanctus propheta Isaias dicit: Vae qui trahitis iniquitatem in funiculis vanitatis, et quasi vinculum plaustri peccatum! Eos itaque qui ad hanc obligationem declinant, adducet Dominus cum operantibus iniquitatem, quia videlicet cum quibus in hoc peccant saeculo, cum his damnabuntur in futuro, et ad eum ignem qui auctori criminum et angelis ejus praeparatus est, ibunt, cujus in hoc saeculo retinaculorum obligationem rumpere neglexerunt. A cujus obligatione ille nos liberos efficiat, qui nos in libertatem redemit, et nobis sedentibus in tenebris suae claritatis lucem magnam ostendit, sive habitantibus in regione umbrae mortis ipse lux vera exortus est, atque idem ejus severissimae damnationis nos reddat expertes, qui suae clarissimae fidei speique et charitatis fecit esse sequaces.

LIBER SECUNDUS. CAPUT IX. Quod non ab eo quod Salomon dicitur in templo fecisse boves et leones, imaginum adoratio firmari possit, ut illi somniant qui in earum adorationem anhelant.

Salomon in templo boves et leones legitur condidisse, quorum conditione nos qui secundum Apostolum legem spiritalem esse scimus, quibusdam mysteriorum arcanis instruimur, illi vero qui imaginum adorationem diligunt suae vecordiae vanitatem firmare moliuntur; nos mysticis sensibus perdocemur, illi in sui erroris magnitudine firmantur; nos admoniti per umbram indagamus veritatem, illi decepti per rem bene gestam ad rem non gerendam sumunt auctoritatem. Cur ergo eos Davidica proles, cur Israelitice rex, cur sapientium sapientissime fecisti? Feci, inquam, eos, non ut adorari deberent, sed ut quaedam mystica significarent; non ut errori faverent, sed ut mysteriorum arcana monstrarent; non ut offendiculum caecis mentibus essent, sed ut magnum quiddam subtilia subtiliter scrutantibus innuerent. Cui si ideo succenseri debet, quia per ea quae a me bene gesta sunt, a pravis pravum exemplum sumitur, legislatori nihilominus succensendum est, qui rem quidem multorum visibus necessariam, in eremo exaltavit, qua prava hominum voluntas prave postmodum utebatur. Non igitur nos effigies ob memoriam rerum gestarum et venustatem conditas basilicarum quodammodo abdicamus, cum per Moysen et Salomonem, quanquam in typicis figuris, eas factas fuisse sciamus, sed earum insolentissimam vel potius superstitiosissimam adorationem cohibemus, quam neque per patriarchas, neque per prophetas, neque per apostolos, neque per apostolicos viros uspiam institutam esse repererimus. Sed ut ad proposita redeamus, Salomon in templo boves et leones fecit, quia et Christus in Ecclesia apostolos eorumque successores constituit, qui, juxta beati Gregorii sententiam,« bene agentibus per humilitatem sunt socii contra delinquentium vitia, per zelum justitiae erecti, quatenus et istos mansuetudo bovis sustentet, et illos feritas leonis stimulet.» Quod utrumque pastoris Ecclesiae exemplo colligi potest, qui et Cornelium humilitate utentem blandis alloquiis delinivit, et contra Ananiam et Sapphiram fraudulenter agentes se vehementer erexit. Sancti igitur viri aliquando mansuetudinem boum, aliquando ferocitatem habent leonum quia et virgam tenent qua fortes fortiter regant, et baculum quo infirmorum debilitates sustentent.

LIBER SECUNDUS. CAPUT X. Quomodo intelligendum est, quod in Canticis canticorum scribitur, Ostende mihi faciem tuam, et auditam fac mihi vocem tuam, quoniam vox tua suavis est mihi, et facies tua speciosa (Cant. II); quod quidem capitulum illi impudentissime ad imaginum visionem protulerunt.

Facies Ecclesiae quam Christus blandis nominum varietatibus alloquitur, modo eam columbam, modo formosam, modo amicam vocans; quam surgere, id est, credere, properare, in operibus bonis excrescere, venire, ad aeternam remunerationem accedere jubet, non corporalis, sed spiritalis est, quia et caetera quae de ea in iisdem Canticis canticorum scribuntur, non carnaliter sed spiritaliter intelligenda sunt. Nam si hic versiculus cuidam corporali rei accommodari potest, ut illi somniant, qui hunc ad imaginum visionem protulerunt, ergo et omnia quae de sponsae Christi Ecclesiae membris scribuntur, corporalia credenda sunt; et si haec omnia non membris visibilibus, sed virtutibus conveniunt invisibilibus, ergo et facies ejus, virtus potius invisibilis quam cujusdam debet intelligi visus imaginis. Facies itaque Ecclesiae cognitio virtutum ejus est, cujus pulchritudinis venustate ab sponso diligitur, cui bene per prophetam dicitur, Quoniam concupivit rex speciem tuam. Hortatur ergo Christus Ecclesiam, ut faciem suam ei ostendat, id est, ut semper eum contempletur fide et operibus, ut cum Elia dicere possit: Vivit Dominus, in cujus conspectu sto; ne sit de illis quos per prophetam denotat dicens: Verterunt terga ad me et non faciem. Hortatur etiam ut vox ejus sonet in auribus illius, quia paratus est ad exaudiendum sanctos suos, Psalmista attestante qui ait: Clamaverunt justi et Dominus exaudivit eos, et ex omnibus tribulationibus eorum liberavit eos. Vocem ejus dulcem et faciem dicit esse decoram, quia orationes sanctorum semper Deo acceptae sunt, eorumque grata praesentia qui de Christi lumine acceperunt, ut in decore justitiae permanerent. Esto, convenit ut ad imaginum visionem aptari possit hic versiculus, Ostende mihi faciem tuam, sive facies tua speciosa, quid de voce dici poterit, quam et suavem propheta decantat, et auditam sibi fieri hortatur? Quae utique si anima non vegetantur, multo minus voce fruuntur; et si voce non fruuntur, multo minus vocis suavitate potiuntur; si igitur anima non vegetantur, nec vocis dulcedine potiuntur. Unde liquido patet, ut sicut in caeteris ex hoc negotio assertionibus illorum ad rem non pertinentia dicta frustrantur, ita etiam et in hac parte frustrentur, praesertim cum nec de earum faciei visione recte dici possit, Ostende mihi faciem tuam, neque de earum voce qua prorsus carent, Et auditam fac mihi vocem tuam, quoniam vox tua suavis est, et facies tua speciosa.

LIBER SECUNDUS. CAPUT XI. Quomodo intelligendum est quod per Isaiam prophetam scribitur, Erit altare Domini in medio terrae Aegypti (Isa. X): quod capitulum illi stolide et minus docte ad imaginum adorationem referre nituntur.

Hanc prophetiam Josephus in Onia sacerdote qui profugus in Aegyptum plurimis Judaeorum vallatus catervis descendit, altareque ibi et templum construxit, impletam fuisse narrat; nos vero qui ea quae de Christi adventu et vocatione gentium prophetata sunt, non ut futura autumamus, sed ut praeterita devota mente tenemus et credimus, non hanc prophetiam completam fuisse sentimus per Oniam sacerdotem, sed per Christum Dominum, Dei et hominum mediatorem. Qui videlicet fidem in hoc mundo, qui plerumque Aegypti nomine designatur, constituit, in cujus soliditate a fidelibus orationum sacrificia et sanctorum meritorum libamina Domino litantur; juxta cujus terminum titulum posuit, id est, Evangelium sive apostolicam doctrinam, quibus mentes fidelium ad peragenda bona opera informantur. Quod vero subjungit: Et erit in signum et in testimonium Domino exercituum in terra Aegypti, signum et testimonium Dominicae voluit passionis mysterium intelligi. Tunc hi qui crediderint concurrentibus Aegyptiis contra Aegyptios, et pugnante viro contra fratrem suum, et civitate contra civitatem dimicante, cum persecutionis scilicet tempus ingruerit, implorabunt Domini misericordiam, statimque salvator adveniet, id est Jesus( hoc enim in lingua nostra sonat), et cognoscetur Dominus ab Aegyptiis, et cognoscent eum sive persecutores qui fuerunt superati, sive credentes praesenti auxilio liberati. Cum igitur iste sit sensus prophetici sermonis, et hic sit intellectus tituli et altaris, quis hunc ad imaginum adorationem asseverandam proferat, nisi quem suae vecordiae caligo excaecat? quisve per propheticum bene ab Spiritu sancto prolatum sermonem suum audeat astruere niti errorem, nisi quem erroris magnitudo suum usquequaque fecerit esse sequacem? Quomodo ergo quoddam vel leve quidem ex his sancti prophetae verbis adminiculum poterit sumere imaginum adoratio, cum constet ea non ut historialiter in quodam altari sive titulo complerentur, sed ut spiritaliter in Christi fide et evangelio a fidelibus haberentur, dicta fuisse? Quae tamen etsi de corporali altari sive titulo historialiter dicta fuissent, non idcirco imaginum poterat astrui adoratio, cum scilicet illa non adoranda fore, sed fore tantummodo propheta praedixerit. Aliud enim est erit, aliud adorabitur; aliud altare Domini, aliud cujuslibet imago; aliud titulus juxta terminos, aliud similitudo in quibuslibet materiis. Non ergo ait: Erit tempus quando nullus nisi imaginum adorator Deo placebit; nec ait: Tantus imaginum cultus inolescet, ut quisquis eas non adoraverit, neque thure et luminaribus sive quibusdam primitiis honoraverit, anathemate dignus erit, sed ait: Erit altare Domini in medio terrae Aegypti, et titulus juxta terminum ejus Domini, eritque in signum et in testimonium Domino exercituum in terra Aegypti; ac si patenter diceret: Erit fides in mundo et Evangelii praedicatio, per quam Dominicae passionis et nostrae redemptionis manifestatio declarabitur.

LIBER SECUNDUS. CAPUT XII. Absurdissime et incaute contra eos qui imagines adorare contemnunt, ab his qui eas adorant, prolatum testimonium sancti Evangelii; Nemo accendit lucernam et ponit eam sub modio (Matth. V, Marc. IV, Luc. XI).

O res inconsequens et risu digna, quod quaedam nescio quo sensu in ejusdem vanitatis lectione de nobis qui imaginum adorationem spernimus, scribuntur, ex his quae Dominus discipulos ad praedicandum mittens, instituit ut magnam haberent fiduciam praedicandi, et ne persequentium terrore exterriti delitescerent et similes essent lucernae sub modio, sed omni metu postposito totis libertatis insignibus se proderent, et quod audierant in cubiculis in tectis praedicarent. Illi ergo lucernam suam, id est, imaginum culturam adorando in suae fidei fastigio ponant; nos vero si quis nobis scientiae splendor est, in Christo, qui est lucis origo, conlocemus, quatenus nobiscum in sanctae Ecclesiae domo manentibus, et verbi et exempli splendorem exhibere valeamus.

LIBER SECUNDUS. CAPUT XIII. De eo quod ad suum errorem confirmandum dicunt beatum Silvestrem Romanae urbis antistitem apostolorum imagines Constantino imperatori detulisse, cum tamen eas non legatur adorare jussisse.

Saepe in hoc nostro speciali de imaginibus opere fateri cogimur quod illae non haberi sed adorari a nobis inhibeantur, nec illarum in ornamentis basilicarum et memoria rerum gestarum constitutarum fugienda sit visio, sed insolentissima vel potius superstitiosissima exsecranda sit adoratio. Unde sicut in caeteris ita et in hoc exemplo assertio frustrabitur, qui suum errorem in adoratione imaginum enitentem in eo fulcire conentur quod Silvester Romanae Ecclesiae praesul Constantino imperatori apostolorum imagines detulisse legitur. Detulit ergo eas illi ad videndum, non ad adorandum; detulit non ut adorare, quem a simulacrorum cultu abstrahere et ad solius Dei adorationem convolare hortabatur, compelleret, sed ut idem imperator quos in somnis viderat, eorum vultus in picturae fucis cognosceret. Detulit, non ut ab idolorum cultura fugientem imaginum adorationi cedere informaret, et ab hostili gladio liberatum intestini ensis rigore perimeret, sed ut per res notas ad res ignotas ejus mentem extolleret, ut quos non poterat mentis oculo cernere, nec dum gentilitatis maculis exutus, spiritalibus miraculis cerneret, nimirum eorum imagines corporalibus conditas instrumentis. Has igitur ei et si adorare jussisset, cum tamen non jusserit, ideo fortassis juberet, ut eum qui visibilium cultor erat per visibilia ad invisibilia provocaret, non ut nos de invisibilibus ad visibilia revocaret: nec ideo nobis qui ad percipiendum solidum cibum vires accepimus, ad lacteam escam lactentium more infantium redeundum esset, si illi cui necdum per fidei teneritudinem solidus cibus impertiri poterat, sine dolo lac concupiscendum daretur in quo cresceret. Unde et Apostolus novellae Ecclesiae ex circumcisione et gentilitate venienti, spiritalis lactis et olerum cibum dabat, id est, faciliora ad intelligendum documenta et leviora ad explendum praecepta, quibus carnales mentes quasi in quadam infantiae teneritudine enutritae ad percipiendum spiritalium arcanorum cibum capaces efficerentur. Libro igitur Actuum beati Silvestri, ubi de imaginibus Constantino imperatori delatis scribitur, ideo obniti potest, quia quanquam a pluribus catholicis legatur, non tamen ad ea quae in quaestionem veniunt affirmanda plene idoneus perhibetur; quod in libro beati Gelasii Romanae urbis antistitis qui inscribitur, Decretalis de recipiendis sive de non recipiendis codicibus, apertius demonstratur.

LIBER SECUNDUS. CAPUT XIV. Quod non ita intelligenda sit sententia beati Athanasii Alexandrinae urbis episcopi, ut illi eam intelligendam putant, qui hanc ad adorationem imaginum accommodare nituntur.

Sententia nempe beati Athanasii Alexandrinae urbis episcopi, quam illi inconsequenter, sicut et caetera divinarum Scripturarum testimonia, ad suum errorem astruendum protulerunt, prorsus huic rei extranea esse detegitur, cum non in ea quaedam cujuslibet imaginum adorationis vel tenuiter mentio fiat, sed ad comparationem rei de qua sermo fiebat fassus sit imagines in eadem materia atque elemento recuperari posse, dicens:« Sicut ea quae scribitur in lignis forma abolita exterioribus sordibus, iterum necesse est in idipsum recuperari atque uniri his cujus est forma, ut innovari possit imago, in eadem materia atque elemento: per ejus enim formam et ipsa materia ubi et conscribitur, non dejicitur, sed in ea ipsa configuratur.» Dicant ergo quod eis adminiculum haec sententia praebeat, dicant ubi imagines adorare percenseat, et cum hoc asseverare nequiverint, restat ut ita a sanis mentibus intelligatur sicut a venerabili viro prolata est.

LIBER SECUNDUS. CAPUT XV. Quod mate ad suum errorem astruendum sententiam beati Ambrosii Mediolanensis urbis episcopi, quam ex libro tertio capitulo nono esse mentiuntur, usurpent, qui per eam imaginum adorationem firmare cupiunt.

Facillime namque sanctorum praedicatorum sententias criminari audebunt qui divinae legis et prophetarum oracula criminari non metuunt, nec formidabunt, ob sui erroris materiam stabiliendam, juniorum documentis quamdam inferre violentiam qui seniorum doctrinis imo senioribus non formidant inferre injuriam. Beati igitur Ambrosii Mediolanensis Ecclesiae sacerdotis sententiam ut illorum errori faveret, ordine, sensu verbisque turbasse perhibentur. Ordine scilicet, quia non in libro tertio, capitulo nono, ut illi somniant, sed in libro nono exarata reperitur. Sensu, quia cum ille dixerit:« Nunquid cum et divinitatem ejus adoramus et carnem, Christum dividimus?» Illi dixerunt: Nunquid ne cum et deitatem et carnem ejus adoramus, dividimus Christum?» Quae quidem particula subjunctivae conjunctionis ne tantam huic sententiae permutati sensus ingerit jacturam, ut eam prorsus confiteri compellat quod illa negare contendit. Verbis, quod in sequenti commate, ubi ille posuit veneramur, illi adoramus posuisse deteguntur; et ut apertius nostrae disputationis sensus pateat, qualiter haec sententia ab illustri viro et eloquentiae cothurnis cum spiritali sensu compto prolata, qualiterve ab illis falsata sit, singillatim ponamus. Ille enim ut in duarum naturarum proprietatibus unam Domini verique hominis personam asseveraret, ait:« Nunquid cum et divinitatem ejus adoramus et carnem, Christum dividimus? Nunquid cum in eo imaginem Dei crucemque veneramur, dividimus eum?» Isti vero ex hac sententia imaginum adorationem astruere nitentes dixerunt:« Nunquid ne quando et deitatem et carnem ejus adoramus, dividimus Christum? aut quando in ipso et Dei imaginem et crucem adoramus dividimus eum?» per imaginem scilicet Dei quae Christus est, et per crucem ejus, quae in hoc loco propter mortalitatem carnis ejus posita est, imaginum introducere cupientes obstinata mente adorationem.

LIBER SECUNDUS. CAPUT XVI. Quod non pro materialibus imaginibus, ut illi aiunt, beatus Augustinus dixerit, Quid est imago Dei, nisi vultus Dei in quo signatus est populus Dei?

Deum nemo vidit unquam, ait Joannes apostolus, nisi unigenitus Filius, qui est in sinu Patris; et Moysi eadem summa majestas dixit: Non enim videbit me homo et vivere potest; qui si invisibilis est, imo quia invisibilis est, necesse est ut incorporeus sit; et si incorporeus est, necesse est ut corporaliter pingi non possit: igitur si invisibilis est et incorporeus, prorsus corporalibus materiis pingi non potest. Unde sollicitius nobis quaerendum est quid sit imago Dei, quidve vultus ejus, in quo signatus est populus Dei. Interrogemus ergo egregium praedicatorem, forsitan ab eo docti nosse valebimus quid sit imago Dei. Dic, Vas electionis, dic, doctor gentium, quid sit imago Dei. Gratias, inquam, agentes Deo Patri, qui dignos fecit nos in partem sortis sanctorum in lumine, qui eripuit nos de potestate tenebrarum, et transtulit in regnum Filii dilectionis suae, in quo habemus redemptionem in remissionem peccatorum, qui est imago Dei invisibilis. Dixi de imagine, dico etiam de figura. Novissimis diebus istis locutus est nobis Deus in Filio quem constituit haeredem universorum per quem fecit et saecula, qui est splendor gloriae et figura substantiae ejus, portansque omnia verbo veritatis suae. Ecce, Paulo apostolo docente, didicimus Christum esse imaginem Dei, et illi hortantur materiales imagines hanc intelligere debere. Iste dicit eumdem Filium qui est unius cum Patre substantiae imaginem esse Dei et splendorem gloriae et figuram substantiae ejus, et illi dicunt opificum industria praeparatas figuras imaginem esse Dei. O exsecrabilis error! o impudens dementia! o improvida vecordia! tanto imaginum amore exaestuans, ut ea quae de unigenito Dei Filio dicta sunt, materialibus figuris conferre non erubescas. Dicat etiam sanctissimus Augustinus quid sit imago Dei, qui ab illis hanc materialem existere dixisse criminatur. Ait enim:« In Deo conditio temporis vacat: non enim potest recte videri Deus in tempore generasse Filium per quem condidit tempora: consequens autem est ut non solum imago ejus sit, quia de illo est, et similitudo, quia imago est, sed etiam aequalitas tanta ut nec temporis intervallum impedimento sit.» Dic itaque etiam tu, sanctissime Ambrosi, quid de hac imagine sentire te constet. Defende beatum Augustinum per te favente Deo ad fidei rudimenta conversum, quem vides nunc ab imaginum adoratoribus infauste criminatum. Praebe ei adminiculum, ut exuatur tanti criminis mole qui quondam per te exutus est haeretici dogmatis errore.« Prophetae, inquam, dicunt Christum qui est imago Patris invisibilis et figura substantiae ejus, quod ipse sit splendor lucis aeternae, et speculum sine macula Dei majestatis, et imago bonitatis illius.» Hoc ergo modo cum prophetis et apostolis Augustino meo, imo vero Dei cultori, tutelam conferre curabo. Vide quanta dicantur: splendor, quod claritas paternae lucis in Filio sit; speculum sine macula, quod Pater in Filio; imago bonitatis, quod non corpus in corpore, sed virtus in Filio tota cernatur. Imago docet nos esse dissimiles, character expressum esse significat, splendor signat aeternum. Imago itaque non vultus est corporalis, non fucis composita, non ceris, sed simplex de Deo, egressa de Patre, expressa de fonte: per hanc imaginem Philippo Patrem Dominus monstravit, dicens, Philippe, qui me videt, videt et Patrem: et quomodo tu dicis, Ostende nobis Patrem? Non credis quia ego in Patre et Pater in me est. Vidit enim in imagine Patrem qui vidit in Filio. Vide quam imaginem dicat: imago veritas est, imago ista justitia est, imago ista Dei virtus est; non muta, quia verbum est; non insensibilis, quia sapientia est; non inanis, quia virtus est; non vacua, quia vita est; non mortua, quia resurrectio est. Vides ergo quia dum imago dicitur, Patrem significat esse, cujus imago sit Filius, quia nemo potest ipse sibi imago sua esse. Quoniam igitur imaginem Dei non materiales imagines, ut illi garriunt, sed Dei Filium sanctorum Patrum sententiis approbavimus, restat ut qualiter in eo signati simus breviter explicemus. Signati itaque sumus in eo, quando secundum Apostolum in morte ejus baptizati sacrosancti unguinis liquore delibuti sumus, et accepimus Christiani nominis praerogativam, juxta illud quod ei in Canticis canticorum dicitur, Oleum effusum est nomen tuum; impleturque divinum per Isaiam prophetam quondam promulgatum oraculum, quo ait, Servientibus vero mihi vocabitur nomen novum. Signamur ergo in eo qui secundum Apostolum signavit nos, et dedit pignus Spiritus in cordibus nostris, in quo etiam Spiritus pignore signati sumus in die redemptionis: signati autem sumus Spiritu Dei sancto, ut et spiritus noster et anima imprimantur signaculo Dei, et illam recipiamus imaginem ad quam in exordio conditi sumus, quam peccando nec in totum amisimus, nec in totum in nobis intemerata remansit; quia si hanc in totum amisissemus, nequaquam diceretur: Quanquam in imagine ambulet homo, tamen vane conturbatur; et si hanc in totum intemeratam conservassemus, nequaquam Apostolus diceret: Reformamini in novitate mentis vestrae; et illud: In eamdem imaginem transformamur a claritate in claritatem.

LIBER SECUNDUS. CAPUT XVII. Quod Gregorii Nysseni episcopi, ex quo illi ad suum errorem astruendum testimonia trahunt et vita nobis et praedicatio sit incognita.

Quid in hac parte nobis observandum sit, apostoli Pauli monitis perdocemur, qui ait: Probate spiritus an ex Deo sint; et iterum: Noli credere omni spiritui, sed proba mentem; nam dum, ut praefati sumus, Gregorii Nysseni episcopi et vita nobis et praedicatio sit ignota, testimonia quae de ejus opusculis proferuntur ad res dubias confirmandas, minus cernuntur esse idonea: unde ejus doctrina nec a nobis est insigni laude praeferenda, nec admodum reprehendenda, sed illius dogmate cum caeterorum dogmatibus quos ignoramus postposito, restat ut post propheticas et evangelicas sive apostolicas scripturas illustrium etiam Latinorum doctorum quorum nobis et vita et praedicatio innotuit, sive Graecorum qui et catholici fuerunt et a catholicis aeque in nostram linguam translati sunt, tantum dogmatibus contenti simus.

LIBER SECUNDUS. CAPUT XVIII. Quod non ad adorationem imaginum pertineat testimonium quod de sexta synodo protulerunt.

Textus sane testimonii quod de sexta synodo in eadem nugarum agglomeratione, quae pro adorandis imaginibus scripta est, taxasse perhibentur, talis est:« In quibusdam venerabilium imaginis picturae agnus digito praecursoris monstratus designatur, quod in signum relictus est gratiae, verum nobis per legem praemonstrans agnum, Christum Dominum nostrum.» Qui tamen quanquam non ita ab illis prolatus sit sicut in eadem synodo habetur, nec sic quidem ut ab illis usurpatus est, cujusdam imaginum adorationis quamdam fecisse dignoscitur mentionem; sed cum pene nullum habeat latinae integritatis vigorem, sensuque sit tepidus verbisque illepidus, et quadam ex parte ratione nudatus, nullum tamen eorum errori adminiculum praebere monstratur.

LIBER SECUNDUS. CAPUT XIX. Quod sententia Joannis Constantinopolitani episcopi, quam illi in testimonium adorandarum imaginum trahunt, non ad id quod illi putant pertinere dignoscitur.

Sed neque sententia Joannis Constantinopolitani episcopi, quanquam ab illis mutilata sit, sicut et caeterae sanctorum Patrum sententiae quas in ejusdem synodi scriptura depravatas ab illis reperimus, quoddam illorum errori deferre creditur adjutorium: quippe cum in eadem non illarum imaginum quaedam mentio sit quae in basilicis esse consueverunt, sed illarum quas gentili et superstitioso ritu Romanorum imperatores ostentabiliter ob sui favoris arrogantiam adorare censuerunt. Quam quidem sacrilegam impietatem ita nullos antiquorum regum reperimus habuisse, sicut et pene nullam gentem tantae crudelitatis tantorumque idolorum servitiis subditam, ut illam, uspiam legimus exstitisse. Magnae ergo crudelitatis et revera magnae crudelitatis et fortitudinis quondam fuit, quae a propheta Daniele in expositione quadrifidae statuae, quae quatuor fortissimorum mundi regnorum praesagium fuit, post caput aureum, quod Assyriorum sive Chaldaeorum regnum signavit; pectus vero argenteum, quod Medorum Persarumque regnum figuravit; femora vero aerea, per quae Macedonum regnum monstratum est, in cruribus ferreis designata est: et quomodo ferrum conterit et domat omnia, ita haec pene omnia regna edomuit. Quae etiam a praefato propheta in quatuor bestiarum visione post laeenam, per quam Babyloniorum regnum monstratum est, et ursum per quem Medorum et Persarum regni successio designata est, sive pardum per quem Macedonum regnum figuratum est, quarto nimirum loco sicut in statua in cruribus ferreis, ita etiam in bestiis quaedam terribilis ac formidolosissima bestia dentes ferreos habere describitur, de qua nunc dicere longum est: in qua non sint, sicut in caeteris bestiis, singula, sed omnia quae in superioribus fuere crudelitatis indicia, quae gentes quas delevit, devorasse, quas vero tributis addixit, pedibus conculcasse dicitur, et in tantum daemonum culturis inservivit, ut quarumdam gentium quas subegerat idola suis nihilominus idolis socians infeliciter adoraret. Unde vanissimum et ab omni ratione seclusum est, ab ea re intra sanctam Ecclesiam sumere exempla quae propter gentilitatis maculam prorsus a catholicis creditur abdicata: nisi forte illud in hac parte concedatur, ut ab errore error fulciatur, et res vana rem nihilominus vanam habeat in exemplum, resque obliqua a re non recta putetur accipere posse munimen. Textus igitur sententiae Joannis( si tamen ejusdem Joannis est) hoc modo in eadem dementissima synodi lectione taxatus habetur:« Nonne eum qui induetur injurias? nescis quia si quis imaginem imperatoris injuriat, ad eum ipsum imperatorem principaliter dignitati ejus affert injuriam? Nescis quia si quis imaginem ex ligno aut ex colore detrahet, non sicut ad elementum sine anima ausus judicatur, sed sicut adversus imperatorem dissegregata imaginem totidem imperatoris gestans ei, injuriam ad imperatorem deducit?» Et iterum idem de eodem Patre, sermone in quinta feria Paschae:« Omnia facta sunt propter gloriam Dei: usu vero nostro nubes ad imbrium ministerium, terram ad fructuum abundantiam, mare navigantium absque invidia omnia famulantur homini, magis autem imagini Dei. Neque enim quando imperialis vultus et imagines in civitates introducuntur, et obviant judices et plebes cum laudibus, non tabulam honorantes neque effusae cerae scripturas, sed figuram imperatoris, sic et creaturam non terrenam speciem honorat, sed eadem ipsam coelestem figura reveretur.» Quae sententia quanquam locutionum phaleris et verborum eruditione careat, et procul a negotio cui imposita est evagari credatur, nec illorum assertioni eam praebere solatium, nec nostrae constat quoddam conferre dispendium, nec aliquod Christianae religionis sensibus inculcare dissidium: praesertim quae ne divinae imaginis characterem in nobis malis operibus inquinemus, neve ei ad cujus imaginem et similitudinem conditi sumus peccando ejusque imaginem et similitudinem polluendo injuriam irrogemus, hoc dicere videatur, ut quisquis imperatoris imagini injuriam irrogat, non imagini, sed eidem imperatori injuriam irrogare credatur. Quod autem dixit, nubes, terram sive mare famulari imagini Domini, non hoc pro manufacta et irrationabili imagine dixit, si tamen idem quem illi dicunt aut quislibet catholicus dixit, sed aut pro Christo, qui est imago Dei, cui flectitur omne genu coelestium, terrestrium et infernorum, aut pro homine, qui utique ad Dei imaginem conditus pene omnibus visibilibus creaturis praelatus est. Quod si quis contentiosus pro insensatis dictum fuisse arbitretur imaginibus, asseveret quo pacto, quove modo, quave familiaritate, nubes, terra, mare imaginibus famulentur, et mox assertionem suam magna ex parte fultam habere dignoscetur. Si ergo vulgus partim laetitiae bacchatu effrenis, partim saecularis pompae novitate arcessitus, partim ventosi honoris inflatione cupidus, partim adulationis vitio famulatus, partim publicae securis metu perterritus, imperatorum imagines vanis et perniciosis laudibus honorat, quid ad nos qui gloriamur in cruce Domini nostri Jesu Christi, per quem nobis mundus crucifixus est nosque mundo? quorum conversatio in coelis est, qui cum Apostolo dicimus, Nobis quibus Christus crucifixus est, quid nobis cum foro?, qui tanto errori obniti potius quam assensum praebere debemus, qui non solum ab eo exemplum ad adorandas imagines minime sumere, sed etiam eum cum suis sequacibus prorsus exsecrari debemus.

LIBER SECUNDUS. CAPUT XX. Quod non ad adorationem imaginum pertineat, ut illi asserunt, sententia beati Cyrilli in expositione Evangelii secundum Matthaeum.

In eo etiam quod dicunt beatum Cyrillum Alexandrinae urbis antistitem dixisse:« Depingitur enim fides quod in forma Dei existit verbum, sicut et nostrae vitae redemptione oblatus est Deo, secundum nos similitudine et factus homo,» quanquam aut interpretis imperitia, aut scriptoris vitio semiplenum sensum habere videatur, non tamen ibi quodammodo imaginum adoratio innuitur: sed neque in eo quaedam hujus erroris, non dicam affirmatio, sed nec etiam mentio fit, quod dicunt eum post pauca dixisse:« Imaginum nobis explent opus parabolae significantium virtute, cui quomodo et oculorum adhiberi et palpatu manus afferri in vestigiis mentibus inadparabiliter habens visionem.» Quoniam ergo hic liber apud nos non habetur, qui utique Graeco sermone editus esse a praefato doctore perhibetur, hujus capituli sensus in incompositis et in impropriis dictionibus ita nobis per conjecturam sensus quaerendus est, veluti quis in pulvereis vel in cujuslibet materiae sordidis involucris nummos quaerat. Hoc enim, ut conjicimus, hujus capituli textus significare videtur, quod dum Christus in forma Dei existens Verbum, nostrae carnis similitudine indutus et factus est homo, et pro nostrae vitae redemptione oblatus Deo in se vera Patris imagine ejusdem Patris visionem nobis ostendit juxta illud: Qui videt me, videt et Patrem; et in parabolarum imaginationibus, ita nostris sensibus mysteriorum significavit arcana, sicut in imaginibus, earum rerum cujus sunt imaginatio quodammodo monstratur: hoc quidem juxta conjecturae ambiguitatem, caeterum exclusis dubietatis ambagibus, nullam hic imaginum adorationem designari manifestum est.

LIBER SECUNDUS. CAPUT XXI. Quod non sit contra religionem Christianam, ut illi dicunt, non colere et non adorare imagines.

Magna quidem sunt Christianae religionis instrumenta, quae quanquam ex fidei soliditate et ex dilectione Dei et proximi pendeant, singillatim enumerare longissimum est: inter quae nullum penitus locum imaginum cultus et adoratio tenent, quoniam quidem nullo antiquitatis instituuntur documento, vel fulciuntur exemplo, sed pene cunctarum divinarum Scripturarum abdicantur eloquio. Solum namque Deum colere, ipsum adorare, ipsum glorificare debere, totius divinae Scripturae tuba terribilis intonat. Unde cavendum illis est, et modis omnibus pertimescendum, ne dum imaginum cultum et adorationem Christianae religioni ingerere nituntur, singularem unius Dei cultum et adorationem frustrari videantur. Quae duo ita inter se mutuo reluctantur, ut si unum steterit, aliud stare non possit. Si enim singularis cultus soli et uni Deo debitus inconvulsus erit, et revera inconvulsus erit, imaginum cultus modis omnibus cassabitur: et si imaginum cultus non convellatur, soli et uni Deo cultus debitus non erit singularis. Ac per hoc si religionis Christianae arx sive munimen et gloriosum insigne unius Dei cultus et adoratio est, imo quia est, hanc imaginibus vel quibuslibet rebus exhibere contra religionem Christianam est; et si has non adorare seu colere contra religionem Christianam est, ut illi delirant, solum Deum adorare seu colere, ejusque cultus et adorationis arcem singularem esse fateri contra religionem Christianam erit. Solus igitur Deus colendus, solus adorandus, solus glorificandus est, de quo per prophetam dicitur, Exaltatum est nomen ejus solius; cujus etiam sanctis qui, triumphato diabolo, cum eo regnant, sive quia viriliter certaverunt ut ad nos incolumis status Ecclesiae perveniret, sive quia eamdem ecclesiam assiduis suffragiis et intercessionibus adjuvare noscuntur, veneratio exhibenda est: imagines vero omni sui cultura et adoratione seclusa, utrum in basilicis propter memoriam rerum gestarum et ornamentum sint, an etiam non sint, nullum fidei catholicae afferre poterunt praejudicium, quippe cum ad peragenda nostrae salutis mysteria nullum penitus officium habere noscantur.

LIBER SECUNDUS. CAPUT XXII. Quod non bonam habeant memoriam qui ut non obliviscantur sanctorum vel certe ipsius Domini, idcirco imagines erigunt.

Mihi autem, ait Propheta, adhaerere Deo bonum est; qui cum sit spiritus, juxta illud, Dominus Deus spiritus est, et in spiritu et veritate adorari debeat, non ei carnaliter, sed spiritaliter quis adhaerere potest, nec corporalibus ei sensibus sed rationali animae intuitu jungi valet. Quamobrem, ut ait sanctissimus Augustinus,« Saluberrime admonemur averti ab hoc mundo qui profecto corporeus est et sensibilis, et ad Deum, id est, veritatem quae intellectu et interiore mente capitur, quae semper manet, et ejusdem modi est quae non habet imaginem falsi, a quo discerni non possit, tota alacritate converti.» Ad contemplandum itaque Christum, qui est Dei virtus et Dei sapientia, sive ad intuendas virtutes quae ab eo in sanctis ejus derivatae sunt, non corporeus nobis visus, quem communem cum irrationalibus animantibus habemus, sed spiritalis est necessarius, quem sibi impertiendum Propheta a Domino postulabat cum dicebat: Revela oculos meos, et considerabo mirabilia de lege tua. Hunc ergo spiritalem auditum non carnales aures, Dominus quaerebat cum dicebat, Qui habet aures audiendi audiat. His sensibus privari pro culpa perfidiae populum Israel, non membris debilitari jubet, cum Isaiae prophetae dicit: Excaeca cor populi hujus, et aures ejus aggrava, et oculos ejus claude, ne forte videant oculis suis, et auribus suis audiant, et corde suo intelligant. Quae dum ita se habeant, magna se caecitate obrutos esse fatentur qui vim illam animae, quae memoria nuncupatur, ita se vitiatam habere demonstrant, cui nisi imaginum adminiculum suffragetur, ab intentione servitutis Dei et veneratione sanctorum ejus recedere compellatur; nec se idoneos arbitrantur mentis oculum supra creaturam corpoream levare ad hauriendum aeternum lumen nisi creaturae corporeae adjutorio fulciantur. Sed ne forte sui erroris murum his tentent tueri munitionibus eo quod et nos ob memoriam rerum gestarum imagines quibuslibet habendas esse concedimus, his a nobis eorum firmitas arietibus, tantis veritatis quatietur impulsibus quod aliud est eas habere oblivionis timore, aliud ornamenti amore; aliud voluntate, aliud indigentia; aliud idcirco videre ne Dei et sanctorum ejus valeat quis oblivisci, aliud ideo spectare ut gestarum rerum possit reminisci; aliud est eas res videre quae, nisi videantur, non obsunt, aliud eas quae, nisi ut videantur, officiunt, cum videlicet sine imaginum intuitu homo salvari possit, sine Dei vero notitia omnino non possit. Cum ergo mens hominis ita ei inhaerere debeat ad cujus imaginem condita est, ut nulla creatura interposita ab ipsa veritate, quae Christus est, formetur, dementissimum est eam interpositis materialibus imaginibus ne ejus oblivionem patiatur admoneri debere, cum videlicet hoc infirmitatis sit vitium, non libertatis indicium. Quia vero descensio Christi ad inferos, sive ascensio ejus ad coelos, sive spei nostrae fructus non in rebus visibilibus sed in corde tantum quaerendus sit, Paulus apostolus testatur cum dicit, Spes quae videtur non est spes: quod enim videt quis, quid sperat? Si autem quod non videmus speramus, per patientiam exspectamus. Et iterum, Ne dixeris in corde tuo, Quis ascendit in coelum? id est, Christum deducere: vel quis descendit in abyssum? Hoc est Christum ex mortuis revocare. Sed quid dicit Scriptura? Prope est verbum in ore tuo, et in corde tuo, hoc est, verbum fidei quod praedicamus, quia si confitearis in ore tuo Dominum Jesum, et in corde tuo credideris quod Deus illum suscitavit a mortuis, salvus eris: Corde enim creditur ad justitiam, oris autem confessio fit ad salutem. Multa quidem ad rem pertinentia et huic negotio necessaria in hoc capitulo dici poterant, si brevitas, cui studemus, permitteret.

LIBER SECUNDUS. CAPUT XXIII. Quod contra beati Gregorii Romanae urbis antistitis sententiam institutum sit imagines adorare seu frangere.

Imagines sane quarum insolentissimae adorationis amor Constantino et matri ejus Haerenae necnon et Tarasio Constantinopolitano episcopo exercendae synodi causa exstitit, quorum discutiendus error praesentis nobis disputationis materiam praebuit, a beato Gregorio Romanae urbis antistite et adorari prohibentur et frangi, qui non longe a causa vagantibus verbis nullisque dubietatis ambagibus involutis sermonibus, sed proprie ac pure, quid in hac parte observandum quidve tenendum sit Sereno Massiliensi episcopo suis mandavit apicibus. Nam dum isti praedecessores sive parentes suos qui eas fregere exsecrabiliter damnare perhibeantur, et illi istos qui eas adoraturi erant abominabiliter damnasse credantur, inter has diversi erroris acies ad unius socordiae bivium tenentes medium, se praefatus interponit antistes, et utrique parti inter se mutuo confligenti arma praebet, cum et istos qui eas adorant cum illis qui eas fregere: et illos qui eas fregere cum istis qui eas adorant pontificalis teli cuspide ferit. Et istis hinc adorantibus, illis inde frangentibus spretis, nostrae partis sibi Ecclesiam asciscit, quae mediocritatis callem recti itineris carpens, et in ornamentis ob memoriam habere concedit, et istos hinc adorantes, illos illinc frangentes despiciendo postponit: sic enim praefatum Serenum et laudasse quia adorare prohibuerit, et reprehendisse quia fregerit, idem venerabilis papa perhibetur:« Perlatum, inquit, ad nos fuerat quod inconsiderato zelo succensus sanctorum imagines sub hac quasi excusatione ne adorari debuissent, confringeres: et quidem qui eas adorare vetuisses omnino laudavimus, fregisse vero reprehendimus.» Et post pauca:« Frangi ergo non debuit quod non ad adorandum in ecclesiis, sed ad instruendas solummodo mentes fuit nescientium collocatum. Et quia in locis venerabilibus sanctorum depingi historias non sine ratione vetustas admisit, si zelum discretione condisses, et ea quae intendebas salubriter obtinere et collectum gregem non dispergere, sed potius poteras congregare.» Putabat enim idem venerabilis praesul in imaginum comminutione populares animos perturbatos, et ideo pusillorum scandalum pertimescens haec inferebat. Unde et in subsequentibus eum instruit qualiter eas et habere in ecclesiis quibuslibet permittat, et adorare modis omnibus devitet. Ait enim:« Convocandi sunt diversi Ecclesiae filii eisque Scripturae sacrae est testimoniis ostendendum, quia omne manu factum adorari non liceat, quoniam scriptum est: Dominum Deum tuum adorabis et illi soli servies: ac deinde subjungendum, Quia picturae imaginum quae ad aedificationem imperiti populi factae fuerant, ut nescientes litteras ipsam historiam intendentes quod dictum sit discerent, transisse in adorationem videras, idcirco commotus es ut eas imagines frangi praeciperes: atque eis dicendum, Si ad hanc instructionem ad quam imagines antiquitus factae sunt habere vultis, in ecclesiis eas modis omnibus et offerri et haberi permittas, atque indica quod non tibi ipsa visio historiae, quae pictura teste pandebatur displicuerit, sed illa adoratio quae picturis fuerat incompetenter exhibita. Atque in his verbis eorum mentes demulcens eos ad concordiam tuam revoca: et si quis imagines facere voluerit, minime prohibe, adorare vero imagines omnibus modis devita.» Ecce quo magisterio quove documento venerandi pontificis imbuti imagines in ecclesiis habere non renuimus, sed earum adorationem prorsus abdicamus; cujus institutis contraire se, quisquis eas vel frangit vel adorat, modis omnibus recognoscat.

LIBER SECUNDUS. CAPUT XXIV. Cum praeter Deum solum nihil aliud debeat adorari, aliud est hominem adorare charitatis et salutationis officio, aliud imagines manufactas.

Adeo genus humanum Deus dilexisse credendus est, ut in ipso conditionis ejus exordio non utcunque, sed ad suam imaginem et similitudinem id condiderit, et creaturis caeteris praetulerit, et a florigerae sedis felicitate per peccata ad hujus mortalitatis aerumnas transmissum stupendis miraculis et luculentis vatum oraculis erudire per momenta temporum non desierit: et angelis qui utique ab eo peccando discesserant, perpetua damnatione multatis, ut id denuo civibus aethereis pro quorum societate condiderat, sociaret, hominem assumere non despexerit, dicente Apostolo: Nusquam enim angelos apprehendit, sed semen Abrahae apprehendit. Unde datur intelligi aliud et longe aliud esse hominem adorare salutationis gratia, qui tot meritorum praerogativis pollet, aliud imagines quae his omnibus carent; aliud est hoc homini humilitatis gratia exhibere qui opus Dei est, quam imagini quae opus artificis est; aliud est illam naturam humilitatis officio adorare quae in coeli rege ab angelis et archangelis adoratur, aliud illam quae usibus non solum hominum, sed et caeterorum animalium adhibita famulatur. Quantum ergo opera Dei eminent humanis operibus, efficientia effectis, rationabilia irrationabilibus, sensibilia insensibilibus, viventia non viventibus, tantum adoratio quae, ut praedicimus, humilitatis et salutationis officio erga homines agitur, adorationi quae imaginibus superstitiose et superflue exhibetur.

Quoniam quidem homines Deus non imagines diligere jussit, propter homines Filium suum in mundum, non propter imagines misit; ab hominibus Pater vocari, non ab imaginibus voluit, et Dominus in Evangelio non ait: Nolite scandalizare unam de imaginibus istis, sed, unum de pusillis istis: quoniam angeli eorum semper vident faciem Patris mei qui in coelis est; et Apostolus invicem nos honore praevenire, non imagines honorare hortatur. Quia ergo melior sit opifex opere et efficiens effectis, liber Sapientiae testatur, ait enim: Nemo enim sibi similem homo poterit Deum fingere: cum sit enim mortalis mortuum fingit manibus iniquis. Melior est enim ipse his quos colit, quia ipse quidem vixit, cum esset mortalis, illi autem nunquam; et beatus Augustinus ait:« Fateor tamen altius demersos esse qui opera hominum deos putant, quam qui opera Dei.» Hoc quidem de idolis eorumque cultoribus. Caeterum illi qui intra sanctam Ecclesiam in sacro eloquio solum Deum adorandum solumque colendum praedicant, et ut imagines adorentur synodos aggregant, videant ne forte domesticam pacem intestino bello perturbent et prosperitatem rerum nostrarum isto errore quasi quodam civili bello commaculent. Quod facillime vitare poterunt si intra metas propheticae et evangelicae sive apostolicae praedicationis contineantur, et exclusis vocum novitatibus sanctorum Patrum solummodo institutis contenti sint.

LIBER SECUNDUS. CAPUT XXV. Quod nusquam ab apostolicis exemplis aut verbis, ut illi garriunt, imagines adorare institutum sit.

Ecclesiasticae norma institutionis prophetarum et apostolorum vel ipsius Domini aliquando nobis commendatur verbis, aliquando exemplis, aliquando obumbratis, aliquando patefactis monstratur oraculis, nonnunquam etiam figuratis, nonnunquam simplicibus perdocetur eloquiis, inter quae omnia omnium rerum adoratione inhibita, salva adoratione qua nos mutuo salutantes adoramus, solius Dei adoratio instituitur. Nam dum hanc imaginibus hi qui illarum cremantur amore exhibendam ab apostolis fateantur esse traditam, dicant necesse est quibus ab illis exemplis sit institutum, quibusve documentis constet esse promulgatum. An forte Petrus hanc imaginibus exhibendam instituit, qui Cornelium ne se adoraret blande compescuit? An Joannes, qui angelum adorare cupiens, ne id faceret, sed ut Deum adoraret audivit? An Paulus, qui hanc superstitiose Lycaonibus sibi inferre cupientibus expavit? An Barnabas qui hanc pariter cum Paulo refugiit? Cum ergo angelus et apostoli se adorari prohibeant, quis tam vecors tamque vesanus est qui dicere audeat eos imagines adorari instituisse: praesertim qui etsi se adorari deberent, cum videlicet alterius meriti alteriusve definitionis sint angeli, sive homines, et alterius imagines. Si igitur angeli sive homines, ut praesentis exempli ratio docet, minime adorandi sunt, salva adoratione quae charitatis et salutationis officio exhibetur, multo minus imagines quae rationis expertes sunt, nec salutatione nec adoratione dignae eo quod insensatae sint, adorandae sunt: quae si adorandae non sunt, imo quia non sunt, duplex illi in hac parte deliquium patrare perhibentur sive quia eas adorant, sive quia ut hoc facerent ab apostolis sibi traditum esse mentiuntur. Apostolus denique Paulus evangelicus ille stabularius, qui a visione patriae coelestis genus humanum digressum, et ad hujus defectionis aerumnas dilapsum, et a malignis spiritibus vulneratum, a custode omnium ad sanandum praedicationis verbis lenibus et austeris accepit, cui Redemptor duplicis scientiae sive duorum Testamentorum pecuniam concedit, et si quid ad erudiendum redemptum populum consilium dans supererogaverit, redditurum se ei esse promittit, nec in his de quibus libere praecepta dat, nec in his de quibus supererogans consilium dat, sicut de virginibus fecisse perhibetur, nihil tale de imaginum adoratione, ut illi somniant, uspiam instituisse vel praecepisse reperitur. Nam et idem doctor gentium cum discipulis Timotheo et Tito scriberet, instruens eos et docens de ordinatione episcopatus, presbyterii et diaconii et omnis ecclesiasticae disciplinae, sive de spiritali conversatione et haereticis vitandis, ideo imaginum adorationem minime instituit, quia hanc a religione Christiana alienam esse cognovit: qui et in caeteris epistolis quas universo orbi scripsit, quae vitanda essent quaeve sequenda edocens, hanc penitus rem parvipendit, quam nec abnuere quemdam errorem, nec statuere quamdam credidit esse virtutem. Qui ergo has non adorare scelus, has autem adorare inter prima fidei sacramenta ab apostolis institutum esse delirant, perpendant quoniam idem Vas electionis nec eas spernere inter scelera enumerat, cum dicit: Manifesta sunt autem opera carnis quae sunt fornicatio, immunditia, impudicitia, luxuria, idolorum servitus, veneficia, inimicitiae, contentiones, aemulationes, irae, rixae, dissensiones, sectae, haereses, invidia, homicidia, ebrietates, comessationes, et his similia quae praedico vobis sicut praedixi, quoniam qui talia agunt regnum Dei non consequentur. Nec eas adorare inter spiritales fructus enumerat, cum dicit, Fructus autem spiritus est, charitas, gaudium, pax, patientia, longanimitas, bonitas, benignitas, fides, modestia, continentia: adversus hujusmodi non est lex: qui autem sunt Christi, carnem suam crucifixerunt cum vitiis et concupiscentiis. Sed neque in eadem eloquentiae venustate, qua sensus suos quibusdam rivulis per membra et caesa et decentes circuitus rhetorico de flumine derivans ab anaphora incipit, et per σχέσεις ἐνομάτων decurrit, et contraria contrariis per topicorum argumentationem quam philosophi a contrariis nominant opponens, pulcherrimis antithetis, orationem suam honestat; ubi hujus vitae tempus acceptabile, poenitentiae videlicet aptum, et dies salutis id est ad bene agendum aptos, denuntiat, inter caeteras quas enumerat virtutes hujusce adorationis quamdam vel levem fecisse noscitur mentionem. Ait enim: Ecce nunc tempus acceptabile, ecce nunc dies salutis: nemini dantes ullam offensionem, ut non vituperetur ministerium nostrum, sed in omnibus exhibeamus nosmetipsos sicut Dei ministros, in multa patientia, in tribulationibus, in necessitatibus, in angustiis, in plagis, in carceribus, in seditionibus, in laboribus, in vigiliis, in jejuniis, in castitate, in scientia, in longanimitate, in suavitate, in Spiritu sancto, in charitate non ficta, in verbo veritatis, in virtute Dei, per arma justitiae a dextris et a sinistris, per gloriam et ignobilitatem, per infamiam et bonam famam, ut seductores, et veraces: sicut ignoti, et cogniti: quasi morientes, et ecce vivimus: ut castigati, et non mortificati: quasi tristes, semper autem gaudentes: sicut egentes, multos autem locupletantes: tanquam nihil habentes, et omnia possidentes. In quo virtutum catalogo, ut praefati sumus, idem egregius praedicator imaginum adorationem insereret, si hanc harum sociam Ecclesiaeque proficuam esse decerneret, quam dinumerare ideo distulit quia hanc utilem minime esse persensit.

LIBER SECUNDUS. CAPUT XXVI. Quod non parvi sit erroris manufactas imagines arcae testamenti Domini coaequare conari, ut illi in sua synodo facere conati sunt.

Magnae absurditatis imo temeritatis est arcae testamenti Domini imagines coaequare conari, cum tot mysteriorum indiciis ab illa noscantur differre; et rei quae condita est Dominicae vocis imperio res assimilare quae cujuslibet artificis conduntur arbitrio. Siquidem illa condita est Domino imperante, istae conduntur artis industria juvante; illa a sancto viro Moyse, istae a quolibet opifice; illa a legislatore, istae a pictore; illa redundet mysteriis, istae colorum tantummodo fucis; illa et praesentibus fuerit in miraculorum stuporem, et de futuris mystica quaedam et arcana significarit; istae et praesentibus miraculis, et futurorum significationibus nudae rei cujus sunt tantum memoriam ingerant. De cujus typicis praefigurationibus sive horum quae intra eam sunt in superiore libro monstratum est, nunc vero quantum a manu factis imaginibus differat, breviter exsequendum est. Qui igitur materiales imagines a quibuslibet opificibus conditas, arcae testamenti Domini, quae Domino imperante, Moyse obediente, condita est, aequiparare contendunt, inveniant, si queunt, opificem qui Moysi meritis aequiparari queat, qui flumineis sit fluctibus expositus, cujus salus inter lymphaticos cursus Deo soli relinquatur, a quibus exceptus et matri restituatur, et ab his quibus perimi jussus fuerat, deliciosissime ali jubeatur: qui omni sapientia Aegyptiorum eruditus sit, qui videat arboreos ramos incendia pati et non uri, qui miretur fragilem materiam admirabili igne, nec modicum nulla ei dando alimenta pati dispendium, vel potius inde voce emissa se ex nomine vocari, et mystica sibi praecepta et spem liberandae gentis et adipiscendae paternae promissionis dari; qui obstupescat suae virgae rigorem in sinuosum conversum esse draconem, cujus administratione Nilicolae decem prodigiosis feriantur plagis, qui Aegyptiis opibus ditatis cuneis, et aequoreos fluctus pede sicco transmeantibus, dux fieri valeat; qui amaras aquas in dulcem convertat saporem, et jejunam silicem ictu virgae undifluum cogat evomere liquorem; qui extensione manuum hostiles tumultus vinci compellat, et suos victoria potiri concedat; qui inter terrificos tubarum strepitus, et fulminum coruscationes, et nubis densissimae obumbrationem, et crepitantium ignium rogos exterritus et tremebundus montem conscendat, legem accipiat, et inter Deum et homines verus interpres a Domino promulgata praecepta populis observanda demonstret; qui secundum exemplar quod ei in monte monstratum fuerit, tabernaculum faciat, quod cum ingressus fuerit gloria Domini operiat; qui sit mitissimus super omnes qui morantur in terra, ad quem loquatur Deus facie ad faciem, sicut loqui solet homo ad amicum suum; qui donec sol quater decies ortum occasumque perficiat, omni cibo penitus potuque careat, cujus facies nimio splendore vix intueri queat; qui de duobus regibus mirabiliter triumphet, qui quater tricenis annorum cursibus exemptis nec oculorum caliginem, nec dentium motionem patiatur; qui faciat ex qualibet materia imaginem quae tot redundet mysteriis et exuberet sacramentis, ut in ejus superficie tremenda audiantur oracula; ante cujus conspectum hostica terrore quatiantur agmina, et per medium sui arentem praestent transeuntibus tramitem flumina, et antiquae urbis in momento funditus eversa pugnacibus legionibus ingressum undique praebeant moenia, quae vocetur scabellum pedum Dei nostri; ad cujus introitum pavendis hostium regio feriatur flagellis, quam indomitae contra naturam vaccae vitulis post terga relictis ad Israeliticam terram plaustri novi gestamine trahant, ad cujus regressum stupendis indigenae terreantur miraculis, antequam egregius propheta et rex infulatus magna cum exsultatione ludere non erubescat, et eam ad locum destinatum in musicis concentibus hymnorumque suavisonis modulaminibus introducat: quae dum et suis et opificis tot signorum emicuerit praerogativis, non immerito arcae testamenti Domini poterit coaequari. Cum ergo nec tanti meriti opifex, nec tantae gloriae opificium reperire valuerint, restat ut legislatorem nostrae aetatis hominibus, et arcam testamenti Domini manufactis imaginibus modis omnibus anteponant; nec res tam viles tamque mysteriis nudas rei tam sublimi totque mysteriorum insignibus exuberanti aequiparare conentur. Nam si, ut illi delirant, imagines arcae testamenti Domini assimilari queunt, necesse est ut quiddam sit circa eas quod propitiatorio assimilari queat, necesse est ut metuenda inde oracula dentur. Non autem inde quaedam oracula dantur: non igitur, ut illi desipiunt, imagines arcae testamenti Domini assimilari queunt.

LIBER SECUNDUS. CAPUT XXVII. Quod magnae sit temeritatis ingentisque absurditatis saepe memoratas imagines corpori et sanguini Dominico aequiparare velle, sicut in eadem vanitate quae pro illis scripta est legitur.

Cum Dominus in Evangelio dicat: Veri adoratores adorabunt Patrem in spiritu et veritate, miramur eorum vesaniam qui in adorandarum imaginum tantam exarsere socordiam, ut cum eas nec spiritum nec veritatem esse constet, non solum adorare, sed etiam corpori et sanguini Dominico aequiparare eas praesumant dicentes:« Sicut corpus Dominicum et sanguis a fructibus terrae ad insigne mysterium transit, ita et imagines artificum industria compaginatae ad earum personarum in quarum similitudinem compaginantur, transeant venerationem.» Cum scilicet corporis et sanguinis Dominici sacramentum ad commemorationem suae passionis et nostrae salutis nobis concessum ab eodem mediatore Dei et hominum, per manum sacerdotis et invocationem divini nominis conficiatur, imagines vero nullius manus impositionis vel consecrationis mysterio indigentes, non ab aliis nisi ab his qui pictoriae artis experientia imbuti sunt et conficiendorum colorum peritiam habent, vel ab his qui fabrilis vel caelaturae vel certae alicujus artis comperta institutione et cognita vi materiae vultus componunt, formari et compaginari noscantur. Et nimirum ad norum consecrationem sacerdos infulatus, circumstantis populi deprecationes suis precibus miscens, cum interno rugitu memoriam faciat Dominicae passionis, et ab inferis resurrectionis, necnon et in coelos gloriosissimae ascensionis, et haec perferri per manus angeli in sublime altare Dei et in conspectum majestatis deposcat: pictor vero patrandi operis loca congrua appetens, in harum formatione colorum tantum venustatem et operis supplementum quaerat. Nimium igitur nimiumque a veritatis, rationis et discretionis tramite distat, qui corpori et sanguini Dominico imagines aequiparare conatur. Nam Melchisedech rex Salem, sacerdos Dei summi, in typo Dominici corporis et sanguinis, non imaginem quamdam, sed panem et vinum legitur obtulisse. Nam et Mosaico ore in praefiguratione nostri Redemptoris, cujus carnem in remissionem peccatorum sumimus, et sanguinis tinctione percutientis angeli impetum evadimus, agnus per familias comedi jubetur, et colendarum vel adorandarum imaginum usus omnino abdicatur. Psalmographus quoque et panem angelorum, Christum videlicet, ab hominibus manducandum, et imaginum conditores similes his quae conduntur imaginibus fieri suavisona modulatione cantavit. Ipse namque auctor humani generis, qui pro salute nostra carnem nostri causa non est dedignatus accipere, cum et Veteris Testamenti terminum et Novi, appropinquante suae sacratissimae passionis die, salutiferum constitueret initium, et in se lapide angulari duos ex adverso parietes connectens, et secundum Apostolum faciens utraque unum, accepto pane, benedicto ac fracto, hoc salutare discipulis dedit praeceptum: Accipite, inquit, et manducate, hoc est corpus meum: similiter et calicem postquam coenavit accipiens, dedit discipulis suis dicens, Accipite et bibite: hic est enim calix sanguinis mei Novi et aeterni Testamenti qui pro vobis et pro multis effundetur in remissionem peccatorum. Haec quotiescunque feceritis, in mei memoriam facietis. Cum ergo istius evidentissimi et sacrosancti mysterii et per Veteris Testamenti mysticas figuras, et per Novi institutionem salutiferum et luce clarius teneat Ecclesia documentum, adorandarum imaginum huic non est coaequandus insolentissimus usus, qui videlicet non solum fieri non jubetur, verum etiam et per paginam Veteris Instrumenti interdicitur, et in Novi serie Testamenti non solum non conceditur, verum etiam reprehenditur. Qui enim dixit: Caro mea vere est cibus et sanguis meus vere est potus; et: qui manducat meam carnem et bibit meum sanguinem, in me manet et ego in illo, non dixit: Imago mea vere est vita, et pictura nomini meo ascripta vere est salus, et qui pingit meam similitudinem, et adorat meam imaginem manufactam, in me manet et ego in illo. Et qui dixit, Nisi manducaveritis carnem filii hominis, et biberitis ejus sanguinem, non habebitis vitam in vobis, non dixit, Nisi depinxeritis meam imaginem, et adoraveritis meam pictoria arte constructam similitudinem, non habebitis vitam in vobis. Qui igitur dixit: Ego sum panis vivus qui de coelo descendi, si quis ex ipso manducaverit non morietur, sed habebit vitam aeternam, et ego suscitabo eum in novissimo die; et iterum: Sicut misit me vivens Pater, et ego vivo propter Patrem, et qui manducat me, ipse vivit propter me; et iterum: Hic est verus panis Dei qui de coelo descendit, et vitam tribuit mundo: qui manducaverit ex eo permanet in aeternum, et panis quem ego dabo ei caro mea est pro mundi vita. Qui credit in me non esuriet neque sitiet unquam, nihil tale uspiam de imagine legitur dixisse, cum videlicet, ut praefati sumus, commemorationem suae sacratissimae passionis non in artificum, non in mundanarum artium opificiis, sed in consecratione sui corporis et sanguinis constituerit, nec fidem et confessionem suam in picturis, sed in ore et corde fieri decreverit, dicente Scriptura: Corde creditur ad justitiam, ore autem confessio fit ad salutem. Cum enim dicit: Si manseritis in me et verba mea in vobis manserint, evidentissime ostendit non imagines in nobis et nos in imaginibus permanere debere, sed nos in se per fidem, et verba sua in nobis per lectionis studium et operis complementum necessario mansura designat. Paulus quippe apostolus, Vas electionis, corporis et sanguinis Dominici sacramentum non omni sacramento aequiparandum, sed pene omnibus praeferendum esse conspiciens dicit, Probet enim se homo, et sic de pane illo manducet, et de calice bibat. Qui autem manducat et bibit indigne, judicium sibi manducat et bibit. Cum ergo tantae sollicitudinis studio probandos eos qui ad haec sumenda accedunt ostendat, et qui negligenter et indigne ad haec percipienda conveniunt, tantae animadversionis telo feriat, nihil huic simile de his qui imaginum adorationem refugiunt profert, sed e contrario de his qui male imaginibus utuntur dicit: Et mutaverunt gloriam incorruptibilis Dei in similitudinem corruptibilis hominis, et caetera. Multum igitur, et ultra quam mentis oculo perstringi queat, distat sacramentum Dominici corporis et sanguinis ab imaginibus pictorum arte depictis: cum videlicet illud efficiatur operante invisibiliter spiritu Dei, hae visibiliter manu artificis; illud consecretur a sacerdote divini nominis invocatione, hae pingantur a pictore humanae artis eruditione; illud angelicis manibus in sublime Dei deferatur altare, hae humanis manibus per artem structae ad mirantium intuitus ponantur in pariete; per illud peccata remittuntur, per has si incaute abutantur adjiciuntur; illud in virtute nec quo crescat habet, nec ullo modo minuitur, hae pro artificis ingenio in pulchritudine et crescunt et quodammodo minuuntur; illud confirmat nova antiquitas et antiqua novitas, has plerumque corrumpit cariosa vetustas; illud est vita et refectio animarum, hae cibus tantummodo oculorum; illud ducit per esum ad coelestis regni introitum, hae rerum gestarum deferunt memoriam per intuitum; illud aboleri ab Ecclesia nec in persecutionibus potuit, harum interdum colorem guttarum inluvies abluit; et cum sine illius perceptione nemo salvetur, sine istarum vero observatione omnes qui rectae fidei sunt salventur, constat eas a nullo eorum qui sanae mentis intelligentiam habent, tanto mysterio aequiparandas. Qui ergo absolute omnes imaginum adoratione carentes anathematis vinculo nituntur obligare, quaerendum ab eis est quid de apostolis sentiant, quos nulla docet catholicae Scripturae series imagines uspiam adorasse? et tamen nullus fidelium ambigit, non solum eos, sed etiam eorum sequipedas coelestia regna penetrasse: quidve de martyribus, qui a fonte baptismatis confestim per lictorum manus sine adoratione imaginum ad coelestia regna migrabant? quidve de infantibus, qui originali noxa per lavacrum regenerationis abluti, et necdum per corporales sensus aliquid hujuscemodi agere valentes, pene ante coelestia regna quam terrenorum gressuum efficaciam appetere meruerunt? Si omnes imaginum adoratione carentes secundum illorum falsissimam opinionem pereunt, infantes baptismatis unda loti et corporis Dominici edulio et sanguinis haustu satiati, qui necdum imagines adorare valuerunt et sic e saeculo migraverunt, pereunt: et si pereunt, Veritatis verbum cassatur dicentis: Sinite parvulos venire ad me: talium est enim regnum coelorum. Non autem Veritatis verbum infantibus regnum coelorum promittentis cassatur, non igitur pereunt omnes imaginum adoratione carentes.

LIBER SECUNDUS. CAPUT XXVIII. Quanta ratione mysterium Dominicae crucis ab imaginibus distet, quas quidem illi eidem aequiparare contendunt.

Quot excellentiae praerogativis quotve virtutum insignibus mysterium Dominicae crucis manufactis imaginibus, quas illi temere ei aequiparare affectant, emineat, operae pretium est breviter pandere, quanquam nostra prosecutione prorsus explicari nequeat. Hoc enim vexillo antiquus hostis, non imaginibus, victus est: his armis, non colorum fucis, diabolus expugnatus est; per hanc, non per picturas, inferni claustra destituta sunt; per hanc, non per illas humanum genus redemptum est. In cruce namque, non in imaginibus, pretium mundi pependit. Illa itaque ad servile supplicium, non quaedam imago, ministra exstitit; hoc est nostri regis insigne, non quaedam pictura, quod nostri exercitus indesinenter aspiciunt legiones: hoc est signum nostri imperatoris, non compaginatio colorum, quod ad praelium nostrae sequuntur cohortes. Non igitur quaedam materialis imago, sed Dominicae crucis mysterium est vexillum, quod in campo duelli, ut fortius confligamus, sequi debemus; arma, quibus libertatem tueri valeamus; munitio, qua infestantium hostium incursus evitemus. Est enim cassis qua diabolici ensis impulsio quatitur; est clypeus, qui ad resistendum illius missilibus telis opponitur; est thorax, quo illius spiculorum sive pilorum illisio ignita frustratur. Hoc est munimen, quo illius flexuosae fraudis maeandros et callida machinamenta devincimus, ne vincere valeat tentatos, quos primi hominis tenuit suasione captivos. Per crucis lignum, non per imagines, antiqui illius sceleris facinus diluitur, quod in protoplasto per ligni esum contractum est. In crucis hamo, non in quadam pictura, criminum auctor captus est, cum ratione potius quam dominatione, et justitia potius quam potentia constrictus, praedam compulsus est evomere, quam absorptam jam dudum noscebatur tenere. Non ergo per materiales ab opificibus conditas imagines, sed per crucis mysterium, quae a Judaeis putatur scandalum, a gentibus stultitia, superba saeculi et inflata sapientia corruit. Nec per picturam quamdam, sed per crucem patuit, quod stultum Dei est quanto sit hominibus sapientius, et quod infirmum Dei est, quanto sit fortius hominibus. Interrogemus igitur doctorem gentium, interrogemus egregium praedicatorem: dicat nobis utrum in imaginibus an in cruce Christi glorietur. Mihi, inquit, absit gloriari nisi in cruce Domini nostri Jesu Christi, per quem mihi mundus crucifixus est et ego mundo. Dicat etiam utrum ut Deo viveret, imaginibus an cruci confixus sit. Ego, inquit, per legem legi mortuus sum, ut Deo vivam, Christo confixus sum cruci: vivo autem jam non ego, vivit vero in me Christus. Dicat etiam utrum in intelligendis colorum fucis, et imaginum formis, aut materiarum qualitatibus, an ad intelligendum quae sit latitudo crucis et longitudo, sublimitas, et profundum, illuminatos cordis oculos habere debeamus. Ut possitis, inquit, comprehendere cum omnibus sanctis quae sit latitudo, et longitudo, et sublimitas, et profundum. In exponendis igitur his tanti praedicatoris verbis nec nostros sensus temere ostentare, nec alienos furari debemus, sed hos quos a beato Augustino in libris de Doctrina Christiana positos reperimus, nos quoque ponamus. Latitudo ergo est transversum lignum quo extenduntur manus; altitudo, quae a transverso ligno incipiens superius eminet, ubi fuit caput; longitudo vero est quae a transverso ligno incipiens usque ad terram desinit; profundum vero, quod terrae infixum absconditur, ex quo ligno crucis omnis vita sanctorum describitur, qui tollentes crucem suam et mortificantes membra sua quae sunt super terram, Christum sequuntur: quorum quanto exterior homo corrumpitur, tanto interior renovatur de die in diem, et spe aeternae requiei gaudentes cum hilaritate bonis operibus insistunt. Hanc hilaritatem significat crucis latitudo in transverso ligno, ubi figuntur manus, per manus enim opus intelligitur; per latitudinem, hilaritas operantis, quia tristitia facit angustias; porro per altitudinem crucis, cui caput adjungitur, exspectatio sempiternae retributionis de sublimi justitia Dei significatur, ut et ipsa opera bona non propter beneficia Dei terrena ac temporalia facienda credantur, sed potius propter illud quod desuper sperat fides quae per dilectionem operatur. Jam vero per longitudinem, qua totum corpus extenditur, ipsa tolerantia significatur, ut longanimes permaneamus: unde longanimes dicuntur qui tolerant. Profundo autem, hoc est, parte illa ligni quae in terrae abdito affixa latet, sed inde consurgit omne quod eminet, inscrutabilia indicantur judicia Dei, de quibus occulta ejus voluntate vocatur homo ad participationem tantae gratiae, alius sic, alius autem sic. Sed quid tantum in apostolicis sermonibus immoramur? Quid tantum per ejus sensus latissimos campos evagamur? Veniamus, ad Dominum, sedeamus cum Maria ad pedes ejus, audiamus verbum ex ore ejus, audiamus eum in seipso, quem hactenus in Apostolo loquentem audivimus. Audivimus ergo quid de cruce dixerit doctor gentium, audiamus quid dicat Creator gentium; audivimus egregium praedicatorem, audiamus rerum omnium Conditorem: Si quis, inquit, vult post me venire, abneget semetipsum, et tollat crucem suam et sequatur me. O mirum praeceptum, o salutifera exhortatio, o vitale tonitruum! dixisti, o fons lucis, dixisti, o origo bonitatis, eo quod deponentes veterem hominem cum operibus ejus, denegemus nosmetipsos, tollamusque unusquisque crucem suam, et mundo crucifigamur, mundusque nobis crucifigatur, ut per carnales cruciatus et per mortificationem membrorum nostrorum quae sunt super terram, vivamus tibi vel potius tu vivas in nobis: et tanto mysterium crucis extulisti, ut et tu per eam principatus et potestates et omnem inflationem mundi evacuares, et in crucis nomine, quae quotidie te secuturis portanda est, ardorem tuae dilectionis vel caeterarum virtutum emolumenta designares. Dic etiam quod de imaginibus praeceptum, quas quidam sacratae cruci aequiparare nituntur, constituas. Reddite, inquam, quae sunt Caesaris Caesari, et quae Dei Deo. Si ergo crucem tollere et te, qui per crucem triumphans terrena coelestibus sociasti, sequi, et imaginem Caesaris Caesari reddere debemus, non sunt imagines cruci aequiparandae, non adorandae, non colendae, sed huic mundo cum caeteris quae mundi sunt relinquendae, et tu solus adorandus, tu solus sequendus, tu solus colendus es, qui in unitate substantiae cum Patre et Spiritu sancto perpetim regnas.

LIBER SECUNDUS. CAPUT XXIX. Quod praesumptive et indocte eas Tarasius cum sequacibus suis sacratis vasis aequiparare non formidet.

Facile quisque falletur in minimis qui facillime fallitur in magnis, nec mirandum si brevium et pene invisibilium erroris jaculorum inevitabiliter perferat ictus qui evitare nequit immanes et ad evitandum faciles pilorum impulsus. Quid itaque mirandum est si sacris vasis Tarasius et, cui praefuit, synodus, imagines aequiparare nitatur, cum arcae testamenti Domini et omnibus quae in ea et quae circa eam fuisse noscuntur, sive mysterio Dominicae crucis, necnon corporis et sanguinis Dominici evidentissimo et nostrae salutis aptissimo sacramento, eas aequiparare conetur. Cujus videlicet in coaequandis his sacris vasis error cum magno poterat admirari stupore, nisi tanto praeveniretur errore. Quanta ergo excellentia vasa divino cultui mancipata imaginibus emineant, divinae legis instrumenta demonstrant: cum utique illa, praecipiente Domino, per Moysen in testimonii tabernaculo condita, et instituente vatum sanctissimo David per Salomonem in templo Hierosolymis condita atque dicata, et typicorum sensuum arcana significaverint, et in his quae ad Dei cultum pertinent diuturni ministerii officium gestaverint. Hae autem salva ratione Cherubim, sive boum et leonum, qui non ad adorandum sed ad rerum futurarum significationem conditi sunt, non solum a quoquam sanctorum non conditae vel dedicatae, sed pene cunctorum divinae legis oraculorum testimoniis usquequaque sunt abdicatae. Haec quoque vasa quae ad peragenda nostrae redemptionis mysteria sancta habet Ecclesia, semper sunt fidelibus necessaria, semperque in divino cultu officiosa. In vasis igitur Deo sacrificium, non in imaginibus offertur: in vasis thymiamata, luminaria vel caetera divinis cultibus apta, non in imaginibus dedicantur; in quibus tamen et si quaedam imagines sunt, non ideo sunt ut adorentur, aut quasi sine his sacrorum charismatum munus vilescere queat, sed ut pulchrior his impressis materiarum qualitas fiat: denique sine imaginibus et lavacri unda, et sacri liquoris unctio percipi, et thymiamata adoleri, et luminaribus loca sancta perlustrari, et corporis et sanguinis Dominici consecratio effici potest, sine vasis vero nunquam. Nam et nostrae salutis auctor cum et Veteri Testamento terminum et Novo initium poneret, non imaginem, sed calicem accepisse perhibetur, et per prophetam Dominus non ait, Mundamini, qui fertis imagines, sed, Mundamini qui fertis vasa Domini. Babylonicus ergo rex non ob alicujus injuriam imaginis corripitur, sed quia vasa divinis cultibus officiosa, quae abavus de Judaea allata in delubris suorum posuerat idolorum, religionis siquidem et reverentiae causa, inter comessationes delubris eximi, et usibus humanis exhibita peregrinari censuerit, et praesago miraculi stupore attonitus, quae sibi ventura essent audivit, et inter hostiles cuneos vitae pariter regnique jacturam sensit. Qui prophetas scit, ea quae dicimus cognoscit.

LIBER SECUNDUS. CAPUT XXX. Contra eos qui dicunt, Sicut divinae Scripturae libros, ita imagines ob memoriam venerationis habemus, nostrae fidei puritatem observantes.

Si hic error quo divinae Scripturae libris imagines aequiparare nituntur, caeteris eorum erroribus comparetur, quanquam erga se sit magnae enormitatis, aliis vero comparatus, quibus eas et arcae Domini, et corporis et sanguinis Dominici sacramento, et crucis mysterio aequiparare nisi sunt, minor procul dubio reperitur, praesertim cum nec illis, nec istis rite aequiparari possint: cum videlicet illae solius Dei altissimo arcanoque ac praesago judicio sint ante saecula praedestinatae, et per momenta saeculorum ad humanae salutis emolumenta clementi exhibitione concessae, habeantque auctores sanctos ac venerabiles viros virtutum lampadibus et miraculorum insignibus coruscantes, vel certe ipsum Dominum, qui corporis et sanguinis sui mysterium sive crucis sacramentum nostrae saluti congruum concessit: istae vero et gentilium auctorum vanitate prolatae sint, et nullam salutis exhibitionem, nullam sacramenti alicujus mortalibus praerogativam adducant, sed oculis tantummodo faveant, per quos quasi per quosdam legatos gestarum rerum memoriam cordibus mandent. Eo etenim tempore quo Moyses cum populo Dei in eremo morabatur, et praecipiente Domino sacrae legis doctrinam et caeremoniarum sacratissimos ritus populo tradebat, et genus humanum ad divini cultus eruditionem informabat, Cecrops quidam rex Atheniensium daemonico illectus veneno, rudes gentilium mentes ad imaginum simulacrorumque et ad vanorum deorum culturas excitavit; et quo tempore populus Dei mandata vitae percepit, hoc ille illiciendis animabus perpetuae mortis pocula et diuturni erroris seminaria praeparavit: de quo est illud Sedulii: Quos lethale malum quos vanis dedita curis Attica Cecropei serpit doctrina veneni. Unde imaginum usus, qui a gentilium traditionibus inolevit, sacrae legis libris aequiparari nec debet nec valet, quia in libris, non in imaginibus, doctrinae spiritalis eruditionem discimus. Non enim ait Paulus apostolus: Quaecunque picta sunt, ad nostram doctrinam picta sunt, sed ait: Quaecunque scripta sunt, ad nostram doctrinam scripta sunt, ut per patientiam et consolationem Scripturarum spem habeamus ad Deum. Nec ait, Omnis pictura, sed, Omnis Scriptura divinitus inspirata utilis est ad docendum, ad arguendum, ad erudiendum, ut perfectus sit homo Dei ad omne opus bonum instructus. Quinquagesimo denique die post agni immolationem et maris rubri transitum, Dominus in montem Sinai descendens, legem, non pictam, sed scriptam Moysi dedit, et in tabulis lapideis non imagines, sed apices qui indices rerum sive signa verborum esse perhibentur, tradidit. Idem quoque Moyses originem mundi non pingendo, sed scribendo edocuit, et omnia quae per spiritum prophetiae, sive de praeteritis cognovit, ut ea quae de mundi principio, de creatione hominis, de diluvio, sive de caeteris patriarcharum per ordinem historiis promulgavit, sive quae praesenti sibi tempore fiebant, ut ea quae per Balaam sive Balaac, sive per caeteros qui illi absentes erant, agebantur, comperit, sive ea quae de futuris Spiritus sancti flamine afflatus intellexit, ut est illud quod de praevaricatione populi Judaeorum sive de eorum captivitate vel etiam de adventu Christi dixisse legitur: in quinque libris adnotans non pingendo, sed scribendo saeculis post futuris Domino imperante mandavit; nec de eo scribitur: Accepit picturas, sed, Accepit librum Moyses et recitavit in aures populi verba libri. Unde et Apostolus scribit: Lecto enim omni mandato legis a Moyse universo populo; et post pauca: Ipsum quoque librum et omnem populum aspersit, ut nosse possimus legislatorem non fucatis picturis, sed saluberrimis Scripturis usum fuisse. Josue etiam successor ejusdem Moysi, qui cum populo Dei Jordanem sicco pede transiit, et Chananitidis gentis prostratis regibus repromissionis terram filiis Israel sorte divisit, typumque mediatoris Dei et hominum gessit: qui transactis veteris legis ritibus per baptisma populum Dei ad terram repromissionis adducit, et prostratis vitiorum sive aeriarum potestatum tyrannis, patriae coelestis fidelibus praedia confert cuncta, quae tempore suo sibi vel populo cui praeerat, contigerunt, scribendo potius quam pingendo memoriae posteritatis mandavit. Samuel quoque, magnae sanctitatis et excellentiae vir, qui matri petenti post magnam orationis instantiam divino munere collatus est, et ab ipsis cunabulis in Domini tabernaculo militia prophetali militavit, et in deliniendis regibus exemplar exstitit, historias Judicum, sive Ruth, vel etiam Regum usque ad David non imaginibus, sed apicibus praenotavit. Et post hunc per David res suo tempore gestae conscriptae, sive caeterorum regum historiae aut per reges, aut per prophetas qui tunc temporis fuere, conscriptae, usque ad Jeremiam, qui omnes regum historias in unum colligens, Malachim totum edidit ad nostram usque memoriam, non per picturam, sed per scripturam, delatae sunt. Prophetae etiam singuli qui libros habent, prophetias suas post futuris saeculis profuturas, non in picturis, sed in scripturis constituere. Unde et Daniel non in coloratis figuris, sed in libris intellexit numerum annorum quo populus Dei in captivitate Babylonica detineri deberet. Ait enim: Ego Daniel intellexi in libris numerum annorum in quo factus est sermo Domini. David quoque sanctissimus prophetarum, qui de Christi incarnatione, nativitate, passione, morte, resurrectione, gloria, regno, sicut caeteris Patribus in ejusdem Domini secundum humanitatem genealogia praelatus est, ut videlicet idem Dominus filius David nuncupetur, ita etiam caeteris uberius apertiusque cantavit: ita in persona Christi dixisse legitur, In capite libri scriptum est de me. Non enim ait pictum, sed scriptum: nec in capite parietum sive tabularum, sed in capite libri. In capite itaque libri Geneseos, qui utique cunctorum librorum caput est, ita scribitur, In principio creavit Deus coelum et terram; in principio, id est, in Filio, ipse enim Judaeis interrogantibus quis esset, respondit: Ego sum principium, quia et loquor vobis. Potest etiam et in hoc versu primi psalmi principium intelligi, qui de Christi incarnatione adoritur, et per octavam speciem definitionis quam dialectici κατ' ἀφαίρεσιν τοῦ ἐναντίου, id est per privantiam contrarii ejus quod definitur, Christum non abisse in concilio impiorum, id est, detestabiles cogitationes quas sibi genus humanum peculiariter vindicat, non habuisse demonstrat; et in via peccatorum non stetisse, id est, actus vitiosae conversationis penitus evitasse, sed in mundo venientem mundi vitia immaculata conversatione transisse praedicat: nec eum in cathedra pestilentiae sedisse, id est, doctrinas abominabiles, quae pestilentis dogmatis venena disseminant, sed mundi vulnera medicabili praedicatione sanasse declarat: eumque tribus illis modis quibus humanos constat provenire errores, cogitatione, facto videlicet et dicto, modis omnibus caruisse commemorat, declaratque eum nec impium fuisse qui in Deum peccasset, eo quod nequaquam in Deum peccaverit qui semper utique voluntatem Patris fecerit; nec peccatorem qui in se deliquerit, qui utique ait: Venit enim princeps mundi hujus et in me non invenit quidquam; nec pestilentem qui nunquam proximum depopulatus sit atque laeserit, qui in hoc venit ut salvum faceret quod perierat. Haec enim figura apud grammaticos pro eo quod singula verba singulis quibusque apte clausulis ibi subjunguntur, ὑπόζευξις, et pro eo quod dictiones plures simili modo finiuntur, ut, abiit, stetit, sedit, ὁμοιοτέλευτον nuncupatur. Merito igitur hic psalmus qui est caput libri, et in cujus capite de Christo scriptum est, titulo caret: sive quia capiti nostro, quod est Christus, nihil praeponi debet, qui est Verbum, principium; sive quia hic psalmus caeterorum psalmorum tituli et, ut ita dixerim, praefationis locum tenet: quoniam, quanquam alii psalmi de Christo multa dicant, nullus tamen de ejus quae fuit in terris conversatione tam evidenter loquitur: qui cum eum per octavam speciem definitionis, per ea quae non fecerit beatum definierit, protinus ad secundam nihilominus definitionis speciem quae ab artigraphis ἐννοηματική, id est notio, dicitur, convolavit, et per ea quae egit quasi per quaedam signa in notitiam devocata, non quid sit, sed quid egit, specialiter indicavit dicens, Sed in lege Domini fuit voluntas ejus, et caetera. Quia vero paulo longius capitis libri dulcedine capti a causa secedentes evagati sumus, restat ut ad propositum redeamus. Veniamus nunc ad Evangelia, videamus utrum evangelistae, an ipse Dominus, imaginum an Scripturarum fecerint mentionem. Ait enim Evangelista: Sicut scriptum est in libro sermonum Isaiae prophetae. Scriptum dixit, non pictum, et in libro, non in quadam materia; et idem Dominus ac Redemptor noster dum antiqui hostis machinamenta destrueret, sive in plurimis suae praedicationis locis, Scripturarum, non picturarum, exempla protulisse perhibetur: et dum mulier in adulterii reatu comprehensa, eique stipante caterva oblata fuisset, et Pharisaei illius deceptione pleni syllogismi qui a saecularium litterarum magistris ἄφυκθος, id est, inevitabilis, nuncupatur, cornua evitans, qui nec crudelis esset sanguinisque effusionem consentiens, qui per severitatem legalis rigoris adulteram lapidare jussisset, nec legis transgressor peccatorumque fautor, qui contra legis sententiam eamdem indemnem dimittere jussisset, sed justus et mansuetus gravissimae eos propositionis telo, ut pote coelestis philosophus, perculisset, illis sua quibusque facinora audire timentibus altero post alterum abeuntibus, digito in terra non pinxisse, sed scripsisse perhibetur, ut cujus digito olim in lapide propter significandam duritiam cordis Judaeorum lex scripta est, ipsius nihilominus digito in terra cordis gentilium, quae divini Verbi semina accipiens fructus dignos suo Conditori quotidie affert, evangelica lex scriberetur, quatenus et per lapideas tabulas rigor veteris testamenti et duritia Israeliticae gentis, et per terram quae digito Domini scripta est gentilium ad credendum et ad fructus afferendos mollia corda sive suavitas testamenti novi innueretur. Apostoli denique, de quibus per prophetam dictum est: Quam pulchri sunt pedes qui annuntiant pacem et praedicant salutem! qui euntes ibant et flebant mittentes semina sua, qui per multas videlicet temporales tribulationes divini verbi semina jaciebant, et cum exsultatione venturi sunt ad illud generale examen, portantes manipulos, populos videlicet per suam praedicationem ad fidei documenta conversos, non imagines, sed epistolas ad diversas mundi partes destinasse leguntur: nec per picturas genus humanum ab idolorum cultibus ad verae fidei puritatem revocavere, sed per Scripturas, quibus Redemptor sensum aperuit, non ut intelligerent picturas, sed Scripturas. Scriptum est enim: Tunc aperuit illis sensum, ut intelligerent Scripturas. In Evangelio quoque legitur: Multa quidem et alia signa fecit Jesus in conspectu discipulorum suorum, quae non sunt scripta in libro hoc. Haec autem scripta sunt, ut credatis quoniam Jesus est Filius Dei, et ut credentes vitam habeatis in nomine ejus. Joannes quoque qui de arcano Dominici pectoris nectarea hauriens fluenta, coelestia pocula arentibus cordibus propinavit, dum Caesareis jussibus in Pathmos insula relegatus Dominici calicis gustum ante sibi promissum acciperet, et coelestibus plenus mysteriis secreta quaedam, Domino revelante, audiret seu cerneret, scribere ea in libro, non pingere jussus est. Et in septem Ecclesiis unam sanctam catholicam sive apostolicam Ecclesiam septiformis gratiae Spiritu plenam non pingendo, sed scribendo admonuit. Dictum enim illi supernae vocis tonitruo est: Quod vides scribe in libro, et mitte septem ecclesiis. Unde datur intelligi, non picturas, sed Scripturas ad nostrae fidei eruditionem esse concessas. Quam ergo sit incautum quamque a ratione remotum dicere:« Sicut divinae Scripturae libros, ita imagines ob memoriam venerationis habemus,» facile intelligere potest quisquis divinarum Scripturarum cognitionem habet. In illis inveniuntur arma quibus contra adversa confligatur, quibus vitia reprimantur, quibus virtutes erigantur, quibus gulae concupiscentia vigiliis et compunctione cordis reprimatur, quibus fornicatio contritione cordis et corporis afflictione, orationum instantia, laboris exercitio, metuque suppliciorum vel amore aeternae patriae refrenetur; quibus invidia amore fraternae dilectionis et coelestis regni desiderio, quod non nisi concordes adipiscuntur, superetur; quibus ira modestissimae patientiae gravitate et acumine rationis et aequanimitatis munere frangatur; quibus avaritia eleemosynis et spe aeternae retributionis calcetur, quibus tristitia fraternis alloquiis, assiduis lectionibus vel orationibus pellatur, quibus arrogantia metu amittendarum virtutum, cum qua illae haberi non possunt, et accessus vanae gloriae, qui est virtutum inimicus, secluditur; in quibus superbia metu diabolicae ruinae et exemplo humilitatis Christi conteritur. In illis inveniuntur instrumenta fructus justitiae, id est, charitas, gaudium, pax, patientia, longanimitas, bonitas, benignitas, fides, modestia, continentia. In illis invenitur medela, qua nec sapientes in sua sapientia gloriantes, nec fortes in sua fortitudine confisi periclitentur, nec simplices sive infirmi sua impossibilitate dejiciantur; qua nec laetos nimia laetitia extollat, nec tristes nimia animi contritio afficiat; qua nec divites rerum opulentia elatos efficiat, nec pauperes rerum indigentia frangat. In illis invenitur norma per quam instruitur qualiter praelati erga subditos, et subditi erga praelatos agere debeant, qualiter conjugia diligantur, qualiter saecularia consilia prudenti deliberatione tractentur, qualiter patria defendatur, hostes pellantur, extranearum domesticarumque rerum administratio habeatur, et ut cuncta breviter complectar, in illis et animae perpetuus cibus, et praesentis vitae doctrina et sapientia quae decor est vitae, et vitae perpetuae documenta continentur. Est enim thesaurus nullo bono carens, omnibus bonis redundans, ad quem quisquis devotus accedit, quidquid fideliter quaerit, feliciter se acquisisse gaudet. Esto mundanae sapientiae et saecularis scholae quemquam amor oblectat, accedat ad divinae legis armaria, quae sapientes mundi sicut meritorum celsitudine, ita etiam tempore praecedit, et liberalium studiorum profunditates, quas scit cognovisse, et quas nescit invenisse se gaudeat. Illic inveniet et rectae locutionis decorem, etymologias nominum, schematum varietates, tropicas perplexiones, de quibus beatus Augustinus ait,« Sciant autem litterati modis omnium locutionum, quos grammatici Graeco nomine tropos vocant, auctores nostros usos fuisse;» quos tamen tropos, id est modos locutionum, qui noverunt, agnoscunt in Litteris sanctis, eorumque scientia ad eas intelligendas aliquantulum adjuvantur; inveniet etiam historias, metra, quae omnia proprie artis grammaticae sunt. Sed dicet fortassis aliquis, Non illic metrorum scansiones et temporum certas dimensiones invenio; cognoscat multa in divinis Scripturis metra, plures rhythmos esse, sed translatio linguae non eadem sinit habere temporum intervalla in peregrina, quae habentur in propria, cum tamen eosdem sensus easdemque rerum proprietates habeat: quia et si quis nobis debitor aurum reddat, non multum distat cum non unius sit monetae cum illo quod acceperat, si tamen unius sit ponderis uniusque fulgoris. Nam ut beato Hieronymo Hebraicae linguae peritissimo docente didicimus, quaedam divinae Scripturae Hebraeo dactylo spondaeoque, quaedam anapaesto, quaedam vero iambo juxta artis rigorem decurrunt. Illic etiam inveniet nitorem et copiam eloquentiae, genera causarum et status; illic exordia quibus benevoli, dociles vel attenti auditores fiunt; illic narrationes apertas et breves, causas etiam et longas, quae non nisi Spiritu sancto reserante panduntur; illic conclusiones quibus proprietas rerum monstratur; argumentationes quibus animi audientium concitantur ad implenda ea quae dicuntur; illic leges sive sententiae, illic magna granditer, parva submisse, mediocria temperate promuntur; illic prosopopoeiam, ethopoeiam vel omnes figuras locutionum quae a rhetoribus traduntur inveniet, et plures illis angustiores, quae percepisse se gaudebit, ad quas nec grammaticorum nec rhetorum schola pertingere potuit; illic quoque inveniet isagogas, quae ad inquirendas res lectorem utiliter introducunt; categorias, quae praedicamentorum utilitate ad investigandas res excellunt; definitiones vel modos syllogismorum, quae subtili indagatione ea de quibus dubitatur affirmant; topica quae dum sint fontes sensuum et origines dictionum, omnibus communiter, grammaticis videlicet, poetis, oratoribus vel etiam philosophis argumenta praestant, quae non solum scholastico, sed etiam vulgari et tumultuoso sermoni perpetuo cohaerent. Nam quanquam tumultuosus, quanquam vulgaris sit sermo, si pro quibuslibet vitae utilitatibus profertur, ad topica veniet; per ea quasi per quaedam magisteria locales regulas quibus evagari aut non possit aut non debeat, inveniet; in illis etiam terminum, qui sine sensus dispendio transgredi difficile sit, se reperisse cognoscet. Et ut cuncta breviter dicam, omnis sermo, nisi ad topica venerit, indefinitus procul dubio remanebit. Illic περὶ Ἐρμηνείας, quarum scrupulosis semitis et laciniosis diverticulis profunditas inveniendorum sensuum dubiorumque affirmatio invenitur, quibusque syllogismorum vel caeterarum argumentationum silva exoritur, quae omnia proprie artis sunt dialecticae. Illic in numeris per arithmeticam artem arcana sensuum profunditatesque reperiet, quoniam, dicente eadem Scriptura, Omnia in mensura et numero et pondere Deus fecit. Illic etiam musicae non solum consonantias instrumentaque quibus plerique sanctorum Patrum usi sunt, sed etiam repertorem inveniet.

Inveniet quoque terrarum situs dimensionesque, quae proprie artis sunt geometricae. Nec non et quorumdam siderum cursus et positiones, et temporum varietates, mensium annorumque sive horarum curricula, diem etiam et causam conditionis siderum, quae proprie artis sunt astronomiae, illic reperisse se studiosus quisque cognoscet. Sed dicit forte aliquis, Nec nomina principaliter disciplinarum, nec uniuscujusque disciplinae singillatim partes, nec uniuscujusque partis membra singillatim in sacris Litteris inveniuntur; quibus breviter respondendum est: Omnia in Scripturarum sanctarum amplissimis pratis per partes inveniri posse quae artigraphi in suorum hortorum areolis posuere: inveniuntur, inquam, virtute sensuum, non in promulgatione verborum; in radicum profunditatibus, non in foliorum lapsibus. Sic enim in profunditate divinarum Scripturarum liberales artes ab studiosis quibusque cernuntur, sicut vina in vitibus, segetes in seminibus, frondes in radicibus, fructus in ramis, arborumque magnitudines sensu contemplantur in nucleis. Est plane divina Scriptura verax, est fixa, est casta, est coelestis magisterii instrumentum, et aeterna praedicatio purissimo nitens eloquio, est lux mortatalium, dicente Propheta: Lucerna pedibus meis verbum tuum, Domine, et lumen semitis meis( Psal. CXIX); est vivax et mori nesciens, dicente Apostolo: Vivus est Dei sermo et efficax, et penetrabilior omni gladio ancipiti, et pertingens usque ad divisionem animae ac spiritus; est tenebrarum discussio, Salomone attestante qui ait: Lucerna est mandatum legis, et lux vitae, et increpatio, et disciplina; de quo per Isaiam dicitur: De nocte spiritus meus vigilat ad te, Deus, quia lux praecepta tua sunt super terram. Semper enim vitalia jubet, noxia prohibet, terrena removet, coelestia persuadet. Est, inquam, fons aethereo de margine scaturiens, de quo quanto amplius hauritur, tanto minus expenditur, et quanto in plures partes derivatur, tanto amplius in sensibus augmentatur; est pecuniae marsupium, de quo nec ea quae dantur amittuntur, nec diminutionem assiduus dandi usus affert, sed quanto inde amplius dandi devotione ejicitur, tanto illud magis magisque completur. Nihil igitur horum quae perstrinximus, sive his similium, quae brevitatis studio praetermisimus, in imaginibus, o imaginum adorator, o rerum insensatarum cultor, invenire posse te constat, quae dum his omnibus meritorum praerogativis careant, dolendus potius quam mirandus es cur eas divinae Scripturae libris, in quibus tot bona reperiuntur, aequiparare affectes? Tu qui fidei tuae puritatem in imaginibus conservare te dicis, supplex eis astare memento cum thymiamatibus, nos praecepta Domini solerti indagatione perquiramus in divinae legis codicibus. Tu luminaribus perlustra picturas, nos frequentemus divinas Scripturas. Tu fucatorum venerator esto colorum, nos veneratores et capaces simus sensuum arcanorum. Tu depictis demulcere tabulis, nos divinis mulceamur alloquiis. Tu figuris rerum insta in quibus nec visus, nec auditus, nec gustus, nec odoratus, nec tactus est; nos instemus divinae legi quae est irreprehensibilis, in qua testimonium Domini justitiae sive praecepta, timor sive judicia ejus inveniuntur. Quae singula pulchre Psalmographus per septimam definitionis speciem quam dialectici κατὰ μεταφοράν, id est per translationem, vocant, eo quod rem aliquam brevi praeconio quae sit ostendit, sub senarii numeri perfectione, qui juxta arithmeticae experientiam disciplinae perfectus habetur, eo quod suis partibus dimensus, et his iterum in unum redactis, absque ullo detrimento aut incremento sui in se redit; ita definivit dicens: Lex Domini irreprehensibilis, convertens animas, testimonium Domini fidele, sapientiam praestans parvulis. Justitiae Domini recte laetificantes corda, praeceptum Domini lucidum illuminans oculos. Timor Domini sanctus permanens in saeculum saeculi, judicia Domini vera justificata in semetipsa, desiderabilia super aurum et lapidem pretiosum multum, et dulciora super mel et favum. Quae omnia ideo senarii numeri perfectione decorantur, quia quanquam quodam modo inter se distare videantur, singula tamen ad perfectionem legis, qua viri sancti perfecti efficiuntur, pertinent. E quibus sicut uno subtracto sextus numerus minime adimpletur, ita si aliquid detrahatur, perfectionis integritas mutilatur. Lex enim irreprehensibilis est, quia perfecta veritate consistit, quae per Salvatorem non reprehensa, sed potius probatur impleta: Non veni, inquit, legem solvere, sed adimplere. Et ut nosse possemus Evangelium quoque legem Domini esse, et duobus Testamentis, Novo videlicet et Veteri, legem consistere, adjunxit, Convertens animas, quoniam Veteris Testamenti pagina rigorem habet irreprehensibilis severitatis; Novi vero convocationem et mansuetudinem, per quam errantes corrigantur, et ad Christi gratiam animarum conversio fiat. Testimonium ergo Domini fidele, quoniam quaecunque pollicetur Deus plenissima veritate complentur. Quod testimonium sapientiam praestat parvulis, non utique superbis nec tumida se elatione jactantibus, sed his parvulis de quibus Apostolus dicit, Nolite pueri effici sensibus, sed malitia parvuli estote. Dat itaque testimonium Pater, dat Filius, dat et Spiritus sanctus; et sicut sunt unius essentiae et naturae, ita etiam in reddendo testimonio sublimes. De Patre in Evangelio legitur quod testimonium de Filio perhibuerit; de Filio autem Apostolus ad Timotheum scribit: Praecipio tibi coram Deo qui vivificat omnia, et Christo Jesu qui testimonium reddidit sub Pontio Pilato; de Spiritu quoque sancto idem Apostolus dicit: Nam et ipse Spiritus testimonium perhibet spiritui nostro. Justitiae itaque Domini rectae ideo dicuntur, quia non aliter cognoscitur fecisse quam docuit, nec aliud illi in ore, aliud in opere est. Laetificantes sunt corda, quia justorum mentes aeternorum praemiorum collatione demulcent; quorum praemiorum perceptione confisus erat ille qui dicebat, De reliquo reposita est mihi corona justitiae, quam reddet mihi Dominus in illa die justus judex. Nam praeceptum Domini recte lucidum dicitur, sive quia a Patre luminum procedit, sive metonymice, quod lucidos efficiat. Illuminat etiam oculos, non carnales, quos nobiscum animantia communes habere noscuntur, sed interiores, qui divini muneris jubare spiritualiter perlustrantur. Timor autem Domini sanctus permanens in saeculum saeculi: mista est cum pavore dilectio, quae usu saeculari reverentia nuncupatur. In omni ergo sanctitate versatur qui suum judicem et timere cognoscitur et amare. Inter timorem namque Domini et formidinem humanam hoc interest quod formido humana cum tempore commutatur; de ea, ni fallor, dictum est: Perfecta charitas foras mittit timorem. Timor autem Domini a proprio statu nulla temporali conversione mutatur, sed in idipsum sinceritate bonae conscientiae perseverat. Porro judicia Dei, quae et vera et justificata in semetipsa a propheta describuntur, mandata sunt ejus, quae in Veteri et Novo Testamento conscripta habentur, quia revera ex judicio sunt prolata. Vera, inquam, metonymice et justificata, quia veraces et justificatos observatores suos efficiunt. Inter judicium tamen Dei et judicia ejus hoc interest, quod judicium numero singulari illud generale examen est, judicia vero ejus numero plurali sacramenta sunt, quae in duobus Testamentis, non in imaginibus nec in picturis inveniuntur, quae idem Psalmographus per schema quod Graece αὔξησις, id est augmentum, eo quod paulatim ad superiora concrescat, ita expressit dicens: Desiderabilia super aurum et lapidem pretiosum multum, et dulciora super mel et favum. Sicut enim lapides pretiosi auro praeferuntur in pretio, ita nimirum auro et lapidibus pretiosis mel et favum dulcedine praefertur. Per hanc enim figuram idem Psalmista susceptorem suum, gloriam etiam et exaltantem caput suum Dominum esse decantat dicens, Tu autem, Domine, susceptor meus es, gloria mea, et exaltans caput meum. Et Apostolus ait: Quis nos separabit a charitate Christi? tribulatio an angustia? an persecutio? an fames? an nuditas? an periculum? an gladius? in qua per augmenta nominum rei magnitudo sensim succrescit. Cui quanquam vicina sit figura, quae Graece κλίμαξ, Latine gradatio dicitur, quando positis quibusdam gradibus sive in laude, sive in vituperatione, semper accrescit, ab ea tamen plurimum distat quod αὔξησις sine ulla iteratione nominum rerum procurat augmenta, κλίμαξ vero postremum verbum quod est in primo commate positum in sequenti membro modis omnibus repetit, sicque velut catena aliud semper in alio nectitur, ut est illud Apostoli: Scientes quod tribulatio patientiam operatur, patientia probationem, probatio spem, spes autem non confundit; item illud: Nam quos praescivit et praedestinavit, eos et vocavit; et quos vocavit, illos et justificavit: quos autem justificavit, illos et glorificavit. Nam si forte tu, amator vel potius adorator imaginum, interiore pectoris rancore submurmures dicens: Quid necesse est tantum per schemata evagari? cognosces ea nobis amabiliora imaginibus sive pictis tabulis tuis esse, et ideo tantum in illis evagatos esse. Has etenim dulcedines, has refectiones in Scripturis sive in Scripturarum schematibus, nos sive caeteros Scripturarum amatores reperire cognosce, quas tu sive socii tui in figuris, neque in tabulis, in quibus cordis tui puritatem servare te dicis, penitus non reperies.

LIBER SECUNDUS. CAPUT XXXI. Quod contra Dominicae vocis imperium faciunt hi qui parentes suos anathematizant; et si secundum eorum opinionem praedecessores eorum haeretici fuere, isti ab haereticis geniti, docti et consecrati sunt: sive de non judicantis his qui de saeculo recesserunt; vel quantum istorum error a parentum errore dissentiat, cum videlicet illi imagines frangere, isti adorare censuerint.

Denique illi qui eas corpori et sanguini Dominico coaequare praesumunt, tanto illarum instigantur amore, ut etiam parentes suos qui eas sprevisse noscuntur, anathematizare non dubitent, errorem errori nectentes; cum videlicet et illis incongruam et inordinatam exhibeant adorationem, et his vel a quibus per carnis materiam propagati sunt, vel hos per quorum consecrationem et baptismi sacramentum et caetera charismata sumpsere, inopportunam ingerant exsecrationem. Nam si secundum illorum vesaniam omnes imaginum adoratione carentes haeretici sunt, constat majores eorum qui eas non adoravere haereticos fuisse: qui si haeretici fuere, neque consecrationes faciendi, neque manus imponendi potestatem habuerunt; qui si hanc non habuerunt, hi qui ab eis hanc se accepisse putant, neque consecrationem neque manus impositionem habent. Item si prodecessores eorum, ut illi aiunt, anathemathis colligatione digni fuerunt, ligandi solvendique potestatem non habuerunt: quam si non habuerunt omnia quaecunque ab eis in Ecclesia gesta sunt cassanda sunt; si omnia abnuenda sunt, gradus et ordinationes abnuenda sunt: si igitur prodecessores illorum anathematis colligatione digni fuerunt, istorum gradus et ordinationes cassanda sunt. Non enim schismaticis et anathematis vinculo colligatis ligandi solvendique, sed idoneis et catholicis potestatem a Domino legimus esse concessam. Parentibus interea honorem impendendum, non solum legalis, prophetica et apostolica, verum etiam evangelica admonitio docet, dicente Domino, Honora patrem tuum et matrem tuam. Qui enim et per paginam Veteris Instrumenti, et per sui corporis praesentiam hoc salutare praeceptum contulit, idem Mosaico ore promulgavit dicens, Benedictus qui honorat patrem suum et matrem suam; et e contrario: Maledictus qui non honorat patrem suum et matrem suam. Unde perpendendum est et magnopere animadvertendum quantae sit arrogantiae, quantaeque temeritatis et, ut ita dixerim, sceleris, parentes anathematizare, si ille maledictioni subjacet qui eos convincitur non honorare. Nam cum lex dicat: Non reveles turpitudinem patris tui, et Apostolus: Filii, obedite parentibus vestris, isti utrique praecepto reluctari videntur, cum nec turpitudinem celare, nec honorem nituntur impendere. Sacri igitur canones de non contemnendis parentibus omni occasione seclusa, hanc videntur protulisse sententiam:« Quicunque filii a parentibus sub praetextu divini cultus abscedunt, nec debitam reverentiam dependunt illis, anathema sint.» Si vero hi qui eis debitam reverentiam non impendunt, anathematizantur, quo putas damnationis vinculo qui eos anathematizant connectantur? Saluberrimus namque a sanctis Patribus Ecclesiis traditus usus est pro defunctorum spiritibus Dominum deprecari, quem nos cum sancta omni catholica et universali Ecclesia amplectentes, non solum pro nostrorum parentum, verum etiam pro amicorum fidelium qui nos in pace Dominica praecesserunt spiritibus clementissimam Domini pietatem exposcimus. Cui venerandae et ecclesiasticae constitutioni non mediocriter contraire videntur qui defunctorum parentum spiritus non orationibus adjuvare, sed anathematis vinculo colligare nituntur; et qui orare etiam pro inimicis apostolicae eruditionis documento jubentur, pro suis hoc facere parentibus reluctantur. Nos nostris secundum ecclesiasticum usum per orationum et eleemosynarum instantiam deposcimus veniam, illi suis per inanium conciliorum conventus exoptant poenam. Nos nostris quietem exposcimus per missarum solemnia, illi suis ingerunt convicia per inordinata concilia. Nos nostrorum memoriam facimus in oratione, illi suis anathema jaciunt cum quadam abdicatione. Nos nostrorum spiritus requie potiri oramus in sinu Abrahae, illi suorum optant damnari animas cum Ario, Sabellio, Dioscoro, Nestorio et Eutychete. Nos nostros collocari postulamus parentes inter agmina beatorum, illi suos inter obstinatas turbas haereticorum. Quae cum ita se habeant, constat eos duplex in hac parte patrare deliquium, cum et parentibus honorem derogent contra Dominicae vocis imperium, et, contra Apostoli sententiam, his qui a saeculo migraverunt temerarium conentur inferre judicium. Quod non sit ergo temere judicandum de his qui jam e saeculo migraverunt, vel de rebus ad Deum solum pertinentibus, haec est beati Pauli sententia: Nemo nostrum sibi vivit, et nemo sibi moritur; sive enim vivimus, Domino vivimus; sive morimur, Domino morimur: sive enim vivimus, sive morimur, Domini sumus. In hoc enim Christus resurrexit a mortuis, ut et vivorum et mortuorum dominetur. Tu autem quid judicas fratrem tuum, aut quare spernis fratrem tuum? omnes enim stabimus ante tribunal Dei. Scriptum est enim, Vivo ego, dicit Dominus, quoniam mihi flectet omne genu, et omnis lingua confitebitur Deo. Itaque unusquisque nostrum pro se rationem reddet Deo. Non ergo amplius judicemus; sed hoc judicate magis, ne ponatis offendiculum fratri vel scandalum. De qua re etiam sanctae Ecclesiae Romanae antestis Anastasius Anastasio imperatori sic perhibetur scripsisse:« Ne quod sit in hoc offendiculum in Ecclesia, dum, quod facere non possumus, de his qui jam transierunt judicare conemur, observandum esse tranquillitas tua cognoscat.» Quia ergo nec a filiis parentes inhonorandi, nec a viventibus mortui temere judicandi sunt, divinarum Scripturarum paginis prolatum est. Nunc mentis oculo sollicite intuendum est quantum in supra memoratarum imaginum abolitione vel veneratione filiorum error a parentum errore dissentiat, cum utrinque sibi et istorum et illorum error repugnare non desinat. Illi enim eas convellendas atque contemnendas esse censuerunt ab Ecclesia perpetua abdicatione, isti eas non solum habendas, verum etiam venerandas student supplici adoratione. Illi eas mancipavere crepitantibus ignibus, isti honorant odoriferis thymiamatibus. Illi eas effugiebant etiam cernere, isti non cessant amplecti. Illi effodere ad ornamentum ecclesiae ab antiquis constitutas in parietibus, isti nuper conditas oblatis perlustrant luminaribus. Illi eas studebant prorsus abominari, isti sanciunt omnino osculari. Illi anathematizabant habentes, isti e contrario non adorantes. Quae duo mala cum alterutrum sibi contraria sint, et a recto tramite remota, restat nobis ut viam regiam secundum Apostolum gradientes, neque ad dexteram neque ad sinistram declinemus: ut nec cum illis prorsus abolendas dijudicemus, nec cum istis adorandas decernamus: sed solum Deum adorantes, et ejus sanctos venerantes secundum antiquam Patrum et ecclesiasticam traditionem eas in ecclesia in ornamento et memoria rerum gestarum, si libet, habeamus, et cum justitia hinc severitatem, illinc adulationem contemnentes; cum prudentia hinc versutiam, illinc hebitudinem declinantes; cum temperantia hinc libidinem, illinc insensibilitatem spernentes; cum fortitudine, hinc timiditatem, illinc audaciam abjicientes, cum sanctis Patribus qui eas in ornamento solummodo esse ecclesiae siverunt, istis hinc adorantibus, illis hinc abominantibus postpositis, viam mandatorum Domini teneamus, qualiter ad eum qui est via, veritas et vita, ipso opitulante pervenire valeamus.