Reader

LIBER SECUNDUS. 23 EPISTOLA PRIMA. PIISSIMO ANASTASIO IMPERATORI THEODORICUS REX. Renuntiat Felicem Gallum pro meritis hoc anno consulem fuisse creatum.

Admonet nos consuetudo solemnis dare Fastis nomen, ornatum proprium Romae, terrenam curiae claritatem; ut per annorum numerum decurrat gratia dignitatum, et beneficiis principum sacretur memoria saeculorum. Felix a consule sumat annus auspicium, portamque dierum tali nomine dicatus annus introeat, faveatque reliquae parti fortuna principii. Quid enim vobis credi possit optatius quam ut alumnos proprios ad ubera sua Roma recolligat, et in venerando nominis coetu senatum annumeret Gallicanum? Agnoscat curia Transalpini sanguinis decus, quae non semel coronam suam nobilitatis ejus flore vestivit. Novit inter reliquos fasces viros inde sumere consulares, qui longo stemmate ducto per trabeas, lege temporum originarius est honorum. Nam quis bonorum indolem nesciat esse Felicem, qui primis auspiciis hinc prodidit meritum, quod ad patriam visus est festinare virtutum. Bonum judicium est, secuta prosperitas: crevit cum libertate provectus; nec passi sumus eum inglorium relinquere, qui ad honorem reipub. meruit pervenire. Dignus plane largitatibus nostris, qui in ipso pueritiae flore maturis moribus lubricam frenavit aetatem; et, quod rarum continentiae bonum est, patre privatus, gravitatis factus est filius: cupiditatem inimicam sapientiae subjugavit, vitiorum blanda contempsit, superbiae vana calcavit. Ita superatis excessibus ante dare visus est de moribus consulatum. Nos autem qui bonis redimimur institutis, quos probitas inspecta conciliat, curules infulas praestitimus candidato, ut virtutum desideria possimus provocare per munera: quia non deficit rei studium, quae praemium largius habet. Atque ideo vos, qui utriusque reipub. bonis indiscreta potestis gratia delectari, jungite favorem, adunate sententiam. Amborum judicio dignus est eligi, qui tantis fascibus meretur augeri.

LIBER SECUNDUS. EPISTOLA II. FELICI VIRO ILLUSTRI CONSULI ORDINARIO THEODORICUS REX. Confertur illi indictione IV consulis dignitas, multisque laudibus effertur.

Amamus beneficia nostra geminare, nec semel praestat largitas collata fastidium; magisque nos provocant ad frequens praemium, qui initia nostrae gratiae suscipere meruerunt. Novis enim judicium impenditur, favor autem semel placitis exhibetur. Decorum est namque principis arbitria non haerere, quia commendantur priora posterioribus donis, et firmatur omnis indubitata de repetitione sententia. Pridem tibi honorum tribuimus gradum, nunc fastigium concedimus dignitatum; ut et anteriora tibi merito contulisse videamur, et in sequentibus constantiam tenere nostra benignitas aestimetur. Non enim relinqui inglorios patimur, qui generis claritate praedicantur. Currat quinimo honorum gratia per parentes, sub imperio boni principis omnium fortuna proficiat. Nam quis desperet augmentum, ubi est in amore donum, et praestare propositum? Hujus experimenta clementiae te retines approbasse[ mss., tenes me approbasse], cum soli genitalis fortuna relicta, velut quodam postliminio in antiquam patriam commeasses. Excepit te noster affectus, implevit beneficiis manus, fecitque esse votum, quod nostrum expetiisses imperium. Sic enim decebat crescere, qui meliora visus est elegisse. Mutatur enim fortuna cum dominis; et in laude regnantis proficit, quod subjectus acquirit. At tu parem te huic indulgentiae praestitisti. Illustri enim honore ditatus, tanta te maturitate tractabas, ut annos leves patereris esse sub pondere, quem non potuit in prima aetate vincere fortissima vis naturae. Paterna enim substantia locupletatus, quae semper novos extollit haeredes, conservasti divitias, cum ad eas praeter laboris studia pervenisses. Solet enim facile labi, quod sine difficultate potuit inveniri. Auxisti patrimonium vivacitatis[ Gr. et Cuj., vicinitatis] instantia. Nam quod signum magis bonae dispensationis[ ed. Ac., dispositionis] quaeratur, ubi testis est consulatus? In tanta facultate meruisti, ad quod vix eversis patrimoniis pervenitur. Privata parcitas liberalitates publicas enutrivit. Transiisti gloriam patris dispositione laudabili; et quod ille assumere non valuit, de ejus opibus effecisti. Celsos currus nisi confidentia magna non appetit, dum generosi est animi optare quod summum est. Audentes facit homines fiducia sui, quia se non patitur occulere, quem praecipitat natura prodire. Rediit per te Transalpinae familiae consulatus, et arentes laurus viridi germine renovasti. Sacram Urbem aspice tuis votis candidatam. Tende igitur ad laudum celsa vestigia; ut priores tuos, quos honore reparas, virtute transcendas. Sume igitur per indictionem quartam[ id est an. Chr. 511] consulatus insignia, dignumque te tantorum desideriis praesenti comproba largitate. Hic profecto locus est, ubi praeconium meretur effusio; et virtutis genus est, propriam substantiam non amare, ubi tantum opinionis acquiritur, quantum facultatibus abrogatur. Respice te supra omnium humeros atque ora volitare; talemque te praebe, ut dignus genere, dignus Urbe, dignus nostro judicio, dignus trabeis aestimeris.

LIBER SECUNDUS. EPISTOLA III. SENATUI URBIS ROMAE THEODORICUS REX. Felix Gallus una cum patre plurimum commendatur, ejusque ad consulatum promotio senatui renuntiatur.

Gaudete, Patres Conscripti, vobis rediisse stipendia dignitatum; gaudete provincias longa aetate desuetas viros vobis pendere consulares, et de tali auspicio majora promittite. Solent enim initia portendere meliora, dum a parvis inchoant, quae in sequentibus magna se admiratione sublimant. Jacebat nobilis origo sub Gallicano justitio, et honoribus suis privata, peregrinabatur in patria. Tandem pressos divina levaverunt, Romam recepere cum gloria, et avorum antiquas laurus ab ornata curiae silva legerunt. Nam quis possit negare generi munus, cujus habeatis velut in arce depositum? In ore quippe rumoris est, quondam Felicis adhuc vivere consulatum: quia bona durare norunt post hominem; et quod gloriose geritur, fine temporis non tenetur. Cujus ut antiquam prosapiam, satiati veterum copia, transeamus; est adhuc in oculis omnium candidati nobilissimus pater, qui prudentiae facibus ita praeluxit in curia, ut haberetur merito clarus inter tot lumina dignitatum. Litterarum quippe studiis dedicatus, perpetuam doctissimis disciplinis mancipavit aetatem. Non primis, ut aiunt, labris eloquentiam consecutus, toto se Aonii fonte satiavit. Vehemens disputator in libris, amoenus declamator in fabulis, verborum novellus sator, aequiparaverat prorsus meritis, quos lectitarat auctores. Commendavit etiam studiorum bona per benignitatis insignia: sciens imperitiam magis inflari aura superbiae, quae levibus flabris exponitur, quia virtutum radicibus non tenetur. Fuit quidam nostrorum temporum Cato, qui abstinendo vitiis, alios formaret exemplis. Rerum quoque naturalium causas subtilissime perscrutatus, Cecropii dogmatis Attico se melle saginavit. Digna plane scientia, in qua mens honestissima conquiescat; quae animo semper aliquid salutare complectitur: cui 25 accidere nulla possunt ingrata, dum sibi commendat omnia mundanarum rerum: sola cui labilis Fortuna non imperat. Caetera de ipso meminisse vos sufficit, quando bona explicare tanti viri non vacat occupatis[ mss. et ed. Niv., et Gam., otio patris]. Nunc ad candidatum ora convertite, ut paternarum laudum in hunc recognoscatis esse vestigium, nec tam pater imaginem dedisse corporis, quam signa judicetur transfudisse virtutis. Vixit enim inter vos, ut scitis, non consuetudine peregrina, sed gravitate Romana. Ab ipsis quippe primordiis honoribus aggregatus, pueritiam suam( quod est certissimae probitatis indicium) gloriosissimis viris aemula semper gravitate sociavit, ut post domesticae virtutis exempla sumeret de publica auctoritate sententiam[ ms. R. et ed., constantiam]. Et quanquam omnium gratiam indiscreta fuerit electione sectatus( quod de magnis raro eligi potest), tantum se ornavit patricii Paulini affectu, ut hinc daret mirabilis conscientiae signum, quod ad virum visus est festinare praecipuum. Praestat enim decus amicitia desiderata potiorum, quam societas bonorum morum callet infundere, dum affectione concordi parem sibi studet esse, quem diligit. Huic ergo, P. C., avitis bonis cum suis meritis relucenti, vestrae gratiae praestate fulgorem. Non impar ad curialium insignia venit, qui de speciosa stirpe descendit. Legit enim Roma frequenter fasces de moenibus Gallicanis: ne aut in damno suo praecipua contemneret, aut probata virtus inhonora esset[ mss., inhonorasceret]. Impleatur igitur nobilis curia provincialibus bonis, cujus est proprium quodcunque videtur esse praecipuum. Ipse quoque annus, temporum pater, quadrifaria se diversitate componit; nec desiderium caperet, si novitatis gratiam non haberet. Favete ergo, P. C., augmento vestro, nostro judicio. Nam si candidatus ornabitur, jam vobis proficit quod meretur.

LIBER SECUNDUS. EPISTOLA IV. ECDICIO [ ed. Niv. et Gam., BENEDICTO] VIRO HONESTO THEODORICUS REX. Confert siliquatici vel monopolii, quos antea exercebat Antiochus, titulos, cum Saionis adminiculis.

Delectamur vetustatis invento, et sequi regulas constitutas libenter amplectimur: quia locus subreptionibus non relinquitur, quoties rationabiliter constituta servantur. Et ideo supplicationum tuarum tenore comperto, praesenti auctoritate definimus, ut quidquid ad Antiochum, siliquatici vel monopolii titulos exercentem, nostra jussione pertinuit, ad te ratione simili transferatur, contra omnium calumniantium insidias, salva aequitate, praesenti auctoritate munitum; habiturum etiam adminicula Saionis, quae pro vindicandis titulis antefatis nostra tibi solemniter auctoritas deputavit: ita tamen ut privatis minime negotiis misceatur defensio tua. Nam quod ad auxilium dedimus, contrarium nullo modo justitiae sentiatur: quia rationabiliter aliena culpa te respicit, si quem tibi petis prodesse, per te sibi alter sentiat obfuisse.

LIBER SECUNDUS. EPISTOLA V. FAUSTO PRAEFECTO PRAETORIO THEODORICUS REX. Praecipit ut triginta militibus in Augustanis clusuris constitutis, annonas easdem quae aliis tribuuntur praestet.

Cum nostra humanitas locum munificentiae videatur exquirere, et interdum personis minus necessariis, amore clementiae, sua desideria largiatur, quanto magis in utilitate reipub. delectamur expendere, ubi quidquid tribuitur, donantis utilitas duplicatur! Quapropter illustrem magnificentiam tuam praesenti auctoritate praecipimus, sexaginta militibus in Augustanis clusuris jugiter constitutis annonas, sicut aliis quoque decretae sunt, sine aliqua dubitatione praestare; ut utilitas reipub. grato animo compleatur, quae emolumentorum commoditatibus adjuvatur. Decet enim cogitare de militis transactione, qui pro generali quiete finalibus locis noscitur insudare, et quasi a quadam porta provinciae gentiles introitus probatur excludere. In procinctu semper erit, qui barbaros prohibere contendit: quia solus metus cohibet quos fides promissa non retinet.

LIBER SECUNDUS. EPISTOLA VI. AGAPITO VIRO ILLUSTRI PATRICIO THEODORICUS REX. Legatus eligitur in Orientem mittendus.

Deliberationis nostrae consilium virorum prudentium requirit obsequium, ut utilitatis publicae ratio sapientium ministerio compleatur. Et ideo illustris magnitudo tua, Deo auxiliante, cognoscat legationem nos ad Orientem deliberasse transmittere: cui te idoneum judicantes, jussis praesentibus evocamus, ut et tibi de aestimatione nostra crescat ornatus, et nostris jussionibus per te procuretur effectus. Sed licet omnis legatio virum sapientem requirat, cui provinciarum utilitas totiusque regni status committitur vindicandus[ ed. Ac., judicandus]; nunc tamen necesse est prudentissimum eligere, qui possit contra subtilissimos disputare, et in conventu doctorum sic agere, ne susceptam causam tot erudita possint ingenia superare. Magna ars est contra artifices loqui, et apud illos aliquid agere qui se putant omnia praevidere. Laetare igitur tanto judicio, quando ante suscipis electionis donum quam tuum probare potuisses ingenium.

LIBER SECUNDUS. EPISTOLA VII. SUNAE [ ed. SURAE] VIRO COMITI THEODORICUS REX. Praecipit ut in fabricam murorum colligat quadratos marmorum passim dirutos et neglectos.

Sine usu jacere non decet, quod potest ad decorem crescere civitatis: quia non est sapientiae profutura contemnere. Et ideo illustris magnificentia tua marmorum quadratos qui passim diruti negliguntur, quibus hoc opus videtur injunctum, in fabricam murorum faciat deputari; ut redeat in decorem publicum prisca constructio, et ornent aliquid saxa jacentia post ruinas. Ita tamen ut metalla ipsa de locis publicis corruisse, apud te manifesta ratione doceatur: quia sicut nolumus ornatum Urbis cujusquam praesumptione temeraria violari, ita privatis compendiis calumniam detestamur inferri.

LIBER SECUNDUS. EPISTOLA VIII. SEVERO VIRO VENERABILI EPISCOPO THEODORICUS REX. Mille quingenti solidi per Montanarium mittuntur, ut illos provincialibus dispendium per exercitum passis distribuat.

Quis melius ad aequitatis jura deligitur quam qui sacerdotio decoratur, qui amore justitiae personaliter nesciat judicare, et diligens cunctos in commune, locum non relinquat invidiae? Proinde aptam considerantes vestris meritis actionem, significamus nos per Montanarium sanctitati vestrae mille quingentos solidos destinasse, quos provincialibus, prout quemque praesenti anno, exercitu nostro transeunte, dispendium pertulisse cognoveris, habita laesionis aestimatione, distribuas; ut nullus a nostra munificentia reddatur alienus, quem sua damna gravaverunt. Nolumus enim sub confusione largiri, quod decet sub ratione distribui: ne quod necessario nos transmisisse constat afflictis, superfluo tribuatur illaesis.

LIBER SECUNDUS. EPISTOLA IX. FAUSTO PRAEFECTO PRAETORIO THEODORICUS REX. Decernit ut Sabinus auriga supra solidum menstruum, alterum, ne mendicare cogatur, accipiat.

Inclinari precibus nostra novit humanitas, nec pro affectu pietatis fines potest justitiae custodire. Benigni quippe principis est, ad clementiae commodum, transilire terminos aequitatum: quando sola est misericordia, cui omnes virtutes cedere honorabiliter non recusant. Dudum siquidem aestimatis meritis, Sabino aurigae unum solidum dari menstruum feceramus. Nunc autem praesenti jussione decernimus ut alterum solidum per mensem supra memoratus equorum moderator accipiat, quod publicis debeat rationibus imputari. Gaudemus quoties expensarum paginae his titulis onerantur: quia magnum nobis est commodum, quando nonnulla pauperibus in qualibet conversatione largimur.

LIBER SECUNDUS. EPISTOLA X. SPECIOSO VIRO DEVOTO COMITIACO THEODORICUS REX. Contractus ab Agapita factus, dum fuit a marito separata, rescinditur, et quidquid bonorum alienum in dominium transtulerat, quamprimum restituatur, jubet Theodoricus.

Propositum regale est, gravatis per injuriam subvenire, ut coercitio pravi justitiam faciat plus amari. Nec dissimulari potest, salva communione qua vivitur, ut sollicitatores publicos 27 habeat genialis tori reverenda societas, et illud humani generis procreabile sacramentum scelerata temeritate profanetur. Agapitae igitur spectabilis feminae supplicatione commoti praesenti jussione decernimus, ut a tempore quo jugalem copulam animo vitiata dereliquit, omni contractu, qui levitatis errore firmus esse non potest, legum ratione cassato, quidquid a retentatoribus constiterit possideri, sine ulla facias dilatione restitui: ne scelerati ad illusionem justitiae fraudum suarum valeant compendia vindicare. Nimis enim absurdum est ut quos poena meruit consumere, etiam lucrum sibi valeant vindicare.

LIBER SECUNDUS. EPISTOLA XI. PROVINO VIRO ILLUSTRI PATRICIO THEODORICUS REX. Laudat conjugalem affectum, et Provino praecipit ut casam Areciretinam ipsi ab Agapita ratione postposita collatam, Basilio ejus marito reddat.

Inter caetera humani generis pondera conjugalis affectus curam sibi praecipuam vindicavit. Non immerito, quia in honore esse meretur, unde reparatio posteritatis acquiritur. Omne facinus auctores solos insequitur. Error matris transit ad filios; et novo infelicitatis eventu, fit dedecus proprium, scelus alienum. Ideo enim jura vel divina vel publica nexum conjugii tanta cautela praecipiunt custodiri, ut crimen sit magnum conscientiae, alienos affectus in reverentiam non habere. Basilius siquidem vir spectabilis datis precibus intimavit, Agapitam conjugem suam de propriis penatibus a quibusdam vitio sollicitationis abductam( dum sexus ille femineus ad mutabilitatis vitia patet); quod etiam oblata nobis supra memoratae conjugis suae petitione firmavit: adjiciens eam, cum in sacrosanctae ecclesiae septa refugisset, ignorante marito, magnitudini tuae casam Areciretinam ratione postposita contulisse. Unde nunc resipiscens, deplorat ingestam sibimet gravissimam nuditatem, factum suum ipsa condemnans; quippe ut pauper diviti, casto lubrica, prudenti viro donaret insipiens. Nunc abjicite lucra, quae honestam non videntur commendare personam: quia illud vos potius decet acquirere, quod et famam vestram possit augere. Hinc etiam prius praecepta dederamus, et nunc iterata jussione repetimus, ut suprascriptam rem sine aliqua dubitatione reddatis. Alienatio enim rerum solidum desiderat habere judicium. Et certe in his versata rebus, firmum docetur perdidisse consilium. Quid enim facere potuit probum, quae nullis culpis exstantibus reliquit maritum?

LIBER SECUNDUS. EPISTOLA XII. COMITI SILIQUATARIORUM, ET PORTUS CURAS AGENTI THEODORICUS REX. Praecipit ne sinat ad exteras provincias laridum transmitti, sed in Italia ad usus proprios servetur.

Si desideriis nostris commercia peregrina famulantur, si prolato auro acquiritur externa devotio; quanto magis suis bonis abundare debet Italia, cum nulla in parendo probetur sentire detrimenta! Et ideo speciem laridi nullatenus jubemus ad peregrina transmitti, sed in usus nostros propitia Divinitate servetur: ne quod in nostris partibus conficitur, noxia negligentia deesse videatur. Cavete itaque ne culpis quamvis parva praebeatur occasio, scientes periculum gravissimum fore, si studeatis vel leviter injussa committere. In qualitate est, non in quantitate peccatum; mensuram siquidem non quaerit injuria. Imperium, si in parvo contemnitur, in omni parte violatur.

LIBER SECUNDUS. EPISTOLA XIII. FRUINARITH [ ed., FRUINAIL] SAIONI THEODORICUS REX. Imperat ut Venantio Ulpiani nomine diem dicat, cui debitor publicus in quadringentis solidis fidejussionis se vinculo tradiderat.

Commovemur quidem pietatis studio querela supplicum, sed ea maxime quae versatur in dispendiis innocentium; ut quibus non fuerint in exigendo compendia, gravem subeant in reddendo jacturam. Quod nostri temporis 28 manifestum est non decere justitiam, ut alterius despectus alterum gravet, et reatus sit innoxiis de contemptibus alienis. Ulpianus siquidem flebili petitione suggessit, administrationis suae tempore debitorem publicum in quadringentis solidis Venantio postulanti fidejussionis se vinculo tradidisse. Quo sponsionem suam praesumptione truculentium rusticorum despiciente complere, supplicem memoratus solidorum numerus oneravit. Ideoque praedictum Venantium, quem frequenter multorum scelerum pulsat invidia, notum solummodo querelis assiduis, in praesenti negotio decernimus conveniri; ut legaliter convictus, ea quae promisisse suggeritur, sine aliqua mora tergiversationis adimpleat. Quia melius semper legum pondere pressa curatur audacia; et dum metus talibus imponitur, peccandi licentia non praebetur.

LIBER SECUNDUS. EPISTOLA XIV. SYMMACHO PATRICIO THEODORICUS REX. Exponit crimen cujusdam Romuli, qui in patrem suum Martinum manus violentas injecisse dicebatur; et in illum, si modo reus fuerit, animadvertere pietatis esse genus indicat.

Quis possit accusare jam reliqua, si pietatis nomina probantur esse crudelia? Negligitur levis reatus, cum tragoedia criminis magna tonuerit[ v. c. Forn., tenuerit]; nec aliquis nititur, quod parvum est vindicare, si delicta summa respiciantur evadere. Inimicum trucem ratio ipsa professionis ostendit, iratum plerumque poteris invenire collegam; inobedientem vero filium declinare poenas non permittit humanitas. Ubi est illa naturae vis, quae amplexu copulae destinatur ad posteros? Ferarum catuli sequuntur parentes; a cespite suo virgulta non discrepant; propago vitis propriae servit origini, et discrepat homo a suo fusus initio? Quid dicamus illa beneficia quae vel extraneam possunt obligare personam? Nutriuntur a parvulis, ipsis laboratur, ipsis divitiae conquiruntur; et cum sibi unusquisque credat abundare quod possidet, cum a patribus adhuc quaeritur, pro altera potius aetate peccatur. Proh dolor! Non merebimur[ ed., moerebimus] eorum affectum, pro quibus subire non recusamus exitium[ mss., exitum]? Maria ipsa saevis tempestatibus excitata genitoris cura non refugit, ut peregrinis mercibus acquirat quod propriae soboli derelinquat. Aves ipsae, quarum vita semper in escis est, naturam suam extranea sorde non maculant. Ciconia, redeuntis anni jugiter nuntiatrix, ejiciens tristitiam hiemis, laetitiam verni temporis introducens, magnum pietatis tradit exemplum. Nam cum parentes eorum pennas senio coquente laxaverint, nec ad proprios cibos quaerendos idonei potuerint inveniri, plumis suis genitorum membra frigida refoventes, escis corpora lassa reficiunt; et donec in pristinum vigorem ala grandaeva redierit, pia vicissitudine juvenes reddunt, quod a parentibus parvuli susceperunt. Et ideo non immerito longa vita servantur, qui pietatis officia non relinquunt. Perdicibus etiam mos est ova perdita per alterius matris damna sarcire; ut adoptione alienae sobolis incommoda suae reparent orbitatis; sed mox ut nati fiduciam habere coeperint ambulandi, ad campos exeunt cum nutrice; qui ut fuerint materna voce commoniti, ovorum suorum potius genitricem petunt, quamvis ab aliis, furtivis fetibus, educentur. Quid ergo homines facere debebunt, quando et hanc pietatem avibus inesse cognoscunt? Romulum itaque, qui facti sui acerbitate pollutus, nomen foedat Romanum, ad vestrum facite venire judicium; et si eum patri suo Martino manus injecisse constiterit, protinus legitimam sentiat ultionem. Quia ideo elegimus mores vestros, quia crudelibus parcere non potestis: quando genus pietatis est in illos distringere qui contra naturae ordinem sceleratis se docentur actionibus miscuisse.

LIBER SECUNDUS. EPISTOLA XV. VENANTIO VIRO ILLUSTRI THEODORICUS REX. Confert illi comitivam domesticorum tum ob merita patris, qui laudatur plurimum, tum ob litterarum studia, quibus se totum dederat ipse Venantius.

Providentiae nostrae ratio est, in tenera aetate merita futura tractare, et ex parentum virtutibus 29 prolis judicare successus: quia bona certa sunt, quae fidem ab exordio trahunt; dum origo nescit deficere, quae consuevit radicitus pullulare. Fertur etiam cursu perenni fontium vena vitalis; et hanc conditionem sustinent cuncta manantia, ut sapor, qui concessus est origini( nisi per accidentia fuerit forte vitiatus), nesciat rivulis abnegari. Hinc est, quod te magnifici patris meritis aestimatum comitivae domesticorum vacantis honore provehimus; ut qui es clarus stemmate, splendeas dignitate. Quis enim in te[ ed., vitae], quamvis futura, tamen certa non teneat, dum gloriosi patris recolat officiosos labores? Qui prudentiae ratione flammatus, sic fuit ad repentina sollicitus, quasi per moram crederetur instructus. Praefecturam enim, sollicitudinum omnium nobilissimum pondus, quod vel solum fuisset expedire laudabile, juncta exercitus nostri cura disposuit; ut nec provinciis ordinatio deesset, nec exercitui se provida sollicitudo subtraheret. Superavit cuncta infatigabilis et expedita prudentia, traxit mores barbaros ad quietem, in votum nostrum cuncta moderatus est, ut sic accipientibus satisfaceret, ne dantes locum querimoniis inveniret. Verum ut de plurimis pauca sufficiant, probavit de se tanta, ut eligeretur ejus inexplorata posteritas. Inter haec tamen generis ornamenta, quod maximum pulcherrimae nobilitatis indicium est, nec tuorum indiges suffragiis meritorum. Litterarum siquidem studia, quae cunctis honoribus suo sunt digna suffragio, sedulus perscrutator assequeris, addens claritati generis ingenium suaviter eloquentis. Incumbe ergo talibus studiis, ama quae in te remunerata cognoscis; ut nostra quoque judicia cum tuis provectibus tendas. Tantum enim a nobis exigis, quantum te bonis actibus imminere cognoscis.

LIBER SECUNDUS. EPISTOLA XVI. SENATUI URBIS ROMAE THEODORICUS REX. Electio Venantii ad comitivam domesticorum vacantem indicatur senatui, tum patricius Liberius Venantii pater multis laudibus effertur.

Studii nostri est, Patres Conscripti, remunerationem recto conferre proposito, et bonae indolis viros ad instituta meliora fructu impensae benignitatis accendere. Nutriunt enim praemiorum exempla virtutes, nec quisquam est qui non ad morum summa nitatur ascendere, quando irremuneratum non relinquitur quod conscientia teste laudatur. Hinc est quod illustrem Venantium, tam suis quam paternis meritis lucentem, comitivae domesticorum vacantis dignitate subveximus; ut natalium splendor insitus ornatior collatis redderetur honoribus. Retinetis enim, P. C., patricium Liberium et in adversitate nostra fuisse laudabilem; qui sic Odoacris integerrimis parebat obsequiis, ut nostra post fuerit dilectione[ ed., electione] dignissimus, contra quos multa fecisse videbatur inimicus. Non enim ad nos vilissima transfugae conditione[ mss., cognitione] migravit, nec proprii domini finxit odium, ut alterius sibi procuraret affectum. Exspectavit integer divina judicia, nec passus est sibi regem quaerere, nisi rectorem primitus perdidisset. Unde sic factum est, ut ei libenter daremus praemium, quia nostrum fideliter juvit inimicum; qui casu patrocinante contrario tantum nobis reddebatur acceptus, quanto tunc cognosci poterat indevotus. Flexo jam pene domino nullis est terroribus inclinatus: sustinuit immobilis ruinam principis sui; nec novitas illum turbare potuit, quam[ ed., quem] etiam ferocitas gentilis expavit. Prudenter est secutus communes casus; ut cum divina judicia fixe sustineret, humanam gratiam commendatior inveniret. Probavimus hominis fidem: tristis ad jura nostra transivit, qui superatus animum convertit, non autem ut vinceretur, effecit. Cui mox ut praefecturae praetorianae concessimus dignitatem, credita sibi tanta integritate disposuit, ut miraretur aliquis sic simpliciter devotum, quem tam calide[ mss., callide] noverat fuisse contrarium. Is igitur infatigabili cura, quod difficillimum virtutis est genus, sub generalitatis gratia publica videtur procurasse compendia: censum non addendo, sed conservando protendens; dum illa quae consueverant male dispergi, bene industria providente collegit. Sensimus auctas illationes, vos addita tributa nescistis. Ita utrumque sub admiratione perfectum est, ut et fiscus cresceret, et privata utilitas nulla damna perferret. Juvat nos referre quemadmodum in tertiarum[ Juret., thermarum,] deputatione, Gothorum Romanorumque et possessiones junxerit et animos. Nam cum se homines soleant de vicinitate collidere, istis praediorum communio causam noscitur praestitisse concordiae. Sic enim contigit ut utraque natio, dum communiter vivit, ad unum velle convenerit. En factum novum et omnino laudabile, gratia dominorum de cespitis divisione conjuncta est: amicitiae populis per damna crevere; et ex parte agri defensor acquisitus est, ut substantiae securitas integra servaretur. Una lex illos et aequabilis disciplina complectitur. Necesse est enim, ut inter eos suavis crescat affectus, qui servant jugiter terminos constitutos. Debet enim Romana respublica et memorato Liberio tranquillitatem suam, qui nationibus tam praeclaris tradidit studia charitatis. Perpendite, Patres Conscripti, si hanc sobolem irremuneratam relinquere debuimus, cujus auctorem tot eximia fecisse retinemus. Faveant superna dispositis; ut sicut nos virtutes collatis beneficiis invitamus, ita crevisse meritis honoratas conscientias approbemus.

LIBER SECUNDUS. 30 EPISTOLA XVII. HONORATIS POSSESSORIBUS, DEFENSORIBUS ET CURIALIBUS TRIDENTINAE CIVITATIS THEODORICUS REX. Declarat se exemisse Butilianum presbyterum a fiscalis calculi solutione, et vetat quominus id quod ei remisit ab aliis exigatur.

Munificentiam nostram nulli volumus exstare damnosam: ne quod alteri tribuitur, alterius dispendiis applicetur. Et ideo praesenti auctoritate cognoscite, pro sorte quam Butiliano presbytero nostra largitate contulimus, nullam[ forte nullum] debere persolvere fiscalis calculi functionem; sed in ea praestatione quanti se solidi comprehendunt, de tertiarum illationibus vobis noveritis esse relevandos. Nec inferri a quoquam volumus, quod alteri nostra humanitate remisimus: ne, quod dictu nefas est, benemeriti munus innocentis contingat esse dispendium.

LIBER SECUNDUS. EPISTOLA XVIII. GUDILAE EPISCOPO THEODORICUS REX. Remittitur ad episcopi curiam causa inter Sarcenates municipes et Ecclesiam, quam quidem vult ab ipso dirimi, si a Sarcenatibus steterit aequitas; sin autem, jubet ad comitatum principis instructa persona destinetur, quae adversariorum contentionibus finem tandem queat imponere: si demum dubia causa videbitur, ait episcopum ante controversiam justitiam potius cognoscere debere, quam a judicio victum abscedere.

Priscarum legum reverenda dictat auctoritas, ut nascendo curialis nullo modo possit ab originis suae muniis discrepare; nec in aliud reip. officium trahi, qui tali praeventus fuerit sorte nascendi. Quod si eos vel ad honores transire jura vetuerunt, quam videtur esse contrarium, curialem[ mss. et ed. Ac., curionem] reipub. amissa turpiter libertate servire, et usque ad conditionem pervenisse postremam, quam vocavit antiquitas minorem Senatum? Noverit itaque reverentia vestra, Sarsenates[ Brisson., Farcinates] municipes collegas suos asseruisse, Ecclesiam vestram irrationabiliter sibi velle defendere. Unde prudentia[ ed., providentia] vestra, pro integritatis suae proposito, examinata veritate, discutiat quae veniunt in querelam; et si desideria petitorum veritate subsistunt, pro implendis muniis eos ad curiam suam remeare permittat. Si vero clero vestro creditis in eis aliquid rationabiliter suffragari, ad nostrum comitatum instructam personam modis omnibus destinate, quae adversariorum debeat intentionibus[ id est contentionibus] obviare. Quod si de negotii qualitate dubitatis, convenit sacerdotalibus institutis, ut ante controversiam justitiam magis ipse cognoscas, quam de judicio victus abscedas. Talem siquidem non oportet publice superari, quem amatorem aequitatis convenit inveniri.

LIBER SECUNDUS. EPISTOLA XIX. UNIVERSIS GOTHIS, ET ROMANIS, ET HIS QUI PORTUBUS VEL CLUSTRIS [ mss. CLAUSTRIS] PRAESUNT THEODORICUS REX. Jubet ut famuli qui Stephanum dominum trucidaverant et inhumatum projecerant, extremo plectantur supplicio.

Cuncta quidem jure detestamur scelera, et omne quod iniquum est, clemens exsecratur auditus; sed ea maxime quae, humani sanguinis effusione polluta, nostram contra se incitavere censuram. Quis enim ferat in domesticis praesidiis locum fuisse periculis, et ibi inventum dulcis vitae exitum, unde nasci debuerat defensionis auxilium? Et ideo praesenti jussione mandamus ut in famulos qui Stephanum dominum suum plectibili scelere trucidantes, inhumatam quoque reverentiam ejus funeris abjecerunt, legum districtione resecetis; quatenus qui exemplis provocantur pessimis, poenis arceantur aspectis. Proh dolor! pietas in avibus invenitur, quae ab humana conditione deseritur. Vultur ipse, cui vita est cadaver alienum, tantae magnitudinis corpus nec exiguis alitibus probatur infestus[ alii, infestum], sed magis accipitrem, vitam plumigerum avium persequentem, alis caedit, ore dilaniat, totoque suo pondere periclitantibus nititur subvenire: et homines parcere nequeunt, cujus se genus esse cognoscunt! Ille non vult exstinguere quo poterat vesci: servi maluerunt occidere qui eos superstes consueverat enutrire. Fiat ergo pastus pii vulturis, qui necem potuit crudeliter desiderare pastoris. Tali potius sepulcro recipiatur, qui dominum reddidit insepultum.

LIBER SECUNDUS. EPISTOLA XX. VUILIGIS [ ed., UNILIGIS] SAJONI THEODORICUS REX. Decernit ut quas naves in urbe Ravenna frumentis fiscalibus oneratas invenerit, ad Liguriam inopia frugum laborantem, et in qua tunc erat rex, transmittat.

Omnes decet gratanter impendere, quod publicas vident utilitates posse respicere: 31 quando necesse est hoc membra sentire, quod corporis summa sentitur. Atque ideo praesenti decernimus jussione, ut quantas in Ravennati urbe sulcatorias potueris reperire, frumentis fiscalibus oneratas ad nos usque perducas; quatenus alimonia publica tali provisione relevata, necessitatem inopiae non debeat sustinere. Reddat Ravenna copiam Liguriae, quam ex ipsa consuevit accipere. Nam quae praesentiam nostram sustinet, multorum debet solatia reperire. Trahit enim observantium catervas comitatus noster; et dum ad beneficia praestanda curritur, necessario populis copia postulatur.

LIBER SECUNDUS. EPISTOLA XXI. JOANNI APPARITORI THEODORICUS REX. Spei et Domitio paludes in Spoletino territorio ea rex concesserat conditione, ut si eorum opera exsiccaretur illuvies, liberata rura ipsis proficerent; sed cum Domitii vitio irritus foret labor incoeptus, mandat Joanni, ipsum conveniat, ut aut coeptam rem perficiat, aut Spei propriam cedat portionem.

Grave nimis est ut fructu laboris sui fraudetur industrius; et cui debet pro sedulitate conferri praemium, dispendium patiatur injustum; in ea praesertim re, quae ad nostram respicit largitatem: ubi nihil debet licere negligentiae, ne videamur minus profutura sanxisse. Dudum siquidem Spei et Domitio spectabilibus viris loca in Spoletino territorio, coenosis fluentibus inutiliter occupata, largitas nostra concesserat: ubi aquarum vasta profunditas terrenam gratiam in nullos usus profuturam absorbuerat. Jacebat tellus naufraga, palustri torpore confusa, et sub utroque jactata dispendio, nec aquarum puros liquores meruerat, et decus terrenae soliditatis amiserat. Hoc nos, quibus cordi est in melius cuncta mutare, supra memoratis talis conditione concessimus; ut si eorum opera vel labore turpis desiccaretur illuvies, ipsis liberata rura proficerent. Sed quantum actorum Spei loquitur ingesta petitio, Domitii viri spectabilis vitio, dum immemor jussionis tenaciter parcit expensis, ad initium revocatus est labor operantium, cum jam in soli faciem paulatim mollities siccata duresceret, celatamque longa voracitate tellurem sol insuetus afflaret. Quod nos nequaquam negligi posse patiemur, ut bene coepta invida destruantur ignavia. Proinde devotio tua praefatum Domitium moderata exsecutione conveniat, ut aut coeptae rei sedulus operator immineat, aut si hoc sibi sumptuosum esse crediderit, propriam cedat supplicanti portionem. Oportet enim, ut si ipse opera postulata nequit efficere, consortem beneficii, gloriam nostri temporis permittat implere.

LIBER SECUNDUS. EPISTOLA XXII. FESTO VIRO ILLUSTRI PATRICIO THEODORICUS REX. Praecipit ut Ecdicii filios ex Urbe ad patriam genitoris sepeliendi causa remeare jubeat.

Aequum est ut commodet se regalis pietas fati vulnere sauciatis: quia erigi plus merentur, quos sortis suae adversa presserunt. Atque ideo magnificentiae tuae praesenti auctoritate declaramus, ut Ecdicii filios, quos in Urbe primitus residere censuimus, ad patriam cum genitoris sui funere, votivo quidem reditu, sed acerbo casu, remeare jubeatis: ne eorum desideriis abnegatis, vulnus geminetur afflictis; et, quod nefas dictu est, qui dolorum nubila nostra semper serenitate detergimus, nunc miseris pias lacrymas denegare videamur. Insatiabilis quippe fletus est, qui humandis non sinitur corporibus interesse: dum semper se reum judicat, qui cineribus justa non praestat. Priamus quanto pretio sepeliendum Hectorem redemit? Rogavit furentem, supplicavit armato, vitamque suam exponere maluit, ut cadaveri debita non negaret. Et quoniam in his personis mutua sunt officia pietatis, iniquum est filium genitori gratuito non impendere, quod patrem magnis talentis constitit effecisse.

LIBER SECUNDUS. EPISTOLA XXIII. AMPELIO, DESPOTIO ET THEODULO VIRIS SENATORIBUS THEODORICUS REX. Figulinae a rege ipsis conceduntur, et regia protectio contra improbos et dolosos promittitur.

Decet nostri temporis disciplinam, ut qui publicis utilitatibus serviunt, superfluis oneribus non graventur. Nec dignum est ut cujusquam laedat invidia nostris moribus ordinata. Quapropter figulinis Regia vobis auctoritate concessis operam navanter impendite; nec vereamini ad alias vos actiones posse traduci, a quibus injuncta praesentia vix credimus explicari. Cessabit ergo circa vos improborum nefanda praesumptio, et obscuris dolis effectum nostra tollit auctoritas. Incassum enim odit, cui se principalis clementia objecerit.

LIBER SECUNDUS. EPISTOLA XXIV. SENATUI URBIS ROMAE THEODORICUS REX. Dicit se provincialium judicum relatione ad praefectum praetorio directa comperisse, sic primae vectigalium illationis tempus elapsum, ut nihil aut parum a senatoriis domibus constet illatum; atque ideo tenues oppressos, quos decuerat sublevari. Quare 32 monet senatum, sic omnia aequabiliter ordinet, ut quidquid unaquaeque domus senatoria profitetur, destinatis procuratoribus per provincias trina illatione persolvat.

Constat senatum populis vivendi regulam praestitisse. Nam quod ornat nomen Romanum, a vobis legitur institutum. Ad hoc Patres in illo principio nominati, ut quasi filiorum per vos possit vita componi. Vos enim devotionem provinciis, vos privatis jura decrevistis, et ad omnes justitiae partes subditos parere libenter docuistis. Et ideo non decet inde signum resultationis exire, unde exemplum potuit exsultationis[ Gr. et Cuj. moderationis] effulgere. Quod nostra clementia, cui cordi est rerum omnium tenere mensuram, in vestram notitiam credidit perferendum: ne magis ignorantia nutriatur excessus, sub quorum conscientia error non potest esse perpetuus. Igitur provincialium[ mss. et ed. Ac. provinciarum] judicum relatione, ad magnificum virum praefectum praetorii directa, comperimus, sic primae transmissionis tempus exemptum, ut nihil aut parum a senatoriis domibus constet illatum: allegantes per hanc difficultatem tenues deprimi, quos magis decuerat sublevari. Fiet enim ut exactorum nimietas, dum a potentibus contemnitur, in tenues conversa grassetur, et ille potius solvat aliena, qui est devotus ad propria: praeterea multo acerbiora jungentes, quod pro sua quisque voluntate aliquid exigentibus dignetur objicere. Quae tamen omnia detrimenta curialibus dicuntur infligi; ut qui in usus publicos fuerant nostra provisione reparati[ Ed. Ac., reperti] contumacibus distrahantur injuriis. Atque ideo, P. C., qui parem nobiscum reipub. debetis adnisum, sic aequabiliter ordinate, ut quidquid unaquaeque domus senatoria profitetur, destinatis procuratoribus per provincias trina illatione persolvat. Aut certe, quod in locum beneficii solebatis expetere, arcae vicarianae sedis, si id diligitis, universa complete, ne necesse sit curiali per multiplicem et inefficacem conventionis laborem in exiguis vestris illationibus sua potius damna suscipere; eveniatque detestabilis casus, ut qui functionem propriam vix poterat sustinere devotus, alienis oneribus prematur infirmus. Quod nos, salva civilitate, dissimulare non possumus; ut sine acerbitate belli rebus suis exuantur oppressi, et illi magis pereant qui reipub. parere festinant. Hoc etiam nos edictali programmate in cunctorum noveritis provincialium notitiam pertulisse, ut libere prorumpat in publicum, qui se alienae functionis pondere novit oppressum: relaturi a nobis justitiae fructum, qui fessis novimus dare praesidium.

LIBER SECUNDUS. EPISTOLA XXV. Sive EDICTUM THEODORICI REGIS. Conqueritur rex possessores sive curiales esse oppressos, eo quod indictam sibi summam non solvissent primates: deinde si quisquam hac de causa gravatum se senserit, jubet ut ad regem querelas deferat.

Quamvis sit querula vox doloris, nec se contineant imminuti, et laesus animus vociferatione pascatur, tamen liberior sermo promitur, qui[ edit., si] nostra auctoritate laxatur. Detestamur enim miseros premi, commovemur et non querentium malis, velociusque ad nos pervenit quod dissimulatio patientis abscondit. Merito, quando cunctorum nos respiciunt laesiones; dum illud pietati nostrae perire credimus, quod per mediocrium damna sentimus. Nuper itaque provincialium judicum relatione comperimus domos aliquas praepotentium suas non implere per ordinem functiones. Hinc fieri, ut dum illationis quantitas procurari quaeritur, a tenuibus summa potior exigatur. Superbia deinde conductorum canonicos solidos non ordine traditos, sed sub iniquo pondere imminentibus fuisse projectos, nec universam siliquam, quam reddere consueverant, solemniter intulisse. Proinde factum est ut curiales, quibus nos volumus esse prospectum, imminentium sollicitudine coacti, gravia damna sentirent, et, si dici fas est, cum alienis debitis sub truculentis compulsoribus[ ed. Niv. et Gen., compulsionibus) urgerentur, possessionum quoque suarum amissione privati sunt. Quod scelus ut debeat amputari, ad reverentissimum quoque senatum praecepta transmisimus, et nunc edictali programmate definimus, ut quisquis possessorum sive curialium gravatum se senserit in aliena calculi functione, ad nostrae serenitatis audientiam venire deproperet: sciturus, nobis priores excessus omnino displicuisse, cum viderit profutura succedere. Patuit ergo vobis arbitrium justi principis, quamvis multis semper declaretur indiciis. Nunc autem sub silentio patientiam doloris obducite, aut sub justitia iter vocis aperite. Jam in vobis erit hujus summa consilii, quibus adjacet eligere, quod vobis prospicitis expedire.

LIBER SECUNDUS. EPISTOLA XXVI. FAUSTO PRAEFECTO PRAETORIO THEODORICUS REX. Vetat quominus Apuliae et Calabriae negotiatores graventur imposterum, debitasque iis qui has principis jussiones infregerint, multas imponit. Tum sequitur edictum de aurariis.

Nullius compendiis delectamur injustis, nec ad animum nostrae pietatis perveniunt quae probitatis gratia deseruntur. Respublica siquidem jure semper aequitatis augetur; et cum temperantia diligitur, velociter profutura succedunt. Atque ideo illustrem magnificentiam tuam, negotiatorum Apuliae sive Calabriae supplicatione permoti, duximus instruendam; ut frumenta, quae per supradictos negotiatores publico comparantur, non iterum ab eisdem interpretii nomine solidorum quantitas exigatur. Nam si coemptam speciem expensis publicis necessariam non habetis, ab officio vestro suscepta modiatio[ ed. Niv. et Gam., moderatio] fideliter distrahatur: eventum rei ratio fiscalis habitura est, quae injuste videtur imposuisse quod respuit. Nimis enim iniquum est, ut ille patiatur dispendium, qui imperium fecit alienum. Pari conditione censentes de sextario quoque, quem negotiator ejus provinciae videtur inferre: ne quis audeat damnata semper pretia protervus exigere. Et ut validius retundamus excessus, poenam triginta librarum auri sedis vestrae 33 praefectis imponimus, si quis contra haec saluberrima constituta ausu temerario venire tentaverit. Officium vero decem librarum auri dispendio se noverit esse feriendum, si inhibitas praesumpserit exsequi jussiones. In illa quoque parte fessis clementia nostra se porrigit, ut si pensionem hujus tituli Siliquatario praestat, monopolium quoque negotiator exerceat. Si vero siliquatarius hunc titulum negotiatoribus judicat[ ed., indicat] abrogandum, nullam ab eis exigat pensionem, quia satis absurdum est, ut affligatur damnis, qui commoda non habet actionis. In aurariis denique priscus ordo servetur, et ad eos tantum functio ipsa respiciat, quos huic titulo servire voluit antiquitatis auctoritas. Quapropter beneficia nostra erga negotiatores, qui nostris titulis necessarii comprobantur, omnimodis facite custodiri: ne genus hominum, quod vivit lucris, ad necem possit pervenire dispendiis.

LIBER SECUNDUS. EPISTOLA XXVII. UNIVERSIS JUDAEIS GENUAE CONSISTENTIBUS THEODORICUS REX. Permittit quidem illis synagogam reficere, non vero ampliare, dummodo tamen tricennalis non obstet praescriptio.

Sicut exorati justum cupimus praebere consensum, ita per nostra beneficia fraudes fieri legibus non amamus; in ea parte praecipue in qua divinae reverentiae credimus interesse. Ne ergo insultare videantur elati, Divinitatis gratia destituti; quapropter tegumen tantum vetustis parietibus superimponere synagogae vestrae, praesenti vos auctoritate censemus, petitionibus vestris eatenus licentiam commodantes, quatenus constituta divalia permiserunt. Nec aliquid ornatus fas sit adjicere, vel in ampliandis aedibus evagari. Et noveritis vos severitatem minime diffugere veteris sanctionis, si rebus non abstineatis illicitis. In ipsis vero parietibus cooperiendis vel fingendis[ Ed., reficiendis], tantum licentiam damus, si vobis tricennalis non potest obesse praescriptio. Quid appetitis, quae refugere deberetis? Damus siquidem permissum, sed errantium votum laudabiliter improbamus. Religionem imperare non possumus, quia nemo cogitur ut credat invitus.

LIBER SECUNDUS. EPISTOLA XXVIII. STEPHANO VIRO SENATORI, COMITI PRIMI ORDINIS ET EXPRINCIPI NOSTRI OFFICII, THEODORICUS REX. Laudatur Stephanus, et confertur ei dignitas spectabilitatis seu comitivae primi ordinis, nec non et privilegia quaedam praeclara.

Tribuenda est justis laboribus compensatio praemiorum, quia exprobrata militia creditur quae irremunerata transitur. Athletam populis palma designat esse victorem. Sudores bellicos civica corona testatur. Exspectant etiam equos praemia sua; et tanta justitiae vis est, ut nec illis tardius detur laboris pretium, qui sentire non poterant denegatum. Quod si ita est, dignum est hoc homini reddere, qui per honesta cognoscitur obsequia placuisse. Per tot enim actionum lubricos casus fixum tenuisti militiae probatae vestigium; et quod raro in serviente provenit, permutatio judicum nunquam circa te variavit affectum. Nec erat in te alieni judicii quisquam invidus, cum etiam decessorum suorum ordinationibus redderetur adversus. Placere siquidem meruisti cunctis, cum semper diligenda custodis, silentium in secretis, in actionibus efficaciam, in observationis labore frequentiam; et quod rarum continentiae bonum crebra hominum vitia fecerunt, cum multis praeberes officia, nulli tuam operam venditabas. Voca bulum principis nulla sorde maculasti, servans dignitatem nominis exercitatione virtutis. Hinc est quod spectabilitatis honorem, quem militiae sudore detersis justa deputavit antiquitas, praesenti tibi auctoritate conferimus; ut laboris tui tandem finitas excubias, remuneratione comitivae primi ordinis, jam securus intelligas. Et quia gratiam principis dignitas nuda non asserit, nec beneficium dici potest quod nulla utilitate sentitur: privilegia tibi quoque, quae tribui scholae tuae exprincipibus divalia constituta voluerunt, simili munificentia condonamus. Nec quidquam in his debes metuere, quae forsitan novella usurpatione tentantur. Ab omni ergo damno oneribusque sordidis juste munivit antiquum. Sed quanquam praesenti remuneratione tibi digna solvamus, futuris tamen votis spem maximam pollicemur. Sed quoniam angusta sunt beneficia, quae non etiam de futuris aliquid pollicentur, aderit providentia principalis; ut quos dignos favore nostro credimus, eos quoque majori honore cumulemus. Verum quia celari non decet regium bonum, impetrata praesentia ad provincialis judicis facito notitiam pervenire, quatenus spectabilitatem tuam decoratam nostro testimonio, universitatis corda cognoscant, tibique ut pote militiae 34 munere persoluto, cultus competens pro nostrorum temporum laude servetur.

LIBER SECUNDUS. EPISTOLA XXIX. ADILAE VIRO SENATORI, COMITI THEODORICUS REX. Imperat ut tueatur praedia et homines Mediolanensis Ecclesiae intra Siciliam constitutos; vult tamen ut causis publicis et privatis contra eos propositis quamprimum respondeant.

Quamvis nullos velimus gravamen aliquod sustinere, quos videtur pietas nostra protegere( quia regnantis est gloria, subjectorum otiosa tranquillitas), tamen specialiter Ecclesias ab omni injuria reddi cupimus alienas; quibus dum aequabilia praestantur, misericordia Divinitatis acquiritur. Et ideo beatissimi viri Eustorgii episcopi sanctae Mediolanensis Ecclesiae petitione permoti, praesentibus te affatibus admonemus, ut praediis vel hominibus[ ed. Niv. et Ga., honoribus] illius Ecclesiae intra Siciliam constitutis, tuitionem studeas salva civilitate praestare; nec a quoquam cujuslibet nationis homine contra fas patiaris opprimi, quos decet Divinitatis intuitu sublevari. Ita tamen, ut causis publicis et privatis, quae contra eos rationabiliter proponuntur, respondere non differant: quia sicut nolumus eos ab aliquo praegravari; ita exceptos a tramite justitiae non patimur inveniri.

LIBER SECUNDUS. EPISTOLA XXX. FAUSTO PRAEFECTO PRAETORIO THEODORICUS REX. Eximitur ab illatione tributorum unus ex negotiatoribus Mediolanensis Ecclesiae, qui pauperum servitio deputandus erat; quae gratia Ravennati Ecclesiae antea concessa fuerat.

Non praejudicat juri publico personalis exceptio, quia beneficialem esse principem licet, nec intra regulas constituti potest munificentia regalis arctari. Ira levia coerceatur gravissimis institutis; impatiens ambitio jure refrenetur: clementia non habet legem; nec debet sub angustis terminis benigna sequi quam[ ed., quem] decet sine fine laudari. Defensores itaque sacrosanctae Mediolanensis Ecclesiae pro expensis pauperum, quae sub lucri exaggeratione funduntur, unum sibi ex negotiatoribus urbis suae desiderant oportere praestari: qui emptoris functus officio, exceptis negotiationis oneribus debeat implere quod suscipit. Haec enim nos et Ravennati Ecclesiae commemorant, motos rationabili allegatione, tribuisse: quod pietatis exemplum, ad suum quoque commodum supplicant transferendum. Ideo illustris et praecelsa magnificentia tua( salva in aliis negotiationibus commoditate publica, quae ab universo corpore consuevit inferri) unum eis, quem sibi visi fuerint eligere, deputabit; qui ita commercium negotiationis exerceat, quatenus nec monopolii nec siliquatici, nec aurariae aliquid pensionis impendat, vel quodlibet gravamen ex permissa nundinatione sustineat. Cur enim illud tardemus annuere, unde nulla possumus damna sentire?

LIBER SECUNDUS. EPISTOLA XXXI. DROMONARIIS THEODORICUS REX. Insinuat se comiti sacrarum largitionum praecepisse ut in Hostiliensi loco dromonarii constituantur, quibus fiscalem pecuniam attribuit pro excursibus cum veredariis per alveum Padimore solito faciendis.

Publicis debent utilitatibus insudare qui nomen dedere militiae. Quid enim agat homo, si professo desit obsequio, ut nec commoda privata reperiat, nec gloriam strenuitatis acquirat? Et ideo comiti sacrarum largitionum nostra praecepit auctoritas, ut in Hostiliensi loco constitui debeatis; quatenus fiscali humanitate recreati, excursus cum veredariis per alveum Padi more solito faciatis, ut diviso labore equis publicis debeat subveniri, quando cursus vester non atteritur, qui per vias liquidas expeditur. Non enim vobis nimio labore claudicare contingit, qui manibus ambulatis. Vehiculum vestrum non sentit injuriam, nec defectum patitur, quod unda potius currente portatur.

LIBER SECUNDUS. EPISTOLA XXXII. SENATUI URBIS ROMAE THEODORICUS REX. Decernit ut ad paludem Decennonii, quam patricius Decius exsiccandam postulabat, duo senatores mittantur, qui spatium paludis fixis adnotatum terminis, juris ipsius Decii faciant.

Grata nobis est, Patres Conscripti, circa utilitates publicas impensa devotio: quia dum civium laudabiles animos comprobamus, locum justis beneficiis reperimus. Quid est enim tam senatorium, quam si utilitatibus publicis impendat affectum, ut possit prodesse patriae, cui natus est? Vir itaque magnificus atque patricius Decius, glorioso circa rempub. amore devinctus, ultro postulavit voto mirabili, quod vix potuisset sub consilio nostrae pietatis imponi. Paludem Decennonii, in hostis modum vicina vastantem, fovearum ore patefacto promisit absorbere: illam famosam saeculi vastitatem, quam sub diuturnitate licentiae quondam mare paludestre possedit[ ms. Rem. et. ed. Ac., consedit], cultisque locis inimicum superfundens unda 35 diluvium, terrenam gratiam silvestri pariter horrore confudit: nihil utile nutriens, sub liquore spoliatum fructibus est solum, postquam obnoxium coepit esse paludibus. Et ideo miramur priscae confidentiae virum, ut quod diu virtus publica refugit, manus privata susceperit. Hunc ergo audacem laborem aggressurum se laudabili perfectione pollicitus est; ut pereunte damnoso gurgite, quae fuerant amissa, ulterius non perirent. Unde nostrae super hac parte serenitatis postulat jussiones, ut auctoritate publica subeat opus eximium, quod erit cunctis viantibus profuturum. Sed nos, P. C., quibus cordi est bonum desiderium juvare auxiliaribus constitutis, praesentibus decretis annuimus, ut ad loca ipsa Decennonii duos ex vestro corpore dirigatis, quibus arbitrantibus, quantum spatii restagnatis( Ed. Ac., negatis] incursibus paludestris illuvies occupavit, fixis terminis adnotetur; ut cum ad perfectionem promissam pervenerit, liberatori suo reddita terra proficiat; nec quisquam inde aliquid praesumat attingere, quod tandiu invadentibus aquis non potuit vindicare.

LIBER SECUNDUS. EPISTOLA XXXIII. DECIO VIRO ILLUSTRI, PATRICIO, THEODORICUS REX. Concedit Decio paludis Decennonii dominium; tum decernit, ut si quis hunc laborem una cum eo subeundum delegerit, habita operis aestimatione, habeat juris proprii spatia pro parte quam susceperit.

Justitiae ratio est, ut laudabile desiderium sequatur prosperitas jussionum; et quod bona voluntate suscipitur, regalibus quoque ordinationibus impleatur. Vobis itaque desideria justa poscentibus, praesenti auctoritate concedimus, ut stagnis Decennonii paludibusque siccatis, sine fisco possideas in solum rura revocata; nec ullam metuas liberatis rebus exhibere culturam, quas sub generalitatis testimonio absolvimus. Hinc etiam ad amplissimum senatum praecepta transmisimus, ut definito nunc spatio ad tuum pulchre transeat dominium, quod est a foedis gurgitibus vindicatum. Aequum est enim ut unicuique proficiat labor suus; et sicut expendendo cognoscit incommoda, ita rebus perfectis consequatur augmenta. Illud etiam, qui studio reipub. semper invigilamus, aspeximus; ut si quis hunc laborem juncta tecum societate subire delegerit, habita operis aestimatione, habeat juris proprii spatia pro parte quam suscipit: ut nec solus immensis oneribus praegraveris, et animosius peragatur, quod sub collegii adjuvatione suscipitur. Ita fiet ut et, quae rebus maximis est amica, molesta careatur invidia. Quapropter gloriosis desideriis gratanter insiste, ne opinioni tuae grave sit in assumptis conatibus marcuisse. Intuere quippe omnium ora, atque oculos in te esse conversos; respice serenitatis nostrae suspensa judicia ad effectum operis instituti. Quanta vales animositate festina, ut dignus tanta re emersisse judiceris, qui jam nunc omnium admiratione laudaris.

LIBER SECUNDUS. EPISTOLA XXXIV. ARTEMIDORO PRAEFECTO URBIS THEODORICUS REX. Statuit ut pecunia fabricis Romanis deputata, nec expensa, sed subtracta, resumatur, et moenibus reficiendis applicetur. Celatores hujus pecuniae plectendos quidem fatetur, ipsis tamen clementer indulget.

Gaudemus in te nostra floruisse judicia; laetamur dignum praesulem te Romanis arcibus exstitisse, qui generosis animis amicum fraudibus non passus es velare secretum: ne vos aut delicta complices facerent, aut securitas ad majora potius incitaret. Atque ideo universa pecunia, quae fuerat fabricis deputata Romanis, et nunc magnitudinis tuae discussione constitit abjuratam[ mss., adjuratam; alii, abdicatam], cum nec reddita suo tempore, nec docetur expensa, sine aliqua dilatione resumatur, et vobis ordinantibus iterum Romanis moenibus applicetur. Nefas est enim ut in alios usus transeant quae sibi subtracta non immerito Roma suspirat. Deberemus itaque celatores deputatae pecuniae immodica poena per cellere, qui in tali causa nostram munificentiam fraudaverunt. Sed adfuit moderatrix, semper quae nobis est juncta, clementia, ne indecore facta plectamus graviter incitante justitia. Sufficiat nobis cupiditatem non implesse, quod voluit. Nec major potest provenire vindicta, quando velut propria videtur perdere, qui se suppressa turpiter judicaverat[ ed., vindicaverat] possidere.

LIBER SECUNDUS. EPISTOLA XXXV. TANCILAE VIRO SENATORI THEODORICUS REX. Admonet ut perquirat statuam aeneam de civitate Comensi furto ereptam, promittens centum aureos et qui furta prodiderit.

Acerbum nimis est nostris temporibus antiquorum facta decrescere, qui ornatum urbium quotidie desideramus augere. Quocirca praesentibus te jussionibus admonemus, ut de Comensi civitate aeneam statuam, quae periisse suggeritur, omni animositate perquiras: spondens etiam centum aureos, si quis haec sacrilega prodere furta maluerit; quatenus promissio nostrae serenitatis trepidos ad spem confessionis invitet, quod etiam ad te destinata edicta proloquuntur. Sed cum haec tamen jussa promulgaveris, si adhuc facinus secreta velaverint, post diem venerabilem locorum artifices facias congregari: a quibus sub terrore perquire quo ministro fuerit perpetratum. Ab imperitis enim harum rerum statuae facilis eversio non fuisset, nisi eam tentasset movere loco magistra praesumptio.

LIBER SECUNDUS. 36 EPISTOLA XXXVI. SIVE EDICTUM THEODORICI REGIS. Promittit rex centum aureos et criminis indulgentiam ei qui furtum statuae aeneae sponte retexerit. Tum minitatur mortem ei qui celaverit culpam, et alieno indicio detectus fuerit.

Quamvis ad proditionem sceleris relaxata nimis poena sufficiat, nec parvum sit munus audaciae supplicii declinasse terrorem, addimus tamen praemium, quod habere innocentia solet: non quia commissa placuerunt, sed delectat nos munificos esse in amore vindictae. Quapropter praesentis edicti unusquisque auctoritate cognoscat, centum se aureos largitate nostra promereri, si prodat qui statuam de Comensi civitate rapuerit; et de suo facto( quod maxime nocens requirit) indulgentiam se noverit habiturum. Damus in aeneo compendio aureum munus; et metalla, quae invenire possumus pretiosiora, largimur: illud potius hac liberalitate redimentes, ne transeat in usum, quod constat esse prohibitum. Quis ergo tanta stultitiae caecitate damnetur, ut dubitet erumpere, quando et securitatem reperit, et praemium confessionis acquirit? Si quis autem dissimulandum forte crediderit, eumque aliquo veritatis indicio serenitas nostra detexerit, ultimo se noverit discrimine rapiendum. Indignum est enim ut qui respuunt indulgentiam nostram, detectis postea suffragetur humanitas.

LIBER SECUNDUS. EPISTOLA XXXVII. FAUSTO PRAEFECTO PRAETORIO THEODORICUS REX. Concedit rex Spoletinis civibus ad exhibitionem thermarum supra consuetudinem, aliam millenam.

Provectum[ ed., Proventum] regni nostri benignitas debet aemulari, ut tantum humanitas relaxet dona quantum respub. suscepit augmenta. Non enim aliter laudatum modum possumus custodire, nisi ad considerationem rerum nostrum debeamus excitare propositum. Inter tot enim quotidie, Deo propitiante, successus, tenacitatis esset vitium angusta largitate contentum. Atque ideo illustris magnificentia tua praesenti auctoritate cognoscat, Spoletinis civibus ad exhibitionem thermarum[ Accur., tertiarum] supra consuetudinem, aliam millenam esse deputandam. Cupimus enim libenter impendere quae ad salubritatem civium novimus pertinere: quia laudes sunt nostrorum temporum, celebrata gaudia populorum.

LIBER SECUNDUS. EPISTOLA XXXVIII. FAUSTO PRAEFECTO PRAETORIO THEODORICUS REX. Prohibet ne Sipontini negotiatores hostium depopulatione vastati, per juge biennium ob solutionem fisci, et ob ea quae mutuo acceperant vexentur.

Opes nostras cupimus thesauro pietatis augeri: exsecrantes commoda, quae nobis vexatorum fuerint calamitatibus acquisita. Molesta est illatio nostrae clementiae, quae defletur, quia quidquid sub laetitia penditur, accipientis laudibus applicatur. Urbis itaque Sipontinae negotiatores hostium se asserunt depopulatione vastatos. Et quia egentium levamina nostras potius divitias aestimamus, illustris magnificentia tua per hoc juge biennium nuncupatos nulla faciat coemptione[ ed. Ac., commotione] vexari. Sed quoniam lapsos nihil relevasse proficit, si onus aliud solutionis accedit: qui memoratis negotiatoribus noscuntur mutuasse pecuniam, celsitudo tua faciat admoneri ne in hoc biennii spatio quidquam de credita summa aestiment postulandum, quatenus sub induciis supradictis et datam possint reparare pecuniam, et aliquatenus debitorum valeat respirare substantia. Quid enim proficit creditorem se urgere, quando incassum nititur nudatos exigere? Quibus magis prospicimus, si ad mutuata sustinendo pervenire faciamus.

LIBER SECUNDUS. EPISTOLA XXXIX. ALOISIO ARCHITECTO THEODORICUS REX. Significat rex se cupere Aponum fontem, cujus varias virtutes graphice describit, refici. Quod ut prospere succedat, jubet antiquam illic aedificiorum soliditatem innovari, palatium quoque longa senectute quassatum reparari.

Si audita veterum miracula ad laudem nostrae clementiae volumus continere( quoniam augmenta regalis gloriae sunt, cum sub nobis nulla decrescunt), quo studio convenit reparari quod et nostris oculis frequenter constat offerri? Delectat enim salutiferi Aponi meminisse potentiam, ut intelligas quo desiderio cupimus reficere, quod de memoria nostra nescit exire. Caeruleum fontem vidimus in formam dolii concavis hiatibus aestuantem, et fornaces anhelantium aquarum circumducto tereti labio( ms. Aud., tentilabio. Ed. Niv. et Gam., tentilatio], naturae probabili dispositione coronatas; quae licet, more calidae, nebulosos vapores exhalent, hanc tamen jucundam perspicuitatem aspectibus humanis aperiunt, ut quivis hominum illam gratiam desideret contingere, etiam cum non ignoret ardere. Ore plenissimo, in sphaerae similitudine, supra terminos suos aquarum dorsa turgescunt. Unde latex tanta quiete defluit, tanta quasi stabilitate decurrit; ut eum non putes crescere, nisi quia inde aliquid rauco murmure sentis exire. 37 Veniunt aquae per algentes meatus tali fervore succensae, ut post recurva spatia, quae arte facta sunt longiora, calores sint maximos redditurae[ ed., in calores maxime sunt rediturae]. O magistri mirandum semper ingenium, ut naturae furentis ardores ita ad utilitatem humani corporis temperaret, ut quod in origine dare poterat mortem, doctissime moderatum et delectationem tribueret et salutem! Juvat videre secretum, latices vapores igneos exhalantes, amicum undis indesinenter ardorem, et calorem venire decursu rivi, unde usualiter solebat exstingui. Merito dicunt philosophi elementa sibi mutuis complexibus illigari, et mirabili conjungi foederatione, quae inter se contraria intelliguntur varietate pugnare. Ecce madentem substantiam vapores producere constat ignitos, qui mox ad thermarum aedificia decora pervenerunt, illis a cautibus unda descendens, et aera sua qualitate succendit, et tactu fit habilis, cum recepta fuerit in lavacris: unde non tantum deliciosa voluptas acquiritur, quantum blanda medicina confertur. Scilicet sine tormento cura, sine horrore remedia, sanitas impunita, balnea contra diversos dolores corporis attributa. Quae ideo Aponum Graeca lingua beneficialis nominavit antiquitas; ut causam tanti remedii aeger cognosceret, cum de tali nomine dubium non haberet. Sed inter alia loci ipsius bona, illud quoque stupendum esse didicimus, quod una fluentorum natura diversis ministeriis videatur accommoda. Nam protinus saxo suscipiente collisa inhalat primae cellulae sudatoriam qualitatem; deinde in solum mitigata descendens, minaci ardore deposito, suavi temperatione mollescit; mox in vicinum producta, cum aliqua dilatione torpuerit, multo blandius intepescit; postremo ipso quoque tepore derelicto, in piscinam Neronianam frigida tantum efficitur, quantum prius ferbuisse sentitur. Non immerito auctoris sui participans nomen, collega est cum viriditate gemmarum; ut ipsa quoque vitrei elementi colore perspicua, quasdam trementes undas quieta commoveat. Sed ut ipsum quoque lavacrum mundius redderetur, stupenda quadam continentiae disciplina, in undam, qua viri recreantur, si mulier descendat, incenditur: propterea quod et ipsis altera exhibitio decora collata est; scilicet, ne ardentium aquarum fecundissimum locum non crederent habuisse, unde plurima largiretur, si uterque sexus uno munere communiter uteretur. Haec perennitas aquarum intelligendi praestat indicium, per igneas terrae venas occultis meatibus influentem deintus, in auras erumpere excocti fontis irriguam puritatem. Nam si naturae fuisset illud incendium, sine interitu substantiae non fuisset amissum[ ed. Ac. et For., admissum]. Sed aquae materia sensibilis, sicut peregrinum contraxit ignem, sic iterum nativum facile repicit[ ed. Ac., repetit] algorem. Praestat et aliud adjutorii genus vis illa medicabilis; nam juxta caput fontis scintillosi quemdam sibi meatum provida natura formavit. Hinc desuper sella composita, quae humanis necessitatibus in absidis speciem perforatur, aegros suscipit interno humore defluentes: ubi dum fessi nimio languore consederint, vaporis illius delectatione recreati, et lassa viscera reficiunt, et humores noxia infusione largatos[ ed. Niv. et Gam., laxatos], vitali ariditate constringunt; ut quasi aliquo desiderabili cibo refecti, valentiores queant protinus inveniri. Sic medicabili substantiae venit a sulphure, quod calet; a salsedine, quod desiccat. Talia posteris non tradere, hoc est graviter in longa aetate peccare. Quapropter antiqua illic aedificiorum soliditas innovetur, ut sive in thermis, sive in cuniculis fuerit aliquid reparandum, te debeat imminente reconstrui. Virgulta quoque noxia importunitate nascentia, evulsis cespitibus auferantur: ne radicum quidam capilli paulatim turgentes, fabricarum visceribus inserantur, et more vipereo prolem sibi fecunditate contraria nutriant, unde se compago casura disrumpat. Palatium quoque longa senectute quassatum reparatione assidua corrobora. Spatium quod inter aedem publicam, et caput igniti fontis interjacet, silvestri asperitate depurga. Rideat florenti gramine facies decora campestris, quae etiam ardentis aquae fertilitate laetatur; miroque modo dum proxime salem generet sterilem, nutriat pariter et virores. Sed non his tantum beneficiis Antenorea terra fecunda est; infert et alia, quae multo grandius obstupescas. Corda illa( ut ita dixerim) montium, in vicem secretarii, negotia contentiosa distinguunt. Nam si quis forte pecus furatum pilis nativis solito more spoliare praesumpserit, undis ardentibus frequenter immersum, necesse est ut antea decoquat quam emundare praevaleat. O vere secretarium jure reverendum, quando in his aquis non solum sensum, sed etiam verum constat esse judicium; et quod humana nequit altercatione dissolvi, fontium datum est aequitate definiri. Loquitur illic tacita natura, dum judicat, et sententiam quodammodo dicit, quae perfidiam negantis excludit. Sed quis ista conservare negligat, quamvis plurima tenacitate sordescat? Siquidem ornat regnum, quod fuerit singulariter toto orbe nominatum. Et ideo pecunia, quae tibi data est, si opus non poterit implere susceptum, quantum adhuc expendendum esse credideris, missis nobis brevibus, indicabis: quia non gravamur expendere, ut tanta videamur ruris amoena[ ms. Rem., ruris moenia] custodire.

LIBER SECUNDUS. 38 EPISTOLA XL. BOETIO PATRICIO THEODORICUS REX. Dicit regem Francorum citharoedum magnis precibus expetiisse. Rogat Boetium musicae peritum, ut eum eligat. Multa de musicae laude, tonis, modis, etc., disserit.

Cum rex Francorum, convivii nostri fama pellectus, a nobis citharoedum magnis precibus expetiisset, sola ratione complendum esse promisimus, quod te eruditionis musicae peritum esse noveramus. Adjacet enim vobis doctum eligere, qui disciplinam ipsam in arduo collocatam potuistis attingere. Quid enim illa praestantius, quae coeli machinam sonora dulcedine, et naturae convenientiam ubique dispersam virtutis suae gratia comprehendit? Quidquid enim in conceptum alicujus modificationis existit, ab harmoniae continentia non recedit. Per hanc competenter cogitamus, pulchre loquimur, convenienter movemur; quae quoties ad aures nostras disciplinae suae lege pervenerit, imperat cantum, mutat animos: artifex auditus, et operosa delectatio. Haec cum de secreto naturae, tanquam sensuum regina, tropis suis ornata processerit, reliquae cogitationes exsiliunt, omniaque facit ejici, ut ipsam solummodo delectet audiri. Tristitiam noxiam jucundat, tumidos furores attenuat, cruentam saevitiam efficit blandam, excitat ignaviam soporantemque languorem[ ms. Aud. et D., Gr. et Cuj., ignavia soporantem humorem; Ms. Rem., saporat languorem], vigilantibus reddit saluberrimam quietem, vitiatam[ ms. Aud., humatam] turpi amore ad honestum studium revocat castitatem, sanat mentis taedium bonis cogitationibus semper adversum, perniciosa odia convertit ad auxiliatricem gratiam; et quod beatum genus curationis est, per dulcissimas voluptates expellit animi passiones. Incorpoream animam corporaliter mulcet, et solo auditu ad quod vult deducit: quam tenere non praevalet verbo tacito manibus clamat, sine ore loquitur, et per insensibilium obsequium praevalet sensuum exercere dominatum. Hoc totum inter homines quinque tonis agitur, qui singuli provinciarum ubi reperti sunt nominibus vocitantur. Miseratio quippe divina localiter sparsit gratiam, dum omnia sua valde fecit esse laudanda. Dorius pudicitiae largitor, et castitatis effector est. Phrygius pugnas excitat, et votum furoris inflammat. Aeolius animi tempestates tranquiltat, somnumque jam placatis attribuit. Jastius intellectum obtusis acuit, et terreno desiderio gravatis coelestium appetentiam bonorum operator indulget. Lydius contra nimias curas animaeque taedia repertus, remissione reparat, et oblectatione corroborat. Haec ad solutiones corruptibile saeculum flectens, honestum remedium turpe fecit esse commentum. Hic vero numerus quinarius trina divisione consistit. Omnis enim tonus habet summum, et imum; haec autem dicuntur ad medium. Et quoniam sine se esse non possunt, quae alterna sibi vicissitudine referuntur, utiliter inventum est, artificialem musicam, id est auctorum operationibus diversis organis exquisitam, modis quindecim contineri. His rebus aliquid majus adjiciens humana solertia, terris quamdam harmoniam doctissima inquisitione collegit, quae diapason nominatur, ex omnibus scilicet congregata; ut virtutes, quas universum melos habere potuisset, haec adunatio mirabilis contineret. Hinc Orpheus mutis animalibus efficaciter imperavit, vagosque greges contemptis pascuis ad audiendi epulas potius invitavit. Illo cantante amaverunt siccas Tritones terras; Galatea lusit in solidis; deseruerunt ursi amabiles silvas; leones domestica tandem canneta reliquerunt; juxta praedonem suum praeda gaudebat. In unum conventum contraria vota collecta sunt, et fidem dicente lyra, omnia sibi adversa crediderunt. Amphion quoque Dircaeus, canendo chordis, Thebanos muros dicitur condidisse; ut cum homines labore marcidos ad studium perfectionis erigeret, saxa ipsa crederentur relictis rupibus advenisse. Musaeum etiam et artis Orphei filium, et naturae, Maronis praepotens lingua concelebrat: dicens apud inferos in summa beatitudine constitutum, quod per Elysios campos felices animas septem chordarum pulsibus amoenabat, significans summo praemio perfrui, cui disciplinae hujus contigerit suavitatibus epulari. Sed haec omnia humano studio per manualem musicam videntur effecta. Naturalis autem rhythmus animatae voci cognoscitur attributus: qui tunc pulchre melos custodit, si apte taceat, congruenter loquatur, et per accentus viam musicis pedibus composita voce gradiatur. Inventa est quoque ad permovendos animos oratorum fortis ac suavis oratio, ut criminosis irascantur judices, misereantur errantibus; et quidquid potest eloquens efficere, ad hujus disciplinae non est dubium pertinere gloriam. Poetis etiam, Terentiano testante, duo primum metra principalia sunt attributa, id est, Heroicum et Iambicum: unum quod erigeret, alterum quod placaret. Ex quibus ad oblectandum animos audientium diversa progenita sunt. Et ut in organis toni, ita in humana voce varias animi affectiones gravida metra pepererunt. Sirenas in miraculum cantasse curiosa prodit antiquitas; et quamvis navigantes fluctus abduceret, carbasa ventus inflaret, eligebant suaviter decepti scopulos incurrere, ne tantam paterentur dulcedinem praeterire. Quibus solus Ithacus evasit, qui nautis sollicitatorem protinus obstruxit auditum contra noxiam dulcedinem. Cogitavit vir prudentissimus felicissimam surditatem, et quam vincere intelligendo non poterat, melius non advertendo superabat. Se vero soliditati arboris constrictis nexibus illigavit, ut et famosos cantus liberis auribus probare potuisset, et pericula dulcisonae vocis unda rapiente vinctus evaderet. Verum ut et nos talia exemplo sapientis Ithaci transeamus, loquamur de illo lapso e coelo Psalterio, quod vir toto orbe cantabilis ita modulatum pro animae sospitate composuit, ut his hymnis et mentis vulnera sanarentur, et Divinitatis singularis gratia conquiratur. En quod saeculum miretur et credat: pepulit Davidica lyra diabolum; sonus spiritibus imperavit; et canente cithara ter rex in libertatem rediit, quem internus inimicus turpiter possidebat. Nam licet hujus delectationis organa multa fuerint exquisita, nihil tamen efficacius est inventum ad permovendos animos, quam concavae 39 citharae blanda resultatio. Hinc etiam appellatam existimamus chordam, quad facile corda moveat. Ubi tanta vocum collecta est sub diversitate concordia, ut vicina chorda pulsata alteram faciat sponte contremiscere, quam nullum contigit attigisse. Tanta enim vis est convenientiae, ut rem insensualem sponte se movere faciat, quia ejus sociam constat agitatam. Hinc diversae veniunt sine lingua voces; hinc variis sonis efficitur quidam suavissimus chorus, illa acuta nimia tensione, ista gravis aliqua laxitate, haec media tergo blandissime temperato; ut homines se ad tantam perducere non praevaleant unitatem, in quantam ad socialem convenientiam ratione carentia pervenerunt. Ibi enim quidquid excellenter, quidquid ponderatim, quidquid rauce, quidquid purissime, aliasque distantias sonat, quasi in unum ornatum constat esse collectum. Et ut diadema oculis varia luce gemmarum, sic cithara diversitate soni blanditur auditui. Musarum tela loquax, stamina verbosa, fila canentia, in quibus arguto plectro texitur, quod dulciter audiatur. Hanc igitur ad imitationem variae testudinis Mercurius dicitur invenisse, quam tanta utillima procurantem astronomi inter stellas requirendam esse putaverunt: persuadentes coelestem esse musicam, quando lyrae formam comprehendere potuerunt inter sidera collocatam. Harmonia vero coeli humano sermone idonee non potest explicari, quam ratio tantum animo dedit, sed auribus natura non prodidit. Dicunt enim debere credi, ut beatitudo coelestis illius oblectationibus perfruatur, quae nec fine deficit, nec aliqua intermissione marcescit. In ipso quippe intellectu habitare referunt superna, ipsis deliciis coelestia perfrui, et talibus contemplationibus inhaerentia beatis jugiter delectationibus contineri. Bene quidem arbitrati, si causam coelestis beatitudinis non in sonis, sed in Creatore posuissent: ubi veraciter sine fine gaudium est, sine aliquo taedio manens semper aeternitas; et inspectio sola Divinitatis efficit, ut beatius esse nil possit. Haec veraciter perennitatem praestat, haec jucunditates accumulat; et sicut praeter ipsam creatura non exstat, ita sine ipsa incommutabilem laetitiam habere non praevalet. Sed quoniam nobis facta est voluptuosa digressio( quia semper gratum est de doctrina colloqui cum peritis), citharoedum, quem a nobis diximus postulatum, sapientia vestra eligat praesenti tempore meliorem: facturus aliquid Orphei, cum dulci sono gentilium fera corda domuerit. Et quantae nobis gratiae fuerint actae, tantae vobis ex nostra aequabili compensatione referentur: qui et imperio nostro paretis, et quod vos clarificare possit, efficitis.

LIBER SECUNDUS. EPISTOLA XLI. LUDUIN REGI FRANCORUM THEODORICUS REX. Gratulatur Clodovaeo de victoria reportata ex Alamannis; tum suadet clementiam erga illos qui Italiae finibus exterriti celabantur; tandem monet se binos legatos cum citharoedo expetito in Galliam misisse.

Gloriosa quidem vestrae virtutis affinitate gratulamur, quod gentem Francorum prisca aetate residem, feliciter in nova praelia concitastis, et Alamannicos populos, causis fortioribus inclinatos, victrici dextera subdidistis. Sed quoniam semper in auctoribus perfidiae resecabilis videtur excessus( quia et primariorum plectibilis culpa omnium debet esse vindicta), motus vestros in fessas reliquias temperate: quia jure gratiae merentur evadere, quos ad parentum vestrorum defensionem respicitis confugisse. Estote illis remissi[ mss., remissus], qui nostris finibus celantur exterriti[ Gr. Cuj. et Forn., externi]. Memorabilis triumphus est, Alamannum acerrimum sic expavisse, ut tibi eum cogas de vitae munere supplicare. Sufficiat illum regem cum gentis suae superbia cecidisse; sufficiat innumerabilem nationem partim ferro, partim servitio subjugatam. Nam si cum reliquis confligis, adhuc cunctos superasse non crederis. In talibus causis accipe frequenter expertum. Illa mihi feliciter bella provenerunt, quae moderato fine peracta sunt. Is enim vincit assidue, qui novit omnia temperare, dum jucunda prosperitas illis potius blanditur, qui austeritate nimia non rigescunt. Cede itaque suaviter genio nostro, quod sibi gentilitas communi remittere consuevit exemplo. Sic enim fit, ut et meis petitionibus satisfecisse videamini, nec sitis solliciti ex illa parte, quam ad nos cognoscitis pertinere. Quocirca salutantes honore et affectione, qua dignum est, illum et illum legatos nostros ad excellentiam vestram consueta charitate direximus; per quos et sospitatis vestrae indicium, et speratae petitionis consequamur effectum. Quaedam vero, quae ad nos pro vestris utilitatibus pervenerunt, per harum portitores verbo vobis insinuanda commisimus; ut cautiores effecti, optata possitis victoria constanter expleri. Vestra siquidem salus, nostra gloria est; et toties regnum Italiae proficere judicamus, quoties de vobis laeta cognoscimus. Citharoedum etiam arte sua doctum pariter destinavimus expetitum, qui ore manibusque consona voce cantando, gloriam vestrae potestatis oblectet. Quem ideo fore credimus gratum, quia ad vos eum judicastis magnopere dirigendum.