Reader

LIBER QUINTUS. 78 EPISTOLA PRIMA. REGI WANDALORUM THEODORICUS REX. Scribit se lubentissime excepisse arma ab eo missa, et per legatos suos in remunerationis locum alia ei confert dona.

Cum piceis, tymbribus et pueros geniali[ alias, gentili] candore lucentes, et spathas nobis etiam arma desecantes vestra fraternitas destinavit, ferro quam auri pretio ditiores. Splendet illic claritas expolita, ut intuentium facies fideli puritate restituant, quarum margines in acutum tali aequalitate descendunt, ut non limis compositae, sed igneis fornacibus credantur effusae. Harum media pulchris alveis excavata, quibusdam videntur crispari posse vermiculis: ubi tanta varietatis umbra concludit[ Cor., Gam., colludit], ut intextum magis credas variis coloribus lucidum metallum. Hoc vestra cotis diligenter emundat, hoc vester splendidissimus pulvis ita industriose detergit, ut speculum quoddam virorum faciat ferream lucem; qui ideo patriae vestrae, natura largiente, concessus est, ut hujus rei opinionem nobis faciat singularem. Enses qui pulchritudine sui putentur esse Vulcani, qui tanta elegantia fabrilia visus est excolere, ut quod ejus manibus formabatur, non opus mortalium, sed crederetur esse divinum. Proinde per illum et illum legatos nostros solventes debitae salutationis affectum, arma vestra libenter nos accepisse declaramus, quae bonae pacis studia transmiserunt: vicissitudinem muneris pro expensarum vestrarum consideratione tribuentes, quae tantum vobis reddantur accepta, quantum nobis vestra fuere gratissima. Praestent divina concordiam, ut haec inter nos grata mente facientes, gentium nostrarum velle jungamus, et invicem solliciti mutuis possimus utilitatibus obligari.

LIBER QUINTUS. EPISTOLA II. HAESTIS THEODORICUS REX. Notum facit se licenter accepisse per eorum legatos succinum; quod unde oriatur describit.

Illo et illo legatis vestris venientibus, grande vos studium notitiae nostrae habuisse cognovimus, ut in Oceani littoribus constituti, cum nostra mente jungamini; suavis nobis admodum et grata petitio, ut ad vos perveniret fama nostra, ad quos nulla potuimus destinare mandata. Amate jam cognitum, quem requisistis ambienter ignotum. Nam inter tot gentes viam praesumere, non est aliquid facile concupiisse. Et ideo salutatione vos affectuosa requirentes, indicamus succina, quae a vobis per harum portitores directa sunt, grato animo fuisse suscepta: quae ad vos Oceani unda descendens, hanc levissimam substantiam, sicut et vestrorum relatio continebat, exportat; sed unde veniat, incognitum vos habere dixerunt, quam ante omnes homines patria vestra offerente suscipitis. Haec, quodam Cornelio scribente, legitur in interioribus insulis Oceani ex arboris succo defluens, unde et succinum dicitur, paulatim solis ardore coalescere[ Forn., caelescere]. Fit enim sudatile metallum teneritudo perspicua, modo croceo colore rubens, modo flammea claritate pinguescens; ut cum in maris fuerit delapsa confinio, aestu alternante purgata, vestris littoribus tradatur exposita. Quod ideo judicavimus indicandum, ne omnino putetis notitiam nostram fugere, quod occultum creditis vos habere. Proinde 79 requirite nos saepius per vias quas amor vester aperuit, quia semper prodest divitum regum acquisita concordia; qui dum parvo munere leniuntur, majore semper compensatione prospiciunt. Aliqua vobis etiam per legatos vestros verbo mandavimus, per quos, quae grata esse debeant, nos destinasse declaramus.

LIBER QUINTUS. EPISTOLA III. HONORATO VIRO ILLUSTRI, QUAESTORI, THEODORICUS REX. Confert illi quaestoris officium, quo Decoratus ejus frater, dum viveret, potiebatur; et ambo maximopere laudantur.

Usu quidem provenit benemeritos dona nostra suscipere; sed tu jure haereditatis principis tibi beneficia vindicasti. Honorem fratris adipisceris, quia sapientia quoque germanus es. Ab eisdem bonis non repellimus quem similem comprobamus. Eant nunc parentes ac liberi, et bonarum artium studia incitamento similitudinis aemulentur. Novam in te fecimus legem, parentes in administratione succedere. Hic provectus non adimitur, sed et mutatur: quia licet persona subrogata sit, familiae tamen non deficit, quod gratissimus germanus acquirit. O vere vestris meritis electi, et auspicio nominis honorati! Praesentiunt quaedam parentes, positis in prole vocabulis, et ut venturarum rerum cursus ex alto est imperio Divinitatis, cogitatio praesagantis instruitur; loqui datur quod nos sensisse nescimus; sed post casum reminiscimur quod ignorantes veraciter dixeramus. Tali igitur omine decoratus evaluit: evaluit, inquam, ac se honoribus palatinis, judicio nostro laudatus, immiscuit, dignitatem sumens quam solemus dare prudentibus. Hoc plane supra caeteros adipiscens, quod potuit emergere post electos. Sub genii nostri luce intrepidus quidem, sed reverenter astabat, opportune tacitus, necessarie copiosus, curarum nostrarum eximium leva men; et cum potestatis nostrae gratia ditaretur, morum magis laude contentus, mediocribus se potius exaequabat. Vivit apud nos recordatio bonorum, quia fides hominis nescit cum morte deficere. Secreta nostra, quasi oblivisceretur, occuluit; jussa, quasi scriberet, per ordinem retinuit: sine avaritia serviens et gratiam nostram summa cupiditate perquirens. Divertimus quidem ad benemeriti laudes, sed compendio sermonis assumpti, cum illum referimus, te docemus. Fuit nimirum gratus quod apud nos et post fata esse non desinit. Tristes quaerimus quem nos amisisse dolemus. Sed acerbum casum mitigat, quod ei vicaria virtute succedis: quia nemo perdidisse se sentit quod in alterum invenisse cognoscit. Non extranea secteris exempla, cui domestica suppetunt tam magna praeconia. Tu decoratus ex illo es, ille honoratus ex te est. Adunent se merita quando se junxere sic nomina. Nam de te justius credimus meliora, qui sequeris, quia semper est diligentior imitator prioris, quando te praecedentis bona licet eligere et nova cumulare. Atque ideo ab indictione tertia quaesturae te dignitate subvehimus, facimusque nostri consilii claritate vivere Honoratum, ut esse nunc incipias quod ante vocabaris. Age nunc inhaerendo justitiae, ut qui inexperto honorem dedimus, meliora tibi probatissimo conferamus.

LIBER QUINTUS. EPISTOLA IV. SENATUI URBIS ROMAE THEODORICUS REX. Declarat se elegisse in quaestorem Honoratum fratrem Decorati: qui ambo, postquam praeclara de quaestura dixit, laudantur; et ut Honoratum coetui ascribant suo petit.

Certum est, Patres Conscripti, prudentibus viris vestrum florere consilium; sed et hoc probatur egregium, quod vobis permiscetur dignitas litterarum. Omnes enim quos ad quaesturae culmen evehimus, doctissimos aestimamus: quales legum interpretes et consilii nostri decet esse participes. Dignitas quae nec divitiis nec solis natalibus invenitur, sed tantum eam doctrina cum conjuncta potest impetrare prudentia. Nam licet in honoribus aliis beneficia conferamus, hinc semper accipimus. Est nimirum curarum nostrarum felix portio: januam nostrae cogitationis ingreditur; pectus, quo generales curae volvuntur, agnoscit. Aestimate quid de illo debeat judicari, qui tanti particeps sit secreti. Ab ipso legum peritia postulatur, illuc vota confluunt supplicantium, et quod est omni thesauro pretiosius, penes ipsum civilitatis nostrae fama reponitur. Quaestore justo innocentum conscientia fit secura, improborum tantum vota redduntur anxia; et cum malis subripiendi spes tollitur, studium bonis moribus adhibetur. Unicuique propria jura custodit, pecuniae continens, aequitatis profusus, nescius decipere, promptissimus subvenire: ingenio principis servit, quod universa superat; illius ore loqui cogitur, cui nullus similis invenitur. Hunc locum vitiis vacuum, virtutibus plenum, qui sub nostra potuit expedire praesentia, nonne vobis dignus est esse collega? Scitis enim qua glorietur stirpe provectus. Meministis enim Decoratum advocationis laboribus insudantem, qua se unicuique bonorum probitate conjunxerit. Causis vestris fidelis orator adfuit, necessariis rebus assistens, judicantis portavit animum ad subsellia cognitorum: cui merito frequens palma contigit, quia sapienter alleganda tractavit. Pudoris enim sustinere jacturam nesciunt, qui se prius judice corriguntur. Inferior gradu praestabat viris consularibus se patronum, et cum honoribus vestris impar haberetur, patricius ei dictus est in celeberrima cognitione susceptus[ id est cliens]. Nimis rarum est, P. C., solidum loqui, et cui multa necesse est dicere, titubantia non proferre. Hoc in Decorato certissimum fuit, hoc et ante nostra judicia vos probastis. Quis enim tempore suo eum quasi gubernatorem litium ignorare potuit, qui causarum scopulos transire contendit? Legibus profecto minus indiguit, qui ejus solatia non quaesivit. Jam non de morte festinata conquerimur, ex hujus fecunda pullulavit stirpe germanus. Nam qui prius fratris umbra tegebatur, illo naturae lege subducto, famae suae comas per aperta distendit. Bona siquidem germinis juste praecox[ Forn. et Cor. Gam., praedecessor] 80 intulit, qui nascendi ordine primus evaluit: sed fetura nobilis fructum, quem in decessore perdidit, in successore servavit, Concordat huic familiae ramus ille ditissimus qui Virgiliano carmine semper enascitur: Hoc enim avulso, non deficit alter aureus, et simili frondescit virga metallo. Nutrivit quippe et hic advocatione facundiam: opinionem Romanae urbis cedens fratri, Spoletinorum se maluit miscere negotiis: res tantum dura, quantum a vestra prudentia cognoscitur segregata. Inter bene moratos enim asseruisse justa facillimum fuit; provincialibus autem, se vaga libertate tractantibus, nimis arduum. Videtur juris suasisse modestiam, ubi ipsi quoque judices improba plerumque cupiditate rapiuntur; et quantum sibi inter mediocritatem videntur esse praecipui, tantum animo non sinunt suis voluntatibus obviari. Inter talia leges vindicare difficile est; et magnae persuasionis vis ad propositum recti venalitatem revocare judicantis. Sumite ergo, P. C., libenter nostra judicia, et Honoratum quaesturae culmine provectum gremium vestrum gratanter excipiat. Dignus est enim a vobis diligi qui par tantis honoribus meruit reperiri.

LIBER QUINTUS. EPISTOLA V. MANNILAE SAJONI THEODORICUS REX. Docet quid in munere sajonis ab eo gerendum sit, vel non.

Laudabile est in illa parte geminare custodiam quam constat reipub. necessitatibus exquisitam. Per hanc enim et legationum utilitas, et ordinationum nostrarum celeritas explicatur. Haec et aulicis potestatibus per varias jussiones ministrat effectum; haec crebris illationibus nostrum ditat aerarium: ut pene quidquid in repub. geritur cursuali ministerio compleatur. Decet proinde semper esse paratum, quod utilitatibus publicis probatur accommodum: ne quod ad celeritatem repertum est, incongruam potius festinantibus inferat tarditatem. Atque ideo praefecti praetorio et magistri officiorum, ubi pro publica utilitate delegerint, ordinatione locatus, excedentium improbam praesumptionem tali te praecipimus districtione resecare, ut sive Gothus sit aut Romanus qui sine nostra vel eorum quorum interest evectione veredum praesumit attingere, per unum equum centum statim solidos a te cogatur exsolvere, et de illis quoque pari severitate censemus, qui supra evectionum numerum cursuales equos usurpare praesumunt. Parhippis[ Vide lib. IV, epist. 47] quin etiam non ultra quam centum libras jubemus imponi. Nimis enim absurdum est ut a quo celeritas exigitur, magnis ponderibus opprimatur. Avis[ Gr. et Cuj., Navis] ipsa onere gravata pigrescit. Carinae quae labores non sentiunt repletae gravius moventur. Quid quadrupes facere possit, qui pressus nimietate succumbit? Si quis autem a modulo definito amplius fuerit habere repertus, duarum unciarum auri damno feriatur. Quam summam protinus exactam, sicut jam anterioribus edictis constitutum est, per officium magisteriae dignitatis cursui proficere debere censemus; justum est enim ut cogatur illa vendere unde publicum equum male noscitur onerasse; sit nuditatibus expeditus qui voluntate noluit esse celerrimus. Praeterea commonemus ut praepositorum commoda non praesumas, nec quidquid eos potestatis habere reverenda sanxit antiquitas, aliqua usurpatione degenies[ Gr. et Cuj. et ed., deneges]. Nos enim per te geminare volumus custodiam, non antiquae consuetudinis removere cautelam.

LIBER QUINTUS. EPISTOLA VI. STABULARIO COMITIACO THEODORICUS REX. Jubet ut universas facultates Thomatis, qui ob certa domus regiae praedia duodecim millia solidorum debebat, fisco applicet, reddendas ipsi, si modo intra calend. Sept. solverit; sin minus, Joanni tradendas, qui praefatam summam illaturum se aerario promiserat.

Suscipienda precatio est quae publicis utilitatibus non repugnat, et amplectenda desideria privatorum quae sic remedium quaerunt, ut nobis non videantur generare dispendium. Viri itaque clarissimi Joannis querela comperimus Thomatem domus nostrae certa praedia suscepisse, id est illud atque illud, et nunc decem millia solidorum reliquatorem nostris utilitatibus exstitisse, et per diversas ludificationes non implere debitam quantitatem: quod apud nos quoque procerum nostrorum suggestione perclaruit. Ideoque causam tali credimus remedio muniendam, ut universam substantiam supradicti Thomatis sub hac conditione fixis titulis juri publico debeas applicare: quatenus si intra cal. Septembrium diem, quod rationabiliter exponitur, a Thomate minime fuerit exsolutum, praedicta substantia Joanni viro clarissimo contradatur, qui ejus debitum luere nostro promisit aerario. Quod si obligationem suam praedictus Thomas solvere intra praefinitum tempus fortasse potuerit, universa ei quae sublata sunt illibata reddantur: ita ut nec fiscus noster sustinere 81 videatur incommoda, et nos cognoscamur subjectis solitam praestitisse justitiam. Possemus enim adbuc ultra differre, si quid prodesset negligentissimum sustinere, quem per tam longum temporis spatium semper invenimus imparatum.

LIBER QUINTUS. EPISTOLA VII. JOANNI VIRO CLARISSIMO, ARCARIO, THEODORICUS REX. Illi tradit Thomatis bona, dummodo decem millia solidorum aerario pro eo solvat, nec ipse Thomas debito intra calend. Sept. satisfaciat.

Decet eorum vota in tutum reddere, qui malunt utilitates publicas continere; nec patimur de damno proprio esse sollicitos, qui nos a dispendiis fecere securos. Tua igitur suggestione comperimus, per illam indictionem patrimonii nostri praedia in Apulia provincia constituta, id est illud atque illud, honesto viro Thomati libellario titulo( id est, contractu) commisisse; sed eum male administrando suscepta, usque ad decem millia solidorum de indictionibus illa atque illa reliquatorem publicis rationibus exstitisse: qui a proceribus nostris frequenter admonitus, debita reddere detestabili calliditate neglexit. Et ne tibi aliqua imposterum quaestio nasceretur, publicis utilitatibus debitam quantitatem, sub hac ratione satisfacere et velle testaris, si tibi praedia supradicti debitoris loco pignoris contradantur. Hinc est quod desiderium tuum justa ratione conceptum praesenti jussione firmamus. Primum, ut nullam ex hac re nomine publico metuas quaestionem; deinde sub hac conditione tibi universam substantiam, quam vel nunc tenet, vel primo tempore possidebat, cum nostris rationibus obnoxius esse jam coeperat, Thomatis debitoris addicimus, quam pridem nostro nomine fixis titulis fecimus vindicari. Hoc tantum humanitatis intuitu relaxantes; ut usque ad cal. Septembrium spatium habeat reddendi debitam quantitatem; minusve, cum ad supradictam diem tu pecuniam viro illustri comiti patrimonii nostri, quae debetur, intuleris, facultas ejus universa, sicut diximus, tuis compendiis applicetur. Quod triste non credimus esse perdenti, quando nec ex toto videtur amittere, quod te generum[ Cor. Gam., germanum] suum cognoscit acquirere. Nam quod poteras adipisci jure successionis, conditione a te possidetur emptoris.

LIBER QUINTUS. EPISTOLA VIII. ANASTASIO CONSULARI THEODORICUS REX. Decernit ut e Faventina civitate quadratos lapides Ravennam sine cujusquam damno devehendos curet.

Convenit sublimitatem tuam nostris jussionibus obedientiae tribuere sedulam firmitatem; quatenus ad effectum trahatur quod salubri ordinatione disponitur. Moderate siquidem novit injuncta sibi complere prudentia, et sine ingratitudinis naevo delegata explicabili procurare consilio. Atque ideo ad Faventinam civitatem civilem exsecutionem te praecipimus destinare; ut sine cujusquam concussione vel damno quadrati ad Ravennatem urbem ex nostra jussione devehantur; quatenus et nostro desiderio gratulemur impleto, et querulis vociferandi amputetur occasio.

LIBER QUINTUS. EPISTOLA IX. POSSESSORIBUS FELTRINIS THEODORICUS REX. Jubet ut construendis muris novae civitatis in Tridentina regione operam impendant.

Necessitas publica multorum debet devotione compleri: quia non decet paucos suscipere quod constat plurimis expedire: ne regia jussa tepefacta lentescant, dum res utilis delegatur infirmis. In Tridentina igitur regione civitatem construi nostra praecepit auctoritas. Sed quia territorii parvitas magnitudinem operis sustinere non potest, hoc sollicitudo nostra prospexit, ut acceptis mercedibus competentibus pedaturam murorum omnes in commune subeatis, qui vicinitate jungimini; quatenus accommodato solatio securius impleatur, quod paucis inexplicabile fortasse cognoscitur. Hac conditione scilicet definita, ut nullus ab his oneribus excusetur, unde nec divina domus excipitur.

LIBER QUINTUS. EPISTOLA X. VERANO SAJONI THEODORICUS REX. Praecipit ut a transeuntibus Gepidis, quos ad Galliae custodiam mittebat, Venetias atque Liguriam nihil damni pati sinat; ideoque omnia necessaria eis suppeditentur.

Cum, Deo juvante, pro defensione generali felicissimus producatur exercitus, providendum est ne, aut ipsi penuria inconsulta fatigentur, aut( quod dici nefas est) vastationem nostrae videantur provinciae sustinere. Primus enim prosperitatis gradus est suis non esse damnosum; ut pro quorum compendio laboramus, eorum non videamur afflixisse fortunas. Et ideo devotioni tuae praesenti auctoritate delegamus, ut multitudinem Gepidarum, quam fecimus ad Gallias custodiae causa properare, per Venetiam atque Liguriam sub omni facias moderatione transire. Quibus ne aliqua excedendi praeberetur occasio, per unamquamque hebdomadam sumptus eis tres solidos largitas nostra direxit; ut illis cum provincialibus nostris non rapiendi votum, sed commercii sit facultas. Illud plane pro cunctorum quiete laborantibus indulgentia nostra concedit; ut si aut eorum carpenta itinere longiore quassantur, aut animalia attrita languescunt, te custode atque mediante, cum possessoribus sine aliqua oppressione mutentur; ut qui daturi sunt corpore aut qualitate meliora, quamvis parvis sanis animalibus acquiescant: quia incerta est vita eorum qui nimia fatigatione lassantur. Ita fit, ut nec illis desit subvectio necessaria, et nullus se laesum tali permutatione cognoscat.

LIBER QUINTUS. EPISTOLA XI. GEPIDIS AD GALLIAS DESTINATIS THEODORICUS REX. Proficiscentibus in Gallias Gepidis tres solidos in auro per hebdomadam concedit.

Fuerat quidem dispositionis nostrae ut vobis iter agentibus annonas juberemus expendi: sed ne species ipsae aut corruptae, aut difficile praeberentur, in auro vobis tres solidos per hebdomadam eligimus destinare; ut et mansiones vobis, prout herbarum copia suppetit, possitis eligere; et quod vobis est aptum magis, emere debeatis. Nam et possessorem haec res occurrere facit, si vos necessaria comparare cognoscit. Movete feliciter, ite moderati. Tale sit iter vestrum, quale debet esse qui laborant pro salute cunctorum.

LIBER QUINTUS. EPISTOLA XII. THEODAHADO VIRO ILLUSTRI THEODORICUS REX. Jubet ut Palentiana massa haeredibus Argolici et Amandiani erepta, restituatur: si tamen invasoribus quid faverit, praecipit ut ad curiam veniant, jus suum defensuri.

Si justitiam colere universos et amare praecipimus, quanto magis eos qui nostra proximitate gloriantur, quos omnia decet sub laude gerere, ut regiae possint fulgorem consanguinitatis ostendere! Haec est enim indubitata nobilitas, quae moribus probatur ornata: quia pulchrum est commodum famae, foeda neglexisse lucra pecuniae. Argolici itaque viri illustris, et Amandiani viri clarissimi haeredes supplici nobis aditione conquesti sunt, Palentianam massam, quam eis pro compensatione largitas nostra transfuderat, ut casae Arbitanae amissionem hac commoditate solarentur, ab hominibus vestris, nullis causis exstantibus, indecenter invasam; et inde crevisse culpandae subreptionis vitium, unde dari debuit gloriosae moderationis exemplum. Quapropter si nullo mendacio asserta vitiantur, Magnitudo vestra, quae sunt ablata restituat; et si quid vobis creditis posse competere, ad comitatum nostrum instructam jure personam modis omnibus destinate, ut civiliter plantata[ Cor. Gam., placata] causatio finem de legibus sortiatur. Ibi enim quidquid geritur, invidiae tuae potius applicatur; et majora detrimenta famae suscipis, dum talia non vitare contendis: hic autem confligunt causae juribus suis, et sine derogatione quilibet mediocris addicitur, quando justitia teste superatur.

LIBER QUINTUS. 83 EPISTOLA XIII. EUTROPIO ET ACRETIO THEODORICUS REX. Monet ut annonas constitutas exercitui praebeant, ne ejus direptioni pateant provinciales.

Studium vestrum reipub. grata mente debetis impendere, quia nos agnovistis benemeritis multa praestare. Nam pietatis intuitu vicissitudinem pollicemur, cum tamen pro vobis omnia jubeamus. Atque ideo praesenti jussione vos credimus admonendos, ut annonas constitutas exercitui praebere debeatis; quatenus nec illi negligantur adverso voto, nec provinciales perniciosa debeat gravare direptio. Commodius enim sub expensarum lege tenetur exercitus, quava si cuncta fuerit vastare permissus. Ignorat modum servare praesumptio, nec potest sub modo redigi, cui licentia fuerit visa concedi. Quapropter consequatur exercitus alimoniam deputatam, ne qua pars praedictam possit sustinere violentiam[ alii, molestiam].

LIBER QUINTUS. EPISTOLA XIV. SEVERIANO VIRO ILLUSTRI THEODORICUS REX. Praeficit eum tributis unicuique pro possessionum diversitate imponendis, et jubet ut perquirat num judices ob frequentiorem per provincias discursum incolis illicita dispendia irrogaverint.

Justitiae ratio persuadet excedentes reprimere, ut ad cunctos possit quietis suavitas pervenire. Nam quemadmodum aequabilitas agitur, si vires mediocrium consurgere non sinantur? Provincialium itaque nostrorum saepius querela comperimus, possessores idoneos Suaviae non solum casarum suarum tributariam functionem in tenuem relisisse[ pro rejecisse. D. Gr. et Cuj., resilisse] fortunam, verum etiam scelerato commercio aliquid exinde suis passim applicare compendiis, ut functio publica commoditas sit privata. Hoc quidem per plurimos desideravimus corrigi; sed hactenus in tuam laudem videtur potuisse differri; quatenus fides haberetur acceptior, quando post multos neglectus studium vestrum efficacissime comprobatis. Atque ideo prudentia qua notus es, universum possessorem considerata justitia te jubemus inspicere, et aequabilitatem tributi hac ratione moderari; ut quae sub aliis facta est omnium redemptione cassata, pro possessionum atque hominum qualitate assis publicus imponatur. Sic enim et justitia perficitur, et vires nostrorum provincialium sublevantur. Eos autem quos sine jussione nostra censum imposuisse constiterit, et pro libito suo quorumdam onera in alios projecerunt, legum severitas insequatur; ut omnia illis detrimenta sarciant, quibus incompetenter damna fecerunt. Illud quoque praecipimus inquirendum, ut inter defensores, curiales et possessores illatorum ratio vestigetur; et quidquid ab octava indictione[ id est, anno Chr. 515] nuper exempta super tributarium solidum se possessor probaverit intulisse, nec nostro aerario constat illatum, aut in expensis necessariis, quae in provincia factae sunt, justa ratione non claruerit erogatum, iniqua praesumptio modis omnibus corrigatur. Hanc quoque partem non aestimes negligendam, ut si hoc quod tabularius a cubiculo nostro suscepit; rationabiliter non docetur expensum, ab injusto retentatore reddatur. Quid enim tam absurdum, nisi ut liberalitas nostra, quam universis proficere volumus, nunc a paucis furtivo compendio opprimatur? Judices quoque provinciae vel curiales atque defensores tam de cursu quam de aliis rebus illicita dicuntur possessoribus irrogare dispendia. Quod te perquirere, et sub ratione legum emendare censemus. Antiqui barbari qui Romanis mulieribus elegerint nuptiali foedere sociari, quolibet titulo praedia quaesiverint, fiscum possessi cespitis persolvere, ac super indictitiis oneribus parere cogantur. Judex vero Romanus propter expensas provincialium, quae gravare pauperes suggeruntur, per annum in unumquodque municipium semel accedat: cui non amplius quam triduanae praebeantur annonae, sicut legum cauta tribuerunt. Majores enim nostri discursus judicum non oneri, sed compendio provincialibus esse voluerunt. Domestici comitis Gothorum, nec non et vicedomini aliqua dicuntur provincialibus concinnatis[ alii, continuatis] terroribus abstulisse. Quibus justitia vestra[ alii, instantia nostra] in examinationem deductis, quidquid super hac parte inique gestum esse cognoverit, amotis dilationibus, legaliter ordinabit. His ergo ac talibus, quae ad utilitatem publicam vel provinciales pertinent, sub omni ratione discussis, ea te per omnia volumus agere, quae nostrae mansuetudini non debeant displicere. Illud sane providentia nostra respexit, ut omnibus a te sollicita atque aequabili indagatione compertis polyptychis jubeantur ascribi; quatenus et testimonia fidei vestrae clareant, et nulla posthac, quae abrogari volumus, semina fraudis iterentur.

LIBER QUINTUS. EPISTOLA XV. UNIVERSIS POSSESSORIBUS IN SUAVIA CONSTITUTIS THEODORICUS REX. Scribit se ad eos misisse Severinum cum edictis, ut oppressos tributorum pondere relevet.

Licet cunctis laborantibus comitatus noster concedat, Deo auxiliante, justitiam, et hinc remedia subjectis ad reliquas regni partes, quasi a vivo fonte descendant, tamen frequenti aditione permoti, ingeniosa pietate reperimus et aequitatem vobis concedere, et fatigationem longi itineris abrogare: quia dulciora sunt beneficia quae nullis difficultatibus obtinentur. Misimus itaque illustrem et magnificum Severinum nostris institutionibus eruditum, ut hoc apud vos gereret quod nobis semper placuisse cognovit. Vidit enim quam honorabilis apud nos justus 84 habeatur, quemadmodum bonis actibus clementia nostrae serenitatis arrideat. Exercet profecto quod nos gratanter aestimat accipere; nec potest amari rapacitas continenti principi nulla redemptione[ Cuj. Gr. et For., ratione] placitura. Praesumenter ergo conveniat ad eum laesorum tumultus; speret remedium qualibet pressus injuria. Difficultatem vobis querelae submovemus, dum in ipsis cunabulis scelera commissa resecantur; sine aliqua formidine alieni tributi sarcina gravatus exclamet, accepturus remedium quod de legibus habet. Sic enim confidimus, quia per eos quos instituta nostra componunt, innocentibus detrimenta non veniant. Qualia vero pro quiete vestra vel aequalitate tributorum disponenda censuimus oracula nostra, quae dedimus ad supradictum virum illustrem Severinum, vulgata declarabunt; ut unusquisque unde supplicare debeat, evidenter agnoscat.

LIBER QUINTUS. EPISTOLA XVI. ABUNDANTIO PRAEFECTO PRAETORIO THEODORICUS REX. Praecipit ut per cunctam Italiam inquirat, ematque ligna ad mille dromones construendos, et idoneum nautarum numerum classibus serviturum colligat.

Quamvis utilia reipub. nostra semper consuetudine censeamus, et ob id omnibus possint esse gratissima quae jubemus, quia cunctis profutura noscuntur: tractandum tamen est, ut principis desiderium nulli existere debeat onerosum. Nam si praeclare cogitata non bene agantur, ingrata sunt; illud autem solummodo perfectum dicitur, quod de voluntate simul et actione laudatur. Cum nostrum igitur animum frequens cura pulsaret, naves Italiam non habere, ubi tanta lignorum copia suffragatur, ut aliis quoque provinciis expetita transmittat, Deo nobis inspirante, decrevimus mille interim dromones fabricandos assumere, qui et frumenta publica possint convehere, et adversis navibus, si necesse fuerit, obviare. Sed tantae rei quem desideramus effectum, magnitudinis vestrae sollicitudine credimus esse procurandum. Ideoque per cunctam Italiam directis artificibus apta operi ligna perquire. Et sicubi cupressos aut pinos repereris in vicinitate littoris, dato competenti pretio dominis consulatur. Haec enim tantum sunt quae ad taxationem vocentur. Caetera vilitate sui non indigent aestimari. Sed ne provisio nostra in mediis conatibus deserta languescat, nautarum te jubemus sub hac moderatione jam nunc competentem numerum, Deitate juvante, procurare. Et si is qui nobis necessarius aestimatur, servus fuerit alienus, aut conducat eum classibus serviturum, aut, si hoc ipse magis elegerit, accepto pretio rationabili, publico cedat sui jura dominii. Si vero libertate gaudet electus, quinos solidos donativum, et annonam se noverit accipere competentem. Eo modo et illi tractandi sunt qui a suis dominis exuuntur, quando libertatis genus est servire rectori. Frequenter enim laborum patientes existunt, quibus districti domini colla presserunt: ita tamen ut supradicti nautae arrharum[ ed., curarum] nomine pro hominum qualitate binos aut trinos solidos a nostra debeant sede percipere; quatenus unusquisque cum fuerit admonitus, paratus debeat inveniri. Piscatores vero non jubemus in hac definitione concludi, quia dolenter amittitur, qui ad procurandas delicias possidetur, quando et altera consuetudo est ventis saevientibus occurrere, et littora piscosa sulcare.

LIBER QUINTUS. EPISTOLA XVII. ABUNDANTIO PRAEFECTO PRAETORIO THEODORICUS REX. Illum laudat ob subitam navium constructionem, et jubet ut eas Ravennam mittat, aliasque curet fabricandas; tum prohibet quominus nautis piscatores alveos Mincii, Ollii, caeterorumque fluminum suis praecludant sepibus.

Alacriter incumbendum est inchoatis, cum jam vicinitas perfectionis arriserit: quando spes effectus taedium laboris excludit, et magnum genus incitamenti, credere desiderata compleri. Dudum igitur magnitudini vestrae, ex Italiae littoribus officia jussimus praeparare nautarum; ut dromones, quos industria fabricare valuisset, manus remigum provisa susciperet. Sed tu judicio nostro electionique respondens ostendisti, quam fuerit indubitata perfectio, efficacissimis imperasse, quod quaeritur. Renuntias illico completum quod vix credi poterat inchoatum; ut pene quanta velocitate navigari solet, constructio navium tanta sit celeritate completa. Nec solum verba narrata sunt: obtulisti oculis nostris subito classeam silvam hominum, domos aquatiles, exercituales pedes, qui nullo labore deficiant, sed inconcussos homines ad destinata perducant: trireme vehiculum remorum tantum numerum prodens, sed hominum facies diligenter abscondens. Hoc primum instituisse legimus Argonautas. Quod et armatis aptum, et congruum probatur esse commerciis; ut cui peregrinas classes optabamus aspicere, nunc mittamus aliis provinciis 85 et terrorem pariter et decorem. Ornasti rempub. tua institutione reparatam. Non habet quod nobis Graecus imputet aut Afer insultet. Illud apud nos invidi vigere respiciunt, unde illi per magna pretia sua vota complebant. Nunc praedictis rebus armamenta procurate, vela praecipue alas navium facientia, linum volatile, quidam spiritus currentium carinarum, praenuntia mercium, auxilia quieta nautarum: quorum beneficio conficiunt otiosi, quod a celerrimis avibus vix probatur impleri. Hoc Isis rati prima suspendit, cum per maria Apochran filium suum audaci femina pietate perquireret. Ita dum materna charitas suum desiderium festinat explere, mundo visa est ignota reserare. Atque ideo, divino nobis auxilio suffragante, cujus virtutis est hominum vota perficere, proxima die iduum Juniarum ad urbem Ravennatem congregatio navium cuncta conveniat; quatenus res de vicino fine gaudentes, ad plenissimum perducantur effectum. Sed quoniam dromonum numerum, juvante Deo, cupimus ampliari; si qua ligna fabricis eorum necessaria per utramque Padi ripam potuerint inveniri, nullo obsistente jubemus abscidi, quia sine praejudicio dominorum operi tantum praesenti volumus injuncta concedi. Mittat Padus noster indigenas pelago naves; et abies, quae fluentis amnicis nutrita surrexit, marinarum superare cumulos discat undarum. Illud etiam magnopere credidimus amputandum, quod vestra fieri suggestione comperimus: ne quis in fluminibus navigeris, diversis territoriis meantibus, id est in Mincio, Ollio, Ansere, Arno, Tiberi, audeat fluminum alveos piscandi studio turpissima sepe concludere; et quae sunt praesumpta, protinus auferantur. Pateat amnis in navium cursus; sufficiat humano desiderio consuetis artibus delicias quaerere, non artificio[ Ac., commento] rustico libertatem fluminis impedire: ne, quod dici nefas est, utilitati publicae voluptas privata obstitisse videatur.

LIBER QUINTUS. EPISTOLA XVIII. UVALIAE VIRO ILLUSTRI, COMITI PATRIMONII, THEODORICUS REX. Scribit se jussisse ut nautae quaererentur et Ravennam mitterentur; tum praecipit ut si quae ligna per ripam Padi fabricandis dromonibus apta etiam in praediis regalibus inveniantur, abscindere ea liceat.

Utilitas publica sicut ad conservationem respicit omnium, ita debet perfici studio ac labore cunctorum: quia magnae laudis occasio est, si in causa communi aliquid singulariter videatur impleri. Facit enim unde commendetur et reliquis, qui tamen et sibi se profuisse cognoscit. Pridem igitur nos jussisse meministi, ut per domum nostram navigandi quaererentur artifices. Quos, Deo auxiliante, provisos ad Ravennatem urbem die iduum Juniarum praecipimus incunctanter occurrere; ut adventus eorum constructioni navium opportune videatur offerri: ne res divisae generare sibi videantur aliquam tarditatem; et parum sit unam perficere, nisi contingat utramque procurare. Si qua etiam per ripam fluminis Padi ligna fabricandis apta dromonibus in praediis regalibus potuerint inveniri, artificibus huic operi a magnifico viro Abundantio praefecto praetorio deputatis abscindendi sit permissa licentia. Volumus enim hoc exemplum a nostris praediis inchoare ut nulli gravis sit jussio, quae constringit et principem.

LIBER QUINTUS. EPISTOLA XIX. GUDINANDO SAJONI THEODORICUS REX. Jubet ut collecti nautae Ravennam citius mittantur.

Majora sibi facit credi quisquis efficaciter injuncta peregerit: quia indubitanter illi aliquid committitur, qui optime comprobatur; et honestum suffragium est secundi judicii, documentum prioris. Atque ideo ordinatione magnificorum virorum Abundantii praefecti praetorio, atque Uviliae comitis patrimonii ad illam provinciam te jubemus excurrere; ut tam de domo regia quam in locis aliis habitantes secundum priora praecepta provisos nautas ad urbem Ravennatem die iduum Juniarum, Deo auxiliante, festinare compellas; quatenus nulla tarditas tam praeclaris jussionibus afferatur. Cave ergo ne te venalitas maculet, aut neglectus turpis involvat; et tam magnae rei supra te ruentis pondere comprimaris, si tantis ac talibus rebus impar exstiteris.

LIBER QUINTUS. EPISTOLA XX. AVILFO SAJONI THEODORICUS REX. Statuit ut ad ripam Padi cum artificibus accedat ad ligna dromonibus apta concidenda, absque tamen possessorum damno. Et jubet ut auferantur sepes a fluminibus Mincio, Ollio, Ansere, Tiberi et Arno, quo alvei tractus liber sit navium excursibus.

86 Per utramque ripam Padi reperiri ligna comperimus fabricandis apta dromonibus. Ideoque tibi praesenti jussione delegamus, ut secundum ordinationem magnificorum virorum Abundantii praefecti praetorio atque Uviliae comitis patrimonii ad loca designata cum artificibus incunctanter accedas; et sive in domo regia, seu in privata reperta fuerint, sine aliqua facies tarditate procurari: quia nulli grave credimus praebere quod, Deo auxiliante, pro communi utilitate praeparatur. Verum ita volumus te injuncta peragere, ut nihil ad laedendum possessorem studiose videatur inquiri, sed tantum quae sunt necessaria utilitatis nostrae causa praesumantur. Non exquiratur aliquid a domino, quod postea publico non dicatur acceptum. Ligna silvestria jubemus caedi, non aliquid de alienis facultatibus violenter abscidi. Talia nobis prosunt qualia nostros gravare non possunt. Quae si causa praesens non exquireret, ille se crederet non habere. In Mincio, Ollio, Ansere, Tiberi et Arno fluminibus comperimus quosdam sepibus cursum fluminis, quantum ad navigandi studium pertinet, incidisse. Quod te volumus ordinatione magnifici viri Abundantii praefecti praetorio modis omnibus amputare; nec tale aliquid permittatis quemquam ultra praesumere, sed inviolati alvei tractus navium relinquatur excursibus. Scimus enim retibus, non sepibus esse piscandum. Nam hinc quoque detestabilis aviditas proditur, ut sibi tantum festinet includere, quantum ad multos poterat pervenire.

LIBER QUINTUS. EPISTOLA XXI. CAPUANO VIRO SENATORI THEODORICUS REX. Multis laudibus illum evehit, ipsique decuriarum recturam confert; et quae sit haec dignitas exponit.

Si te tironem nostra judicia delegissent, si ad examinis trutinam venisses incognitus, aestimaremus monendum, quali te prudentia, quo decore tractares; sed omnium crederis intelligentiam habere virtutum, qui exerceri meruisti militia litterarum. Aestimas enim qua te debeas modestia continere, qui alieni negotii visus es vota peregisse. Nam si te judicis suspicio saeva[ Jur. scaeva, id est sinistra et perversa] tetigisset, laudando justitiam leni ac penetrabili remedio ejus animum corrigebas: obtinens suavi persuasione quod superiori non potuisses imponere. Quis ergo dubitet illa te diligere, quae constat voce publica suasisse! Professa bona non habentur ambigua; nec cujusquam acquiescit ingenium, ubi quod ipse potuit emeritus prosequi, ab aliis tanquam rudis videatur edoceri. Prolati documenti fidem fieri legitima voce poscebas: examinans, si retinerent incorruptam scrinia veritatem. Judex, nunc exhibe, quod te volebas apud alios obtinere. Age, ne tua tibi objiciatur oratio, quia pondus est pudoris gravissimi, propria voce convinci. Sume igitur, auctore Deo, recturam decuriarum, humanorum actuum verissimum testem, securitatem possidentium, publicae fidei splendidissimum templum. Unde tantum tibi laudis acquiritur, quantorum illic utilitas incorrupta servatur. Vivat tibi perpetuis saeculis decedentium voluntas; transeant in posteros judicia parentum; scriniis tuis servetur omnium quies. Alii honores habeant et terribiles fasces: tibi vitae humanae gratissimi videntur militare custodes; ibi enim absolutiones sunt hominum, vincla causarum, catena litium, carcer furoris. De quo verius diceret vates Mantuanus:« Clauduntur litis portae, furor impius intus inclusus, fremit horridus ore cruento.» Decuriales igitur, habita meritorum aestimatione, deligito: quia non decet tantae urbis appellare, quod vile est. Majoris etiam natu utere( cum fuerit necesse) sententia, factus tot patribus senior, tantis tacentibus vox senatus. Vide quid dignitatis acceperis, ut inter tot eloquentes viros sis dicendi primarius, quos etiam nobis profitemur esse reverendos. Assume ergo concedere quae jubemus, praestare quae credimus; ut illis aperias januas curiae, quos nostra electio aulam jusserit libertatis intrare.

LIBER QUINTUS. EPISTOLA XXII. SENATUI URBIS ROMAE THEODORICUS REX. Indicat se elegisse in rectorem decuriarum Capuanum praeclaris virtutibus exornatum.

Licet caute semper eligendus sit qui vobis mittitur approbandus( quia ipse magis traditur examini, cujus sententia noscitur prolata pensari), illas tamen prudentibus viris sociari cupimus dignitates, quae Romanis arcibus[ Gr. et Cuj., artibus] quasi gemmae nobiles affiguntur. Ubi enim dignius eloquens quam in civitate proficiat litterarum, ut ibi declaret meritum, ubi nutrivit ingenium? Aptum est omne bonum locis suis; et laudabilia quaeque sordescunt, nisi congrua sede potiantur. Requirit pugna validas manus, desiderat navigium pectus animosum: sic scrinia vestra fidele propositum, sic curia facunda disertum. Multa ergo deliberatione pensandus esse creditur, qui quotidie vestris sensibus offeratur. Capuanum igitur spectabilem virum aestimatio nostra respexit, qui curiae vestrae sententiam majoris natu auctoritate facundus ediceret, et senatus scrinia conscientiae puritate servaret; ut actus illos mundo celeberrimos 87 sua reddat integritate laudandos. Magnum munus est, Patres Conscripti, ad integritatem deligi; nec mediocriter probatur conscientia cui est veritas commissa saeculorum. Nam si praedicatur testis qui in praesenti negotio vera dixerit, qua laude censeri poterit qui cunctis temporibus certa transmittit? Sed quamvis alumni vestri habeatis cuncta notissima, juvat magis illa repetere quae omnium consensus possit agnoscere. Adest semper electa quaedam sermonum gratia, blanditur auribus, mentem trahit, utitur perspicuitate facundiae, qualem de pura conscientia decet emanare. Est enim quoddam speculum morum agentis oratio; nec majus potest esse mentis testimonium, quam qualitas inspecta verborum. Nam ut ejus propria describamus, patitur in simplicibus rebus linguae retinacula: his eo tamen torrentior[ Alii, correctior] cum perorat; et hoc illi ad gratiam datum est providente natura, ut quem prae foribus haesitantem videras, eloquentem in certaminibus obstupescas. Illa vero memoria, quae oratorum thesaurus jure vocitatur, tanta in eum firmitate consedit, ut semel audita scripto apud eum putes esse recondita. Magnum beneficium, oblivionis nescire defectum; et quaedam similitudo vere coelestium est, tempore decursa semper habere praesentia. Quae nunc ideo declaramus, ut cognoscatis subjectorum gratas nos habere virtutes; et judicium nostrum non per casuale votum, sed per electionis studium doceamus esse conceptum. His ergo, P. C., Capuanum bonis dotatum, a praesenti indictione decuriarum rectorem esse praecipimus, majoris etiam natu auctoritate subvehimus; ut qui se morum cana maturitate tractavit, quod est amplissimum reverentiae genus, in vestro ordine aetatis honore gratuletur. Augebit eloquentiam officio meliore ditatus: quoniam multum facundior est qui sententiam dictat, quam ille qui supplicat. Libertas verba nutrit, metus autem copiam frequenter intercipit. Actus quoque ipse longe dissimilis; ut qui pridem assistebat etiam mediocribus humilibusque fortunis, nunc introducat vestrae curiae consulares.

LIBER QUINTUS. EPISTOLA XXIII. ABUNDANTIO PRAEFECTO PRAETORIO THEODORICUS REX. Jubet ut sagittariis ad comitem Julianum destinatis annonas et navigia praebeat.

Tatanem[ Gr. et Cuj., Tanmem] sajonem nostrum cum sagittariis ad illustrem virum comitem Julianum aestimavimus esse dirigendum, ut majus sumeret robur duplicatus exercitus. Ostentent juvenes nostri bellis, quod in gymnasio didicere virtutis. Schola Martia mittat examina, pugnaturus ludo, qui se exercere consuevit in otio. Atque ideo illustrem magnitudinem tuam eis annonas et navigia secundum consuetudinem praebere censemus; quatenus( juvante Deo) quo directi sunt, debeant pervenire. Vestrae enim sollicitudini damus nostrarum efficaciam jussionum: quia nullatenus destitui posse creditur quod, Deo juvante, tuis ordinationibus inchoatur.

LIBER QUINTUS. EPISTOLA XXIV. EPIPHANIO VIRO SENATORI, CONSULARI PROVINCIAE DALMATIAE, THEODORICUS REX. Monet ut bona Joannae, quae intestata et nullis affinibus superstitibus decessisse perhibebatur, fisco regio applicet, dummodo tamen rem ita se habere compererit.

Joanna Andreae quondam jugali suo successisse legis munere perhibetur; quae intestata, nullis existentibus proximis, luce dicitur esse privata. Cujus substantia a diversis nullo legitimo jure suffultis usurpatione voluntaria suggeritur possideri. Et quia caduca bona fisco nostro competere legum cauta decreverunt, ideo te praesentibus oraculis admonemus, ut hujus rei veritate discussa, si revera, ut ad nos perlatum est, nullus ei aut testamento haeres exstitit, aut proximitatis jure successit, fisci nostri eam facias compendiis aggregari: quando innocentiae nostrae professio est, justa compendia non negligere, apud quem calumnia nunquam locum potuit invenire. Rogari enim in talibus causis non fraudari principem decet, quia negligentiae vitium est praesumptiones relinquere quas jura praecipiunt amputare. Si quid autem contra repereris, quietos dominos habere patieris, quia magis illa nostra sunt patrimonia quae a subjectis legitime possidentur.

LIBER QUINTUS. EPISTOLA XXV. BACAUDAE VIRO SUBLIMI THEODORICUS REX. Concedit illi in perpetuum Mediolanensis tribunatus curam.

Fessos annos munificentia nostra corroborat, dum aetatem occiduam penuriae non facit detrimenta sentire. Juvenum siquidem virtus praesumptione laboris animatur: sola senum vita est quietis invenisse remedia. Atque ideo tua supplicatione permoti, designati tribunatus curam in Mediolanensi urbe diligentissime peragendam, ad te decrevimus pertinere, ita ut, quod est in reipubl. militia novum, donec vixeris, nunquam tibi successorem tribuat cujusquam plectenda praesumptio; quatenus in exhibendis voluptatibus officii hujus cura mansuetudinis nostrae beneficio jugiter perfruaris, habens in utroque, quod tuam consoletur aetatem, loci commodum et laetitiam voluptatum.

LIBER QUINTUS. 88 EPISTOLA XXVI. UNIVERSIS GOTHIS PER PICENUM ET SAMNIUM CONSTITUTIS THEODORICUS REX. Praecipit ut VIII iduum Juniarum ad aulam sine ullo provincialium damno, regalia dona accepturi veniant.

Quamvis munificentia nostra sit omnibus ubique gratissima, multo tamen acceptiora credimus quae nostri praesentia conferuntur: quia majora de conspectu principis populi sumunt, quam de largitate beneficia consequuntur. Nam pene similis est mortuo, qui a suo dominante nescitur; nec sub aliquo honore vivit, quem regis sui notitia non defendit. Et ideo praesenti jussione mandamus ut octavo iduum Juniarum die, Deo auxiliante, ad praesentiam nostram venire debeatis, qui solemniter regalia dona suscipitis si venire protinus festinatis. Illud tamen necessario commonentes, ut venientium nullus provenire possit excessus, nec possessorum segetes, aut prata vastetis- sed sub omni continentia properantes, de custodita disciplina grata nobis esse vestra occursio possit: quia ideo exercituales gratanter subimus expensas, ut ab armatis custodiatur intacta civilitas.

LIBER QUINTUS. EPISTOLA XXVII. GUDUIM SAJONI THEODORICUS REX. Imperat millenarios provinciae Piceni et Samnit commoneat ut ad aulam tum donativum accepturi, tum gestarum in bello rerum rationem reddituri citius properent.

Consuetudine liberalitatis regiae commonemur ut Gothis nostris debeamus solemnia dona largiri. Et ideo devotio tua millenarios provinciae Piceni et Samnii sine aliqua dilatione commoneat, ut eos qui annis singulis nostrae mansuetudinis praemia consequuntur, pro accipiendo donativo ad comitatum faciat incunctanter occurrere; quatenus qui bene nobis meriti fuerint, majore munificentia gratulentur. Inculpabiliter enim necesse est vivat qui suam praesentiam novit principibus offerendam. Bonos enim laus, malos querela comitatur. Decet etiam nos sub hac occasione singulorum facta perquirere, ut nulli possit perire quod fecit in acie. Nam si semper consuetudinarias res exspectet exercitus, virtutem non potest amare neglectus. Trepidus discat ad judicem venire, qui se non meminit audacter aliquid egisse; ut melius possit hostibus violentus insurgere, qui nostrae maluit imputationis vulnera declinare.

LIBER QUINTUS. EPISTOLA XXVIII. CARINO VIRO ILLUSTRI THEODORICUS REX. Illum accersit ad comitatum suum, ut pote virum illustrem sibique necessarium.

Habent hoc gloriosum praejudicium bonarum merita personarum, ut otio torpescere non sinantur qui probis actionibus innotescunt: et ideo tam desiderio vestro satisfacientes, quam quod vos necessarios esse credidimus, jussis praesentibus evocamus; quatenus et viris nobilibus obsequia nostra decorentur, et quae utilia nobis credimus, per te expedire possimus.

LIBER QUINTUS. EPISTOLA XXIX. NEUDI VIRO ILLUSTRI THEODORICUS REX. Jubet ut non trahatur Ocerus caecus in servitutem, si probavisse se esse ingenuum reperiatur.

Movit nos quidem Oceri fusa precatio, sed magis miserabiliorem reddidit virum luminis sui ademptus ornatus, quia necesse est ut amplius permoveat visa quam audita calamitas. Is enim perpetua nocte superstes ad remedia nostra mutuati luminis beneficio festinavit; ut quem videre non poterat saltem clementiae suavitate sentiret. 89 Clamat enim sibi Gudila, vel Oppane incognitam suo generi conditionem servitutis imponi, cum pridem sub libertate nostros fuerit secutus exercitus. Mirati sumus talem in famulatum trahi, qui a vero domino debuisset expelli. Novus ambitus est talem[ Juret., caecum] quaerere, quem possis horrere; servumque dicere, cui debeas divina consideratione servire. Adjiciens etiam hujusmodi calumnias Pythiae comitis celebratae opinionis viri sibi examinatione submotas. Nunc autem infirmitatis suae mole compressum, manu vindicare non posse, quae patrona fortibus probatur assistere. Sed nos quorum est proprium inter pares ac dispares aequabilem justitiam custodire, praesenti jussione decernimus, ut si in judicio supra memorati quondam Pythiae se probavit ingenuum, calumniantes protinus amoveatis; nec audeant ulterius necessitatibus alienis illudere, quos semel convictos decuerat sua vota damnare.

LIBER QUINTUS. EPISTOLA XXX. GUDUI VIRO SUBLIMI THEODORICUS REX. Praecipit ut a Costula atque Daila Gothorum libertate gaudentibus onera servilia amoveantur.

Quos duces eligimus, eis simul et aequitatis momenta jure delegamus: quia non tantum armis quantum judiciis nos effici cupimus clariores. Costula igitur atque Daila cum, Deo propitio, Gothorum nostrorum libertate laetentur, onera sibi servilia a vobis causantur injungi, quae nec ipsos deceat perpeti, nec cuiquam irrationabiliter fas sit imponi. Quod si ita gestum esse cognoscis, sine aliqua dilatione facias amoveri: ne ad nos exinde ulterius querela revocetur, et incipiat gravis esse animo nostro in ducem revoluta causatio, quem magis oportet talia peragere quae nos delectet audire.

LIBER QUINTUS. EPISTOLA XXXI DECORATO VIRO DEVOTO THEODORICUS REX. Decernit ut Marcus presbyter, Andreas et alii cogantur ad pecuniam fisco solvendam, si debitores esse constiterit.

Thomas vir clarissimus inter Apuliam Calabriamque provincias de siliquatici titulo indictionum octavae, nonae, undecimae, primae, secundae et quintae decimae, quas ad conductionem suam pertinuisse commemorat, nonnullos maximam pecuniae quantitatem retinere[ D. Grul. et Cuj., debere; alii, redhibere] conqueritur. Et quia utilitatem publicam diuturna non convenit ludificatione differri, ideo devotio tua praesentia decreta suscipiens, Marcum presbyterum, Andream, et Simeonium, vel reliquos quos brevis subter annexus eloquitur, servata in omnibus civilitate conveniat: ut eos non per calumniam, sed manifestos revera fisco constiterit esse debitores, summam quae rationabiliter postulatur, sine aliqua imminutione persolvant. Providendum est enim ne spiritus contumacium personarum publicis rationibus aliquod videatur afferre dispendium. Qui vero minus intentata cognoscunt, ad judicium competens te imminente conveniant; ut quod aequitati congruit, utrarumque partium allegatione recognita, salvis legibus impleatur.

LIBER QUINTUS. EPISTOLA XXXII. BRANDILAE THEODORICUS REX. Admonet ut corrigat Proculam uxorem suam, quae gravissime percussisse uxorem Patzenis dicebatur: si tamen accusatam falso eam esse crediderit Brandila, vult ut ad aulam cum uxore veniat causam dicturus.

Adiit nos innumeris vicibus Patzenis repetita conquestio: qui cum esset in expeditione felicissima constitutus, a Procula conjuge tua uxorem suam asseruit trina fuisse caede laceratam: ita ut solo beneficio desperationis evaderet, cum non plagis fessa, sed jam crederetur exstincta. Hanc nos, si tamen vera est, in femina quam maxime mirantes audaciam, transire non patimur impunitam. Atque ideo decretis te praesentibus admonemus, ut si factum evidenter agnoscis, delatam querimoniam, pudori tuo consulens, maritali districtione redarguas; quatenus ex eadem causa ad nos querela justa non redeat; et legibus noveris resecari posse, quod te oportuerat domestica districtione corrigere. Quod si mendacium magis petitoris accusans causam dicere fortasse volueris, summoto dilationis obstaculo, ad comitatum nostrum cum supradicta conjuge tua incunctanter occurre, exceptura aut de iniqua praesumptione vindictam, aut de mulieris improbitate victoriam.

LIBER QUINTUS. EPISTOLA XXXIII. WILITANCHO DUCI THEODORICUS REX. Jubet ut discutiat causam Brandilae, qui Reginam uxorem Patzenis, dum in expeditione Gallicana versaretur, in matrimonium duxerat; et si accusationem veram cognoverit, adulteros puniat.

Gravis est Patzenis clementiae nostrae sensibus intimata conquestio: qui se in expeditione Gallica constituto, in eum Brandilam prosiluisse testatur excessum, ut uxorem ejus Reginam proprio sociandam duceret esse conjugio; et in injuriam nostrorum temporum adulterium simulata matrimonii fuerit lege commissum. Haec nos, si vera sunt, transire nequaquam patimur impunita. Nam quando affectus tutos quis habeat, si tunc sceleri subjacebit, cum pro omnium salute 90 pugnaverit? Respicite, impudicae, gementium turturum castissimum genus; quod si a copula sua fuerit casu intercedente divisum, perpetua se abstinentiae lege constringit: gratiam conjunctionis non repetit, quam reliquit; fidem servat, dum laudem pudoris ignoret; et moribus studere deprehenditur, quod nulla viduitatis conversatione gloriatur. Mulierum se, proh dolor! vota continere nequeunt, quibus castitatem ratio persuadet, poena legis imponit, terror maritalis extorquet. Perierunt profecto mores, si nec illis comparari possunt, quae ratione carentia temperantur. Et ideo sublimitas tua impetitos ad suum faciat examen occurrere; et rerum veritate discussa, sicut jura nostra praecipiunt, in adulteros maritorum favore resecetur: quia defensorem reipub. redire noluerunt, qui scelerata praesumptione conjuncti sunt. Confundi sine dubio desideraverunt omnia, qui tentaverunt legibus inimica. Sed melius est paucorum damno malorum corrigatur intentio: quia omne matrimonium, quod absit, incertum relinquitur, si in tanta reverentia sine aliquo terrore peccetur.

LIBER QUINTUS. EPISTOLA XXXIV. ABUNDANTIO PRAEFECTO PRAETORIO THEODORICUS REX. Sancit ut Frontosum absque mora adigat ad solutionem pecuniae publicae, quam decoxerat, et quam multoties redditurum se promiserat.

Frontosum, sui nominis testem, frequenti nobis insinuatione suggestum est pecuniae publicae decoxisse non minimam quantitatem; quem a diversis judicibus fecimus juxta examinatione perquiri: ne forsitan, ut assolet, eum non veritas, sed infamaret[ alii, infirmaret] invidia. Ille omnia confessus, reddere se posse constituit, si ei largae praeberentur induciae: quibus frequenter emensis, immemor promissionis suae ad constituta semper imparatus occurrit. Fugere siquidem nescius, sed suae sponsionis ignarus: obliviosus cum relinquitur, trepidus cum tenetur. Mutat verba, variat constituta; nec in una dicti sui qualitate contentus, diversis imaginibus immutatur. Merito chamaeleonti bestiae conferendus, quae parvorum serpentum formae consimilis, aureo tantum capite, et reliquis membris subalbentis prasini colore distinguitur. Haec quoties humanos aspectus incurrerit, dum ei fugiendi velocitas denegatur, nimia timiditate confusa, colores suos multifaria qualitate commutat; ut modo veneta, modo blattea, modo prasina, modo possit cyanea reperiri. Unde mirum est in una superficie tot diversa conspicere. Quam non immerito Pandiae gemmae dicimus esse consimilem, in qua unus se fulgor non potest continere: fluctuat aspectibus tremulis, dum lapis teneatur immobilis. Nam quod modo videris, mox aliud ibi, si amplius intuearis, advertis: sic mutatum credis, quod neminem eripuisse cognoscis. His permutationibus aestimatis mens Frontosi simillima reperitur, quae dicti sui non habet fidem, quae tot varietates continet quot verba protulerit: Protei fabulis jure sociandus, qui subito comprehensus, substantiae suae formam omnimodis non habebat. Nam ut celaret hominem, aut leo frendebat, aut sibilabat anguis, aut in undas liquidas solvebatur. Et quia sic notus est, cum facies ad tuum venire judicium, primum agito, ne promittat: cave ne constituat: quia levissimi animi mos est, polliceri facile quae non disponit implere. Quidquid autem persolvere considerata aequitate potuerit, constrictus sine aliqua dilatione jam reddat: quia post tot falsitates argutiae suae reputare poterit, quod se frequenter illusisse cognoscit.

LIBER QUINTUS. EPISTOLA XXXV. LUVIRIT COMITI ET AMPELIO THEODORICUS REX. Monet se ex Hispania frumentorum copiam, ad penuriam Romanorum sublevandam devehi jussisse: eam tamen naucleros in Africam deportasse et vendidisse; quibus ideo mille triginta octo solidorum mulctam imponit.

Cum pro incerti temporis eventu Romanas aedes inopia facie castigata pulsaret, et quamvis rara, tamen tam pulchrae civitati videretur esse foedissima; aequum judicavimus Hispaniae triticeas illi copias exhibere; ut antiquum vectigal sub nobis felicior Roma reciperet. Jussis siquidem nostris viri spectabilis Marciani laude digna servivit industria. Sed parum diligenter impleta sunt, quae constat optime fuisse procurata. Hi enim, qui portanda 91 susceperant, morarum taedia non ferentes, destinatum frumentum in Africae partibus pro suo dicuntur vendidisse compendio. Quod quamvis inultum minime transire debuisset( ut amor proprii commodi tot populorum jejuna vota suspenderet), tamen quia nobis insitum est culpas remittere, quas possumus cauta ordinatione corrigere, Catellum et Servandum viros strenuos esse credidimus dirigendos; ut quia naucleri ducentos octoginta solidos in triticum, et in naulis septingentos quinquaginta octo solidos accepisse perhibentur, si apud vos facti veritas innotescit, in summam ratione collecta, ab eis mille triginta octo solidorum quantitas inferatur; ut qui vindictam remisimus, damna minime sentiamus. In qua parte ita se sublimitas vestra diligenter impendat, ut et justitiae et publicis utilitatibus satisfecisse videatur.

LIBER QUINTUS. EPISTOLA XXXVI. STARCEDIO VIRO SUBLIMI THEODORICUS REX. Illum ob membrorum debilitatem ab expeditione bellica eximit; et permittit ut deinceps vitam remissam, privatus tamen donativo, exigat.

Continuatis laboribus attritum corpus debilitatem tibi causaris attulisse membrorum; ut qui ante bellicis fueras aptus insignibus, nunc vel ad otiosam vitam vix idoneus approberis: expetens ut ad expeditiones felicissimas non cogaris, a quibus non voto, sed necessitate subduceris. Atque ideo allegationibus tuis diutius perquisitis, et ad rerum fidem deductis, otium tibi non ignobile[ Gr. et Cuj. ignorabile] praesenti jussione largimur: quia non est ignaviae culpa, quem excusat miseranda calamitas. Sed sicut tibi remissam vitam concedimus, ita te donativo praesenti auctoritate privamus: quia non est aequum ut, cum de tuo cognoscaris idoneus, rem laborantium accipere debeas otiosus. Fruere igitur secura vita, adversorum insidiis nostro munimine liberatus. Nec aliquis tibi imputabit desertoris opprobrium, quando illi quos contigerit a militia morbi causa suspendi, ex prioribus factis habendi sunt jure reverendi. Nec enim dignus est a quoquam redargui, qui nostro judicio meretur absolvi.

LIBER QUINTUS. EPISTOLA XXXVII. JUDAEIS MEDIOLANENSIBUS THEODORICUS REX. Conservat jura eorum Synagogae olim concessa, dummodo juribus Ecclesiae non noceant.

Libenter annuimus quae sine legum injuria postulantur, maxime cum pro servanda civilitate nec illis sunt neganda beneficia justitiae, qui adhuc in fide cognoscuntur errare. Atque ideo discant rerum bonarum suavissimum saporem; ut qui humanam justitiam nituntur quaerere, sollicitius incipiant divina judicia cogitare. Proinde quoniam nonnullorum vos frequenter causamini praesumptione laceratos, et, quae ad Synagogam vestram pertinent, perhibetis jura rescindi; opitulabitur vobis mansuetudinis nostrae postulata tuitio; quatenus nullus ecclesiasticus, quae Synagogae vestrae jure competunt, violentia intercedente pervadat, nec vestris se causis importuna acerbitate permisceat; sed ut religionis cultu, ita et actuum sint conversatione discreti: hac tamen moderatione principalis auxilii beneficium concedentes, ut nec vos quod ad praefatae Ecclesiae jus vel religiosas personas caeteras legibus pertinere constiterit, inciviliter attrectare tentetis. Tricennalis autem humano generi patrona praescriptio, eo quo cunctis, vobis jure servabitur; nec conventionalia vos irrationabiliter praecipimus sustinere dispendia; ut hac pietatis nostrae defensione muniti, petitio vestra ab illicitis se liberatam gratuletur incommodis. Concedimus quidem, clementiae nostrae consuetudine, quae rogastis. Sed quid, Judaee, supplicans temporalem quietem quaeris, si aeternam requiem invenire non possis?

LIBER QUINTUS. EPISTOLA XXXVIII. UNIVERSIS POSSESSORIBUS THEODORICUS REX. Jubet ut arbores Signino alveo innascentes radicitus amputentur.

Admonet nos formarum cura praecipua, ut quae possunt noxie crescere, debeamus celerius amputare; quatenus et soliditas aquaeductus, Deo auxiliante, incorrupta servetur, et vobis leve sit opus, quod in teneris arboribus adhibetur. Nam quae nunc virgulta sunt, erunt, si negligantur, et robora. Ista enim quae modo facili avulsione dirimuntur, postea vix securibus icta succumbunt. Atque ideo sociata debetis properatione contendere, ut praesenti diligentia futuri laboris evadatis incommoda. Haec est enim civilis[ D. Grul. et Cuj., curilis; Juret., forte, subtilis] eversio, sine oppugnatione dissidium, aries, ut ita dixerim, fabricarum. Quapropter omnem silvam quae parietibus inimica consurgit, de Ravennate forma jubemus radicitus amputari; ut Signini alvei reparata constructio talem nobis deducat liquorem, qualem potuit a fontibus suscipere puritatem. Tunc erit exhibitio decora thermarum, tunc piscinae vitreis fontibus fluctuabunt; tunc erit quae diluat aqua, non inquinet; post quam lavari continuo non sit necesse. Additur etiam quod si ad potandum unda suavis influxerit, omnia nostro victui redduntur accepta: quando humanae vitae nullus cibus gratus efficitur, ubi aquarum dulcium perspicuitas non habetur. 92 Nam si lavari cupimus purissimis liquoribus, quanto magis satiari talibus festinamus? Quae si nunc futura tractentur, nulli labor facit taedium, qui sumitur pro delectatione cunctorum.

LIBER QUINTUS. EPISTOLA XXXIX. AMPELIO ET LIVERIAE THEODORICUS REX. Mittit eos in Hispaniam, ut reprimant auctoritate legum tum homicidas, tum exigentes assem publicum, qui per gravamina ponderum possessorum patrimonia premebant; tum denique omnes in malis et furtivis actibus versatos.

Decet provincias regno nostro, Deo auxiliante, subjectas, legibus et bonis moribus ordinari: quia illa vita vere hominum est, quae juris ordine continetur. Nam belluarum ritus est sub casu vivere: quae dum rapiendi ambitu feruntur, improvisa temeritate succumbunt. Agrum suum denique a dumosis sentibus doctus purgat agricola: quia laus excolentis est, si agreste solum dulcissimis fructibus amoenetur. Sic quies suavissima populi, et tranquilla dispositio regionum, praeconium probatur esse regnantium. Multorum itaque querela comperimus, in provincia Hispaniae, quod summum inter mortales crimen est, vitas hominum vaga praesumptione populari, et levium occasione causarum subire multos interitum. Sic mala pace quasi ludo corruunt, quanti vix potuissent cadere sub necessitate bellorum. Dehinc non polyptychis publicis, ut moris est, sed arbitrio compulsorum suggeruntur provincialium subjacere fortunae. Quod genus evidentis est praedae, pro illius voluntate dare qui ad suum commodum amplius festinat exigere. Cui rei nos regali providentia succurrere cupientes, sublimitatem vestram per universam Hispaniam loco muneris credidimus destinandam; ut sub ordinationis vestrae novitate, inveteratae possit consuetudini nil licere. Verum ut more medicorum saevioribus morbis accelerata remedia tribuamus, inde curationis nostrae fiat initium, ubi magis noscitur esse periculum. Homicidii scelus legum jubemus auctoritate resecari; sed quantum vehementior poena est, tanto ejus rei debet inquisitio plus haberi: ne amore vindictae innocentes videantur vitae pericula sustinere. Pereant itaque soli nocentes in correctione multorum, quando et hoc pietatis genus est, coercere infantiam criminis, ne juvenescat augmentis. Exigentes vero assem publicum per gravamina ponderum premere dicuntur patrimonia possessorum; ut non tam exactio quam praeda esse videatur. Sed ut totius fraudis abrogetur occasio, ad libram cubiculi nostri, quae vobis in praesenti data est, universas functiones publicas jubemus inferri. Quid enim tam nefarium quam praesumptoribus liceat in ipsa etiam trutinae qualitate peccare; ut quod est justitiae proprie datum, hoc per fraudes noscatur esse corruptum? Conductores domus regiae, quacunque gente sint editi, ad liquidum veritate discussa, tantum decernimus solvere, quantum nostra praedia constiterit pensitare. Et ne cuiquam labor suus videatur ingratus, salaria eis, pro qualitate locatae rei, vestra volumus aequitate constitui. Non enim nostra, sed illorum rura[ ed. Ac., jura] dicenda sunt, si pro voluntate conducentis modus eveniat pensionis. Transmarinorum igitur canonem, ubi non parva fraus fieri utilitatibus publicis intimatur, vos attente jubemus exquirere, atque statutum numerum pro jurium qualitate definire: quia contra fraudes utile remedium est nosse quod inferatur. Monetarios autem, quos specialiter in usum publicum constat inventos, in privatorum didicimus transiisse compendium. Qua praesumptione sublata, pro virium qualitate functionibus publicis applicentur. Tolonei quinetiam canonem nulla faciatis usurpatione confundi; sed modum rebus utillimum, quem praestare debeat, imponentes, commerciandi licentiam aequabili ratione revocate, ne se tendat in vagum ambitiosa enormitas exigentium. Actus praeterea Laeti, cujus conscientia summa pulsatur invidia, sub consueta nobis censemus aequitate perquiri; ut nec fraus astutis machinationibus occulatur, nec innocentia falsis criminationibus ingravetur. Quoscunque vero in furtivis actionibus reperitis fuisse versatos, pro fortunarum quantitate suppressa, reddant vestra aestimatione pecuniam. Quod si haec per alios dispersa esse constiterit, et illi nihilominus teneantur obnoxii, qui scientes passi sunt in tali actione misceri. Complices enim exstiterunt criminis, qui non detexerunt facta raptoris. Praebendarum tenor ascriptus, quem nostra diversis largitur humanitas, provincialibus suggeritur intolerabilis causa esse damnorum, quando et in species exigitur, et impudenter ejus pretium postulatur. Detestabilis cupiditatis ista sunt documenta, competentia sibi distrahere, et ad exigendi impudentiam mox redire. Quod nimis improbum, nimis videtur absurdum; ut et nostra constituta praetereant, et tributariorum, qui fovendi sunt, videantur afflixisse substantiam. Sint igitur praefixo modo contenti, sive ibidem positi, sive hinc nihilominus destinati: habeant liberum arbitrium, unum tantum de duobus expetere, dummodo geminata exactione fortunas alienas non debeant ingravare. Exactorum quoque licentia fertur amplius a provincialibus extorqueri, quam nostro cubiculo constat inferri. Quod diligenti examinatione discussum, ad hunc vos modum functiones publicas revocare decernimus, quem Alarici atque Eurici temporibus constat illatas. Paraveredorum itaque subvectiones exigere eos, qui habent veredos ascriptos, provincialium querela comperimus, quod nullum penitus sinatis praesumere, quando per turpissimos quaestus et possessor atteritur, et commeantium celeritas impeditur. Villicorum quoque genus, quod ad damnosam tuitionem queruntur inventum, tam de privata possessione quam publica funditus volumus amoveri: quia non est defensio quae praestatur invitis, suspectum est quod patiuntur nolentes. Nam hoc est revera beneficium, si sine murmure feratur acceptum. Servitia igitur quae Gothis in civitate positis superflue praestabantur, decernimus amoveri. Non enim decet ab ingenuis famulatum quaerere, quos misimus pro libertate pugnare.

LIBER QUINTUS. EPISTOLA XL. CYPRIANO COMITI SACRARUM LARGITIONUM THEODORICUS REX. Illi confert sacrarum targitionum comitivam, multisque laudibus eum exornat.

Quamvis ultra desideria supplicum frequenter nos praestitisse beneficia gaudeamus, et, quod est difficillimum, humanae ambitionis interdum vota superemus: haec tamen libentius amplectimur, quae nos merito fecisse gloriamur. Diu quippe trutinandus est, cui traduntur examina; talisque debet a principe deligi, qualis ab ipsa potest lege dictari. Gemmarum divites venae auri fulgore pretiantur; et gloriam pulchritudinis capiunt, quia nulla degeneri vicinitate sordescunt. Sic bona merita splendidis dignitatibus sociata, alternis praeconiis[ Ga., alterius praemiis] adjuvantur; et unius rei facies de addita venustate pulchrescit. Non enim de te aliquid redemptae laudi, aut loquaci famae credidimus, qui nobis spectantibus saepe placuisti. Interpellantium siquidem confusas querelas distincta nimis ac lucida relatione narrabas. Et qui proprios dolores exprimere non poterant, tuis commendati allegationibus obtinebant; et ne favoris alicujus putaretur excessus, desideria supplicum ipsis praesentibus intimabas. Ori tuo altercantium desideria convenerunt; et, quod difficillimum gratiae genus est, alternae parti indiscreta laude placuisti: quae res ipsos oratores quoque postponit. Nam cum illis sit propositum diu tractata unius partis vota dicere; tibi semper necesse fuit repentinum negotium utroque latere declarare. Additur etiam regalis praesentiae gravissimum[ Niv., gratissimum] pondus: sub quo te ita facile contigit expeditum, ut quod illi vix possunt artificiosis schematibus a judicibus obtinere, tu probareris a principe puris allegationibus impetrare. Erat nimirum serenitatis nostrae in bonum publicum parata sententia: quia nullam tarditatem in cognoscendo negotio sustinebat. Mox enim a te narrata causa conspecta est; et cur tardaret negotii finis, cum tu suggestionem lucida brevitate concluderes? Didicisti, ut credimus, judicare nostris serviendo judiciis. Ita, quod efficacissimum discipulatus genus est, agendo potius instructus es quam legendo. Talibus igitur institutis edoctus, Eoae sumpsisti legationis officium, missus ad summae quidem peritiae viros; sed nulla inter eos confusus es trepidatione, quia nihil tibi post nos potuit esse mirabile. Instructus enim trifariis linguis, non tibi Graecia quod novum ostentaret invenit; nec ipsa, qua nimium praevalet, te transcendit argutia. Accessit meritis tuis cunctis laudibus pretiosior fides, quam divina diligunt, mortalia venerantur. Nam inter mundi fluctuantes procellas unde se humana fragilitas contineret, si nostris actibus mentis infirmitas non abesset[ Niv., mentis firmitas non adesset]? Haec inter socios amicitiam servat, haec dominis pura integritate famulatur, haec supernae majestati reverentiam piae credulitatis impendit; et, si beneficium tantae rei latius quaeras, incommutabilis fidei est omne quod bene vivitur. Sume igitur per indictionem tertiam[ Anno Chr. 510 vel 525] sacrarum largitionum, Deo propitio, dignitatem. Utere congruis tuis natalibus institutis. Meruisti hactenus, ut honorum fastigia crederemus: age nunc, ut tibi gratiae nostrae celsiora nihilominus conferamus.

LIBER QUINTUS. EPISTOLA XLI. SENATUI URBIS ROMAE THEODORICUS REX. Indicat se Cyprianum meritis propriis et natalium splendore fulgentem ad sacrarum largitionum comitivam evexisse.

Licet candidatos vobis frequenter genuerit munificentia principalis, et fecunda indulgentia nostra vobis altera sit natura; habetis nunc profecto virum quem et nos elegisse deceat, et vos suscepisse conveniat. Cui sicut fortunatum fuit a nobis eligi, ita laudabile erit vestro coetui honorum lege sociari. Hoc tamen curiae felicius provenit, quod nobis et impolitus tiro militat: illa vero non recipit, nisi qui jam dignus honoribus potuerit inveniri. Convenienter ergo ordo vester aestimatur eximius, qui semper est de probatissimis congregatus. Non enim illic profanis reseratur introitus, sed tales illuc permittuntur accedere, quales inde etiam cernuntur exire. Suscipite itaque collegam quem palatia nostra longa examinatione probaverunt: qui regiis ita intrepidus militavit affatibus, ut jussa nostra saepe nobis spectantibus atque laudantibus explicaret. Cognoscitis profecto quae loquimur. Quis enim vestrum a Cypriani devotione submotus est? Nam qui solatia ejus petiit, mox beneficia nostra suscepit. Obtinuit ille saepius invectationibus nostris, quod in consistoriis agi solebat antiquis. Si quando enim relevare libuit animum reipub. cura fatigatum, equina exercitia petebamus, ut ipsa varietate rerum soliditas se corporis vigorque recrearet: tunc nobis causas multiplices relator delectabilis ingerebat, eratque ejus infastidita suggestio, sub judicis animo taedioso. Ita dum causas praestandi benignus artifex ingerebat, reficiebatur animus beneficiorum aviditate succensus. His igitur adhaesit obsequiis candidatus qui sic militavit animo nostro, ut nulla eum gravaret offensio. Irascebamur saepe causis improbis, nec tamen displicere poterat lingua relatoris: damnabamus interdum negotium, cujus placebat assertor; et impetum nostri animi frequenter sustinuit, qui gratiae momenta possedit. Gloriatur etiam non extrema luce natalium. Nam pater huic, sicut meministis, Opilio fuit, vir quidem abjectis temporibus ad excubias tamen palatinas electus. Qui multo amplius crescere potuit, nisi fides sub aridissima remunerationis sterilitate jacuisset. 94 Quid enim conferre poterat tenuis donator? Qui si tamen non ditavit, innotuit: quia magnae abundantiae laudis est, in penuria reipub. vel mediocria munera meruisse. Vicit ipse majores suos felicitate saeculorum; et, quod amplius evectus est, nostris est temporibus applicandum. Talis quippe est in subjectis mensura provectuum, qualis fuerit et distantia dominorum. Quapropter, P. C., praedictum Cyprianum suis meritis et natalium splendore fulgentem, ad sacrarum largitionum culmen eveximus; ut et vester augeatur numerus, et incitetur devotio servientium. Aestimate, reverendissimi Patres, quid de vestro ordine censeremus: quando eos, quos vobis aggregandos credimus, multiplici allegatione praedicamus.

LIBER QUINTUS. EPISTOLA XLII. MAXIMO VIRO ILLUSTRI, CONSULI, THEODORICUS REX. Feritas spectaculorum, amphitheatrum Titi, et ludi qui in eo edebantur describuntur; hortaturque consulem ad praemia pugnantibus munificentius largienda.

Si consularem munificentiam provocant, qui peruncta corporum flexibilitate luctantur; si organo canentibus redditur vicissitudo praemiorum; si venit ad pretium delectabilis cantilena: quo munere venator explendus est, qui ut spectantibus placeat, suis mortibus elaborat. Voluptatem praestat sanguine suo, et infelici sorte constrictus festinat populo placere, qui eum non optat evadere. Actus detestabilis, certamen infelix, cum feris velle contendere, quas fortiores se non dubitat invenire. Sola est ergo in fallendo praesumptio, unicum in deceptione solatium. Qui si feram non mereatur effugere, interdum nec sepulturam poterit invenire. Adhuc superstite homine perit corpus, et antequam cadaver efficiatur, truculenter absumitur. Captus esca fit hosti suo, et illum( proh dolor!) satiat quem se perimere posse suspirat. Spectaculum tantum fabricis clarum, sed actione deterrimum, in honore Scythicae Dianae repertum, quae sanguinis effusione gaudebat. O miserae deceptionis errorem, illam desiderasse colere quae hominum morte placabatur! Primum sibi per lucos et silvas agrestium populorum nota[ ed. Ac., vota] et venationibus dedita: hanc triplicem deam falsa imaginatione finxerunt, ipsam in coelo Lunam, ipsam in silvis Dianam, ipsam apud inferos Proserpinam esse firmantes. Sed solum Erebi potentem non improbe forsitan aestimarunt, quando tali falsitate decepti, in profundas vivi tenebras cum suis erroribus intraverunt. Hunc ludum crudelem, sanguinariam voluptatem, religionem impiam, humanam( ut ita dixerim) feritatem, Athenienses primum ad civitatis suae perduxere culturam, justitia permittente divina, ut ad illusionem spectaculi perveniret, quod falsae religionis ambitus invenisset. Hoc Titi potentia principalis divitiarum profuso flumine cogitavit aedificium fieri, unde caput urbium potuisset. Cum theatrum, quod est hemisphaerium, Graece dicatur, amphitheatrum quasi in unum juncta duo visoria, recte constat esse nominatum: ovi specie ejus arenam concludens[ ed., Qui speciem ejus arena concludens], ut concurrentibus aptum daretur spatium; et spectantes omnia facilius viderent, dum quaedam prolixa rotunditas universa collegerat. Itur ergo ad talia, quae refugere deberet humanitas. Primus fragili ligno confisus currit ad ora belluarum, et illud quod cupit evadere, magno impetu videtur appetere. Pari in se cursu festinat et praedator et praeda; nec aliter tutus esse potest, nisi huic quem vitare cupit, occurrerit. Tunc in aere saltu corporis elevato quasi vestes levissimae supinata membra jaciuntur, et quidam arcus corporeus supra belluam libratus, dum moras discedendi facit, sub ipso velocitas ferina discedit. Sic accidit ut ille magis possit mitior videri, qui probatur illudi: alter angulis in quadrifaria mundi distributione compositis, rotabili[ Gr. et Cuj., roborali] facilitate praesumens, non discedendo fugit, non se longius faciendo discedit, sequitur insequentem, poplitibus se reddens proximum, ut ora vitet ursorum: ille in tenuem regulam ventre[ alii, venire] suspensus invitat exitiabilem feram, et nisi periclitatus fuerit, nil unde vivere possit acquirit; alter se gestabili muro cannarum contra saevissimum animal, ericii exemplo, receptatus includit, qui subito in tergus suum refugiens, intra se collectus absconditur; et cum nusquam discesserit, ejus corpusculum non videtur. Nam sicut ille veniente contrario revolutus in sphaeram naturalibus defensatur aculeis, sic iste consutili crate praecinctus, munitior redditur fragilitate cannarum; alii tribus, ut ita dixerim, dispositis, ostiolis[ alii, hostiolis] paratam in se rabiem provocare praesumunt: in patenti area cancellosis se postibus occulentes, modo facies, modo terga monstrantes; ut mirum sit evadere quos ita respicis per leonum ungues dentesque volitare: alter labenti rota feris offertur; eadem alter erigitur, ut periculis auferatur. Sic haec machina ad infidi mundi formata qualitatem, istos spe refovet, illos timore discruciat: omnibus tamen vicissim, ut decipere possit, arridet. Longum est per tot periculorum casus sermonibus evagari. Sed apte jungendum est, quod ait de inferis Mantuanus: Quis scelerum comprehendere formas? quis omnia poenarum percurrere nomina possit? Sed vobis, quibus necesse est talia populis exhibere, largitate manus fundite praemia, ut haec miseris faciatis esse votiva. Alioqui violenta compulsio est, solemnia dona subtrahere, et mortes detestabiles imperare. Et ideo quidquid in longam consuetudinem antiqua liberalitate pervenit, sine aliqua dilatione concedite supplicanti: quia homicidii reatus est, illis esse tenacem, quos editio vestra invitavit ad mortem. Heu mundi error dolendus! Si esset ullus aequitatis intuitus, tantae divitiae pro vita mortalium deberent dari, quantae in mortes hominum videntur effundi.

LIBER QUINTUS. EPISTOLA XLIII. TRANSMUNDO REGI WANDALORUM THEODORICUS REX. Laudat sororem suam, quam Transmundo in matrimonium dederat; et conqueritur quod ipse Gesalecum regno propter perfidiam expulsum benigne exceperit, atque in exteras plagas cum divitiis transmiserit.

Quamvis a diversis regibus expetiti pro solidanda concordia aut neptes dedimus, aut filias, Deo nobis inspirante, conjunximus, nulli tamen aestimamus nos aliquid simile contulisse, quam quod germanam nostram, generis Amali singulare praeconium, vestrum fecimus esse conjugium: feminam prudentiae vestrae parem, quae non tantum reverenda regno, quantum mirabilis possit esse consilio. Sed stupeo vos his beneficiis obligatos Gesalecum, qui nostris inimicis, dum a nobis foveretur, adjunctus est, in vestram defensionem sic fuisse susceptum, ut qui ad vos viribus destitutus, privatusque fortunis venerat, subita pecuniae ubertate completus, ad gentes exteras probetur transmissus; qui quamvis, Deo juvante, laedere nil possit, tamen animum vestrae cogitationis aperuit. Quid exspectent extraneorum jura, si sic meretur affinitas? Nam si causa misericordiae susceptus est in regno vestro, teneri debuit: si nostro propter excessus pulsus est, non oportuerat cum divitiis ad aliena regna transmitti; quae ne vobis redderentur infesta, nostra fecerunt absolute certamina. Ubi est, quod tanta lectione saginatus, alios solebas docere de moribus? Hoc si voluisses cum sorore nostra tractare, utique vobis non potuisset accidere: quia nec fratrem permiserat laedi, nec maritum fecerat in rebus talibus inveniri. Atque ideo per illum et illum legatos nostros salutantes honorificentia competenti, petimus ut hanc injustitiam deliberatio vestra pertractet: ne parentum vestrorum animus evidentibus causis excitatus, cogitet aliquid tentare quod pacem videatur irrumpere. Graviter siquidem dolet injuria, quae contigerit insperata; et si inde proveniat dolus, unde credebatur auxilium. Quaedam vero per harum portitores verbo vobis insinuanda commisimus; ut aestimantes omnia, quid fieri in tanta causa oporteat, providentia vestra reponat: quia non est leve prudentes viros in pacis constituta peccare.

LIBER QUINTUS. EPISTOLA XLIV. TRANSMUNDO REGI WANDALORUM THEODORICUS REX. Scribit se excusationem ejus purgationemque ob Gelaseci susceptionem libenti animo accepisse; et remittit munera ab eo sibi oblata.

Ostendisti, prudentissime regum, post erroris eventum sapientibus subvenire posse consilium; nec pertinaciae vitium vos amare, quod brutis hominibus videtur accidere. Obligastis animum meum, tanta vos in melius celeritate mutando. Nam cum rex satisfacit, quaelibet dura dissolvit: quia sic est in principibus humilitas gloriosa, quemadmodum in mediocribus odiosa potest esse jactantia. Nuper vobis objecimus Gesaleci quondam regis dolosa meditatione discessum; sed vos nobilitatis vestrae memores et honoris, actum rei nobis sub veritate declarastis. Unde non fuit sic vituperabile, hominem[ ed. Ac., hominum] pravis suspicionibus locum dedisse, quantum gloriosum est dominantem tam celerrime se potuisse purgare. Ille enim qui minus poterat cogi, animae non passus est arcana violare. Cui laudi vicissitudinem, in qua possumus parte, reddentes, sinceram purgationem pura mente suscepimus; sed auri transmissi munera non tenemus; ut et ipsi intelligatis, causam per justitiam fuisse motam, quam nulla potuit finire venalitas. Fecimus utrique regalia. Sic nos superavimus tyrannicam cupiditatem, sicut et vos vicisse constat errorem. Redeant ad cubiculum vestrum munera, quorum tantum oblatio videtur esse gratissima. Negligatur aurum, ubi electum est conscientiae praemium; patiatur aliquando repulsam, quod semper avaris regibus imperabat. Eat nunc actus iste per gentes, charum parentem non excusasse culpam, et laesos animos respuisse pecuniam. Ita, quod per bella solebat quaeri, amoris studio declaratum est potuisse contemni. Intelligant parentes tales fuisse qui studio avaritiae causas sibi nequiverint excitare. Omnia siquidem superavit affectus: tunc coepit petitio magis desinere, quando pulsatus objecta non passus est abnegare. Recipite igitur munera sensibus suscepta, non manibus. Suavius nobis fuit ista reddere quam multo grandia suscepisse. Estote nunc ad similia cauti, ad ventura solliciti: quia instructus redditur animus in futuris, quando praeteritorum commonetur exemplis. Quapropter illo et illo legatis vestris redeuntibus plenissime reddimus salutationis affectum, optantes ut sospitatem vestram divina concedant, cujus nobis animos validissime cognoscimus esse sociatos.