Pro L. Murena
Choose a text
id="mobileReaderAuthor" class="mobile-reader-author" href="/authors/cicero-marcus-tullius" aria-label="More works by Cicero, Marcus Tullius">
—
⋯
Original / primary: Perseus Lat2
1
1
quae
1
precatus
1
1
1
a
1
2
1
dis immortalibus sum, iudices, more institutoque maiorum illo die quo auspicato comitiis centuriatis
1
L.Lucium
1
Murenam consulem renuntiavi, ut ea res mihi fidei
1
3
1
magistratuique meo, populo plebique Romanae bene atque feliciter eveniret, eadem
1
4
1
precor ab isdem dis immortalibus ob eiusdem hominis consulatum una cum salute obtinendum, et ut vestrae mentes atque sententiae cum populi Romani voluntatibus suffragiisque consentiant, eaque res vobis populoque Romano pacem, tranquillitatem, otium concordiamque adferat.
1
quod
1
si illa sollemnis comitiorum precatio consularibus auspiciis consecrata tantam habet in se vim et religionem quantam rei publicae dignitas postulat, idem ego sum precatus ut eis quoque hominibus quibus hic consulatus me rogante datus esset ea res fauste feliciter prospereque eveniret.
2
2
quae
2
cum ita sint, iudices, et cum omnis deorum immortalium potestas aut translata
2
1
2
sit ad vos aut certe communicata vobiscum, idem consulem
2
2
2
vestrae fidei commendat qui antea dis immortalibus commendavit, ut eiusdem hominis voce et declaratus consul et defensus beneficium populi Romani cum vestra atque omnium civium salute tueatur.
2
et
2
quoniam in hoc officio studium meae defensionis ab accusatoribus atque etiam ipsa susceptio causae reprensa est, ante quam pro
2
L.Lucio
2
Murena dicere instituo, pro me ipso pauca dicam, non quo mihi potior hoc quidem
2
3
2
tempore sit offici mei quam huiusce salutis defensio, sed ut meo facto vobis probato maiore auctoritate ab huius honore fama fortunisque omnibus inimicorum impetus propulsare possim.
3
3
et
3
primum
3
M.Marco
3
Catoni vitam ad certam rationis normam derigenti
3
1
3
et diligentissime perpendenti momenta officiorum omnium de officio meo respondebo.
3
negat
3
fuisse rectum Cato me et consulem et legis ambitus latorem et tam severe gesto consulatu causam
3
L.Lucii
3
Murenae attingere.
3
cuius
3
reprehensio me vehementer movet, non solum ut vobis, iudices, quibus maxime debeo, verum etiam ut ipsi Catoni, gravissimo atque integerrimo viro, rationem facti mei probem. A quo tandem,
3
M.Marce
3
Cato, est aequius consulem defendi quam a consule?
3
quis
3
mihi in re publica potest aut debet esse coniunctior quam is cui res publica a me iam
3
2
3
traditur sustinenda magnis meis laboribus et periculis sustentata?
3
quod
3
si in eis
3
3
3
rebus repetendis quae mancipi sunt is periculum iudici
3
4
3
praestare debet qui se nexu obligavit, profecto etiam rectius in iudicio consulis designati is potissimum consul
3
5
3
qui consulem declaravit auctor benefici populi Romani defensorque periculi esse debebit.
4
4
ac
4
si, ut non nullis in civitatibus fieri solet, patronus huic causae publice constitueretur, is potissimum summo
4
1
4
honore adfecto defensor daretur qui eodem honore praeditus non minus adferret ad dicendum auctoritatis quam facultatis.
4
quod
4
si e portu
4
2
4
solventibus ei qui
4
3
4
iam in portum ex alto invehuntur praecipere summo studio solent et
4
4
4
tempestatum rationem et praedonum et locorum, quod natura adfert
4
5
4
ut eis faveamus qui eadem pericula quibus nos perfuncti sumus ingrediantur
4
6
4
, quo tandem me esse animo
4
7
4
oportet prope iam ex magna iactatione terram videntem in hunc cui video maximas rei publicae
4
8
4
tempestates esse subeundas?
4
qua
4
re si est boni consulis non solum videre quid agatur verum etiam providere quid futurum sit, ostendam alio loco quantum salutis communis intersit duos consules in re publica Kalendis Ianuariis esse.
5
5
quod
5
si ita est, non tam me officium debuit ad hominis amici fortunas quam res publica consulem ad communem salutem defendendam vocare.
5
nam
5
quod legem de ambitu tuli, certe ita tuli ut eam quam mihimet ipsi iam pridem tulerim
5
1
5
de civium periculis defendendis non abrogarem
5
2
5
.
5
etenim
5
si largitionem factam esse confiterer idque recte factum esse defenderem, facerem improbe, etiam si alius legem tulisset; cum vero nihil commissum contra legem esse defendam, quid est quod meam defensionem latio legis impediat?
6
6
negat
6
1
6
esse eiusdem severitatis Catilinam exitium rei publicae intra moenia molientem verbis et paene imperio ex
6
2
6
urbe expulisse et nunc pro
6
L.Lucio
6
Murena dicere.
6
ego
6
autem has partis
6
3
6
lenitatis et misericordiae quas me natura ipsa docuit semper egi libenter, illam vero gravitatis severitatisque personam non appetivi, sed ab re publica mihi impositam sustinui, sicut huius imperi dignitas in summo periculo civium postulabat.
6
quod
6
si tum, cum res publica vim et severitatem desiderabat, vici naturam et tam vehemens fui quam cogebar, non quam volebam, nunc cum omnes me causae ad misericordiam atque ad
6
4
6
humanitatem vocent, quanto tandem studio debeo naturae meae consuetudinique servire?
6
ac
6
de officio defensionis meae ac de ratione accusationis tuae fortasse etiam alia in parte orationis dicendum nobis erit.
7
7
sed
7
me, iudices, non minus hominis sapientissimi atque ornatissimi, Ser. Sulpici, conquestio quam Catonis accusatio commovebat
7
1
7
qui gravissime et acerbissime
7
se
7
ferre
7
2
7
dixit me familiaritatis necessitudinisque oblitum causam
7
L.Lucii
7
Murenae contra se defendere.
7
huic
7
ego, iudices, satis facere cupio vosque adhibere arbitros.
7
nam
7
cum grave est vere accusari in amicitia, tum, etiam si falso accuseris, non est neglegendum.
7
ego
7
, Ser. Sulpici, me in petitione tua tibi omnia studia atque officia pro nostra necessitudine et debuisse confiteor et praestitisse arbitror.
7
nihil
7
tibi consulatum petenti a me defuit quod esset aut ab amico aut a gratioso aut a consule postulandum.
7
abiit
7
3
7
illud tempus; mutata ratio est.
7
sic
7
existimo, sic mihi persuadeo, me tibi contra honorem Murenae
7
4
7
quantum tu a me postulare ausus sis, tantum debuisse, contra salutem nihil debere.
8
8
neque
8
enim, si tibi tum cum peteres
8
consulatum studui, nunc
8
1
8
cum Murenam ipsum petas, adiutor eodem pacto esse debeo.
8
atque
8
hoc non modo non
8
2
8
laudari sed ne concedi quidem potest ut amicis nostris accusantibus non etiam alienissimos defendamus.
8
mihi
8
autem cum Murena, iudices, et magna et vetus amicitia est, quae in capitis dimicatione a Ser. Sulpicio non idcirco obruetur quod ab eodem
8
3
8
in honoris contentione superata est.
8
quae
8
si causa non esset, tamen vel dignitas hominis vel honoris eius quem adeptus est amplitudo summam
8
4
8
mihi superbiae crudelitatisque infamiam inussisset, si hominis et suis et populi Romani ornamentis amplissimi causam tanti periculi repudiassem.
8
neque
8
enim iam mihi licet neque est integrum ut meum laborem hominum periculis sublevandis non impertiam.
8
nam
8
cum praemia mihi tanta pro hac industria sint data quanta antea nemini, sic
8
existimo, labores quos in petitione
8
exceperis
8
5
8
, eos, cum adeptus sis, deponere, esse
8
6
8
hominis et astuti et ingrati.
9
9
quod
9
si licet desinere, si te auctore possum, si nulla inertiae
9
infamia
9
1
9
, nulla superbiae turpitudo
9
2
9
, nulla inhumanitatis culpa suscipitur, ego vero libenter desino
9
3
9
.
9
sin
9
autem fuga laboris desidiam, repudiatio supplicum superbiam, amicorum neglectio improbitatem coarguit, nimirum haec causa
9
4
9
est eius modi quam nec industrius quisquam
9
5
9
nec misericors nec officiosus deserere possit
9
6
9
.
9
atque
9
huiusce rei coniecturam de tuo ipsius studio, Servi, facillime ceperis.
9
nam
9
si tibi necesse putas etiam adversariis amicorum tuorum de iure consulentibus respondere, et si turpe existimas te advocato illum ipsum quem contra veneris causa
9
7
9
cadere, noli tam esse iniustus ut, cum tui fontes vel inimicis tuis pateant, nostros etiam amicis putes clausos esse oportere.
10
10
etenim
10
si me tua familiaritas ab hac causa removisset, et si hoc idem
10
Q.Quinto
10
Hortensio,
10
M.Marco
10
Crasso, clarissimis viris, si item ceteris a quibus intellego tuam gratiam magni aestimari accidisset, in ea civitate consul designatus defensorem non haberet in qua nemini umquam infimo maiores nostri patronum deesse voluerunt.
10
ego
10
vero, iudices, ipse me existimarem nefarium si amico, crudelem si misero, superbum si consuli defuissem.
10
qua
10
re quod dandum est amicitiae, large dabitur a me, ut tecum agam, Servi, non secus ac si meus esset
10
1
10
frater, qui mihi est carissimus, isto in loco; quod tribuendum est officio, fidei, religioni, id ita moderabor ut meminerim me contra amici studium pro amici periculo dicere.
11
11
intellego
11
, iudices, tris totius accusationis partis fuisse, et earum unam in reprehensione
11
1
11
vitae, alteram in contentione dignitatis, tertiam in criminibus ambitus esse versatam.
11
atque
11
harum trium partium prima illa quae gravissima debebat esse ita fuit infirma et levis ut illos
11
2
11
lex magis quaedam accusatoria quam vera male dicendi facultas de vita
11
L.Lucii
11
Murenae dicere aliquid coegerit.
11
obiecta
11
est enim Asia; quae ab hoc non ad voluptatem et luxuriam expetita est sed
11
3
11
in militari labore peragrata.
11
qui
11
si adulescens patre suo imperatore non meruisset, aut hostem
11
4
11
aut patris imperium timuisse aut a parente repudiatus videretur.
11
an
11
5
11
cum sedere in equis triumphantium praetextati potissimum filii soleant, huic donis militaribus patris triumphum decorare fugiendum fuit, ut
11
6
11
rebus communiter gestis paene simul cum patre triumpharet
11
7
11
?
12
12
hic
12
vero, iudices, et fuit in Asia et viro fortissimo, parenti suo, magno adiumento in periculis, solacio in laboribus, gratulationi in victoria fuit.
12
et
12
si habet Asia suspicionem luxuriae quandam, non Asiam numquam vidisse sed in Asia continenter vixisse laudandum est.
12
quam
12
ob rem non Asiae nomen obiciendum
12
1
12
Murenae fuit ex qua laus familiae, memoria generi, honos et gloria nomini constituta est, sed aliquod aut in Asia susceptum aut ex Asia deportatum flagitium ac dedecus.
12
meruisse
12
vero stipendia in eo bello quod tum populus Romanus non modo maximum sed etiam
12
2
12
solum gerebat virtutis, patre imperatore libentissime meruisse pietatis, finem stipendiorum patris victoriam ac triumphum fuisse felicitatis fuit.
12
maledicto
12
quidem idcirco nihil in hisce rebus loci est quod omnia laus occupavit.
13
13
saltatorem
13
appellat
13
L.Lucium
13
1
13
Murenam Cato.
13
maledictum
13
est, si vere obicitur, vehementis accusatoris, sin falso, maledici conviciatoris.
13
qua
13
re cum ista sis auctoritate, non debes,
13
M.Marce
13
Cato, adripere
13
2
13
maledictum ex trivio aut ex
13
3
13
scurrarum aliquo convicio
13
4
13
neque temere consulem populi Romani saltatorem vocare, sed circumspicere
13
5
13
quibus praeterea vitiis adfectum esse necesse sit eum cui vere istud obici possit.
13
nemo
13
enim fere saltat sobrius, nisi forte insanit, neque in solitudine neque in convivio moderato atque honesto.
13
tempestivi
13
6
13
convivi, amoeni loci, multarum deliciarum comes est extrema saltatio.
13
tu
13
mihi adripis hoc
13
7
13
quod necesse est omnium vitiorum esse postremum, relinquis illa quibus remotis hoc vitium omnino esse non potest?
13
nullum
13
turpe convivium, non amor
13
8
13
, non comissatio, non libido, non sumptus ostenditur, et, cum ea non reperiantur quae voluptatis nomen habent quamquam vitiosa sunt, in quo ipsam luxuriam reperire non potes, in eo te umbram luxuriae reperturum putas?
14
14
nihil
14
igitur in vitam
14
L.Lucii
14
Murenae dici potest, nihil, inquam, omnino, iudices
14
1
14
.
14
sic
14
a me consul designatus defenditur ut eius nulla fraus, nulla avaritia, nulla perfidia, nulla crudelitas, nullum petulans dictum in vita
14
2
14
proferatur.
14
bene
14
habet; iacta sunt fundamenta defensionis.
14
nondum
14
enim nostris laudibus, quibus utar postea, sed prope inimicorum confessione virum bonum atque integrum hominem defendimus.
14
quo
14
constituto facilior est mihi aditus ad contentionem dignitatis, quae pars altera fuit accusationis.
15
15
summam
15
video esse in te, Ser. Sulpici, dignitatem generis, integritatis, industriae ceterorumque ornamentorum omnium quibus fretum ad consulatus petitionem adgredi par est. Paria cognosco esse ista in
15
L.Lucio
15
Murena, atque ita paria ut neque ipse dignitate vinci
15
a te
15
1
15
potuerit neque te dignitate superarit.
15
contempsisti
15
L.Lucii
15
Murenae genus, extulisti tuum.
15
quo
15
loco si tibi hoc sumis, nisi qui patricius sit, neminem bono esse genere natum, facis ut rursus plebes
15
2
15
in Aventinum sevocanda esse videatur.
15
sin
15
autem sunt amplae et honestae familiae plebeiae, et proavus
15
L.Lucii
15
Murenae et avus praetor fuit, et pater
15
3
15
, cum amplissime atque honestissime ex praetura triumphasset, hoc faciliorem huic gradum consulatus adipiscendi reliquit quod is iam patri debitus a filio petebatur.
16
16
tua
16
vero nobilitas, Ser. Sulpici, tametsi summa est, tamen hominibus litteratis et historicis est notior, populo vero et suffragatoribus obscurior.
16
pater
16
enim fuit equestri loco, avus nulla inlustri laude celebratus.
16
itaque
16
non ex sermone hominum recenti sed ex annalium vetustate eruenda memoria est nobilitatis tuae.
16
qua
16
re ego te semper in nostrum numerum adgregare soleo, quod virtute industriaque perfecisti ut, cum equitis Romani esses filius, summa tamen amplitudine dignus putarere.
16
nec
16
mihi umquam minus in
16
Q.Quinto
16
Pompeio, novo homine et fortissimo viro, virtutis esse visum est quam in homine nobilissimo,
16
M.Marco
16
Aemilio.
16
etenim
16
eiusdem animi atque ingeni est posteris suis, quod Pompeius fecit, amplitudinem nominis quam non acceperit tradere et, ut Scaurus, memoriam prope intermortuam generis sua
16
1
16
virtute renovare.
17
17
quamquam
17
ego iam putabam, iudices, multis viris fortibus ne ignobilitas generis obiceretur meo labore esse perfectum, qui non modo Curiis, Catonibus, Pompeiis, antiquis illis fortissimis viris, novis hominibus
17
1
17
, sed his recentibus, Mariis et Didiis et Caeliis, commemorandis id agebam
17
2
17
.
17
cum
17
vero ego tanto intervallo claustra ista nobilitatis refregissem, ut aditus ad consulatum posthac, sicut apud maiores nostros fuit, non magis nobilitati quam virtuti pateret, non arbitrabar, cum ex familia vetere et inlustri consul designatus ab equitis Romani filio consule defenderetur, de generis novitate accusatores esse dicturos.
17
etenim
17
mihi ipsi accidit ut cum duobus patriciis, altero improbissimo atque audacissimo
17
3
17
, altero modestissimo atque optimo viro, peterem; superavi tamen dignitate Catilinam, gratia Galbam.
17
quod
17
si id crimen
17
4
17
homini novo esse deberet, profecto mihi neque inimici neque invidi defuissent.
18
18
omittamus
18
igitur de genere dicere cuius est magna in utroque dignitas; videamus cetera.
18
'
18
quaesturam
18
una petiit et sum ego factus prior.'
18
non
18
est respondendum ad omnia.
18
neque
18
enim vestrum quemquam
18
1
18
fugit, cum multi pares
18
2
18
dignitate fiant, unus autem primum
18
3
18
solus possit
18
4
18
obtinere, non eundem esse ordinem dignitatis et renuntiationis, propterea quod renuntiatio gradus habeat
18
5
18
, dignitas autem sit persaepe eadem omnium.
18
sed
18
quaestura utriusque prope modum pari momento
18
6
18
sortis fuit.
18
habuit
18
hic lege Titia provinciam tacitam et quietam, tu illam cui, cum quaestores sortiuntur, etiam adclamari solet, Ostiensem, non tam gratiosam et inlustrem quam negotiosam et molestam.
18
consedit
18
utriusque nomen in quaestura.
18
nullum
18
enim vobis sors campum dedit in quo excurrere
18
7
18
virtus cognoscique posset.
19
19
reliqui
19
temporis spatium
19
1
19
in contentionem vocatur.
19
ab
19
utroque dissimillima ratione tractatum est.
19
Servius hic nobiscum hanc urbanam militiam respondendi, scribendi, cavendi plenam sollicitudinis ac stomachi secutus est; ius civile didicit, multum vigilavit, laboravit, praesto multis fuit, multorum stultitiam perpessus est, adrogantiam pertulit, difficultatem exsorbuit; vixit ad aliorum arbitrium, non ad suum. Magna laus et grata hominibus
19
2
19
unum hominem elaborare in ea scientia quae sit multis profutura.
20
20
quid
20
Murena interea?
20
fortissimo
20
et sapientissimo viro, summo imperatori legatus,
20
L.Lucio
20
Lucullo, fuit; qua in legatione duxit exercitum, signa contulit, manum conseruit, magnas copias hostium fudit
20
1
20
, urbis partim vi, partim obsidione cepit, Asiam istam refertam
20
2
20
et eandem delicatam sic obiit
20
3
20
ut in ea neque avaritiae neque luxuriae vestigium reliquerit, maximo in bello sic est versatus ut hic multas res et magnas sine imperatore gesserit, nullam sine hoc imperator.
20
atque
20
haec quamquam praesente
20
L.Lucio
20
Lucullo loquor
20
4
20
, tamen ne ab ipso propter periculum nostrum concessam videamur habere licentiam fingendi, publicis litteris testata sunt omnia, quibus
20
L.Lucius
20
Lucullus tantum laudis
20
5
20
impertiit
20
6
20
quantum neque ambitiosus imperator neque invidus tribuere alteri in communicanda gloria debuit.
21
21
summa
21
in utroque est honestas, summa dignitas; quam ego, si mihi per Servium liceat, pari
21
1
21
atque eadem in
21
2
21
laude ponam.
21
sed
21
non licet; agitat rem militarem, insectatur totam hanc legationem, adsiduitatis et operarum harum cotidianarum putat esse consulatum. '
21
apud
21
exercitum mihi fueris' inquit; 'tot annos forum
21
3
21
non attigeris; afueris tam diu et
21
4
21
, cum longo
21
5
21
intervallo veneris, cum his qui in foro habitarint
21
6
21
de dignitate contendas?'
21
primum
21
ista nostra adsiduitas, Servi, nescis quantum interdum adferat hominibus fastidi, quantum satietatis.
21
mihi
21
quidem vehementer expediit
21
7
21
positam in oculis esse gratiam; sed tamen ego mei satietatem magno meo labore superavi et tu item
21
8
21
fortasse; verum tamen utrique nostrum desiderium nihil obfuisset.
22
22
sed
22
ut hoc omisso ad studiorum atque artium contentionem revertamur, qui potest dubitari
22
1
22
quin ad consulatum adipiscendum multo plus adferat dignitatis rei militaris quam iuris civilis gloria?
22
vigilas
22
tu de nocte ut tuis consultoribus respondeas, ille ut eo quo
22
2
22
intendit mature cum exercitu perveniat; te gallorum, illum bucinarum cantus exsuscitat; tu actionem instituis, ille aciem instruit; tu caves ne tui consultores
22
3
22
, ille ne urbes aut castra capiantur; ille tenet et scit ut hostium copiae, tu ut aquae pluviae arceantur; ille exercitatus est in
22
4
22
propagandis finibus, tuque in
22
5
22
regendis.
22
ac
22
nimirum — dicendum est enim quod sentio — rei militaris virtus praestat ceteris omnibus.
22
haec
22
nomen populo Romano, haec huic urbi aeternam gloriam peperit, haec orbem terrarum parere huic imperio coegit; omnes urbanae res, omnia haec nostra praeclara studia et haec forensis laus et industria latet
22
6
22
in tutela ac praesidio bellicae virtutis.
22
simul
22
atque increpuit suspicio tumultus, artes ilico nostrae conticiscunt
22
7
22
.
23
23
et
23
quoniam mihi videris istam scientiam iuris tamquam filiolam osculari tuam, non patiar te in tanto errore versari ut istud nescio quid quod tanto opere didicisti
23
1
23
praeclarum aliquid esse arbitrere. Aliis ego te virtutibus, continentiae, gravitatis, iustitiae, fidei, ceteris omnibus, consulatu et omni honore semper dignissimum iudicavi; quod quidem ius civile didicisti, non dicam operam perdidisti, sed illud dicam, nullam esse in ista
23
2
23
disciplina munitam ad consulatum viam.
23
omnes
23
enim artes, quae nobis populi Romani studia concilient
23
3
23
, et admirabilem dignitatem et pergratam utilitatem debent habere.
24
24
summa
24
dignitas est in eis
24
1
24
qui militari laude antecellunt; omnia enim quae sunt in imperio et in statu civitatis ab his defendi et firmari putantur; summa etiam utilitas, si quidem eorum consilio et periculo cum re publica tum etiam nostris rebus perfrui possumus.
24
gravis
24
etiam illa est et plena dignitatis dicendi facultas quae saepe valuit in consule deligendo, posse consilio atque oratione et senatus et populi et eorum qui res iudicant mentis permovere.
24
quaeritur
24
consul qui dicendo non numquam comprimat tribunicios furores, qui concitatum populum flectat, qui largitioni
24
2
24
resistat.
24
non
24
mirum, si ob hanc facultatem homines saepe etiam non nobiles consulatum consecuti sunt, praesertim cum haec eadem res plurimas gratias, firmissimas amicitias, maxima studia pariat.
24
quorum
24
in isto vestro artificio, Sulpici, nihil est.
25
25
primum
25
dignitas in tam tenui scientia non potest esse; res enim sunt parvae, prope in singulis litteris atque interpunctionibus verborum occupatae.
25
deinde
25
, etiam si quid apud maiores nostros fuit in isto studio
25
1
25
admirationis
25
2
25
, id enuntiatis vestris mysteriis totum est contemptum et abiectum.
25
posset
25
agi lege necne pauci quondam sciebant; fastos enim volgo non habebant.
25
erant
25
in magna potentia qui consulebantur; a quibus etiam dies tamquam a Chaldaeis petebatur
25
3
25
.
25
inventus
25
est scriba quidam,
25
Cn.Gnaeus
25
Flavius, qui cornicum oculos confixerit et singulis diebus ediscendis
25
4
25
fastos populo proposuerit et ab ipsis
25
his
25
5
25
cautis
25
6
25
iuris consultis eorum sapientiam compilarit.
25
itaque
25
irati illi, quod sunt veriti ne dierum ratione pervolgata
25
7
25
et cognita sine sua opera lege
25
agi
25
8
25
posset
25
9
25
, verba quaedam
25
10
25
composuerunt ut omnibus in rebus ipsi interessent.
26
26
cum
26
hoc fieri bellissime posset: '
26
fundus
26
Sabinus meus est.' '
26
immo
26
meus,' deinde iudicium, noluerunt. '
26
Fvndvs
26
' inquit '
26
qui est in agro qui sabinus vocatur.
26
'
26
satis
26
verbose; cedo quid
26
1
26
postea? '
26
eum ego ex iure Quiritiumiure Quiritium Lambinus (cf. Gaium iv. 16): iureque codd. meum esse aioaios SA.
26
'
26
quid
26
tum? '
26
inde ibiibi om. Ap ego te ex iure manummanum Gellius xx. 10: manu codd. consertum voco.
26
'
26
quid
26
huic tam loquaciter litigioso responderet ille unde petebatur non habebat.
26
transit
26
idem iuris consultus tibicinis Latini modo. '
26
Vnde tu me
26
' inquit '
26
ex iure manum consertum vocasti, inde ibi ego te revoco.
26
'
26
praetor
26
6
26
interea ne pulchrum se ac beatum putaret atque aliquid ipse sua sponte loqueretur, ei quoque carmen compositum est cum ceteris rebus absurdum tum vero in illo: '
26
Suisin illo suis nullo usui y2 utrisque superstitibus praesentibus istam viam dico; iteite Arusianus (s. v. it illam viam): inite codd. viam.
26
'
26
praesto
26
aderat sapiens ille qui inire viam doceret. '
26
redite viam.
26
'
26
eodem
26
duce redibant.
26
haec
26
iam tum apud illos barbatos
26
9
26
ridicula, credo, videbantur
26
10
26
, homines, cum recte atque in loco constitissent, iuberi abire ut, unde abissent, eodem statim redirent.
26
isdem
26
ineptiis fucata
26
11
26
sunt illa omnia: '
26
Quando te in iure conspicioconspicios SA
26
' et haec
26
13
26
: '
26
anne tu dicastu dicas Halm: tudiciis Sp: tu dicus Afw: tu dicis xy: dicas Gaius qua exqua ex Gaius: qui codd. causa vindicaveris?
26
'
26
quae
26
dum erant occulta, necessario ab eis qui ea tenebant petebantur; postea vero pervolgata atque in manibus iactata et excussa, inanissima prudentiae reperta sunt, fraudis autem et stultitiae plenissima.
27
27
nam
27
, cum permulta praeclare legibus essent constituta, ea iure consultorum ingeniis pleraque corrupta ac depravata sunt.
27
mulieres
27
omnis propter infirmitatem consili maiores in tutorum potestate esse voluerunt; hi invenerunt genera tutorum quae potestate mulierum continerentur.
27
sacra
27
interire illi noluerunt; horum ingenio senes ad coemptiones faciendas interimendorum sacrorum causa reperti sunt.
27
in
27
omni denique iure civili aequitatem reliquerunt, verba ipsa tenuerunt, ut, quia
27
1
27
in alicuius libris exempli causa id nomen invenerant, putarunt
27
2
27
omnis mulieres quae coemptionem facerent 'Gaias' vocari.
27
iam
27
illud mihi quidem mirum videri solet, tot homines, tam ingeniosos, post
27
3
27
tot annos etiam nunc statuere non potuisse utrum 'diem tertium' an 'perendinum,' 'iudicem' an 'arbitrum,' 'rem' an 'litem' dici oporteret.
28
28
itaque
28
, ut dixi, dignitas in ista scientia consularis numquam fuit, quae tota ex rebus fictis commenticiisque constaret, gratiae vero multo etiam minus
28
1
28
.
28
quod
28
enim omnibus patet et aeque promptum est mihi et adversario meo, id esse gratum nullo pacto potest.
28
itaque
28
non modo benefici conlocandi
28
2
28
spem sed etiam illud quod aliquamdiu
28
3
28
fuit '
28
licet consulere?
28
' iam perdidistis.
28
sapiens
28
existimari nemo potest in ea prudentia quae neque extra Romam usquam neque Romae rebus prolatis quicquam valet.
28
peritus
28
ideo haberi nemo potest quod in eo quod sciunt omnes
28
4
28
nullo modo possunt inter se discrepare.
28
difficilis
28
autem res ideo non putatur quod et perpaucis et minime obscuris litteris continetur.
28
itaque
28
si mihi, homini vehementer occupato, stomachum moveritis, triduo me
28
5
28
iuris consultum esse
28
6
28
profitebor.
28
etenim
28
quae de scripto aguntur, scripta sunt omnia, neque tamen
28
7
28
quicquam tam anguste scriptum est quo ego non possim '
28
Qua de re agitur
28
' addere; quae consuluntur autem, minimo periculo respondentur.
28
si
28
id quod oportet responderis, idem videare
28
8
28
respondisse quod Servius; sin aliter, etiam controversum
28
9
28
ius nosse et tractare videare.
29
29
quapropter
29
non solum illa gloria militaris vestris formulis atque actionibus anteponenda est verum etiam dicendi consuetudo longe et multum isti vestrae exercitationi ad honorem antecellit
29
1
29
.
29
itaque
29
mihi videntur plerique initio multo hoc maluisse, post, cum id adsequi non potuissent, istuc potissimum sunt delapsi. Vt aiunt in Graecis artificibus eos auloedos esse qui citharoedi fieri non potuerint, sic nos
29
2
29
videmus, qui oratores evadere non potuerint
29
3
29
, eos ad iuris studium devenire. Magnus dicendi labor, magna res, magna dignitas, summa autem gratia.
29
etenim
29
a vobis salubritas quaedam, ab eis qui dicunt salus ipsa petitur.
29
deinde
29
vestra responsa atque decreta et evertuntur saepe dicendo et sine defensione orationis
29
4
29
firma esse non possunt.
29
in
29
qua si satis profecissem, parcius de eius laude dicerem; nunc nihil de me dico, sed de eis qui in dicendo magni sunt aut fuerunt.
30
30
duae
30
sint artes
30
igitur
30
1
30
quae possint
30
2
30
locare homines in amplissimo gradu dignitatis, una imperatoris, altera oratoris boni.
30
ab
30
hoc enim pacis ornamenta retinentur, ab illo belli pericula repelluntur.
30
ceterae
30
tamen virtutes ipsae per se multum valent, iustitia, fides, pudor, temperantia; quibus te, Servi, excellere omnes intellegunt.
30
sed
30
nunc
30
3
30
de studiis ad honorem
30
4
30
appositis, non de insita cuiusque virtute disputo.
30
omnia
30
ista nobis studia de manibus excutiuntur, simul atque aliqui motus novus
30
5
30
bellicum canere coepit.
30
etenim
30
, ut ait ingeniosus poeta et auctor valde bonus, 'proeliis promulgatis pellitur
30
6
30
e medio' non solum ista vestra verbosa simulatio prudentiae sed etiam ipsa illa domina rerum, 'sapientia; vi geritur res, spernitur
30
7
30
orator' non solum odiosus in dicendo ac loquax verum etiam 'bonus; horridus miles amatur,' vestrum vero studium totum iacet. '
30
non
30
ex iure manum
30
8
30
consertum, sed mage
30
9
30
ferro' inquit 'rem repetunt.'
30
quod
30
si ita est, cedat, opinor, Sulpici
30
10
30
, forum castris, otium militiae, stilus gladio, umbra soli; sit denique in civitate ea prima res propter quam ipsa est civitas omnium princeps.
31
31
verum
31
haec Cato nimium nos
31
1
31
nostris verbis magna facere demonstrat et oblitos esse bellum illud omne Mithridaticum cum mulierculis esse gestum.
31
quod
31
ego longe secus existimo, iudices; deque eo pauca disseram; neque enim causa in hoc continetur.
31
nam
31
si omnia bella quae cum Graecis gessimus contemnenda sunt, derideatur de rege Pyrrho triumphus
31
M'.Manlii
31
Curi, de Philippo
31
T.Titi
31
Flaminini
31
2
31
, de Aetolis
31
M.Marci
31
Fulvi, de rege Perse
31
L.Lucii
31
Pauli, de Pseudophilippo
31
Q.Quinti
31
Metelli, de Corinthiis
31
L.Lucii
31
Mummi.
31
sin
31
3
31
haec bella gravissima victoriaeque eorum bellorum gratissimae
31
4
31
fuerunt, cur Asiaticae nationes atque ille a te hostis contemnitur?
31
atqui
31
ex veterum rerum monumentis vel maximum bellum populum Romanum cum Antiocho
31
5
31
gessisse video; cuius belli victor
31
L.Lucio
31
Scipio aequa parta
31
6
31
cum P. fratre gloria, quam laudem ille Africa oppressa cognomine ipso prae se ferebat, eandem hic sibi ex Asiae nomine adsumpsit.
32
32
quo
32
quidem in bello virtus enituit egregia
32
M.Marci
32
Catonis, proavi tui; quo ille, cum esset, ut ego mihi
32
1
32
statuo
32
2
32
, talis qualem te esse video, numquam cum Scipione
32
3
32
esset profectus, si cum mulierculis bellandum arbitraretur.
32
neque
32
vero cum
32
P.Publio
32
Africano senatus egisset ut legatus fratri proficisceretur, cum ipse paulo ante Hannibale ex Italia expulso, ex Africa eiecto, Carthagine oppressa maximis periculis rem publicam liberasset, nisi illud grave bellum et vehemens putaretur.
32
atqui
32
si diligenter quid Mithridates potuerit et quid effecerit et qui vir fuerit consideraris, omnibus quibuscum
32
4
32
populus Romanus bellum gessit hunc regem
32
5
32
nimirum antepones.
32
quem
32
L.Lucius
32
Sulla maximo et fortissimo exercitu, pugnax et acer et
32
6
32
non rudis imperator, ut aliud nihil dicam, cum bello
32
7
32
invectum totam in Asiam cum pace dimisit; quem
32
L.Lucius
32
Murena, pater huiusce, vehementissime vigilantissimeque vexatum repressum magna ex parte, non oppressum reliquit; qui
32
8
32
rex sibi aliquot annis sumptis ad confirmandas rationes et copias belli tantum spe
32
9
32
conatuque valuit ut se Oceanum cum Ponto, Sertori copias cum suis coniuncturum putaret.
33
33
ad
33
quod bellum duobus consulibus ita missis ut alter Mithridatem
33
1
33
persequeretur, alter Bithyniam tueretur, alterius res et terra et mari calamitosae vehementer et opes regis et nomen auxerunt;
33
L.Lucii
33
Luculli vero res tantae exstiterunt ut neque maius bellum commemorari possit neque maiore consilio et virtute gestum.
33
nam
33
cum totius impetus belli ad Cyzicenorum moenia constitisset
33
2
33
eamque urbem sibi Mithridates Asiae ianuam fore putasset qua effracta et revolsa tota pateret provincia, perfecta a Lucullo haec sunt omnia ut
33
3
33
urbs fidelissimorum sociorum defenderetur et
33
4
33
omnes copiae regis diuturnitate obsessionis consumerentur.
33
quid
33
? illam pugnam navalem ad Tenedum
33
5
33
, cum contento cursu acerrimis ducibus hostium classis Italiam spe atque animis inflata peteret, mediocri certamine et parva dimicatione commissam arbitraris? Mitto proelia, praetereo oppugnationes oppidorum; expulsus regno tandem aliquando tantum tamen consilio atque auctoritate valuit ut se rege Armeniorum adiuncto novis opibus copiisque renovarit
33
6
33
.
33
ac
33
si mihi nunc de rebus gestis esset nostri exercitus imperatorisque dicendum, plurima et maxima proelia commemorare possem; sed non id agimus.
33
hoc
33
dico:
34
34
si
34
bellum hoc, si hic hostis, si ille rex contemnendus fuisset, neque tanta cura senatus et populus Romanus suscipiendum putasset neque tot annos gessisset
34
1
34
neque tanta gloria L.
34
Lucullus
34
2
34
, neque vero eius belli conficiendum exitum
34
3
34
tanto studio populus Romanus ad
34
Cn.Gnaeum
34
Pompeium detulisset.
34
cuius
34
ex omnibus pugnis, quae sunt innumerabiles, vel
34
4
34
acerrima mihi videtur illa quae cum rege commissa est et summa contentione pugnata.
34
qua
34
ex pugna cum se ille eripuisset et Bosphorum confugisset quo exercitus adire non posset, etiam in extrema fortuna et fuga nomen tamen retinuit regium.
34
itaque
34
ipse
34
5
34
Pompeius regno possesso ex omnibus oris ac notis sedibus hoste pulso tamen tantum in unius anima posuit ut, cum ipse
34
6
34
omnia quae tenuerat, adierat, sperarat, victoria possideret, tamen non ante quam illum vita expulit
34
7
34
bellum confectum iudicarit.
34
hunc
34
tu hostem, Cato, contemnis quocum per tot annos tot proeliis tot imperatores bella gesserunt, cuius expulsi et eiecti vita tanti aestimata
34
8
34
est ut morte eius nuntiata denique bellum confectum arbitrarentur
34
9
34
?
34
hoc
34
igitur in bello
34
L.Lucium
34
Murenam legatum fortissimi animi, summi consili, maximi laboris cognitum esse defendimus, et hanc eius operam non minus ad consulatum adipiscendum quam hanc nostram forensem industriam dignitatis habuisse.
35
35
at
35
enim in praeturae petitione prior renuntiatus est Servius.
35
pergitisne
35
vos tamquam ex syngrapha agere cum populo ut, quem locum semel honoris cuipiam dederit, eundem
35
in
35
reliquis
35
1
35
honoribus debeat?
35
quod
35
enim fretum, quem
35
2
35
Euripum tot motus, tantas, tam varias habere putatis
35
3
35
agitationes commutationesque fluctuum
35
4
35
, quantas perturbationes et quantos aestus habet ratio comitiorum?
35
dies
35
intermissus aut
35
5
35
nox interposita saepe perturbat omnia, et totam opinionem parva non numquam commutat aura rumoris
35
6
35
.
35
saepe
35
etiam sine ulla aperta causa fit
35
7
35
aliud atque existimaris, ut non numquam ita factum esse etiam populus admiretur, quasi vero non ipse fecerit
35
8
35
.
36
36
nihil
36
est incertius volgo, nihil obscurius voluntate hominum, nihil fallacius ratione tota comitiorum.
36
quis
36
L.Lucium
36
Philippum summo ingenio, opera
36
1
36
, gratia, nobilitate a
36
M.Marco
36
Herennio superari posse arbitratus est? quis
36
Q.Quintum
36
Catulum humanitate, sapientia, integritate antecellentem a
36
Cn.Gnaeo
36
Mallio? quis
36
M.Marcum
36
Scaurum, hominem gravissimum, civem egregium, fortissimum senatorem, a
36
Q.Quinto
36
Maximo?
36
non
36
modo horum nihil ita fore putatum est sed, ne cum esset factum quidem, qua re ita factum esset intellegi potuit.
36
nam
36
, ut tempestates saepe certo aliquo caeli signo commoventur, saepe improviso nulla ex certa ratione obscura aliqua ex causa concitantur
36
2
36
, sic in hac comitiorum tempestate populari saepe intellegas quo signo commota sit, saepe ita obscura causa est
36
3
36
ut casu
36
4
36
excitata esse
36
5
36
videatur.
37
37
sed
37
tamen si est reddenda ratio, duae res vehementer in praetura desideratae sunt quae ambae in consulatu multum
37
1
37
Murenae profuerunt, una exspectatio muneris quae et
37
2
37
rumore non nullo et studiis sermonibusque competitorum creverat,
37
altera
37
3
37
quod ei quos in provincia ac legatione omni
37
4
37
et liberalitatis et virtutis suae testis habuerat nondum decesserant
37
5
37
. Horum utrumque ei fortuna ad consulatus petitionem reservavit.
37
nam
37
et L. Luculli exercitus qui ad triumphum convenerat idem comitiis
37
6
37
L.Lucio
37
Murenae praesto fuit, et munus amplissimum quod petitio praeturae desiderarat
37
7
37
praetura restituit.
38
38
num
38
tibi haec parva videntur adiumenta et subsidia consulatus, voluntas militum, quae
38
que
38
1
38
cum per se valet multitudine, cum apud suos gratia, tum vero in consule declarando multum etiam apud universum populum Romanum auctoritatis habet, suffragatio militaris?
38
imperatores
38
enim comitiis consularibus, non verborum interpretes deliguntur
38
2
38
.
38
qua
38
re gravis est illa oratio: '
38
me
38
saucium recreavit, me praeda donavit; hoc duce castra cepimus, signa contulimus; numquam iste plus militi laboris imposuit quam sibi sumpsit, ipse cum
38
3
38
fortis
38
4
38
tum etiam felix.'
38
hoc
38
quanti putas esse ad famam hominum ac voluntatem?
38
etenim
38
, si tanta illis comitiis religio est ut adhuc semper omen valuerit praerogativum
38
5
38
, quid mirum est in hoc felicitatis famam sermonemque valuisse?
38
sed
38
si haec leviora ducis quae sunt gravissima et hanc urbanam suffragationem militari anteponis, noli ludorum huius elegantiam et scaenae magnificentiam tam
38
6
38
valde contemnere; quae huic admodum profuerunt.
38
nam
38
quid ego dicam populum ac volgus imperitorum
38
7
38
ludis magno opere delectari?
38
minus
38
est mirandum.
38
quamquam
38
huic causae id satis est; sunt enim populi ac multitudinis comitia.
38
qua
38
re, si populo ludorum magnificentia voluptati est, non est mirandum eam
38
L.Lucio
38
Murenae apud populum profuisse.
39
39
sed
39
si nosmet ipsi qui et ab delectatione
39
1
39
communi
39
2
39
negotiis impedimur et in ipsa occupatione delectationes alias multas habere possumus, ludis tamen oblectamur et ducimur, quid tu admirere
39
3
39
de multitudine indocta?
40
40
L.Lucio
40
Otho
40
1
40
, vir fortis, meus necessarius, equestri ordini restituit non solum dignitatem sed etiam voluptatem.
40
itaque
40
lex haec quae ad ludos pertinet est omnium gratissima, quod honestissimo ordini cum splendore fructus quoque iucunditatis est restitutus.
40
qua
40
re delectant homines, mihi crede, ludi, etiam illos qui dissimulant, non solum eos qui fatentur; quod ego in mea petitione sensi.
40
nam
40
nos quoque habuimus scaenam competitricem.
40
quod
40
si ego qui trinos ludos aedilis feceram tamen Antoni ludis commovebar, tibi qui casu nullos feceras nihil huius istam ipsam quam inrides argenteam scaenam adversatam putas?
41
41
sed
41
haec sane sint paria omnia, sit par forensis opera
41
militari
41
1
41
, militaris suffragatio urbanae
41
2
41
, sit idem magnificentissimos et nullos umquam fecisse ludos; quid? in ipsa praetura nihilne existimas inter tuam et huius sortem interfuisse?
41
huius
41
sors ea fuit quam omnes tui necessarii tibi optabamus, iuris dicundi; in qua gloriam conciliat
41
3
41
magnitudo negoti, gratiam aequitatis largitio; qua in sorte sapiens praetor qualis hic fuit offensionem vitat aequabilitate
41
4
41
decernendi, benivolentiam adiungit lenitate audiendi.
41
egregia
41
et ad consulatum apta provincia in qua laus aequitatis, integritatis, facilitatis ad extremum ludorum voluptate concluditur.
42
42
quid
42
tua sors?
42
tristis
42
, atrox, quaestio peculatus ex altera parte lacrimarum et squaloris, ex altera plena accusatorum
42
1
42
atque indicum; cogendi iudices inviti, retinendi contra voluntatem; scriba damnatus, ordo totus alienus
42
2
42
; Sullana gratificatio reprehensa, multi viri fortes et prope pars civitatis offensa est
42
3
42
; lites severe aestimatae; cui placet obliviscitur, cui dolet meminit.
42
postremo
42
tu in provinciam ire noluisti
42
4
42
.
42
non
42
possum id in te reprehendere quod in me ipso et praetore et consule
42
5
42
probavi.
42
sed
42
tamen
42
L.Lucio
42
Murenae provincia multas bonas gratias cum optima existimatione attulit.
42
habuit
42
proficiscens dilectum
42
6
42
in Umbria; dedit ei facultatem res publica liberalitatis, qua usus multas sibi tribus quae municipiis Umbriae conficiuntur adiunxit.
42
ipse
42
7
42
autem in Gallia ut nostri homines desperatas iam pecunias exigerent aequitate diligentiaque perfecit.
42
tu
42
interea Romae scilicet
42
8
42
amicis praesto fuisti; fateor; sed tamen illud cogita non nullorum amicorum studia minui solere in eos a quibus provincias contemni intellegunt
42
9
42
.
43
43
et
43
quoniam ostendi, iudices, parem dignitatem ad consulatus petitionem, disparem fortunam provincialium negotiorum in Murena atque in Sulpicio fuisse, dicam iam apertius in quo meus necessarius fuerit inferior, Servius, et ea dicam vobis audientibus amisso iam tempore quae ipsi soli re integra saepe dixi.
43
petere
43
consulatum nescire te, Servi, persaepe tibi dixi; et in eis rebus ipsis quas te magno et forti animo et agere et dicere videbam tibi solitus sum dicere magis te fortem accusatorem
43
1
43
mihi videri quam sapientem candidatum.
43
primum
43
accusandi terrores et minae quibus tu cotidie uti solebas sunt fortis viri, sed et populi opinionem a spe
43
2
43
adipiscendi avertunt et amicorum studia debilitant.
43
nescio
43
quo pacto semper hoc fit — neque in uno aut altero animadversum est sed iam in pluribus — simul atque candidatus accusationem meditari visus est, ut honorem desperasse videatur.
44
44
quid
44
ergo? acceptam iniuriam persequi non placet?
44
immo
44
vehementer placet; sed aliud tempus est petendi, aliud persequendi.
44
petitorem
44
ego, praesertim consulatus, magna spe, magno animo, magnis copiis et in forum et in campum deduci volo.
44
non
44
placet mihi inquisitio candidati, praenuntia
44
1
44
repulsae, non testium potius quam suffragatorum comparatio, non minae magis quam blanditiae, non denuntiatio
44
2
44
potius quam persalutatio, praesertim cum iam hoc novo more omnes fere domos omnium concursent et ex
44
3
44
voltu candidatorum coniecturam faciant quantum quisque animi et facultatis habere videatur.
45
45
'
45
videsne
45
tu illum tristem, demissum? iacet, diffidit
45
1
45
, abiecit hastas.'
45
serpit
45
hic rumor. '
45
scis
45
tu illum accusationem cogitare, inquirere in competitores, testis quaerere? Alium fac iam
45
2
45
, quoniam sibi hic ipse desperat.'
45
eius
45
modi
45
rumoribus
45
3
45
candidatorum
45
4
45
amici intimi debilitantur, studia
45
5
45
deponunt; aut certam
45
6
45
rem abiciunt aut suam operam et gratiam iudicio et accusationi reservant.
45
accedit
45
eodem ut etiam ipse candidatus totum animum atque omnem curam operam diligentiamque suam in petitione non possit ponere.
45
adiungitur
45
enim accusationis cogitatio, non parva res sed nimirum omnium maxima. Magnum est enim te comparare ea quibus possis hominem e civitate, praesertim non inopem neque infirmum, exturbare, qui et per se et per suos et vero etiam per alienos defendatur.
45
omnes
45
enim ad pericula propulsanda concurrimus et qui non aperte inimici sumus etiam alienissimis in capitis periculis amicissimorum officia et studia praestamus.
46
46
qua
46
re ego expertus et petendi et defendendi et accusandi molestiam sic intellexi in petendo studium esse acerrimum, in defendendo officium, in accusando laborem.
46
itaque
46
sic statuo fieri nullo modo posse ut idem accusationem et petitionem consulatus diligenter adornet atque instruat. Vnum sustinere pauci possunt, utrumque nemo.
46
tu
46
cum te de curriculo petitionis deflexisses animumque ad accusandum transtulisses, existimasti
46
1
46
te utrique negotio satis facere posse
46
2
46
.
46
vehementer
46
errasti.
46
quis
46
enim dies fuit, postea quam in istam accusandi denuntiationem ingressus es, quem tu non totum in ista ratione consumpseris?
46
legem
46
ambitus flagitasti, quae tibi non deerat; erat enim severissime scripta Calpurnia.
46
gestus
46
est mos et voluntati et dignitati tuae.
46
sed
46
tota illa lex accusationem tuam, si haberes nocentem reum, fortasse armasset; petitioni vero refragata est.
47
47
Poena gravior in plebem tua voce efflagitata est; commoti animi tenuiorum.
47
exsilium
47
in nostrum ordinem; concessit senatus postulationi tuae, sed non libenter duriorem fortunae communi condicionem te auctore constituit.
47
morbi
47
excusationi poena addita est; voluntas offensa multorum quibus aut contra valetudinis commodum laborandum est aut incommodo morbi etiam ceteri vitae fructus relinquendi.
47
quid
47
ergo? haec
47
1
47
quis tulit?
47
is
47
qui auctoritati senatus, voluntati tuae paruit, denique is tulit cui
47
2
47
minime proderant.
47
illa
47
quidem
47
3
47
quae mea summa voluntate senatus frequens repudiavit mediocriter adversata tibi esse existimas?
47
confusionem
47
suffragiorum flagitasti, †praerogationum
47
4
47
legis Maniliae†, aequationem gratiae, dignitatis, suffragiorum.
47
graviter
47
homines honesti atque in suis vicinitatibus
47
5
47
et municipiis gratiosi tulerunt a tali viro esse pugnatum ut omnes et dignitatis et gratiae gradus tollerentur.
47
idem
47
editicios iudices esse voluisti, ut odia occulta
47
6
47
civium quae tacitis nunc discordiis continentur in fortunas optimi cuiusque
47
7
47
erumperent.
48
48
haec
48
omnia tibi accusandi viam muniebant, adipiscendi obsaepiebant.
48
atque
48
ex omnibus illa plaga est iniecta petitioni tuae non tacente me maxima, de qua ab homine ingeniosissimo et copiosissimo,
48
Q.
48
1
48
Hortensio, multa gravissime dicta sunt.
48
quo
48
etiam mihi durior locus est dicendi datus ut, cum ante me et ille dixisset et vir summa dignitate et diligentia et facultate dicendi,
48
M.Marcus
48
Crassus, ego in extremo non partem aliquam agerem causae sed de tota re dicerem quod mihi videretur.
48
itaque
48
in isdem rebus fere versor et quoad
48
2
48
possum, iudices, occurro vestrae satietati
48
3
48
.
48
sed
48
tamen, Servi, quam te securim putas iniecisse petitioni tuae, cum populum Romanum in eum metum adduxisti ut pertimesceret ne consul Catilina fieret, dum tu accusationem comparares deposita atque abiecta petitione?
49
49
etenim
49
te inquirere videbant, tristem ipsum, maestos amicos; observationes, testificationes, seductiones testium, secessiones
49
1
49
subscriptorum animadvertebant, quibus rebus certe ipsi
49
2
49
candidatorum
49
voltus
49
3
49
obscuriores
49
4
49
videri solent; Catilinam interea alacrem atque laetum, stipatum choro iuventutis, vallatum indicibus atque sicariis, inflatum cum spe militum
49
tum
49
5
49
conlegae mei, quem ad modum dicebat ipse, promissis, circumfluentem colonorum Arretinorum et Faesulanorum exercitu; quam turbam dissimillimo ex genere distinguebant homines perculsi
49
6
49
Sullani temporis calamitate.
49
voltus
49
erat ipsius
49
7
49
plenus furoris, oculi sceleris, sermo adrogantiae, sic ut ei iam exploratus et domi conditus consulatus videretur. Murenam contemnebat, Sulpicium accusatorem suum numerabat non competitorem; ei vim denuntiabat, rei publicae minabatur.
50
50
quibus
50
rebus qui timor bonis omnibus iniectus sit quantaque desperatio rei publicae, si ille factus esset, nolite a me commoneri velle; vosmet ipsi vobiscum recordamini.
50
meministis
50
enim, cum illius nefarii gladiatoris voces percrebruissent
50
1
50
quas habuisse in contione domestica dicebatur, cum miserorum fidelem defensorem negasset inveniri posse nisi eum qui ipse miser esset; integrorum et fortunatorum promissis saucios et miseros credere non oportere; qua re qui consumpta replere, erepta reciperare vellent, spectarent quid ipse deberet, quid possideret, quid auderet; minime timidum et valde calamitosum esse oportere eum qui esset futurus dux et signifer calamitosorum.
51
51
tum
51
igitur, his rebus auditis, meministis fieri senatus consultum referente me ne postero die comitia haberentur, ut de his rebus in senatu agere possemus.
51
itaque
51
postridie frequenti senatu Catilinam excitavi atque eum de his rebus iussi, si quid vellet, quae ad me adlatae essent dicere.
51
atque
51
ille, ut semper fuit apertissimus, non se purgavit sed indicavit atque induit.
51
tum
51
enim dixit duo corpora esse
51
1
51
rei publicae, unum debile infirmo capite, alterum firmum sine capite; huic, si
51
2
51
ita de se meritum esset, caput se vivo non defuturum.
51
congemuit
51
senatus frequens neque tamen satis severe pro rei indignitate decrevit; nam partim ideo fortes in decernendo non erant, quia nihil timebant, partim, quia
51
omnia
51
3
51
.
51
erupit
51
4
51
e senatu triumphans gaudio quem omnino vivum illinc exire non oportuerat, praesertim cum idem ille in eodem ordine paucis diebus ante Catoni, fortissimo viro, iudicium minitanti ac denuntianti respondisset, si
51
5
51
quod esset
51
6
51
in suas fortunas incendium excitatum, id se non aqua sed ruina restincturum
51
7
51
.
52
52
his
52
tum rebus commotus et quod homines iam tum coniuratos cum gladiis in campum deduci a Catilina sciebam, descendi in campum cum firmissimo praesidio fortissimorum virorum et cum illa lata insignique lorica, non quae me tegeret — etenim sciebam Catilinam non latus aut ventrem sed caput et collum solere petere — verum ut omnes boni animadverterent et, cum in metu et periculo consulem viderent, id quod est factum
52
1
52
, ad opem praesidiumque concurrerent.
52
itaque
52
cum te, Servi, remissiorem in petendo putarent, Catilinam et spe et cupiditate inflammatum viderent, omnes qui illam ab re publica pestem depellere cupiebant ad Murenam se statim contulerunt.
53
53
Magna est autem comitiis consularibus repentina voluntatum inclinatio, praesertim cum incubuit ad virum bonum et multis aliis adiumentis petitionis ornatum. qui cum honestissimo patre atque maioribus, modestissima adulescentia, clarissima legatione, praetura probata in iure, grata in munere, ornata in provincia petisset diligenter, et ita petisset ut neque minanti cederet neque cuiquam minaretur, huic mirandum est magno adiumento Catilinae subitam spem consulatus adipiscendi fuisse?
54
54
nunc
54
mihi tertius ille locus est relictus
54
1
54
orationis, de ambitus criminibus, perpurgatus ab eis
54
2
54
qui ante me dixerunt, a me, quoniam ita Murena voluit, retractandus; quo in loco
54
C.
54
3
54
Postumo, familiari meo, ornatissimo viro, de divisorum indiciis et de
54
4
54
deprehensis pecuniis, adulescenti ingenioso et bono, Ser. Sulpicio, de equitum centuriis,
54
M.Marco
54
Catoni, homini in omni virtute excellenti, de ipsius accusatione, de senatus consulto, de re publica respondebo.
55
55
sed
55
pauca quae meum animum repente moverunt prius de
55
L.Lucii
55
Murenae fortuna conquerar.
55
nam
55
cum saepe antea, iudices, et ex
55
1
55
aliorum miseriis et ex meis curis laboribusque cotidianis fortunatos eos homines iudicarem qui remoti a studiis ambitionis otium ac tranquillitatem vitae secuti sunt, tum vero in his
55
L.Lucii
55
Murenae tantis tamque improvisis periculis ita sum animo adfectus ut non queam satis neque communem omnium nostrum condicionem neque huius eventum fortunamque miserari.
55
qui
55
primum, dum ex honoribus continuis familiae maiorumque suorum unum
55
2
55
ascendere gradum dignitatis conatus est, venit in periculum ne et ea quae
55
ei
55
3
55
relicta, et haec quae ab ipso parta
55
4
55
sunt amittat, deinde propter studium novae laudis etiam in veteris fortunae discrimen adducitur.
56
56
quae
56
cum sunt
56
1
56
gravia, iudices, tum illud acerbissimum est quod habet eos accusatores, non qui odio inimicitiarum ad accusandum, sed qui studio accusandi ad inimicitias descenderint
56
2
56
.
56
nam
56
ut omittam Servium Sulpicium quem intellego non iniuria
56
L.Lucio
56
Murenae sed honoris contentione permotum, accusat paternus amicus,
56
C.Gaius
56
Postumus
56
3
56
, vetus, ut ait ipse, vicinus ac necessarius, qui necessitudinis causas compluris protulit, simultatis nullam commemorare potuit.
56
accusat
56
Ser. Sulpicius, sodalis filius
56
4
56
, cuius ingenio paterni omnes necessarii munitiores esse debebant.
56
accusat
56
M.Marcus
56
Cato qui cum a Murena nulla re umquam alienus fuit, tum
56
5
56
ea condicione nobis
56
6
56
erat in hac civitate natus ut eius opes, ut ingenium
56
7
56
praesidio multis etiam alienis, exitio
56
8
56
vix cuiquam inimico
56
9
56
esse deberet
56
10
56
.
57
57
respondebo
57
igitur Postumo primum qui nescio quo pacto mihi videtur praetorius candidatus in consularem quasi desultorius in quadrigarum curriculum incurrere.
57
cuius
57
competitores si nihil deliquerunt, dignitati eorum concessit, cum petere destitit; sin autem eorum aliquis largitus est, expetendus amicus est
57
1
57
qui alienam potius iniuriam quam suam persequatur.
57
de Postumi criminibus, de Servi adulescentisDE... ADVLESCENTIS om. Ax1y (in lac. x1): in mg. p est 'hic non est textus'.
58
58
venio
58
nunc ad
58
M.Marcum
58
Catonem, quod est fundamentum
58
1
58
ac
58
2
58
robur totius accusationis; qui tamen ita gravis est accusator et vehemens ut multo magis eius auctoritatem quam criminationem pertimescam.
58
in
58
quo ego accusatore, iudices, primum illud
58
3
58
deprecabor
58
4
58
ne quid
58
L.Lucii
58
Murenae dignitas illius, ne quid exspectatio tribunatus, ne quid totius vitae splendor et gravitas noceat, denique ne ea soli huic obsint bona
58
M.Marci
58
Catonis quae ille adeptus est ut multis prodesse possit
58
5
58
. Bis consul fuerat
58
P.Publius
58
Africanus et duos terrores huius imperi, Carthaginem Numantiamque, deleverat cum accusavit L. Cottam.
58
erat
58
in
58
eo
58
6
58
summa eloquentia, summa fides, summa integritas, auctoritas tanta quanta in imperio populi Romani quod illius opera tenebatur.
58
saepe
58
hoc maiores natu dicere audivi, hanc accusatoris eximiam vim
58
et
58
7
58
dignitatem plurimum
58
8
58
L.Lucio
58
Cottae profuisse.
58
noluerunt
58
sapientissimi homines qui tum rem illam iudicabant ita quemquam cadere in iudicio ut nimiis
58
9
58
adversarii viribus abiectus videretur.
59
59
quid
59
? Ser. Galbam — nam traditum memoriae
59
1
59
est
59
2
59
— nonne proavo tuo, fortissimo atque florentissimo viro,
59
M.Marco
59
Catoni, incumbenti ad eius perniciem populus Romanus eripuit?
59
semper
59
in hac civitate nimis magnis accusatorum opibus et populus universus et sapientes ac multum in posterum prospicientes iudices restiterunt.
59
nolo
59
accusator in iudicium potentiam adferat, non vim maiorem aliquam, non auctoritatem excellentem, non nimiam gratiam.
59
valeant
59
haec omnia ad salutem innocentium, ad opem impotentium, ad auxilium calamitosorum, in periculo vero et in pernicie civium repudientur.
60
60
nam
60
si quis hoc forte dicet, Catonem descensurum ad accusandum non fuisse, nisi prius de causa iudicasset, iniquam legem, iudices, et miseram condicionem instituet periculis hominum, si existimabit iudicium accusatoris in reum pro aliquo praeiudicio valere oportere.
60
ego
60
tuum consilium, Cato, propter singulare animi mei de tua virtute iudicium vituperare
60
non possum
60
1
60
;
60
non nulla forsitan
60
2
60
conformare et leviter emendare possim. '
60
non
60
multa peccas,' inquit ille fortissimo viro senior magister, 'sed
60
3
60
peccas; te regere possum.'
60
at
60
ego non te
60
4
60
; verissime dixerim peccare te nihil neque ulla in re te esse
60
5
60
huius modi ut corrigendus potius quam leviter inflectendus esse videare.
60
finxit
60
enim te ipsa natura ad honestatem, gravitatem, temperantiam, magnitudinem animi, iustitiam, ad omnis denique virtutes magnum hominem et excelsum.
60
accessit
60
istuc
60
6
60
doctrina non moderata nec mitis sed, ut mihi videtur, paulo asperior et durior quam aut veritas aut natura patitur
60
7
60
.
61
61
et
61
quoniam non est nobis haec oratio habenda aut in imperita multitudine aut in aliquo conventu agrestium, audacius paulo de studiis humanitatis quae et mihi et vobis nota et iucunda
61
1
61
sunt disputabo.
61
in
61
M.Marco
61
Catone, iudices, haec bona quae videmus divina et egregia ipsius scitote esse propria; quae non numquam requirimus, ea sunt omnia non a natura verum
61
2
61
a magistro.
61
fuit
61
enim quidam summo ingenio vir, Zeno, cuius inventorum aemuli Stoici nominantur.
61
huius
61
sententiae sunt et praecepta eius modi
61
3
61
.
61
sapientem
61
gratia numquam moveri, numquam cuiusquam delicto ignoscere; neminem misericordem esse nisi stultum et levem; viri non esse neque exorari neque placari; solos sapientes esse, si distortissimi sint, formosos, si mendicissimi, divites, si servitutem serviant, reges; nos autem qui sapientes non sumus
61
4
61
fugitivos, exsules, hostis, insanos denique esse dicunt; omnia peccata esse paria; omne delictum scelus esse nefarium, nec minus delinquere eum qui gallum gallinaceum, cum opus non fuerit, quam eum qui patrem suffocaverit; sapientem nihil opinari, nullius rei paenitere, nulla in re falli, sententiam mutare numquam.
62
62
hoc
62
1
62
homo ingeniosissimus,
62
M.Marcus
62
Cato, auctoribus eruditissimis inductus
62
2
62
adripuit, neque disputandi causa, ut magna pars, sed ita vivendi.
62
petunt
62
aliquid publicani; cave
62
ne
62
3
62
quicquam habeat momenti gratia.
62
supplices
62
aliqui veniunt miseri et calamitosi; sceleratus et nefarius fueris, si quicquam misericordia adductus feceris.
62
fatetur
62
aliquis se peccasse et sui
62
4
62
delicti veniam petit; 'nefarium est facinus ignoscere.'
62
at
62
leve delictum est. '
62
omnia
62
peccata sunt paria.'
62
dixisti
62
quippiam
62
5
62
: 'fixum et statutum est.'
62
non
62
re ductus es sed opinione; 'sapiens nihil opinatur.'
62
errasti
62
aliqua in re; male dici putat.
62
hac
62
ex disciplina nobis illa sunt: '
62
dixi
62
in senatu me nomen consularis candidati delaturum.'
62
iratus
62
dixisti. '
62
numquam
62
' inquit 'sapiens irascitur.'
62
at
62
temporis causa. '
62
improbi
62
' inquit 'hominis
62
est
62
6
62
mendacio fallere; mutare sententiam turpe est, exorari scelus, misereri flagitium.'
63
63
nostri
63
autem illi
63
1
63
— fatebor enim, Cato, me quoque in adulescentia diffisum ingenio meo quaesisse adiumenta doctrinae — nostri, inquam, illi a Platone et Aristotele, moderati homines et temperati, aiunt apud sapientem valere aliquando gratiam; viri boni esse misereri; distincta genera esse
63
2
63
delictorum et disparis poenas; esse apud hominem constantem ignoscendi locum; ipsum sapientem saepe aliquid opinari quod
63
3
63
nesciat, irasci non numquam, exorari eundem et placari, quod dixerit interdum, si ita rectius sit, mutare, de sententia decedere aliquando; omnis virtutes mediocritate quadam esse moderatas
63
4
63
.
64
64
hos
64
ad magistros si qua te fortuna, Cato, cum ista natura detulisset, non tu quidem vir melior esses nec fortior nec temperantior
64
1
64
nec iustior — neque enim esse potes — sed paulo ad lenitatem propensior.
64
non
64
accusares nullis adductus inimicitiis, nulla lacessitus iniuria, pudentissimum hominem summa dignitate atque honestate praeditum; putares, cum in
64
2
64
eiusdem anni custodia
64
3
64
te atque
64
L.Lucium
64
Murenam fortuna posuisset, aliquo te cum hoc rei publicae vinculo esse coniunctum; quod atrociter in senatu dixisti, aut non dixisses aut, si potuisses
64
4
64
, mitiorem in partem interpretarere.
64
ac
64
te ipsum,
65
65
quantum ego opinione auguror, nunc et animi quodam impetu concitatum et vi naturae atque ingeni elatum et recentibus praeceptorum studiis flagrantem iam usus flectet, dies leniet, aetas mitigabit.
65
etenim
65
isti ipsi mihi
65
1
65
videntur vestri praeceptores et virtutis magistri finis officiorum paulo longius quam natura vellet protulisse ut, cum ad ultimum animo contendissemus, ibi tamen ubi oporteret consisteremus
65
2
65
. '
65
nihil
65
ignoveris.'
65
immo
65
aliquid, non omnia. '
65
nihil
65
3
65
gratiae causa
65
4
65
feceris.'
65
immo
65
resistito gratiae, cum officium et fides postulabit. '
65
misericordia
65
commotus ne sis.'
65
etiam
65
, in dissolvenda severitate; sed tamen est
65
5
65
laus aliqua humanitatis. '
65
in
65
sententia permaneto.'
65
vero
65
6
65
, nisi sententiam sententia alia vicerit melior.
66
66
huiusce
66
modi Scipio ille fuit quem non paenitebat facere idem quod tu, habere eruditissimum hominem Panaetium
66
1
66
domi; cuius oratione et praeceptis, quamquam erant eadem ista quae te delectant, tamen asperior non est factus sed, ut accepi a senibus, lenissimus.
66
quis
66
vero
66
C.Gaio
66
Laelio comior
66
fuit
66
2
66
, quis iucundior eodem ex studio isto, quis illo gravior, sapientior?
66
possum
66
de
66
L.Lucio
66
Philo
66
3
66
, de
66
C.Gaio
66
Gallo
66
4
66
dicere haec eadem, sed te domum iam deducam tuam.
66
quemquamne
66
existimas Catone, proavo tuo, commodiorem, communiorem, moderatiorem fuisse ad omnem rationem humanitatis?
66
de
66
cuius praestanti virtute cum vere graviterque diceres, domesticum te habere dixisti exemplum ad imitandum.
66
est
66
illud quidem exemplum tibi propositum domi, sed tamen naturae similitudo illius ad te magis qui
66
5
66
ab illo ortus es
66
6
66
quam ad unum quemque nostrum pervenire potuit, ad imitandum vero tam mihi propositum exemplar illud est quam tibi.
66
sed
66
si illius comitatem et facilitatem tuae gravitati severitatique asperseris, non ista quidem erunt meliora, quae nunc sunt optima, sed certe condita iucundius.
67
67
qua
67
re, ut ad id quod institui revertar, tolle mihi e causa nomen Catonis, remove vim
67
1
67
, praetermitte
67
2
67
auctoritatem quae in iudiciis aut nihil valere aut ad salutem debet valere, congredere mecum criminibus ipsis.
67
quid
67
accusas, Cato, quid adfers ad iudicium, quid arguis?
67
ambitum
67
accusas; non defendo.
67
me
67
reprehendis, quod idem defendam quod lege punierim
67
3
67
.
67
punivi
67
4
67
ambitum, non
67
5
67
innocentiam; ambitum vero ipsum vel tecum accusabo, si voles.
67
dixisti
67
senatus consultum me referente esse factum, si mercede
67
6
67
obviam candidatis issent, si conducti sectarentur, si gladiatoribus volgo locus tributim et item prandia si volgo essent data, contra legem Calpurniam factum videri.
67
ergo
67
ita senatus
67
7
67
iudicat, contra legem facta haec videri, si facta sint; decernit quod nihil opus est, dum candidatis
67
8
67
morem gerit.
67
nam
67
factum sit necne vehementer quaeritur; sin
67
9
67
factum sit, quin contra legem sit dubitare nemo potest.
68
68
est
68
igitur ridiculum, quod est dubium, id relinquere incertum, quod nemini dubium potest esse, id iudicare
68
1
68
.
68
atque
68
id decernitur omnibus postulantibus candidatis, ut ex senatus consulto neque cuius intersit, neque contra quem sit intellegi possit.
68
qua
68
re doce ab
68
2
68
L.Lucio
68
Murena illa esse commissa; tum egomet tibi contra legem commissa esse concedam.
68
'
68
multi
68
obviam prodierunt de provincia decedenti.'
68
consulatum
68
petenti solet
68
3
68
fieri; eccui
68
4
68
autem non proditur revertenti? '
68
quae
68
fuit ista multitudo?'
68
primum
68
, si tibi istam rationem non possim
68
5
68
reddere, quid habet admirationis tali viro advenienti, candidato consulari, obviam prodisse multos? quod nisi esset factum, magis mirandum videretur
68
6
68
.
69
69
quid
69
? si etiam illud addam quod a consuetudine non abhorret, rogatos esse multos, num aut criminosum sit
69
1
69
aut mirandum, qua in civitate rogati
69
2
69
infimorum hominum filios prope de nocte ex ultima saepe urbe deductum venire soleamus, in ea non esse gravatos homines prodire hora tertia in campum Martium, praesertim talis viri nomine rogatos?
69
quid
69
? si omnes societates venerunt quarum ex numero multi sedent
69
3
69
iudices; quid? si multi homines nostri ordinis honestissimi; quid? si illa officiosissima quae neminem patitur non
69
4
69
honeste in urbem introire tota natio candidatorum, si denique ipse accusator noster Postumus obviam cum bene magna caterva sua venit, quid habet ista multitudo admirationis?
69
omitto
69
clientis, vicinos, tribulis, exercitum totum
69
5
69
Luculli qui ad triumphum per eos dies venerat; hoc dico, frequentiam in isto officio gratuitam non modo dignitati nullius
69
6
69
umquam sed ne voluntati quidem defuisse.
69
at
69
sectabantur
69
7
69
multi.
69
doce
69
mercede; concedam
69
8
69
esse crimen.
70
70
hoc
70
quidem remoto quid reprendis? '
70
quid
70
opus est' inquit 'sectatoribus?' A me tu id quaeris, quid opus sit eo quo semper usi sumus?
70
homines
70
tenues unum habent in nostrum ordinem aut promerendi aut referendi
70
1
70
benefici locum, hanc in nostris petitionibus operam atque adsectationem.
70
neque
70
enim fieri potest neque postulandum est a nobis aut ab equitibus Romanis ut suos necessarios candidatos adsectentur
70
2
70
totos dies; a quibus si domus nostra celebratur, si interdum ad forum deducimur, si uno basilicae spatio honestamur, diligenter observari videmur et coli; tenuiorum amicorum et non occupatorum est ista adsiduitas, quorum copia bonis viris et beneficis deesse non solet.
71
71
noli
71
igitur eripere hunc inferiori generi hominum fructum offici, Cato; sine eos qui omnia a nobis sperant habere ipsos quoque aliquid quod nobis tribuere possint.
71
si
71
nihil erit praeter ipsorum
71
1
71
suffragium, tenues, etsi
71
2
71
suffragantur, nil valent gratia.
71
ipsi
71
denique, ut solent loqui, non dicere pro nobis, non spondere, non vocare domum suam possunt
71
3
71
.
71
atque
71
haec a nobis petunt omnia neque ulla re alia quae a nobis consequuntur nisi opera sua compensari putant posse.
71
itaque
71
et legi Fabiae quae est de numero sectatorum, et senatus consulto quod est
71
L.Lucio
71
Caesare
71
4
71
consule factum restiterunt.
71
nulla
71
est enim poena quae possit observantiam tenuiorum ab hoc vetere instituto officiorum excludere.
72
72
at
72
spectacula sunt tributim data et ad prandium volgo vocati.
72
etsi
72
hoc factum a Murena omnino, iudices, non est, ab eius amicis autem more et modo factum est, tamen admonitus re ipsa recordor quantum hae conquestiones in senatu habitae punctorum nobis, Servi, detraxerint.
72
quod
72
enim tempus fuit aut nostra aut patrum nostrorum
72
1
72
memoria quo haec sive ambitio est sive liberalitas non fuerit ut locus et in circo et in foro daretur amicis et tribulibus?
72
haec
72
homines tenuiores praemia commodaque
72
2
72
a suis
72
3
72
tribulibus vetere instituto adsequebantur
72
4
72
* * *
73
73
praefectum
73
1
73
fabrum semel locum tribulibus suis dedisse, quid statuent in viros primarios qui in circo totas tabernas tribulium causa compararunt?
73
haec
73
omnia sectatorum, spectaculorum, prandiorum item crimina a multitudine
73
2
73
in tuam nimiam diligentiam, Servi, coniecta sunt, in quibus tamen Murena ab
73
3
73
senatus auctoritate defenditur.
73
quid
73
enim? senatus num obviam prodire crimen putat?
73
non
73
, sed mercede.
73
convince
73
4
73
.
73
num
73
sectari
73
5
73
multos?
73
non
73
, sed conductos.
73
doce
73
6
73
.
73
num
73
locum ad spectandum dare aut
73
ad
73
7
73
prandium invitare?
73
minime
73
, sed volgo, passim
73
8
73
.
73
quid
73
est volgo? Vniversos.
73
non
73
igitur, si
73
L.Lucius
73
Natta, summo loco adulescens, qui et quo animo iam
73
9
73
sit et qualis vir futurus sit videmus, in equitum centuriis voluit esse et ad hoc officium necessitudinis et ad reliquum tempus gratiosus, id erit eius vitrico
73
10
73
fraudi aut crimini, nec, si virgo Vestalis, huius propinqua et necessaria, locum suum
73
11
73
gladiatorium
73
12
73
concessit huic, non et illa pie fecit et hic a culpa est remotus.
73
omnia
73
haec sunt officia necessariorum, commoda tenuiorum, munia candidatorum.
74
74
at
74
enim agit mecum austere et Stoice Cato, negat verum esse adlici benivolentiam cibo, negat iudicium hominum in
74
1
74
magistratibus mandandis corrumpi voluptatibus oportere.
74
ergo
74
, ad cenam petitionis causa si quis vocat, condemnetur? '
74
quippe
74
' inquit 'tu mihi summum imperium, tu summam
74
2
74
auctoritatem, tu gubernacula rei publicae petas fovendis hominum sensibus et deleniendis
74
3
74
animis et adhibendis voluptatibus? Vtrum lenocinium' inquit 'a grege delicatae iuventutis, an orbis terrarum imperium a populo Romano petebas?'
74
horribilis
74
oratio; sed eam usus, vita, mores, civitas ipsa respuit.
74
neque
74
tamen Lacedaemonii, auctores istius vitae atque orationis, qui cotidianis epulis in robore accumbunt, neque vero Cretes quorum nemo gustavit umquam cubans, melius quam Romani homines qui tempora voluptatis laborisque dispertiunt res publicas suas retinuerunt; quorum alteri uno adventu nostri exercitus deleti sunt, alteri nostri imperi praesidio disciplinam suam legesque conservant.
75
75
qua re noli, Cato, maiorum instituta quae res ipsa, quae diuturnitas imperi comprobat nimium severa oratione reprehendere. fuit eodem ex studio vir eruditus apud patres nostros et honestus homo et nobilis, Q.Quinto Tubero. is, cum epulum Q.Quintus Maximus P.Publii Africani, patrui sui, nomine populo Romano daret, rogatus est a maximo ut triclinium sterneret, cum esset Tubero eiusdem Africani sororis filius. atque ille, homo eruditissimus ac Stoicus, stravit pelliculis haedinis lectulos Punicanos et exposuit vasa Samia, quasi vero esset Diogenes Cynicus mortuus et non divini hominis Africani mors honestaretur; quem cum supremo eius die maximus laudaret, gratias egit dis immortalibus quod ille vir in hac re publica potissimum natus esset; necesse enim fuisse ibi esse terrarum imperium ubi ille esset. huius in morte celebranda graviter tulit populus Romanus hanc perversam sapientiam Tuberonis,
76
76
itaque homo integerrimus, civis optimus, cum esset
76
L.Lucii
76
Pauli nepos,
76
P.Publii
76
Africani, ut dixi, sororis filius, his haedinis pelliculis praetura deiectus est.
76
odit
76
populus Romanus privatam luxuriam, publicam magnificentiam diligit; non amat profusas epulas, sordis et inhumanitatem multo minus; distinguit rationem
76
1
76
officiorum ac temporum, vicissitudinem laboris ac voluptatis.
76
nam
76
quod ais nulla re adlici hominum mentis oportere ad magistratum mandandum nisi dignitate, hoc tu ipse in quo summa est dignitas non servas.
76
cur
76
enim quemquam ut studeat tibi, ut te adiuvet rogas?
76
rogas
76
tu me ut mihi praesis, ut committam ego me tibi.
76
quid
76
tandem? istuc
76
2
76
me rogari oportet abs te, an te potius a me ut pro mea salute laborem periculumque suscipias?
77
77
quid
77
quod habes nomenclatorem? in eo quidem fallis et decipis.
77
nam
77
, si nomine appellari abs te civis tuos honestum est, turpe est eos notiores esse servo tuo quam tibi.
77
sin
77
iam
77
1
77
noris, tamen
77
ne
77
2
77
per monitorem appellandi sunt cum
77
3
77
petis, quasi
77
4
77
incertus sis
77
5
77
?
77
quid
77
quod, cum
77
6
77
admoneris, tamen, quasi tute noris, ita salutas?
77
quid
77
7
77
, postea quam es designatus, multo salutas neglegentius?
77
haec
77
omnia ad rationem civitatis si derigas, recta sunt; sin perpendere ad disciplinae praecepta velis, reperiantur pravissima.
77
qua
77
re nec plebi Romanae eripiendi fructus isti sunt ludorum, gladiatorum, conviviorum, quae omnia maiores nostri comparaverunt, nec candidatis ista benignitas adimenda est quae liberalitatem magis significat quam largitionem.
78
78
at
78
enim te ad accusandum res publica adduxit.
78
credo
78
, Cato, te isto animo atque ea
78
1
78
opinione
78
2
78
venisse; sed tu imprudentia laberis.
78
ego
78
quod facio, iudices, cum amicitiae dignitatisque
78
L.Lucio
78
Murenae gratia facio, tum me pacis, oti, concordiae, libertatis, salutis, vitae denique omnium nostrum causa facere clamo atque testor.
78
audite
78
, audite consulem, iudices, nihil dicam adrogantius, tantum dicam totos dies atque noctes de re publica cogitantem!
78
non
78
3
78
usque eo
78
L.Lucius
78
Catilina rem publicam despexit atque contempsit ut ea copia quam secum eduxit se hanc civitatem oppressurum arbitraretur. Latius patet
78
4
78
illius sceleris contagio quam quisquam putat, ad pluris pertinet
78
5
78
.
78
intus
78
, intus, inquam, est equus Troianus; a quo numquam me consule dormientes opprimemini.
79
79
quaeris
79
a me ecquid
79
1
79
ego Catilinam metuam.
79
nihil
79
, et curavi ne quis metueret, sed copias illius quas hic video dico esse metuendas; nec tam timendus est nunc exercitus
79
L.Lucii
79
Catilinae quam isti qui illum exercitum deseruisse dicuntur.
79
non
79
enim deseruerunt sed ab illo in speculis
79
2
79
atque insidiis
79
3
79
relicti in capite atque in cervicibus nostris restiterunt.
79
hi
79
et integrum consulem et bonum imperatorem et natura et fortuna cum rei publicae salute coniunctum deici de urbis praesidio et de custodia civitatis vestris sententiis deturbari volunt.
79
quorum
79
ego ferrum et audaciam reieci in campo, debilitavi in foro, compressi etiam domi meae saepe, iudices, his vos si alterum consulem tradideritis, plus multo erunt vestris sententiis quam suis gladiis consecuti. Magni interest, iudices, id quod ego multis repugnantibus egi atque perfeci, esse Kalendis Ianuariis in re publica duo
79
4
79
consules.
80
80
nolite
80
arbitrari, mediocribus consiliis aut usitatis viis
80
1
80
eos
80
uti
80
2
80
.
80
non
80
lex improba, non perniciosa largitio, non
80
3
80
auditum aliquando aliquod malum rei publicae quaeritur.
80
inita
80
sunt in hac civitate consilia, iudices, urbis delendae, civium trucidandorum, nominis Romani exstinguendi.
80
atque
80
haec cives, cives
80
4
80
, inquam, si eos hoc nomine appellari fas est, de patria sua et cogitant et cogitaverunt. Horum ego cotidie consiliis occurro, audaciam debilito, sceleri resisto.
80
sed
80
moneo, iudices.
80
in
80
exitu iam est meus consulatus; nolite mihi subtrahere vicarium meae diligentiae, nolite adimere eum cui rem publicam cupio tradere incolumem ab his tantis periculis defendendam.
81
81
atque
81
ad haec mala, iudices, quid
81
1
81
accedat aliud non videtis?
81
te
81
, te appello, Cato; nonne prospicis tempestatem anni tui?
81
iam
81
enim
81
in
81
2
81
hesterna contione intonuit vox perniciosa designati tribuni, conlegae tui; contra quem multum tua mens, multum omnes boni providerunt qui te ad tribunatus petitionem vocaverunt.
81
omnia
81
quae per hoc triennium agitata sunt, iam ab eo tempore quo a
81
L.Lucio
81
Catilina et
81
Cn.Gnaeo
81
Pisone initum consilium senatus interficiendi scitis esse, in hos dies, in hos mensis, in hoc tempus erumpunt.
82
82
qui
82
locus est, iudices, quod tempus, qui dies, quae nox cum ego non ex istorum insidiis ac mucronibus non solum meo sed multo etiam magis divino consilio eripiar atque evolem?
82
neque
82
isti me meo nomine interfici
82
1
82
sed vigilantem consulem de rei publicae praesidio demoveri
82
2
82
volunt.
82
nec
82
minus vellent, Cato, te quoque aliqua ratione, si possent, tollere; id quod, mihi crede, et agunt et moliuntur.
82
vident
82
quantum in te sit animi, quantum ingeni, quantum auctoritatis, quantum rei publicae praesidi; sed, cum consulari auctoritate et auxilio spoliatam vim tribuniciam viderint, tum se facilius inermem et debilitatum te oppressuros arbitrantur.
82
nam
82
ne
82
3
82
sufficiatur consul non timent.
82
vident
82
in tuorum potestate conlegarum fore; sperant sibi
82
D.
82
4
82
Silanum, clarum virum, sine conlega, te sine consule, rem publicam sine praesidio obici posse.
83
83
his
83
tantis in rebus tantisque in periculis est tuum,
83
M.Marce
83
Cato, qui mihi
83
1
83
non tibi, sed patriae natus esse
83
2
83
videris
83
3
83
, videre quid agatur, retinere adiutorem, defensorem, socium in re publica, consulem non cupidum, consulem, quod maxime tempus hoc postulat, fortuna constitutum ad amplexandum otium, scientia ad bellum gerendum, animo et usu ad quod velis negotium
83
sustinendum
83
4
83
.
83
quamquam
83
huiusce rei potestas omnis in vobis sita est, iudices; totam rem publicam vos in hac causa tenetis, vos gubernatis.
83
si
83
L.Lucius
83
Catilina cum suo consilio nefariorum hominum quos secum eduxit hac de re posset iudicare, condemnaret
83
L.Lucium
83
Murenam, si interficere posset, occideret.
83
petunt
83
enim rationes illius ut orbetur auxilio res publica, ut minuatur contra suum
83
5
83
furorem imperatorum copia, ut maior facultas tribunis plebis detur depulso adversario seditionis ac discordiae concitandae.
83
idemne
83
igitur delecti ex amplissimis ordinibus honestissimi atque sapientissimi viri iudicabunt quod ille importunissimus gladiator, hostis rei publicae iudicaret
83
6
83
?
84
84
mihi
84
credite, iudices, in hac causa non solum de
84
L.Lucii
84
Murenae verum etiam de vestra salute sententiam feretis.
84
in
84
discrimen extremum venimus; nihil est iam unde nos reficiamus aut ubi lapsi resistamus.
84
non
84
solum minuenda non sunt auxilia quae habemus sed etiam nova, si fieri possit, comparanda. Hostis est enim non apud Anienem, quod bello Punico gravissimum visum est, sed in urbe, in foro — di immortales! sine gemitu hoc dici non potest — non nemo etiam in illo sacrario rei publicae, in ipsa, inquam, curia non nemo hostis est.
84
di
84
faxint ut meus conlega, vir fortissimus, hoc Catilinae nefarium latrocinium armatus opprimat! ego togatus vobis bonisque omnibus adiutoribus hoc quod conceptum res publica periculum
84
1
84
parturit consilio discutiam et comprimam.
85
85
sed
85
quid tandem fiet, si haec elapsa de manibus nostris in eum annum qui consequitur redundarint? Vnus erit consul, et is non in administrando bello sed in sufficiendo conlega occupatus.
85
hunc
85
iam qui impedituri sint
85
1
85
* * * illa pestis immanis
85
2
85
importuna Catilinae prorumpet, qua po
85
3
85
* * * minatur; in agros suburbanos repente advolabit; versabitur
85
in urbe
85
4
85
furor, in curia timor, in foro coniuratio, in campo exercitus, in agris vastitas; omni autem in sede ac loco ferrum flammamque metuemus.
85
quae
85
iam diu comparantur, eadem ista omnia, si ornata suis praesidiis erit res publica, facile et magistratuum consiliis et privatorum diligentia comprimentur
85
5
85
.
86
86
quae
86
cum ita sint, iudices, primum rei publicae causa, qua nulla res cuiquam potior debet esse, vos pro mea summa et vobis cognita in re publica diligentia moneo, pro auctoritate consulari hortor, pro magnitudine periculi obtestor, ut otio, ut paci, ut saluti, ut vitae
86
1
86
vestrae et ceterorum civium consulatis; deinde ego idem et
86
2
86
defensoris et amici officio adductus oro atque obsecro, iudices, ut ne hominis miseri et cum corporis morbo tum animi dolore confecti,
86
L.Lucii
86
Murenae, recentem gratulationem nova lamentatione obruatis
86
3
86
.
86
modo
86
maximo beneficio populi Romani ornatus fortunatus videbatur, quod primus in familiam veterem, primus in municipium antiquissimum consulatum attulisset; nunc idem
86
in
86
4
86
squalore et sordibus
86
5
86
, confectus morbo
86
6
86
, lacrimis ac maerore perditus vester est supplex, iudices, vestram fidem obtestatur,
86
vestram
86
7
86
misericordiam implorat, vestram potestatem ac vestras opes intuetur
86
8
86
.
87
87
nolite
87
, per deos immortalis! iudices, hac eum cum
87
1
87
re qua se honestiorem fore putavit etiam ceteris ante partis honestatibus atque omni dignitate fortunaque privare.
87
atque
87
ita vos
87
L.Lucius
87
Murena
87
2
87
, iudices, orat atque obsecrat, si iniuste
87
3
87
neminem laesit, si nullius auris voluntatemve violavit, si nemini, ut levissime dicam, odio nec domi nec militiae fuit, sit apud vos modestiae locus, sit demissis
87
4
87
hominibus perfugium, sit auxilium pudori.
87
misericordiam
87
spoliatio consulatus magnam habere debet, iudices; una enim eripiuntur cum consulatu omnia; invidiam vero his temporibus habere consulatus ipse nullam potest; obicitur enim contionibus seditiosorum, insidiis coniuratorum, telis Catilinae, ad omne denique periculum atque ad omnem iniuriam
87
5
87
solus opponitur.
88
88
qua
88
re quid
88
1
88
invidendum Murenae aut cuiquam nostrum sit in hoc praeclaro consulatu non video, iudices; quae vero miseranda sunt, ea et mihi ante oculos versantur et vos videre et perspicere potestis.
88
si
88
, quod Iuppiter omen avertat! hunc vestris sententiis adflixeritis, quo se miser vertet? domumne? ut eam imaginem clarissimi viri, parentis sui, quam paucis ante diebus laureatam in sua gratulatione conspexit, eandem deformatam ignominia lugentemque videat?
88
an
88
ad matrem quae misera modo consulem osculata filium suum nunc cruciatur et sollicita est ne eundem paulo post spoliatum omni dignitate conspiciat?
89
89
sed
89
quid eius matrem
89
1
89
aut domum appello quem nova poena legis et domo et parente et omnium suorum consuetudine conspectuque privat?
89
ibit
89
igitur in exsilium miser?
89
quo
89
? ad Orientisne partis in quibus annos multos legatus fuit, exercitus
89
2
89
duxit, res maximas gessit?
89
at
89
habet magnum dolorem, unde cum honore decesseris, eodem cum ignominia reverti.
89
an
89
se in contrariam partem terrarum abdet, ut Gallia Transalpina, quem nuper summo cum imperio libentissime viderit, eundem lugentem, maerentem, exsulem videat?
89
in
89
ea porro provincia quo animo
89
C.Gaium
89
Murenam fratrem suum aspiciet?
89
qui
89
huius dolor, qui illius maeror erit, quae utriusque lamentatio, quanta autem perturbatio fortunae atque sermonis, cum
89
3
89
, quibus in locis paucis ante diebus factum esse consulem Murenam nuntii litteraeque celebrassent
89
4
89
et unde hospites atque amici gratulatum Romam concurrerent
89
5
89
, repente exstiterit
89
6
89
ipse nuntius suae calamitatis!
90
90
quae
90
si acerba, si misera, si luctuosa sunt, si alienissima
90
a
90
1
90
mansuetudine et misericordia vestra, iudices, conservate populi Romani beneficium, reddite rei publicae consulem, date hoc ipsius pudori, date patri mortuo, date generi et familiae, date etiam Lanuvio
90
2
90
, municipio honestissimo, quod in hac tota
90
causa
90
3
90
frequens maestumque vidistis.
90
nolite
90
a sacris patriis Iunonis Sospitae, cui omnis consules facere necesse est, domesticum et suum consulem potissimum
90
4
90
avellere.
90
quem
90
ego vobis, si quid habet aut momenti commendatio aut auctoritatis confirmatio mea, consul consulem, iudices, ita commendo
90
ut
90
cupidissimum oti
90
5
90
, studiosissimum bonorum, acerrimum contra seditionem, fortissimum in bello, inimicissimum huic coniurationi quae nunc rem publicam labefactat futurum esse promittam et spondeam.