Pro M. Caelio
Choose a text
id="mobileReaderAuthor" class="mobile-reader-author" href="/authors/cicero-marcus-tullius" aria-label="More works by Cicero, Marcus Tullius">
—
⋯
Original / primary: Perseus Lat2
1
1
si
1
quis, iudices, forte nunc adsit ignarus legum iudiciorum consuetudinisque
1
1
1
nostrae, miretur profecto quae sit tanta atrocitas huiusce causae, quod
1
2
1
diebus festis ludisque publicis, omnibus forensibus negotiis intermissis, unum hoc iudicium exerceatur, nec dubitet quin tanti facinoris reus arguatur
1
3
1
ut eo neglecto civitas stare non possit.
1
idem
1
cum audiat esse legem quae de seditiosis consceleratisque civibus qui armati senatum obsederint, magistratibus
1
4
1
vim attulerint, rem publicam oppugnarint cotidie quaeri iubeat: legem non improbet, crimen quod versetur in iudicio requirat; cum audiat nullum facinus, nullam audaciam, nullam vim in iudicium vocari, sed adulescentem
1
5
1
inlustri ingenio, industria, gratia accusari ab eius filio quem ipse in iudicium et vocet et vocarit, oppugnari autem opibus meretriciis: Atratini ipsius
1
6
1
pietatem non reprehendat, libidinem muliebrem
1
7
1
comprimendam putet, vos laboriosos existimet quibus otiosis ne in communi quidem otio liceat esse.
2
2
etenim
2
si attendere diligenter atque
2
1
2
existimare vere de omni hac causa volueritis, sic constituetis, iudices, nec descensurum quemquam ad hanc accusationem fuisse cui utrum vellet liceret nec, cum descendisset, quicquam habiturum spei fuisse, nisi alicuius intolerabili libidine et nimis acerbo odio niteretur.
2
sed
2
ego Atratino, humanissimo atque optimo adulescenti, meo necessario, ignosco, qui habet excusationem vel pietatis vel necessitatis vel aetatis.
2
si
2
voluit accusare, pietati tribuo, si iussus est, necessitati, si speravit aliquid, pueritiae.
2
ceteris
2
non modo nihil
2
2
2
ignoscendum sed etiam acriter est resistendum.
3
3
ac
3
mihi quidem videtur, iudices, hic introitus defensionis adulescentiae
3
M.Marci
3
Caeli maxime convenire, ut ad ea quae accusatores deformandi huius causa et
3
1
3
detrahendae spoliandaeque dignitatis gratia dixerunt primum respondeam.
3
obiectus
3
est pater varie, quod aut parum splendidus ipse aut parum pie tractatus a filio diceretur.
3
de
3
dignitate
3
M.Marcus
3
Caelius
3
2
3
notis ac maioribus natu etiam sine mea oratione tacitus
3
3
3
facile ipse respondet
3
4
3
; quibus autem propter senectutem, quod iam diu minus in foro nobiscumque versatur, non aeque est cognitus, hi sic habeant, quaecumque in equite Romano dignitas esse possit, quae certe potest esse maxima, eam semper in
3
M.Marco
3
Caelio habitam esse summam hodieque
3
5
3
haberi non solum a suis sed etiam ab omnibus quibus potuerit aliqua de causa esse notus.
4
4
equitis
4
autem Romani
4
1
4
esse filium criminis loco
4
2
4
poni ab accusatoribus neque his iudicantibus oportuit neque defendentibus nobis.
4
nam
4
quod de pietate dixistis, est ista quidem
4
3
4
nostra
4
4
4
existimatio sed iudicium certe parentis.
4
quid
4
nos opinemur audietis ex iuratis; quid parentes sentiant lacrimae matris incredibilisque maeror, squalor patris et haec praesens maestitia quam cernitis luctusque declarat.
5
5
nam
5
quod est obiectum municipibus esse adulescentem non probatum suis, nemini umquam praesenti †Praestutiani†
5
1
5
maiores honores habuerunt, iudices
5
2
5
, quam
5
3
5
absenti
5
M.Marco
5
Caelio; quem et absentem in amplissimum ordinem cooptarunt et ea non petenti detulerunt quae multis petentibus denegarunt.
5
idemque
5
nunc lectissimos viros et nostri ordinis et equites Romanos cum legatione ad hoc iudicium et cum gravissima atque ornatissima laudatione miserunt.
5
videor
5
mihi iecisse
5
4
5
fundamenta defensionis meae, quae firmissima sunt si nituntur iudicio suorum.
5
neque
5
enim vobis satis commendata huius aetas esse posset, si non modo parenti, tali viro, verum etiam municipio tam inlustri ac tam gravi displiceret.
5
equidem
5
,
6
ut ad me revertar, ab his fontibus profluxi ad hominum famam, et meus hic forensis labor vitaeque ratio demanavitdemanavit ςB: dimanavit Pπδ (ἅπαξ λεγ.) ad existimationem hominum paulo latius commendatione ac iudicio meorum. nam quod obiectum est de pudicitia quodque omnium accusatorum non criminibus sed vocibus maledictisque celebratum est, id numquam tam acerbe feret M.Marcus Caelius ut eum paeniteat non deformem esse natum. sunt enim ista maledicta pervolgata in in per ς omnis quorum in adulescentia forma et speciesfuit forma et species ς fuit liberalis. sed aliud est male dicere, aliud accusare. accusatio crimen desiderat, rem ut definiat, hominemhominem ςB: hominem ut Pπδ : nomine ut Manutius notet, argumento probet, teste confirmet; maledictio autem nihil habet propositi praeter contumeliam; quae si petulantius iactaturiaciatur Muretus , convicium, si facetius, urbanitas nominatur.
7
7
quam
7
quidem partem accusationis admiratus sum et moleste tuli potissimum esse Atratino datam.
7
neque
7
enim decebat neque aetas illa postulabat neque, id quod animum advertere
7
1
7
poteratis, pudor patiebatur optimi adulescentis in tali illum oratione versari.
7
vellem
7
aliquis
7
2
7
ex vobis robustioribus hunc male dicendi locum suscepisset; aliquanto liberius et fortius et magis more nostro refutaremus istam male dicendi licentiam.
7
tecum
7
, Atratine, agam lenius
7
3
7
, quod et pudor tuus
7
4
7
moderatur orationi meae et meum
7
5
7
erga te parentemque tuum beneficium tueri debeo
7
6
7
.
7
illud
7
tamen te esse admonitum volo,
8
8
primum ut
8
1
8
qualis es talem te omnes esse
8
2
8
existiment, ut quantum a rerum turpitudine abes tantum te a verborum libertate seiungas; deinde ut ea in alterum ne dicas quae, cum tibi falso responsa sint, erubescas.
8
quis
8
est enim cui via ista non pateat, quis est
8
3
8
qui huic aetati atque isti
8
4
8
dignitati non possit quam velit petulanter, etiam si sine ulla suspicione, at non sine
8
5
8
argumento male dicere?
8
sed
8
istarum partium culpa est eorum qui te agere voluerunt; laus pudoris tui, quod ea te invitum dicere videbamus, ingeni, quod ornate politeque dixisti.
9
9
verum
9
ad istam omnem
9
1
9
orationem brevis est defensio.
9
nam
9
quoad aetas
9
M.Marci
9
Caeli dare potuit isti
9
2
9
suspicioni locum, fuit primum ipsius pudore, deinde etiam patris diligentia disciplinaque munita.
9
qui
9
ut huic togam virilem
9
3
9
dedit — nihil dicam hoc loco de me; tantum sit quantum vos existimatis
9
4
9
; hoc dicam, hunc a patre continuo ad me esse deductum — nemo hunc
9
M.Marcum
9
Caelium in illo aetatis flore vidit nisi aut cum patre aut mecum aut in
9
M.Marci
9
Crassi castissima domo cum artibus honestissimis erudiretur.
10
10
nam
10
quod Catilinae familiaritas obiecta Caelio est, longe ab ista suspicione abhorrere debet.
10
hoc
10
enim adulescente scitis consulatum mecum petisse Catilinam.
10
ad
10
quem si accessit aut si a
10
1
10
me discessit umquam — quamquam multi boni adulescentes illi homini nequam atque improbo studuerunt — tum
10
2
10
existimetur Caelius Catilinae nimium familiaris fuisse.
10
at
10
enim postea scimus et vidimus esse hunc in illius etiam
10
3
10
amicis.
10
quis
10
negat
10
4
10
?
10
sed
10
ego illud tempus aetatis quod ipsum sua sponte infirmum, aliorum autem
10
5
10
libidine
10
6
10
infestum est, id hoc loco defendo.
10
fuit
10
adsiduus mecum praetore me; non noverat Catilinam; Africam tum praetor ille obtinebat.
10
secutus
10
est tum annus
10
7
10
, causam de pecuniis repetundis Catilina dixit.
10
mecum
10
erat hic; illi ne advocatus quidem venit umquam.
10
deinceps
10
fuit annus quo ego consulatum petivi; petebat Catilina mecum.
10
numquam
10
ad illum accessit, a me numquam recessit.
11
11
tot
11
igitur annos versatus in foro sine suspicione, sine infamia, studuit Catilinae iterum petenti.
11
quem
11
ergo ad finem putas custodiendam illam aetatem fuisse?
11
nobis
11
quidem olim annus erat unus ad cohibendum bracchium toga constitutus, et ut exercitatione ludoque campestri tunicati uteremur, eademque erat, si statim merere
11
1
11
stipendia coeperamus, castrensis ratio ac militaris.
11
qua
11
in aetate nisi qui se ipse sua gravitate et castimonia et cum disciplina domestica tum etiam naturali quodam bono defenderet
11
2
11
, quoquo modo a suis custoditus esset, tamen infamiam veram effugere non poterat.
11
sed
11
qui prima illa
11
3
11
initia aetatis integra atque inviolata praestitisset, de eius fama ac
11
4
11
pudicitia, cum iam sese
11
5
11
conroboravisset ac vir inter viros esset, nemo loquebatur.
12
12
at
12
1
12
studuit Catilinae, cum iam aliquot annos esset in foro, Caelius.
12
et
12
multi hoc idem ex omni ordine
12
2
12
atque ex omni aetate fecerunt.
12
habuit
12
enim ille, sicuti meminisse vos arbitror, permulta maximarum non expressa signa sed adumbrata virtutum. Vtebatur hominibus improbis multis; et quidem optimis se viris deditum esse simulabat
12
3
12
.
12
erant
12
apud illum inlecebrae libidinum multae; erant etiam industriae quidam stimuli ac laboris.
12
flagrabant
12
vitia libidinis apud illum
12
4
12
; vigebant etiam studia rei militaris.
12
neque
12
ego umquam fuisse tale monstrum in terris ullum puto, tam ex contrariis diversisque
12
atque
12
5
12
inter se pugnantibus naturae studiis cupiditatibusque conflatum.
13
13
quis
13
clarioribus viris quodam tempore
13
1
13
iucundior, quis turpioribus
13
2
13
coniunctior? quis civis meliorum partium aliquando, quis taetrior hostis huic civitati? quis in voluptatibus inquinatior, quis in laboribus patientior? quis in rapacitate avarior, quis in largitione effusior?
13
illa
13
vero, iudices, in illo homine admirabilia
13
3
13
fuerunt, comprehendere multos amicitia, tueri obsequio, cum omnibus communicare quod habebat, servire temporibus suorum omnium pecunia, gratia, labore corporis
13
4
13
, scelere etiam, si opus esset, et audacia, versare suam naturam et regere ad tempus atque huc et illuc torquere ac
13
5
13
flectere, cum tristibus severe, cum remissis iucunde, cum senibus graviter, cum iuventute comiter, cum facinerosis audaciter
13
6
13
, cum libidinosis luxuriose vivere.
14
14
hac
14
ille tam varia multiplicique natura cum omnis omnibus ex
14
1
14
terris homines improbos audacisque conlegerat, tum etiam multos fortis viros et bonos specie quadam virtutis adsimulatae
14
2
14
tenebat.
14
neque
14
3
14
umquam ex illo delendi huius imperi tam consceleratus impetus exstitisset, nisi tot vitiorum tanta immanitas quibusdam facilitatis
14
4
14
et patientiae radicibus niteretur.
14
qua
14
re ista condicio, iudices, respuatur, nec Catilinae familiaritatis crimen haereat.
14
est
14
enim commune cum multis et cum quibusdam
14
5
14
bonis.
14
me
14
ipsum, me, inquam, quondam paene ille decepit, cum et civis mihi bonus et optimi cuiusque cupidus et firmus amicus ac fidelis videretur; cuius ego facinora oculis prius quam opinione, manibus ante quam suspicione deprendi.
14
cuius
14
in magnis catervis amicorum si fuit etiam Caelius, magis est ut ipse moleste ferat errasse se, sicuti non numquam in eodem homine me quoque erroris mei paenitet, quam ut istius
14
6
14
amicitiae crimen reformidet.
15
15
itaque
15
a maledictis impudicitiae
15
1
15
ad coniurationis invidiam oratio est vestra delapsa
15
2
15
.
15
posuistis
15
enim, atque id tamen titubanter et strictim, coniurationis hunc propter amicitiam
15
3
15
Catilinae participem fuisse; in quo non modo crimen non haerebat sed vix diserti adulescentis cohaerebat oratio.
15
qui
15
enim tantus furor in Caelio, quod tantum aut in moribus naturaque volnus aut in re atque fortuna? ubi denique est in ista suspicione Caeli nomen auditum?
15
nimium
15
multa de re minime dubia loquor; hoc tamen
15
4
15
dico.
15
non
15
modo si socius coniurationis, sed nisi inimicissimus istius sceleris fuisset, numquam coniurationis accusatione adulescentiam suam potissimum commendare voluisset.
16
16
quod
16
haud scio an de ambitu et de criminibus istis sodalium ac sequestrium
16
1
16
, quoniam huc incidi, similiter respondendum putem.
16
numquam
16
enim tam Caelius amens fuisset ut, si sese
16
2
16
isto infinito ambitu commaculasset, ambitus alterum accusaret, neque eius facti in altero suspicionem quaereret cuius ipse sibi perpetuam licentiam optaret, nec, si sibi semel periculum ambitus subeundum putaret, ipse alterum iterum ambitus crimine arcesseret.
16
quod
16
quamquam nec sapienter et me invito facit, tamen est eius modi cupiditas
16
3
16
ut magis insectari alterius innocentiam quam de se timide cogitare videatur.
17
17
nam
17
quod aes alienum obiectum est, sumptus reprehensi, tabulae flagitatae, videte quam pauca respondeam.
17
tabulas
17
qui in patris potestate est
17
1
17
nullas conficit
17
2
17
.
17
versuram
17
numquam omnino fecit ullam.
17
sumptus
17
unius generis obiectus est, habitationis; triginta milibus dixistis
17
3
17
habitare.
17
nunc
17
demum
17
4
17
intellego
17
P.Publii
17
Clodi insulam esse venalem, cuius hic in aediculis habitat decem, ut opinor, milibus.
17
vos
17
autem dum illi placere voltis, ad tempus eius
17
5
17
mendacium vestrum
17
6
17
accommodavistis.
18
reprehendistis a patre quod semigrarit. quod quidem in hacin hac ς, Lambinus: iam in hac Pπδ aetate minime reprendendum est. qui cum et ex publica causaex publica causa ςb2ψ2, Francken: et (om. et π) ex rei p. causa Pπδ iam esset mihi quidem molestam, sibi tamen gloriosam victoriam consecutus et per aetatem magistratus petere posset, non modo permittente patre sed etiam suadente ab eo semigravit et, cum domus patris a foro longe abesset et cum...abesset cum...abesset, et Schwartz , quo facilius et nostras domus obire et ipse a suis coli possetposset ςP2bg2ψ : possit cett. , conduxit in Palatio non magno domum. quo loco possum dicere id quod vir clarissimus, M.Marcus Crassus, cum de adventu regis Ptolemaei quereretur, paulo ante dixit: Vtinam ne in nemore Pelio — ac longius mihimihi quidem ς: quidem mihi Pπδ quidem contexere hoc carmen liceret: nam numquam era errans hanc molestiam nobis exhiberet Medea animo aegro, amore saevo saucia. sic enim, iudices, reperietis quod, cum ad id loci venero, ostendam, hanc Palatinam Medeam migrationemquemigrationemque hanc scripsi: migrationemque huic Pπδ : eamque migrationem huic Kayser hanc adulescenti causam sive malorum omnium sive potius sermonum fuisse.
19
quam ob rem illa quae ex accusatorum oratione praemuniri iam et fingi intellegebam, fretus vestra prudentia, iudices, non pertimesco. aiebant aiebant || aiebant (-i- m. 2 in ras.) P: iaciebant ς enim fore testem senatorem qui se pontificiis comitiis pulsatum a Caelio diceret. A quo quaeram, si prodierit, primum cur statim nihil egerit, deinde, si id queri quam agere maluerit, cur productus a vobis potius quam ipse per se, cur tanto post potius quam continuo queri maluerit. si mihi ad haec acute arguteque responderit, tum quaeram denique ex quo istequo iste b2ψ : quote P1eg: quoto P2bh: quo g2 fonte senator emanet. nam si ipse orietur et nascetur ex sese, fortasse, ut soleo, commovebor; sin autem est rivolus arcessitusarcessitus ς: accersitus cett. et ductus ab ipso capite accusationis vestrae, laetabor, cum tanta gratia tantisque opibus accusatio vestra nitatur, unum senatorem esse solumesse solum ς: solum esse Pπδ qui vobis gratificari vellet inventum. de teste FufioDE TESTE FVFIO ς, om. Pπδ (cf. Mur. 57).
20
20
nec
20
tamen
20
1
20
illud genus alterum nocturnorum testium perhorresco
20
2
20
.
20
est
20
enim dictum ab illis fore qui dicerent uxores
20
3
20
suas a cena redeuntis attrectatas esse a Caelio.
20
graves
20
erunt homines qui hoc iurati dicere audebunt
20
4
20
, cum sit eis confitendum numquam se ne congressu quidem et constituto coepisse
20
5
20
de tantis iniuriis experiri.
20
sed
20
totum genus oppugnationis huius, iudices, et iam prospicitis animis et, cum inferetur, propulsare debebitis
20
6
20
.
20
non
20
enim ab isdem accusatur
20
M.Marcus
20
Caelius a quibus oppugnatur; palam in eum tela iaciuntur, clam subministrantur
20
7
20
.
21
21
neque
21
ego id
21
1
21
dico ut invidiosum sit in eos quibus gloriosum etiam hoc esse
21
2
21
debet.
21
funguntur
21
officio, defendunt suos, faciunt quod viri fortissimi solent; laesi dolent, irati efferuntur, pugnant lacessiti.
21
sed
21
vestrae sapientiae tamen est, iudices, non, si causa iusta est viris fortibus oppugnandi
21
M.Marcum
21
Caelium, ideo vobis quoque
21
3
21
causam putare esse iustam alieno dolori potius quam vestrae fidei consulendi.
21
iam
21
4
21
quae sit multitudo in foro, quae genera, quae studia, quae varietas hominum videtis
21
5
21
.
21
ex
21
hac copia quam multos esse arbitramini qui hominibus potentibus, gratiosis, disertis, cum aliquid eos velle arbitrentur, ultro se offerre soleant, operam navare, testimonium polliceri?
22
22
hoc
22
ex genere si qui se in hoc iudicium forte proiecerint, excluditote eorum cupiditatem, iudices, sapientia vestra, ut eodem tempore et huius saluti et religioni vestrae et contra periculosas hominum potentias condicioni omnium civium providisse videamini.
22
equidem
22
vos abducam a testibus neque huius iudici veritatem quae mutari nullo modo potest in voluntate testium conlocari sinam quae facillime fingi
22
1
22
, nullo negotio flecti ac detorqueri potest.
22
argumentis
22
agemus, signis luce omni clarioribus crimina refellemus; res cum re, causa cum causa, ratio cum ratione pugnabit.
23
23
itaque
23
illam partem causae facile patior graviter et ornate a
23
M.Marco
23
Crasso peroratam de seditionibus Neapolitanis, de Alexandrinorum pulsatione Puteolana, de bonis
23
pallae
23
1
23
.
23
vellem
23
2
23
dictum esset ab eodem etiam de Dione.
23
de
23
quo ipso tamen quid est quod exspectetis? quod is qui fecit aut non timet aut etiam fatetur; est enim rex; qui autem dictus est adiutor fuisse et conscius,
23
P.Publius
23
Asicius, iudicio est liberatus.
23
quod
23
igitur est eius modi crimen ut qui commisit non neget, qui negavit absolutus sit, id hic pertimescat qui non modo a facti
23
3
23
verum etiam a conscientiae suspicione afuit?
23
et
23
, si Asicio causa
23
4
23
plus profuit quam nocuit invidia, huic oberit maledictum tuum
23
5
23
qui istius facti non modo suspicione sed ne infamia quidem est aspersus?
24
24
at
24
praevaricatione est
24
1
24
Asicius liberatus.
24
perfacile
24
est isti loco respondere, mihi praesertim a quo illa causa defensa est.
24
sed
24
Caelius optimam causam Asici esse arbitratur; cuicuimodi
24
2
24
autem sit, a sua putat esse
24
3
24
seiunctam.
24
neque
24
solum Caelius sed etiam adulescentes humanissimi et doctissimi, rectissimis studiis atque optimis artibus praediti, Titus Gaiusque Coponii qui ex omnibus maxime Dionis mortem doluerunt
24
4
24
, qui cum doctrinae studio
24
5
24
atque humanitatis tum etiam hospitio Dionis tenebantur.
24
habitabat
24
apud Titum
24
6
24
, ut audistis, Dio
24
7
24
, erat
24
8
24
ei cognitus Alexandriae.
24
quid
24
aut hic aut summo splendore praeditus frater eius de
24
M.Marco
24
Caelio existimet ex ipsis, si producti erunt, audietis.
25
ergo haec removeanturremoveantur ς, ed. Mediol. removentur P πδ , ut aliquando, in quibus causa nititur, ad ea veniamus. animadverti enim, iudices, audiri a vobis meum familiarem, L.Lucium Herennium, perattente. in quo etsi magna ex parte ingenio eius et dicendi genere quodam tenebamini, tamen non numquam verebar ne illa subtiliter adsubtilis et ad B criminandum inducta oratio ad animos vestros sensim ac leniter accederetad animos accederet] animos accenderet h . dixit enim multa de luxurie, multa de libidine, multa de vitiis iuventutis, multa de moribus et, quiet qui ς g2: ut qui cett. in reliqua vita mitis esset et in hac suavitate humanitatis qua prope iam delectantur omnes versari periucunde soleret, fuit in hac causa pertristis quidamquidam om. ς patruus, censor, magister; obiurgavit M.Marcum Caelium, sicut neminem umquam parens; multa de incontinentia intemperantiaque disseruit. quid quaeritis, iudices? ignoscebam vobis attente audientibus, propterea quod egomet tam triste illud, tamillud tam ς: illud et tam P πδ asperum genus orationis horrebam.
26
26
ac
26
prima pars fuit illa quae me minus movebat, fuisse meo necessario Bestiae Caelium familiarem, cenasse apud eum, ventitasse domum, studuisse praeturae.
26
non
26
me haec movent quae perspicue falsa sunt; etenim eos una cenasse dixit qui aut absunt aut quibus necesse est idem dicere
26
1
26
.
26
neque
26
vero illud me commovet quod sibi in Lupercis sodalem esse
26
2
26
Caelium dixit.
26
fera
26
quaedam sodalitas et plane pastoricia
26
3
26
atque agrestis germanorum Lupercorum, quorum coitio illa silvestris ante est instituta quam humanitas atque leges, si quidem non modo nomina deferunt inter se sodales sed etiam commemorant sodalitatem in accusando, ut ne quis
26
4
26
id forte nesciat timere videantur
26
5
26
!
27
sed haec omittoomitto ς: omittam P πδ ; ad illa quae me magis moverunt respondeorespondebo b2ψ . deliciarum obiurgatio fuit longa, etiametiam scripsi: et ea P πδ: et eo Kayser lenioralienior ς (fort. et a causa alienior), plusque disputationis habuit quam atrocitatis, quo etiam audita est attentius. nam P.Publius Clodius, amicus meus, cum se gravissime vehementissimeque iactaret et omnia inflammatus inflammatus fort. inflatius ageret tristissimis verbis, voce maxima, tametsi probabamprobem ς eius eloquentiam, tamen non pertimescebam; aliquot enim in causis eum videram frustra litigantem. tibi autem, Balbe, respondeorespondebo Donatus ad Ter. Hecyram iv. I. 30 primum precario, si licet, si fas est defendi a me eum qui nullum convivium renueritrenuerit h δ: reminierit P: inierit ς eg , qui in hortis fueritqui fuerit Donatus: om. P πδ , qui unguenta sumpserit, qui Baias viderit.
28
28
equidem
28
multos et vidi in hac civitate et audivi, non modo qui primoribus labris gustassent genus hoc vitae et extremis, ut dicitur, digitis attigissent sed qui totam adulescentiam voluptatibus dedidissent
28
1
28
, emersisse aliquando et se ad frugem bonam, ut dicitur, recepisse gravisque homines atque inlustris fuisse.
28
datur
28
enim concessu omnium huic aliqui ludus aetati, et ipsa natura profundit adulescentiae cupiditates.
28
quae
28
si ita erumpunt ut nullius vitam labefactent, nullius domum evertant, faciles et tolerabiles haberi solent.
29
29
sed
29
tu mihi videbare ex communi infamia iuventutis aliquam invidiam Caelio velle conflare.
29
itaque
29
omne illud silentium quod est orationi tributum tuae fuit ob eam causam quod uno reo proposito de multorum vitiis cogitabamus.
29
facile
29
est accusare luxuriem.
29
dies
29
iam me deficiat
29
1
29
, si quae dici in eam sententiam possunt
29
2
29
coner
29
3
29
expromere; de corruptelis, de adulteriis, de protervitate, de sumptibus immensa oratio est. Vt tibi reum neminem sed vitia ista
29
4
29
proponas, res tamen ipsa et copiose
29
5
29
et graviter accusari potest.
29
sed
29
vestrae sapientiae, iudices, est
29
6
29
non abduci ab reo nec, quos aculeos habeat
29
7
29
severitas gravitasque vestra, cum eos accusator erexerit in rem, in vitia, in mores, in tempora, emittere in hominem et in reum, cum is non suo crimine sed multorum vitio sit in quoddam odium iniustum vocatus.
30
itaque egoego ς: om. P πδ severitati tuae itaita ut oportet ς: ut oportet ita P πδ ut oportet respondere non audeo. erat enim meum deprecari vacationem adulescentiae veniamque petere. non, inquam, audeo; perfugiis nihilnihil ς: non P πδ utor aetatis, concessa omnibus iura dimitto; tantum peto ut, si quasi quae Halm est invidia communis hoc tempore aeris alieni, petulantiae, libidinum iuventutis, quam video esse magnam, tamentamen Wrampelmeyer: tam ς: om. P πδ ne huic aliena peccata, ne aetatis ac temporum vitia noceant. atque ego idem qui haec postulo quin criminibus quae in hunc proprie conferuntur diligentissime respondeam non recuso. sunt autem duo crimina, auri et veneni; in quibus una atque eadem persona versatur. aurum sumptum a Clodia, venenum quaesitum quod Clodiae daretur, utut ς: om. P πδ (cf. Zielinski p. 207) dicitur. omnia somnia ς sunt alia alia talia ς: illa Ernesti non crimina sed maledicta, iurgi petulantis magis quam publicae quaestionis. 'adulter, impudicus, sequester' convicium est, non accusatio. nullum est enim fundamentum horum criminum, nullaenullae ς: nulla P πδ sedes; voces sunt contumeliosae temere ab irato accusatore ab irato accusatore arbitratu accusatoris b2ψ nullo auctore emissae. Horum duorum criminum video auctorem,
31
31
video fontem
31
1
31
, video certum nomen et caput.
31
auro
31
opus fuit; sumpsit a Clodia, sumpsit sine teste, habuit quamdiu voluit.
31
maximum
31
video signum cuiusdam egregiae familiaritatis.
31
necare
31
2
31
eandem voluit; quaesivit venenum, sollicitavit servos, potionem
31
3
31
paravit, locum constituit, clam attulit
31
4
31
. Magnum rursus odium video cum crudelissimo discidio exstitisse.
31
res
31
est omnis in hac causa nobis, iudices, cum Clodia, muliere non solum nobili verum
31
5
31
etiam nota; de qua ego nihil dicam nisi depellendi criminis causa.
32
32
sed
32
intellegis pro tua praestanti prudentia,
32
Cn.Gnaei
32
Domiti, cum hac sola rem esse nobis.
32
quae
32
si se aurum Caelio commodasse non dicit, si venenum ab hoc sibi paratum esse non arguit, petulanter facimus, si matrem familias secus quam matronarum sanctitas postulat nominamus.
32
sin
32
ista muliere remota nec crimen ullum nec opes ad oppugnandum M.
32
1
32
Caelium illis relinquuntur, quid est aliud quod nos patroni facere debeamus, nisi ut eos qui insectantur repellamus?
32
quod
32
quidem facerem vehementius, nisi intercederent mihi inimicitiae cum istius mulieris viro — fratrem
32
2
32
volui dicere; semper hic erro.
32
nunc
32
agam modice nec longius progrediar quam me mea fides et causa ipsa coget
32
3
32
: nec
32
4
32
enim muliebris umquam inimicitias mihi
32
5
32
gerendas putavi, praesertim cum ea
32
6
32
quam omnes semper
32
7
32
amicam omnium potius quam cuiusquam inimicam putaverunt.
33
33
sed
33
tamen ex ipsa quaeram prius utrum me secum severe et graviter et prisce agere malit, an remisse et leniter et urbane.
33
si
33
1
33
illo austero more ac modo, aliquis mihi ab inferis excitandus est ex barbatis illis, non hac barbula
33
2
33
qua ista delectatur sed illa
33
3
33
horrida quam in statuis antiquis atque imaginibus videmus, qui obiurget mulierem et qui
33
4
33
pro me loquatur ne mihi ista forte suscenseat.
33
exsistat
33
igitur ex hac ipsa familia aliquis ac potissimum Caecus ille; minimum enim dolorem capiet qui istam non videbit.
33
qui
33
profecto, si exstiterit, sic aget ac sic loquetur: '
33
mulier
33
, quid tibi cum Caelio, quid cum homine adulescentulo, quid cum alieno?
33
cur
33
aut tam familiaris
33
5
33
fuisti ut aurum commodares
33
6
33
, aut tam inimica ut venenum timeres?
33
non
33
patrem tuum videras, non patruum, non avum, non proavum
33
7
33
, non
33
abavum, non
33
atavum
33
8
33
audieras consules fuisse;
34
34
non denique modo te
34
Q.Quinti
34
Metelli matrimonium tenuisse sciebas, clarissimi ac fortissimi viri patriaeque amantissimi, qui simul ac pedem limine extulerat, omnis prope civis virtute, gloria, dignitate superabat?
34
cum
34
ex amplissimo genere in familiam clarissimam nupsisses, cur tibi Caelius tam coniunctus fuit? cognatus, adfinis, viri tui familiaris?
34
nihil
34
eorum
34
1
34
.
34
quid
34
igitur fuit nisi quaedam temeritas ac libido?
34
nonne
34
te, si nostrae imagines viriles non commovebant, ne
34
2
34
progenies quidem mea, Q. illa Claudia, aemulam domesticae laudis in gloria muliebri esse admonebat, non virgo illa Vestalis Claudia quae patrem complexa triumphantem ab inimico tribuno plebei de curru detrahi passa non est?
34
cur
34
te fraterna vitia potius quam bona paterna et avita et usque a nobis cum in viris tum etiam in feminis repetita moverunt
34
3
34
?
34
ideone
34
ego pacem Pyrrhi diremi ut tu amorum turpissimorum cotidie foedera ferires, ideo aquam adduxi ut ea tu inceste uterere, ideo viam munivi ut eam tu alienis viris comitata celebrares?'
35
35
sed
35
quid ego, iudices, ita gravem personam induxi
35
1
35
ut
35
2
35
verear ne se idem Appius repente convertat et Caelium incipiat accusare illa sua gravitate censoria?
35
sed
35
videro hoc posterius atque ita, iudices, ut vel
35
3
35
severissimis disceptatoribus
35
M.Marci
35
Caeli vitam me probaturum esse confidam.
35
tu
35
vero, mulier — iam enim ipse tecum nulla persona introducta loquor
35
4
35
— si ea quae facis, quae dicis, quae insimulas, quae moliris, quae arguis
35
5
35
, probare cogitas, rationem tantae familiaritatis, tantae consuetudinis, tantae coniunctionis reddas atque exponas necesse est.
35
accusatores
35
quidem libidines, amores, adulteria, Baias, actas
35
6
35
, convivia, comissationes, cantus, symphonias, navigia iactant, idemque significant nihil se te invita dicere.
35
quae
35
tu quoniam mente nescio qua effrenata atque praecipiti
35
7
35
in forum deferri iudiciumque voluisti, aut diluas oportet ac
35
8
35
falsa esse doceas aut nihil neque crimini tuo neque testimonio credendum esse fateare.
36
sin autem urbanius me agere mavis, sic agam tecum. removebo illumillum illum ς senem durum ac paene agrestem; ex his igiturhis igitur P1: his igitur tuis P2πδ: istis tuis Madvig sumam aliquem ac potissimum minimum fratrem qui est in isto genere urbanissimus; qui te amat plurimum, qui propter nescio quam, credo, timiditatem et nocturnos quosdam inanis metus tecum semper pusio cum maiore sorore cubitabatcubitabat Quintil. viii. 3. 22: cubitavit P πδ . Eum putato tecum loqui: 'quid tumultuaris, soror? quid insanis? quid clamoremclamorem Ribbeck: clamore P πδ exorsa verbis parvam rem magnam facis? vicinum adulescentulum aspexisti; candor huius te et proceritas voltus oculique pepuleruntpepulerunt σπδ: perpulerunt P ; saepius videre voluisti; fuisti non numquam in isdem hortis; visvis P1, Madvig: visa P2πδ nobilis mulier illum filium familias patre parco ac tenaci habere tuis copiis devinctum. non potespotest ς: potes || P ; calcitrat, respuit, repellitrepellit ς B: om. cett. , non putat tua dona esseesse dona ς tanti. confer te alio. habes hortos ad Tiberim ac diligenter eo loco paratosparatos ς B: parasti P: praeparasti πδ quo omnis iuventus natandi causa venit; hinc licet condiciones cotidie legas; cur huic qui te spernit molesta es?'
37
redeo nunc ad te, Caeli, vicissim ac mihi auctoritatem patriam severitatemque suscipio. sed dubito quem patrem potissimum sumam, Caecilianumne aliquem vehementem atque durum: nunc enim demum midemum mi Ribbeck: demum mihi P πδ: mihi demum B animus ardet, nunc meum cor cumulatur ira ira cura B aut illum: O infelix, o sceleste! ferrei sunt isti patres: egone quid dicam, quid velimquid velim Spengel: egone quid velim P πδ ? quae tu omnia tuis foedis factis facis ut nequiquam velim, vix ferendi. diceret talis pater: 'cur te in istam vicinitatem meretriciam contulisti? cur inlecebris cognitis non refugisti?' cur alienamalienam om. ς dissice ς, Puteanus: disce P πδ ullam mulierem nosti? Dide ac dissice; per me tibi tibi Francken: om. P πδ licet. si egebis, tibi dolebit, non mihi non mihi Francken: om. P πδ . mihi sat est qui aetatis quod relicuom est oblectem meae.
38
38
huic
38
tristi ac derecto seni responderet Caelius se nulla
38
1
38
cupiditate inductum de via decessisse.
38
quid
38
signi?
38
nulli
38
sumptus, nulla iactura, nulla versura.
38
at
38
fuit fama.
38
quotus
38
quisque
38
2
38
istam effugere potest, praesertim
38
3
38
in tam maledica civitate?
38
vicinum
38
eius mulieris miraris male audisse cuius frater germanus sermones iniquorum effugere non potuit?
38
leni
38
vero et clementi patre
38
4
38
cuius modi ille est:
38
fores ecfregitecfregit Müller: etfregit P1: effregit P2πδ , restituentur; discidit
38
vestem, resarcietur,
38
Caeli
38
6
38
causa est expeditissima.
38
quid
38
enim esset in quo se non facile defenderet?
38
nihil
38
iam in istam mulierem dico; sed, si esset aliqua dissimilis istius quae se omnibus pervolgaret, quae haberet palam decretum
38
7
38
semper aliquem, cuius in hortos, domum, Baias iure suo libidines omnium commearent, quae etiam aleret adulescentis et parsimoniam patrum suis sumptibus sustineret
38
8
38
; si vidua libere, proterva petulanter, dives effuse, libidinosa meretricio more viveret, adulterum ego putarem si quis
38
9
38
hanc paulo liberius salutasset?
39
39
dicet
39
aliquis: '
39
haec
39
igitur est
39
1
39
tua disciplina? sic tu instituis adulescentis? ob hanc causam tibi hunc puerum parens
39
2
39
commendavit et tradidit, ut in amore
39
3
39
atque in voluptatibus adulescentiam suam conlocaret, et ut
39
4
39
hanc tu vitam atque haec studia defenderes?'
39
ego
39
, si quis
39
5
39
, iudices, hoc robore animi atque hac indole virtutis ac
39
6
39
continentiae fuit ut respueret omnis voluptates omnemque vitae suae
39
7
39
cursum in labore corporis atque in
39
8
39
animi contentione conficeret, quem non quies, non remissio, non aequalium studia, non ludi, non convivium
39
9
39
delectaret
39
10
39
, nihil
39
11
39
in vita expetendum putaret nisi quod esset cum laude et cum dignitate coniunctum, hunc mea sententia divinis quibusdam bonis instructum atque ornatum puto.
39
ex
39
hoc genere illos fuisse arbitror Camillos, Fabricios
39
12
39
, Curios
39
13
39
, omnisque eos qui haec ex minimis tanta fecerunt.
40
40
verum
40
haec genera virtutum non solum in moribus nostris sed vix iam in libris reperiuntur.
40
chartae
40
quoque quae illam pristinam severitatem continebant obsoleverunt; neque solum apud nos qui hanc sectam rationemque vitae re magis quam verbis secuti sumus sed etiam apud Graecos, doctissimos homines, quibus, cum facere non possent, loqui tamen et scribere honeste et magnifice licebat, alia
40
1
40
quaedam mutatis Graeciae temporibus praecepta exstiterunt.
41
41
itaque
41
alii voluptatis causa omnia sapientes facere dixerunt, neque ab
41
1
41
hac orationis turpitudine eruditi homines refugerunt; alii cum voluptate dignitatem coniungendam putaverunt, ut res maxime inter se repugnantis dicendi
41
2
41
facultate coniungerent; illud unum derectum iter ad laudem cum labore qui probaverunt, prope soli iam in scholis sunt relicti.
41
multa
41
enim nobis blandimenta natura ipsa genuit quibus sopita virtus coniveret interdum
41
3
41
; multas vias adulescentiae lubricas ostendit quibus illa insistere aut ingredi sine casu aliquo ac
41
4
41
prolapsione vix posset; multarum rerum iucundissimarum varietatem dedit qua non modo haec aetas sed etiam iam conroborata caperetur.
42
42
quam
42
ob rem si quem forte inveneritis qui aspernetur oculis pulchritudinem rerum, non odore ullo, non tactu, non sapore capiatur, excludat auribus omnem suavitatem, huic homini ego fortasse et pauci deos propitios, plerique autem iratos putabunt
42
1
42
.
42
ergo
42
haec deserta via et inculta atque interclusa iam frondibus et virgultis
42
2
42
relinquatur.
42
detur
42
aliqui ludus
42
3
42
aetati; sit adulescentia liberior; non omnia voluptatibus
42
4
42
denegentur; non semper superet
42
5
42
vera illa et
42
6
42
derecta ratio
42
7
42
; vincat aliquando cupiditas voluptasque rationem, dum modo illa in hoc genere praescriptio moderatioque teneatur.
42
parcat
42
iuventus pudicitiae suae, ne spoliet alienam, ne effundat patrimonium, ne faenore trucidetur, ne incurrat in alterius domum atque familiam
42
8
42
, ne probrum castis, labem integris, infamiam bonis inferat, ne quem vi terreat, ne intersit insidiis, scelere careat.
42
postremo
42
cum paruerit voluptatibus, dederit aliquid temporis ad ludum aetatis atque ad inanis hasce adulescentiae cupiditates, revocet se aliquando ad curam rei domesticae, rei forensis reique publicae, ut ea quae ratione antea non perspexerat satietate abiecisse et
42
9
42
experiendo contempsisse videatur.
43
43
ac
43
multi quidem
43
1
43
et nostra et patrum maiorumque memoria, iudices, summi homines et clarissimi cives fuerunt quorum, cum adulescentiae cupiditates defervissent
43
2
43
, eximiae virtutes firmata iam aetate exstiterunt.
43
ex
43
quibus neminem mihi libet
43
3
43
nominare; vosmet vobiscum recordamini.
43
nolo
43
enim cuiusquam fortis atque inlustris viri ne minimum quidem erratum cum maxima laude coniungere.
43
quod
43
si facere vellem, multi a me summi atque ornatissimi viri praedicarentur quorum partim nimia libertas in adulescentia, partim profusa
43
4
43
luxuries, magnitudo aeris alieni, sumptus, libidines nominarentur, quae multis postea virtutibus obtecta
43
5
43
adulescentiae qui vellet excusatione defenderet.
44
44
at
44
vero in
44
M.Marco
44
Caelio — dicam enim iam
44
1
44
confidentius de studiis eius honestis, quoniam
44
2
44
audeo quaedam fretus vestra sapientia libere confiteri — nulla luxuries reperietur, nulli sumptus, nullum aes alienum, nulla conviviorum ac lustrorum
44
3
44
libido.
44
quod
44
quidem vitium ventris et gurgitis
44
4
44
non modo non minuit aetas hominibus sed etiam auget.
44
amores
44
autem et deliciae
44
5
44
quae vocantur, quae firmiore
44
6
44
animo praeditis diutius molestae non solent esse — mature enim et celeriter deflorescunt — numquam hunc occupatum impeditumve
44
7
44
tenuerunt.
45
45
Audistis cum pro se diceret, audistis antea cum accusaret — defendendi haec causa, non gloriandi loquor
45
1
45
— genus orationis, facultatem, copiam sententiarum atque verborum, quae vestra prudentia
45
2
45
est, perspexistis.
45
atque
45
in eo non solum ingenium elucere eius videbatis, quod saepe, etiam si industria non alitur, valet tamen ipsum suis viribus, sed inerat, nisi me propter benivolentiam forte fallebat, ratio et bonis artibus instituta et cura et vigiliis elaborata.
45
atqui
45
3
45
scitote, iudices, eas cupiditates quae obiciuntur Caelio atque haec studia de quibus disputo
45
4
45
non facile in eodem homine esse posse.
45
fieri
45
enim non potest ut animus libidini deditus, amore, desiderio, cupiditate, saepe nimia copia, inopia etiam non numquam impeditus hoc quicquid est quod nos facimus in dicendo, quoquo modo facimus, non
45
5
45
modo agendo verum etiam cogitando possit sustinere.
46
46
an
46
vos aliam causam esse ullam putatis cur in tantis praemiis eloquentiae, tanta voluptate dicendi, tanta laude, tanta gratia, tanto honore, tam sint pauci semperque fuerint qui in hoc labore versentur?
46
obterendae
46
sunt omnes voluptates, relinquenda studia delectationis, ludus, iocus, convivium, sermo paene est
46
1
46
familiarium deserendus.
46
qua
46
re in hoc genere labor offendit homines
46
2
46
a studioque deterret, non quo aut ingenia deficiant aut doctrina puerilis.
47
47
an
47
hic
47
1
47
, si sese isti vitae dedidisset
47
2
47
, consularem hominem admodum adulescens in iudicium vocavisset? hic, si laborem fugeret, si obstrictus voluptatibus teneretur, hac in
47
3
47
acie cotidie versaretur, appeteret inimicitias, in iudicium vocaret, subiret periculum capitis, ipse
47
4
47
inspectante populo Romano tot iam
47
5
47
mensis aut de salute aut de gloria dimicaret?
47
nihilne
47
igitur illa vicinitas redolet, nihilne
47
6
47
hominum fama, nihil Baiae denique ipsae loquuntur?
47
illae
47
vero non loquuntur solum verum etiam personant, huc unius mulieris libidinem esse prolapsam ut ea non modo solitudinem ac tenebras atque haec flagitiorum integumenta non quaerat sed in turpissimis rebus
47
7
47
frequentissima celebritate et clarissima luce laetetur.
48
48
verum
48
si quis est qui etiam meretriciis amoribus interdictum iuventuti putet, est ille quidem valde severus — negare non possum — sed abhorret non modo ab huius
48
1
48
saeculi licentia verum etiam a maiorum consuetudine atque concessis
48
2
48
.
48
quando
48
enim hoc non factitatum
48
3
48
est, quando reprehensum, quando non permissum, quando denique fuit ut quod licet non liceret?
48
hic
48
ego ipsam rem definiam
48
4
48
, mulierem nullam nominabo; tantum in medio relinquam.
49
49
si
49
quae non nupta mulier domum suam patefecerit omnium cupiditati palamque sese in meretricia vita conlocarit
49
1
49
, virorum alienissimorum conviviis uti instituerit, si hoc in urbe
49
2
49
, si in hortis, si in Baiarum illa celebritate faciat
49
3
49
, si denique ita sese gerat
49
4
49
non incessu solum sed ornatu atque comitatu, non flagrantia oculorum, non libertate sermonum
49
5
49
, sed etiam complexu, osculatione, actis
49
6
49
, navigatione, conviviis, ut non solum meretrix sed etiam
49
7
49
proterva meretrix procaxque videatur: cum hac si qui adulescens forte fuerit, utrum hic tibi,
49
L.Luci
49
Herenni, adulter an amator, expugnare pudicitiam an explere libidinem voluisse videatur?
50
50
obliviscor
50
iam iniurias tuas
50
1
50
, Clodia, depono memoriam doloris mei; quae abs te crudeliter in meos me absente facta sunt neglego; ne sint haec in te dicta quae dixi.
50
sed
50
ex te ipsa requiro, quoniam et crimen accusatores abs te et testem eius criminis te ipsam dicunt se habere.
50
si
50
quae mulier sit eius modi qualem ego paulo ante descripsi, tui dissimilis, vita institutoque meretricio, cum hac aliquid adulescentem hominem habuisse rationis num tibi perturpe aut perflagitiosum esse videatur?
50
ea
50
si tu non es, sicut ego malo, quid est quod obiciant Caelio?
50
sin
50
eam te volunt esse, quid est cur nos crimen hoc, si tu contemnis, pertimescamus?
50
qua
50
re nobis da viam rationemque defensionis.
50
aut
50
enim
50
2
50
pudor tuus defendet nihil a
50
M.Marco
50
Caelio petulantius esse factum
50
3
50
, aut impudentia et huic et ceteris magnam ad se
50
4
50
defendendum facultatem dabit.
51
51
sed
51
quoniam emersisse iam e vadis
51
1
51
et scopulos praetervecta videtur esse
51
2
51
oratio mea, perfacilis mihi reliquus cursus ostenditur.
51
duo
51
sunt enim crimina una in muliere summorum facinorum, auri quod sumptum a Clodia dicitur, et veneni quod eiusdem Clodiae necandae causa parasse Caelium criminantur.
51
aurum
51
sumpsit, ut dicitis, quod L.
51
3
51
Luccei servis daret, per quos Alexandrinus Dio qui tum apud Lucceium habitabat necaretur. Magnum crimen vel in legatis insidiandis
51
4
51
vel in servis ad hospitem domini necandum sollicitandis, plenum sceleris consilium, plenum audaciae!
52
52
quo
52
quidem in crimine primum illud requiro
52
1
52
, dixeritne Clodiae quam ob
52
2
52
rem aurum sumeret, an non dixerit.
52
si
52
non
52
3
52
dixit, cur dedit?
52
si
52
dixit, eodem se conscientiae scelere devinxit.
52
tune
52
aurum ex armario tuo promere ausa es, tune
52
venerem
52
illam tuam spoliare ornamentis, spoliatricem ceterorum
52
4
52
, cum scires quantum ad facinus aurum hoc quaereretur, ad necem legati, ad
52
L.Lucii
52
Luccei
52
5
52
, sanctissimi hominis atque integerrimi, labem sceleris sempiternam
52
6
52
?
52
huic
52
facinori tanto tua mens liberalis conscia, tua domus popularis ministra, tua denique hospitalis illa Venus adiutrix esse non debuit.
53
vidit hoc Balbus; celatam esse Clodiam dixit, atque ita Caelium ad illam attulisse, se ad ornatum ludorum aurum quaerere. si tam familiaris erat erat fuit ς Clodiae quam tu esse vis cum de libidine eius tam multa dicis, dixit profecto quo vellet aurum; si tam familiaris non erat, non dedit. ita si verum tibi Caelius dixit, o immoderata mulier, sciens tu aurum ad facinus dedisti; si non est aususausus ς h ψ: rursus cett. dicere, non dedisti. quid ego nunc argumentis huic crimini, quae sunt innumerabilia, resistam? possum dicere mores M.Marci Caeli longissime a tanti sceleris atrocitate esse disiunctos; minime esse credendum homini tam ingenioso tamque prudenti non venisse in mentem rem tanti sceleris ignotis alienisque servis non esse credendamcredendam bg2: credendum (-u- in ras. P) P πψ . possum etiam aliaalia ς: illa P πψ et ceterorum patronorum et mea consuetudine ab accusatore perquirere, ubi sit congressus cum servis Luccei Caelius, qui ei fueritfuerit ei ς aditus; si per se, qua temeritate! si per alium, per quem? possum omnis latebras suspicionum peragrare dicendo; non causa, non locus, non facultas, non conscius, non perficiendi, non occultandi malefici spes, non ratio ulla, non vestigium maximi facinoris reperietur.
54
54
sed
54
haec quae sunt oratoris propria, quae mihi non propter ingenium meum sed propter hanc exercitationem usumque dicendi fructum aliquem ferre potuissent, cum a me ipso elaborata
54
1
54
proferri viderentur, brevitatis causa relinquo omnia.
54
habeo
54
enim, iudices, quem vos socium vestrae religionis iurisque iurandi facile esse patiamini,
54
L.Lucium
54
Lucceium
54
2
54
, sanctissimum hominem et gravissimum testem, qui tantum facinus in famam atque in
54
3
54
fortunas suas neque non
54
4
54
audisset inlatum a
54
M.Marco
54
Caelio
54
5
54
neque neglexisset neque tulisset.
54
an
54
ille vir illa humanitate praeditus, illis studiis, illis artibus
54
6
54
atque doctrina illius ipsius periculum quem propter haec ipsa studia diligebat, neglegere potuisset et, quod facinus in
54
7
54
alienum hominem intentum
54
8
54
severe acciperet, id omisisset curare in hospitem
54
9
54
? quod per ignotos actum si comperisset
54
10
54
doleret, id a suis servis
54
11
54
temptatum esse neglegeret? quod in agris locisve
54
12
54
publicis factum reprehenderet, id in urbe ac domi suae
54
13
54
coeptum esse leniter ferret? quod in alicuius agrestis periculo non praetermitteret
54
14
54
, id homo eruditus in
54
15
54
insidiis doctissimi hominis dissimulandum putaret?
55
55
sed
55
cur diutius vos, iudices, teneo?
55
ipsius
55
iurati religionem auctoritatemque percipite atque
55
1
55
omnia diligenter testimoni verba cognoscite.
55
recita
55
.
55
L.Lucii Luccei testimoniumL. Luccei test. T: test. Luccei P πδ .
55
quid
55
exspectatis amplius? an aliquam
55
3
55
vocem putatis ipsam pro
55
4
55
se causam et veritatem posse
55
5
55
mittere?
55
haec
55
est innocentiae defensio, haec ipsius causae oratio, haec una
55
6
55
vox veritatis.
55
in
55
crimine ipso nulla suspicio est, in re nihil est argumenti, in negotio quod actum esse dicitur nullum vestigium sermonis, loci, temporis; nemo testis, nemo conscius nominatur, totum crimen profertur ex inimica, ex infami, ex crudeli, ex facinerosa, ex libidinosa domo.
55
domus
55
autem illa quae temptata esse
55
7
55
scelere isto nefario dicitur plena est integritatis, dignitatis
55
8
55
, offici, religionis; ex qua domo recitatur vobis iure iurando devincta auctoritas, ut res minime dubitanda in contentione ponatur, utrum temeraria, procax, irata mulier finxisse crimen, an gravis sapiens moderatusque vir religiose testimonium dixisse videatur.
56
56
reliquum
56
est igitur crimen de veneno; cuius ego nec
56
1
56
principium invenire neque evolvere
56
2
56
exitum possum.
56
quae
56
fuit enim causa quam ob rem isti mulieri venenum dare vellet
56
3
56
Caelius?
56
ne
56
aurum redderet?
56
num
56
petivit?
56
ne
56
crimen haereret?
56
num
56
quis obiecit? num quis denique fecisset mentionem, si hic nullius
56
4
56
nomen detulisset?
56
quin
56
etiam
56
L.Lucium
56
Herennium
56
5
56
dicere audistis verbo se molestum non futurum fuisse Caelio
56
6
56
, nisi iterum eadem de re suo familiari absoluto nomen hic detulisset.
56
credibile
56
est igitur tantum facinus nullam ob
56
7
56
causam esse commissum? et vos non videtis fingi sceleris maximi crimen ut alterius sceleris suscipiendi fuisse causa
56
8
56
videatur?
57
57
cui
57
denique commisit, quo adiutore usus est, quo socio, quo conscio, cui tantum facinus, cui se, cui salutem suam credidit?
57
servisne
57
mulieris?
57
sic
57
enim est obiectum
57
1
57
.
57
et
57
erat tam demens is
57
2
57
cui vos ingenium certe tribuitis
57
3
57
, etiam si cetera inimica oratione detrahitis, ut omnis suas fortunas alienis servis committeret?
57
at
57
quibus servis? — refert enim magno opere id ipsum — eisne
57
4
57
quos intellegebat non communi condicione servitutis uti sed
57
5
57
licentius liberius familiariusque
57
6
57
cum domina vivere
57
7
57
?
57
quis
57
enim hoc non videt, iudices, aut quis ignorat, in eius modi domo in qua mater familias meretricio more vivat, in qua nihil geratur quod foras proferendum sit, in qua inusitatae
57
8
57
libidines, luxuries, omnia denique inaudita vitia ac flagitia versentur, hic servos non esse servos, quibus omnia committantur, per quos gerantur, qui versentur isdem in
57
9
57
voluptatibus, quibus occulta credantur, ad quos aliquantum etiam ex cotidianis sumptibus ac luxurie redundet?
57
id
57
igitur Caelius non videbat?
58
58
si
58
enim tam
58
1
58
familiaris erat mulieris quam vos voltis, istos quoque servos familiaris dominae esse
58
2
58
sciebat.
58
sin
58
ei tanta consuetudo quanta a vobis inducitur non erat, quae cum servis eius
58
3
58
potuit familiaritas esse tanta?
58
ipsius
58
autem veneni quae ratio fingitur? ubi quaesitum est, quem ad modum paratum, quo pacto, cui, quo in loco traditum?
58
habuisse
58
aiunt domi vimque eius esse expertum in servo quodam ad eam rem
58
4
58
ipsam parato; cuius perceleri interitu esse ab hoc comprobatum venenum.
59
59
pro
59
di immortales! cur interdum in hominum sceleribus maximis aut conivetis aut praesentis fraudis poenas in diem reservatis?
59
vidi
59
enim, vidi et illum hausi dolorem vel acerbissimum in vita, cum
59
Q.Quintus
59
Metellus abstraheretur e sinu
59
1
59
gremioque patriae, cumque ille vir qui se natum huic imperio putavit tertio die post quam in curia, quam in rostris, quam in re publica floruisset, integerrima aetate, optimo habitu, maximis viribus eriperetur indignissime bonis omnibus atque universae civitati.
59
quo
59
quidem tempore ille moriens, cum iam ceteris ex partibus oppressa mens esset, extremum sensum ad memoriam rei publicae reservabat, cum me intuens flentem significabat interruptis ac morientibus vocibus quanta inpenderet procella mihi
59
2
59
, quanta tempestas civitati et cum parietem saepe feriens eum qui cum
59
Q.Quinto
59
Catulo fuerat ei communis crebro Catulum, saepe me, saepissime rem publicam nominabat, ut non tam se mori
59
3
59
quam spoliari suo praesidio cum patriam tum etiam me doleret.
60
60
quem
60
quidem virum si nulla vis repentini sceleris sustulisset, quonam modo ille
60
1
60
furenti fratri suo
60
2
60
consularis restitisset qui consul
60
3
60
incipientem furere atque tonantem
60
4
60
sua se manu interfecturum audiente senatu dixerit?
60
ex
60
hac igitur domo progressa ista
60
5
60
mulier de veneni celeritate dicere audebit?
60
nonne
60
ipsam domum metuet ne quam vocem eiciat
60
6
60
, non parietes conscios, non noctem illam
60
7
60
funestam ac luctuosam perhorrescet?
60
sed
60
revertor
60
8
60
ad crimen; etenim
60
9
60
haec facta illius clarissimi ac fortissimi viri mentio et vocem meam fletu debilitavit et mentem dolore impedivit.
61
61
sed
61
tamen venenum unde fuerit, quem ad modum paratum sit
61
1
61
non dicitur.
61
datum
61
esse aiunt huic
61
2
61
P.Publio
61
Licinio, pudenti adulescenti et bono, Caeli familiari; constitutum
61
3
61
esse cum servis ut venirent ad balneas Senias; eodem Licinium esse venturum atque eis veneni pyxidem traditurum.
61
hic
61
primum illud requiro, quid attinuerit ferri
61
4
61
in eum locum constitutum, cur illi servi non ad Caelium domum venerint.
61
si
61
manebat tanta illa consuetudo Caeli, tanta familiaritas cum Clodia, quid suspicionis esset si apud Caelium mulieris servus visus esset?
61
sin
61
autem iam
61
5
61
suberat simultas, exstincta erat consuetudo, discidium exstiterat, hinc illae lacrimae nimirum et haec causa est omnium horum scelerum atque criminum.
62
62
'
62
immo
62
' inquit 'cum servi ad dominam rem totam
62
1
62
et maleficium Caeli detulissent, mulier ingeniosa praecepit his ut
62
2
62
omnia Caelio pollicerentur; sed ut
62
3
62
venenum, cum a Licinio traderetur, manifesto comprehendi posset, constitui locum
62
4
62
iussit balneas Senias, ut eo mitteret amicos qui delitiscerent, deinde
62
5
62
repente, cum venisset Licinius venenumque
62
6
62
traderet, prosilirent hominemque comprenderent.'
62
quae
62
quidem omnia, iudices, perfacilem rationem habent reprendendi.
62
cur
62
enim potissimum balneas publicas constituerat
62
7
62
? in quibus non invenio quae latebra togatis hominibus esse posset
62
8
62
.
62
nam
62
si essent in vestibulo balnearum, non laterent; sin se in intimum conicere vellent, nec satis commode
62
9
62
calceati et vestiti id facere possent et fortasse non reciperentur
62
10
62
, nisi forte mulier potens quadrantaria illa permutatione
62
11
62
familiaris
62
12
62
facta erat balneatori.
63
63
atque
63
equidem vehementer exspectabam quinam isti viri boni testes huius manifesto deprehensi veneni dicerentur; nulli enim sunt adhuc nominati.
63
sed
63
non dubito quin sint pergraves, qui primum sint talis feminae familiares, deinde eam provinciam susceperint ut in balneas contruderentur
63
1
63
, quod illa nisi a viris honestissimis ac plenissimis dignitatis, quam velit sit potens, numquam impetravisset.
63
sed
63
quid ego de dignitate istorum testium loquor? virtutem eorum diligentiamque cognoscite. '
63
in
63
balneis delituerunt
63
2
63
.' Testis egregios! '
63
dein
63
temere prosiluerunt.'
63
homines
63
temperantis
63
3
63
!
63
sic
63
enim fingitis, cum Licinius venisset, pyxidem teneret in manu, conaretur tradere, nondum tradidisset, tum repente evolasse istos praeclaros testis sine nomine; Licinium autem, cum iam manum ad tradendam pyxidem porrexisset, retraxisse atque ex
63
4
63
illo repentino hominum impetu se in fugam coniecisse. O magnam vim
63
5
63
veritatis, quae contra hominum
63
6
63
ingenia, calliditatem, sollertiam contraque fictas omnium insidias facile se per se ipsa
63
7
63
defendat!
64
64
velut
64
1
64
haec tota fabella
64
2
64
veteris et plurimarum fabularum poetriae quam est sine argumento, quam nullum invenire exitum potest!
64
quid
64
enim? isti tot viri — nam necesse est fuisse non paucos
64
3
64
ut et comprehendi Licinius facile posset et res multorum oculis esset testatior — cur Licinium de manibus amiserunt?
64
qui
64
minus enim Licinius comprehendi potuit cum se retraxit ne pyxidem traderet, quam si tradidisset?
64
erant
64
enim illi
64
4
64
positi ut comprehenderent Licinium, ut manifesto Licinius teneretur aut cum retineret venenum aut cum tradidisset.
64
hoc
64
fuit totum consilium mulieris, haec istorum
64
5
64
provincia qui rogati sunt; quos quidem tu quam ob rem temere prosiluisse dicas atque ante tempus non reperio.
64
fuerant
64
ad hoc
64
6
64
rogati, fuerant ad hanc rem conlocati, ut venenum, ut insidiae, facinus denique ipsum ut manifesto comprenderetur.
65
65
potueruntne
65
magis
65
1
65
tempore prosilire quam cum Licinius venisset, cum in manu teneret veneni pyxidem?
65
quae
65
cum iam erat tradita servis,
65
si
65
evasissent
65
2
65
subito ex balneis mulieris amici Liciniumque comprehendissent, imploraret hominum
65
3
65
fidem atque a se illam pyxidem traditam pernegaret.
65
quem
65
quo modo illi reprehenderent? vidisse se dicerent?
65
primum
65
ad se vocarent
65
4
65
maximi facinoris crimen; deinde id se vidisse dicerent quod quo loco conlocati fuerant non potuissent videre.
65
tempore
65
igitur ipso se ostenderunt, cum Licinius venisset, pyxidem expediret, manum porrigeret, venenum traderet.
65
mimi
65
ergo iam
65
5
65
exitus, non fabulae; in quo cum clausula non invenitur, fugit aliquis e manibus, dein
65
6
65
scabilla concrepant, aulaeum tollitur.
66
quaero enim cur Licinium titubantem, haesitantem, cedentem, fugere conantem mulieraria manus ista de manibus emiseritemiserit σπδ: miserit P: amiserit codd. Lambini , cur non comprenderint, cur noncur non comprehenderint σπδ: om. P ipsius confessione, multorum oculis, facinoris denique voce tanti sceleris crimen expresserint. an timebant ne tot unum, valentes imbecillum, alacres perterritum superare non possent? nullum argumentum in re, nulla suspicio in causa, nullus exitus criminis reperieturreperitur ς g . itaque haec causa ab argumentis, a coniectura, ab eis eis illis ς signis quibus veritas inlustrari solet ad testis tota traducta est. quos quidem ego, iudices, testistestis, iudices Tς non modo sine ullo timore sed etiam cum aliqua spe delectationis exspecto.
67
67
praegestit
67
animus iam videre, primum
67
1
67
lautos iuvenes mulieris beatae ac nobilis familiaris, deinde fortis viros ab imperatrice in insidiis atque in
67
2
67
praesidio balnearum conlocatos
67
3
67
.
67
ex
67
quibus requiram quem ad modum
67
4
67
latuerint aut ubi, alveusne ille an equus Troianus fuerit qui tot invictos viros muliebre bellum gerentis tulerit ac texerit.
67
illud
67
vero respondere cogam, cur tot viri ac tales hunc et unum et tam imbecillum quem
67
5
67
videtis non aut stantem comprehenderint aut fugientem consecuti sint; qui se numquam profecto, si in istum locum processerint, explicabunt.
67
quam
67
volent
67
6
67
in conviviis faceti, dicaces, non numquam etiam ad vinum diserti sint, alia fori vis est, alia triclini, alia subselliorum ratio, alia lectorum; non idem iudicum comissatorumque conspectus; lux denique longe alia est solis, alia
67
7
67
lychnorum.
67
quam
67
ob rem excutiemus omnis istorum delicias, omnis ineptias, si prodierint.
67
sed
67
me audiant, navent aliam operam, aliam ineant gratiam, in aliis se rebus ostentent
67
8
67
, vigeant apud istam mulierem venustate, dominentur sumptibus, haereant, iaceant, deserviant; capiti vero innocentis fortunisque parcant.
68
68
at
68
sunt servi illi de cognatorum sententia, nobilissimorum et clarissimorum hominum, manu missi.
68
tandem
68
aliquid invenimus quod ista mulier de
68
1
68
suorum propinquorum, fortissimorum virorum, sententia atque auctoritate fecisse dicatur.
68
sed
68
scire cupio quid habeat argumenti ista manumissio; in qua aut crimen est Caelio quaesitum aut quaestio sublata
68
2
68
aut multarum rerum consciis servis cum causa praemium persolutum. '
68
at
68
propinquis' inquit
68
3
68
'placuit.'
68
cur
68
non placeret, cum rem tute
68
4
68
ad eos non ab aliis tibi adlatam sed a te ipsa compertam deferre diceres?
69
69
hic
69
etiam miramur, si illam commenticiam pyxidem obscenissima sit
69
1
69
fabula consecuta?
69
nihil
69
est quod in eius modi mulierem non cadere videatur.
69
audita
69
2
69
et percelebrata sermonibus res est.
69
percipitis
69
animis, iudices, iam dudum quid velim vel potius quid nolim dicere.
69
quod
69
etiam si est factum, certe a Caelio quidem
69
3
69
non est factum
69
4
69
— quid enim attinebat? — est enim ab aliquo adulescente fortasse
69
5
69
non tam insulso quam inverecundo
69
6
69
.
69
sin
69
autem est fictum, non illud quidem modestum sed tamen est non infacetum mendacium; quod profecto numquam hominum sermo atque opinio comprobasset, nisi omnia quae cum turpitudine aliqua dicerentur in istam quadrare apte viderentur.
70
70
Dicta est a me causa, iudices
70
1
70
, et perorata.
70
iam
70
intellegitis quantum iudicium sustineatis, quanta res sit commissa vobis.
70
de
70
vi quaeritis.
70
quae
70
lex ad imperium, ad maiestatem, ad statum patriae, ad salutem omnium pertinet, quam legem
70
Q.Quintus
70
Catulus armata dissensione civium rei publicae paene extremis temporibus tulit, quaeque lex sedata illa flamma consulatus mei fumantis reliquias coniurationis exstinxit, hac nunc
70
2
70
lege Caeli adulescentia non ad rei publicae poenas sed ad mulieris libidines
70
3
70
et delicias deposcitur.
71
71
atque
71
hoc etiam loco
71
M.Marci
71
1
71
Camurti
71
2
71
et
71
C.
71
3
71
Caeserni damnatio praedicatur. O stultitiam! stultitiamne
71
4
71
dicam an impudentiam singularem?
71
audetisne
71
, cum ab ea muliere veniatis, facere istorum hominum mentionem? audetis
71
5
71
excitare tanti flagiti memoriam, non exstinctam illam quidem sed repressam vetustate?
71
quo
71
enim illi crimine peccatoque perierunt?
71
nempe
71
quod eiusdem mulieris dolorem et iniuriam Vettiano nefario sunt stupro
71
6
71
persecuti.
71
ergo
71
ut audiretur Vetti nomen in causa, ut illa vetus aeraria
71
7
71
fabula referretur
71
8
71
, idcirco Camurti et Caeserni est causa renovata? qui quamquam lege de vi certe non tenebantur, eo maleficio tamen
71
9
71
erant implicati ut ex nullius legis laqueis eximendi
71
10
71
viderentur.
72
72
M. vero Caelius cur in hoc iudicium vocatur? cui neque proprium quaestionis crimen
72
1
72
obicitur nec vero aliquod eius modi quod sit a lege seiunctum, cum
72
2
72
vestra severitate coniunctum.
72
cuius
72
prima aetas disciplinae dedita
72
3
72
fuit eisque artibus quibus instruimur
72
4
72
ad hunc usum forensem, ad capessendam rem publicam, ad honorem, gloriam, dignitatem. Eis autem fuit amicitiis maiorum natu quorum imitari industriam continentiamque maxime vellet, eis
72
5
72
studiis aequalium
72
6
72
ut eundem quem optimi ac nobilissimi petere cursum laudis videretur.
73
73
cum
73
autem paulum iam roboris accessisset aetati, in Africam profectus est
73
Q.Quinto
73
Pompeio pro consule contubernalis, castissimo homini
73
1
73
atque omnis offici diligentissimo; in qua provincia cum res erant
73
2
73
et possessiones paternae, tum etiam usus quidam provincialis non sine causa a maioribus huic aetati tributus.
73
decessit
73
3
73
illinc Pompei iudicio probatissimus, ut ipsius testimonio cognoscetis.
73
voluit
73
vetere instituto et
73
4
73
eorum adulescentium exemplo qui post in civitate summi viri et
73
5
73
clarissimi cives exstiterunt industriam suam a populo Romano ex aliqua inlustri accusatione cognosci.
74
74
vellem
74
alio potius eum cupiditas gloriae detulisset; sed abiit huius tempus querelae
74
1
74
.
74
accusavit
74
C.Gaium
74
2
74
Antonium, conlegam meum, cui misero praeclari in rem publicam benefici memoria nihil profuit, nocuit opinio malefici cogitati.
74
postea
74
nemini umquam
74
3
74
concessit aequalium plus ut in foro, plus ut
74
4
74
in negotiis versaretur causisque amicorum, plus ut valeret inter suos gratia.
74
quae
74
nisi vigilantes homines, nisi sobrii, nisi industrii consequi non possunt, omnia labore et diligentia est consecutus.
75
75
in
75
hoc flexu quasi aetatis — nihil enim occultabo fretus humanitate ac sapientia vestra — fama adulescentis paululum
75
1
75
haesit ad metas notitia nova eius
75
2
75
mulieris et infelici vicinitate et insolentia voluptatum, quae, cum inclusae diutius et prima aetate compressae et constrictae fuerunt, subito se non numquam profundunt atque eiciunt
75
3
75
universae.
75
qua
75
ex vita vel dicam quo ex sermone — nequaquam enim tantum erat quantum homines loquebantur — verum ex eo quicquid erat emersit totumque se eiecit atque extulit, tantumque abest ab illius familiaritatis infamia ut eiusdem nunc ab sese inimicitias odiumque propulset.
76
76
atque
76
ut iste interpositus sermo deliciarum desidiaeque moreretur — fecit me invito me hercule
76
1
76
et multum repugnante me
76
2
76
, sed tamen fecit — nomen amici mei de ambitu detulit; quem absolutum insequitur, revocat; nemini nostrum obtemperat, est violentior quam vellem.
76
sed
76
ego non loquor de sapientia, quae non cadit in hanc aetatem; de impetu animi loquor, de cupiditate vincendi, de ardore mentis ad gloriam; quae studia in his iam aetatibus nostris contractiora esse debent, in adulescentia vero tamquam in herbis significant
76
3
76
quae virtutis maturitas et quantae fruges industriae sint futurae.
76
etenim
76
semper magno ingenio adulescentes refrenandi potius a gloria
76
4
76
quam incitandi fuerunt; amputanda plura sunt illi aetati, si quidem efflorescit
76
5
76
ingeni laudibus, quam inserenda.
77
qua re, si cui nimium effervisse videtur huius vel in suscipiendis vel in gerendis inimicitiis visvis del Madvig , ferocitas, pertinaciapertinacia ς bψ2: om. Pπψ1 , si quem etiam minimorum horum aliquidaliquod ς offendit, si purpurae genus, si amicorum catervae, si splendor, si nitor, iam ista deferverint deferv. deferuu. P: deseru. ς (cf. § 43), iam aetas omnia, iam res, iamiam res iam σδ: iam ista P2 in ras.: iam usus iam Rau (cf. Mur. 65) dies mitigarit. conservate igitur rei publicae, iudices, civem bonarum artium, bonarum partium, bonorum virorum virorum morum Weiske: studiosum add. Müller (cf. Zielinski p. 208). promitto hoc vobis et rei publicae spondeo, si modo nos ipsi rei publicae satis fecimus, numquam hunc a nostris rationibus seiunctum fore. quod cum fretus nostra familiaritate promitto, tum quod durissimis sese durissimis ς ipse legibus iamiam om. ς obligavit.
78
78
non
78
enim potest qui hominem consularem, cum
78
1
78
ab eo rem publicam violatam esse
78
2
78
diceret, in iudicium vocarit ipse
78
3
78
esse in re publica civis
78
4
78
turbulentus; non potest qui ambitu ne absolutum quidem patiatur
78
5
78
esse absolutum
78
6
78
ipse impune umquam esse largitor.
78
habet
78
a
78
M.Marco
78
Caelio res publica, iudices, duas accusationes vel obsides periculi vel pignora voluntatis.
78
qua
78
re oro obtestorque vos, iudices, ut qua in civitate paucis his diebus Sex. Clodius absolutus est
78
7
78
, quem vos per biennium aut ministrum seditionis aut ducem vidistis, hominem sine re, sine fide, sine spe, sine sede, sine fortunis, ore, lingua, manu, vita omni inquinatum
78
8
78
, qui aedis sacras, qui censum populi Romani, qui memoriam publicam suis manibus incendit, qui Catuli monumentum adflixit, meam domum diruit, mei fratris incendit, qui in Palatio atque in urbis oculis servitia ad caedem et ad inflammandam
78
9
78
urbem incitavit: in ea
78
10
78
civitate ne patiamini illum absolutum muliebri gratia,
78
M.Marcum
78
Caelium libidini muliebri
78
11
78
condonatum, ne eadem mulier cum suo coniuge et fratre et turpissimum
78
12
78
latronem eripuisse et honestissimum adulescentem oppressisse videatur.
79
79
quod
79
cum huius vobis adulescentiam proposueritis, constituitote ante oculos etiam huius miseri senectutem qui hoc unico filio nititur, in huius spe requiescit, huius unius casum pertimescit; quem vos
79
1
79
supplicem vestrae misericordiae, servum potestatis, abiectum non tam ad pedes quam ad mores sensusque vestros, vel recordatione parentum vestrorum vel liberorum iucunditate sustentate, ut in alterius dolore vel pietati vel indulgentiae vestrae serviatis.
79
nolite
79
, iudices, aut hunc iam natura ipsa
79
2
79
occidentem velle maturius exstingui volnere vestro quam
79
3
79
suo fato, aut hunc nunc primum florescentem firmata iam stirpe virtutis tamquam turbine aliquo aut subita tempestate pervertere.
80
80
conservate
80
parenti filium, parentem filio, ne aut senectutem iam prope desperatam contempsisse aut adulescentiam plenam spei maximae non modo non aluisse vos
80
1
80
verum
80
2
80
etiam perculisse
80
3
80
atque adflixisse videamini.
80
quem
80
si nobis, si suis, si rei publicae conservatis, addictum, deditum, obstrictum vobis ac liberis vestris
80
4
80
habebitis omniumque huius nervorum ac laborum vos potissimum, iudices, fructus uberes diuturnosque capietis.