Pro S. Roscio Amerino
Choose a text
id="mobileReaderAuthor" class="mobile-reader-author" href="/authors/cicero-marcus-tullius" aria-label="More works by Cicero, Marcus Tullius">
—
⋯
Original / primary: Perseus Lat2
1
1
credo
1
ego vos, iudices, mirari quid sit quod, cum
1
1
1
tot summi oratores hominesque nobilissimi sedeant, ego potissimum surrexerim
1
2
1
, is qui neque aetate neque ingenio neque auctoritate sim cum his qui sedeant comparandus.
1
omnes
1
hi quos videtis adesse in hac causa iniuriam novo scelere conflatam putant oportere defendi, defendere ipsi
1
3
1
propter iniquitatem temporum non audent.
1
ita
1
fit ut adsint propterea quod officium sequuntur, taceant autem idcirco quia periculum vitant.
1
4
2
2
quid
2
ergo? audacissimus ego ex omnibus?
2
minime
2
.
2
an
2
1
2
tanto officiosior quam ceteri?
2
ne
2
istius quidem laudis ita sum
2
2
2
cupidus ut aliis eam praereptam velim.
2
quae
2
me igitur res praeter ceteros impulit ut causam Sex. Rosci reciperem?
2
quia
2
, si qui istorum dixisset quos videtis adesse, in quibus summa auctoritas est atque amplitudo, si verbum de re publica fecisset, id quod in hac causa fieri necesse est, multo plura dixisse quam dixisset putaretur.
3
3
ego
3
autem si
3
1
3
omnia quae dicenda sunt libere dixero, nequaquam tamen similiter oratio mea exire atque
3
2
3
in volgus emanare poterit.
3
deinde
3
quod ceterorum neque dictum obscurum potest esse propter nobilitatem et amplitudinem
3
3
3
neque temere dicto concedi propter aetatem et prudentiam.
3
ego
3
si quid liberius dixero, vel occultum esse propterea quod nondum ad rem publicam accessi, vel ignosci adulescentiae meae
3
4
3
poterit; tametsi non modo ignoscendi ratio verum etiam cognoscendi consuetudo iam de civitate sublata est.
4
4
accedit
4
illa quoque causa quod a ceteris forsitan ita petitum sit ut dicerent, ut utrumvis salvo officio se facere
4
1
4
posse arbitrarentur; a me autem ei contenderunt qui apud me et amicitia et beneficiis et dignitate plurimum possunt, quorum ego nec
4
2
4
benevolentiam erga me ignorare nec auctoritatem aspernari nec voluntatem neglegere debebam
4
3
4
.
5
5
his
5
de causis ego huic causae patronus exstiti, non electus unus qui maximo ingenio sed relictus ex omnibus qui minimo periculo possem
5
1
5
dicere, neque uti satis firmo praesidio defensus Sex. Roscius verum uti ne omnino desertus esset.
5
forsitan
5
quaeratis qui iste terror sit et quae tanta formido quae tot ac talis viros impediat quo minus pro capite et fortunis alterius quem ad modum consuerunt
5
2
5
causam velint dicere.
5
quod
5
adhuc vos ignorare non mirum est, propterea quod consulto ab accusatoribus eius rei quae conflavit hoc iudicium mentio facta non est.
6
6
quae
6
res ea est?
6
bona
6
patris huiusce Sex. Rosci quae sunt sexagiens, quae de
6
1
6
viro fortissimo et clarissimo
6
2
6
L. Lucio
6
Sulla, quem honoris causa nomino, duobus milibus nummum sese dicit emisse adulescens vel potentissimus hoc tempore nostrae civitatis,
6
L. Lucius
6
Cornelius Chrysogonus.
6
is
6
a vobis, iudices, hoc postulat ut, quoniam in alienam pecuniam tam plenam atque praeclaram nullo iure invaserit, quoniamque ei pecuniae vita Sex. Rosci obstare atque officere videatur, deleatis ex animo suo suspicionem omnem metumque
6
3
6
tollatis; sese hoc incolumi non arbitratur huius innocentis patrimonium tam amplum et copiosum posse obtinere, damnato et eiecto sperat
6
4
6
se posse quod adeptus est per scelus, id per luxuriam
6
5
6
effundere atque consumere.
6
hunc
6
sibi ex animo scrupulum qui se dies noctesque stimulat ac
6
6
6
pungit ut evellatis postulat, ut ad hanc suam praedam tam nefariam adiutores vos profiteamini.
7
7
si
7
1
7
vobis aequa et honesta postulatio
7
2
7
videtur, iudices, ego contra brevem postulationem adfero et, quo modo mihi persuadeo, aliquanto aequiorem.
7
primum
7
a Chrysogono peto ut pecunia fortunisque nostris contentus sit, sanguinem et vitam ne petat; deinde a vobis, iudices, ut audacium sceleri resistatis,
7
3
7
innocentium calamitatem levetis et in causa Sex. Rosci periculum quod in omnis intenditur propulsetis.
8
8
quod
8
si aut causa criminis aut facti suspicio aut quaelibet denique vel minima res reperietur
8
1
8
quam ob rem videantur illi non nihil tamen in deferendo nomine secuti, postremo si praeter eam praedam quam dixi quicquam aliud causae inveneritis, non recusamus quin illorum
8
2
8
libidini Sex. Rosci vita dedatur.
8
sin
8
aliud agitur nihil nisi ut eis ne quid desit quibus satis nihil est, si hoc solum hoc tempore pugnatur ut ad illam opimam praeclaramque praedam damnatio Sex. Rosci velut cumulus accedat, nonne cum multa indigna tum vel hoc indignissimum est, vos idoneos habitos per quorum sententias iusque iurandum id adsequantur quod antea ipsi scelere et ferro adsequi consuerunt
8
3
8
? qui ex civitate in senatum propter dignitatem, ex senatu in hoc consilium delecti estis propter severitatem, ab his
8
4
8
hoc postulare homines sicarios atque gladiatores, non modo ut supplicia vitent quae a vobis pro maleficiis suis metuere atque horrere debent verum etiam ut spoliis ex
8
5
8
hoc iudicio ornati auctique discedant?
9
9
his
9
de rebus tantis tamque atrocibus neque satis me commode dicere neque satis graviter conqueri neque satis libere vociferari posse intellego.
9
nam
9
commoditati ingenium, gravitati aetas, libertati tempora sunt impedimento.
9
huc
9
accedit summus timor quem mihi natura pudorque meus attribuit et vestra dignitas et vis adversariorum et Sex. Rosci pericula
9
1
9
.
9
quapropter
9
vos oro atque obsecro, iudices, ut attente bonaque cum venia verba mea audiatis.
10
10
fide
10
sapientiaque vestra fretus plus oneris sustuli quam ferre me posse intellego.
10
hoc
10
onus si vos aliqua ex parte adlevabitis, feram ut potero studio et industria, iudices; sin a vobis, id quod non spero, deserar, tamen animo non deficiam et id quod suscepi quoad potero perferam.
10
quod
10
si perferre non potero
10
1
10
, opprimi me onere offici malo quam id quod mihi cum fide semel impositum est aut propter perfidiam abicere aut propter infirmitatem animi deponere.
11
11
te
11
quoque magno opere,
11
M. Marci
11
Fanni, quaeso ut, qualem te iam antea populo Romano praebuisti, cum huic eidem
11
1
11
quaestioni iudex
11
2
11
praeesses, talem te et nobis et rei
11
3
11
publicae hoc tempore impertias.
11
quanta
11
multitudo hominum convenerit ad hoc iudicium vides; quae sit omnium mortalium exspectatio, quae cupiditas ut acria
11
4
11
ac severa iudicia fiant intellegis.
11
longo
11
intervallo iudicium inter sicarios hoc primum committitur, cum interea caedes indignissimae maximaeque factae sunt
11
5
11
; omnes hanc quaestionem te praetore manifestis maleficiis cotidianoque sanguine dignissimam
11
6
11
sperant futuram.
12
12
qua
12
vociferatione in ceteris iudiciis accusatores uti consuerunt, ea nos hoc tempore utimur qui causam dicimus.
12
petimus
12
abs te,
12
M. Marce
12
Fanni, a vobisque, iudices, ut quam acerrime maleficia vindicetis, ut quam fortissime hominibus audacissimis resistatis, ut hoc cogitetis, nisi in hac causa qui vester animus sit ostendetis
12
1
12
, eo prorumpere hominum cupiditatem et scelus et audaciam ut non modo clam verum etiam hic in foro ante tribunal tuum,
12
M. Marci
12
Fanni, ante pedes vestros, iudices, inter ipsa subsellia caedes futurae sint.
13
13
etenim
13
quid aliud hoc iudicio temptatur nisi ut id fieri liceat?
13
accusant
13
ei qui in fortunas huius invaserunt, causam dicit is cui praeter calamitatem nihil reliquerunt; accusant ei quibus occidi patrem Sex. Rosci bono fuit, causam dicit is cui non modo luctum mors patris attulit verum etiam egestatem; accusant ei qui hunc ipsum
13
1
13
iugulare summe cupierunt, causam dicit is qui etiam ad hoc ipsum iudicium cum praesidio venit ne hic ibidem ante oculos vestros trucidetur; denique accusant ei quos populus poscit, causam dicit is qui unus relictus ex illorum nefaria caede restat.
14
14
atque
14
ut facilius intellegere possitis, iudices, ea quae facta sunt indigniora esse quam haec sunt quae dicimus, ab initio res quem ad modum gesta sit vobis
14
1
14
exponemus, quo facilius et huius hominis innocentissimi miserias et illorum audacias
14
2
14
cognoscere possitis et rei publicae calamitatem.
15
15
Sex. Roscius, pater huiusce, municeps Amerinus fuit, cum genere et nobilitate et pecunia non modo sui municipi verum etiam eius vicinitatis facile primus, tum gratia atque hospitiis florens hominum nobilissimorum.
15
nam
15
cum Metellis, Serviliis, Scipionibus erat ei non modo hospitium verum etiam domesticus usus et consuetudo, quas, ut aequum est, familias honestatis amplitudinisque gratia nomino.
15
itaque
15
1
15
ex suis omnibus
15
2
15
commodis hoc solum filio reliquit; nam patrimonium domestici praedones vi ereptum possident, fama et vita innocentis ab hospitibus amicisque paternis defenditur.
16
16
hic
16
1
16
cum omni tempore nobilitatis fautor fuisset tum hoc tumultu proximo, cum omnium nobilium dignitas et salus in discrimen veniret, praeter ceteros in ea vicinitate eam partem causamque opera, studio, auctoritate defendit.
16
etenim
16
rectum putabat pro eorum honestate se pugnare propter quos ipse honestissimus inter suos numerabatur.
16
postea
16
quam victoria constituta est ab armisque recessimus, cum proscriberentur homines
16
2
16
atque ex omni regione caperentur ei qui adversarii fuisse putabantur, erat ille Romae frequens atque
16
3
16
in foro et in ore omnium cotidie versabatur, magis ut exsultare victoria nobilitatis videretur quam timere ne quid ex ea calamitatis sibi accideret.
17
17
erant
17
ei veteres inimicitiae cum duobus Rosciis Amerinis, quorum alterum sedere in accusatorum subselliis video, alterum tria huiusce praedia possidere audio; quas inimicitias si tam cavere potuisset quam metuere solebat viveret.
17
neque
17
enim, iudices, iniuria metuebat.
17
nam
17
duo isti sunt
17
T. Titi
17
Roscii, quorum alteri Capitoni cognomen est, iste qui adest Magnus vocatur, homines eius modi:
17
1
17
alter plurimarum palmarum vetus ac nobilis gladiator habetur, hic autem nuper se ad eum lanistam contulit, quique
17
2
17
ante hanc pugnam tiro esset quod sciam
17
3
17
, facile ipsum magistrum scelere audaciaque superavit.
18
18
nam
18
cum hic Sex. Roscius esset Ameriae, T. autem iste Roscius Romae, cum hic filius
18
1
18
adsiduus in praediis esset cumque se voluntate patris rei familiari vitaeque rusticae dedisset, ipse
18
2
18
autem frequens Romae esset, occiditur ad balneas Pallacinas
18
3
18
rediens a cena Sex. Roscius.
18
spero
18
ex hoc ipso non esse obscurum ad quem suspicio malefici pertineat; verum id quod adhuc est suspiciosum
18
4
18
nisi perspicuum res ipsa fecerit, hunc adfinem culpae iudicatote.
19
19
occiso
19
Sex. Roscio primus Ameriam nuntiat Mallius Glaucia quidam, homo tenuis, libertinus, cliens et familiaris istius
19
T. Titi
19
Rosci, et nuntiat domum non fili sed
19
T. Titi
19
Capitonis inimici; et cum post horam primam noctis occisus esset, primo diluculo nuntius hic Ameriam venit; decem horis nocturnis sex et quinquaginta milia passuum cisiis
19
1
19
pervolavit, non modo ut exoptatum inimico nuntium primus adferret sed etiam cruorem inimici quam recentissimum telumque paulo ante e corpore extractum ostenderet.
20
20
quadriduo
20
quo haec gesta sunt res ad Chrysogonum in castra
20
L. Lucii
20
Sullae Volaterras defertur; magnitudo pecuniae demonstratur; bonitas praediorum — nam fundos decem et tris reliquit qui Tiberim fere omnes tangunt — huius inopia et solitudo commemoratur; demonstrant, cum pater huiusce Sex. Roscius, homo tam splendidus et gratiosus, nullo negotio sit occisus, perfacile hunc hominem incautum et rusticum
20
1
20
et Romae ignotum de medio tolli posse; ad eam rem operam suam pollicentur.
21
21
ne
21
diutius teneam
21
1
21
, iudices, societas coitur.
21
cum
21
nulla iam proscriptionis mentio fieret
21
2
21
, cum etiam qui
21
3
21
antea metuerant redirent ac iam defunctos sese periculis arbitrarentur, nomen refertur in tabulas Sex. Rosci
21
4
21
, hominis studiosissimi nobilitatis; manceps fit Chrysogonus; tria praedia vel nobilissima Capitoni propria traduntur, quae hodie possidet; in reliquas omnis fortunas iste
21
T. Titus
21
Roscius nomine Chrysogoni, quem ad modum ipse dicit, impetum facit.
21
haec
21
5
21
omnia, iudices, imprudente
21
L. Lucio
21
Sulla facta esse certo
21
6
21
scio.
22
22
neque
22
enim mirum, cum eodem tempore et ea quae praeterita sunt reparet
22
1
22
et ea quae videntur instare praeparet, cum et pacis constituendae rationem et belli gerendi potestatem solus habeat, cum omnes in unum spectent, unus omnia gubernet, cum tot tantisque negotiis distentus sit ut respirare libere non possit, si aliquid non animadvertat, cum praesertim tam multi occupationem eius observent tempusque aucupentur ut, simul atque ille despexerit, aliquid huiusce modi moliantur.
22
huc
22
accedit quod, quamvis ille felix sit, sicut est, tamen in
22
2
22
tanta felicitate nemo potest esse in magna familia qui neminem neque servum neque libertum improbum habeat.
23
23
interea
23
iste T. Roscius, vir optimus, procurator Chrysogoni, Ameriam venit, in praedia huius invadit, hunc miserum, luctu perditum
23
1
23
, qui nondum etiam omnia paterno funeri iusta solvisset, nudum eicit
23
2
23
domo atque focis patriis disque penatibus praecipitem, iudices, exturbat
23
3
23
, ipse amplissimae pecuniae fit dominus.
23
qui
23
in sua re fuisset egentissimus, erat, ut fit, insolens in aliena
23
4
23
; multa palam domum suam auferebat, plura clam de medio removebat, non pauca suis adiutoribus large effuseque donabat, reliqua constituta auctione vendebat.
24
24
quod
24
Amerinis usque eo visum est indignum ut urbe tota fletus gemitusque fieret.
24
etenim
24
multa simul ante oculos versabantur, mors hominis florentissimi, Sex. Rosci, crudelissima, fili autem eius egestas indignissima, cui de tanto patrimonio praedo iste nefarius ne iter quidem ad sepulcrum patrium reliquisset, bonorum emptio flagitiosa, possessio
24
1
24
, furta, rapinae, donationes.
24
nemo
24
erat qui non ardere
24
2
24
omnia mallet quam videre in Sex. Rosci, viri optimi atque honestissimi, bonis iactantem se ac dominantem
24
T. Titum
24
Roscium.
25
25
itaque
25
decurionum decretum statim fit ut decem primi proficiscantur ad
25
L. Lucium
25
Sullam doceantque eum qui vir Sex. Roscius fuerit, conquerantur de istorum scelere et iniuriis, orent ut et illius mortui famam et fili innocentis fortunas conservatas velit.
25
atque
25
ipsum decretum, quaeso, cognoscite. DECRETVM DECVRIONVM.
25
legati
25
in castra veniunt.
25
intellegitur
25
, iudices, id quod
25
1
25
iam ante dixi, imprudente
25
L. Lucio
25
Sulla scelera haec et flagitia fieri.
25
nam
25
statim Chrysogonus et ipse ad eos accedit et homines nobilis adlegat
25
2
25
qui peterent ne ad Sullam adirent, et omnia Chrysogonum quae vellent esse facturum pollicerentur.
26
26
Vsque adeo autem
26
1
26
ille pertimuerat ut mori mallet quam de his rebus Sullam doceri.
26
homines
26
antiqui, qui ex sua natura ceteros fingerent, cum ille confirmaret sese nomen
26
sex
26
. Rosci de tabulis exempturum, praedia vacua filio traditurum, cumque id ita futurum
26
T. Titus
26
Roscius Capito qui in decem legatis erat appromitteret, crediderunt; Ameriam re inorata
26
2
26
reverterunt.
26
ac
26
primo rem differre cotidie ac procrastinare isti coeperunt, deinde aliquanto lentius nihil
26
3
26
agere atque deludere, postremo, id quod facile intellectum est, insidias vitae huiusce Sex. Rosci parare neque sese arbitrari posse diutius alienam pecuniam domino incolumi obtinere.
27
27
quod
27
hic simul atque sensit, de amicorum cognatorumque sententia Romam confugit et sese ad Caeciliam, Nepotis sororem, Baliarici filiam
27
1
27
, quam honoris causa nomino, contulit, qua
27
2
27
pater usus erat plurimum; in qua muliere, iudices, etiam
27
3
27
nunc, id quod omnes semper existimaverunt, quasi exempli causa vestigia antiqui offici remanent.
27
ea
27
Sex. Roscium inopem, eiectum domo atque expulsum ex suis bonis, fugientem latronum tela et minas recepit domum hospitique oppresso iam desperatoque ab omnibus opitulata est.
27
eius
27
virtute, fide, diligentia factum est ut hic potius vivus in reos quam occisus in proscriptos referretur.
28
28
nam
28
postquam isti intellexerunt summa diligentia vitam Sex. Rosci custodiri neque sibi ullam caedis faciendae
28
1
28
potestatem dari, consilium ceperunt plenum sceleris et audaciae ut nomen huius de parricidio deferrent, ut ad eam rem aliquem accusatorem veterem compararent qui de ea re posset
28
2
28
dicere aliquid, in qua re nulla subesset suspicio, denique ut, quoniam crimine non poterant, tempore ipso pugnarent.
28
ita
28
loqui homines: 'quod iudicia tam diu facta non essent, condemnari eum oportere qui primus in iudicium adductus esset; huic autem patronos propter Chrysogoni gratiam defuturos; de bonorum venditione et de ista societate verbum esse facturum neminem; ipso nomine parricidi et atrocitate criminis fore ut hic nullo negotio tolleretur, cum ab nullo defensus esset.'
29
29
hoc consilio atque adeo hac amentia impulsi quem ipsi, cum cuperent, non potuerunt occidere, eum iugulandum vobis tradiderunt. quid primum querar aut unde potissimum, iudices, ordiar aut quod aut a quibus auxilium petam? deorumne immortalium, populine Romani, vestramne qui summam potestatem habetis hoc tempore fidem implorem?
30
30
pater
30
occisus nefarie, domus obsessa ab inimicis, bona adempta, possessa
30
1
30
, direpta, fili vita infesta, saepe ferro atque insidiis appetita.
30
quid
30
ab his tot maleficiis sceleris abesse videtur?
30
tamen
30
haec aliis nefariis cumulant atque adaugent, crimen incredibile confingunt, testis in hunc et accusatores huiusce pecunia comparant; hanc condicionem misero ferunt ut optet
30
2
30
utrum malit cervices
30
T. Tito
30
Roscio dare an insutus in culleum
30
3
30
per summum dedecus vitam amittere.
30
patronos
30
huic defuturos putaverunt; desunt; qui libere dicat, qui cum fide defendat, id quod in hac causa satis est
30
4
30
5
30
non deest profecto, iudices.
31
31
et
31
forsitan in suscipienda causa temere impulsus adulescentia fecerim; quoniam quidem semel suscepi, licet hercules undique omnes minae
31
1
31
terrores periculaque impendeant
31
2
31
omnia, succurram ac
31
3
31
subibo.
31
certum
31
est deliberatumque quae ad causam pertinere arbitror, omnia non modo dicere verum etiam libenter audacter
31
4
31
libereque dicere; nulla res tanta exsistet
31
5
31
, iudices, ut possit vim mihi maiorem adhibere metus quam fides.
32
32
etenim
32
quis tam dissoluto animo est qui haec cum videat tacere ac neglegere possit?
32
patrem
32
meum, cum proscriptus non esset, iugulastis, occisum in proscriptorum numerum rettulistis, me domo mea per vim expulistis, patrimonium meum possidetis.
32
quid
32
voltis amplius? etiamne ad subsellia cum ferro atque telis venistis ut hic aut iuguletis aut condemnetis
32
1
32
?
33
33
hominem
33
longe audacissimum nuper habuimus in civitate C. Fimbriam et, quod inter omnis constat, nisi inter eos qui ipsi quoque insaniunt insanissimum.
33
is
33
cum curasset in funere
33
C. Gaii
33
Mari ut Q. Scaevola volneraretur, vir sanctissimus atque ornatissimus nostrae civitatis, de cuius laude neque hic locus est ut multa dicantur neque plura tamen dici possunt quam populus Romanus memoria retinet, diem Scaevolae dixit, postea quam comperit eum posse vivere.
33
cum
33
ab eo quaereretur quid tandem accusaturus esset eum quem pro dignitate ne laudare quidem quisquam satis commode posset, aiunt hominem, ut erat furiosus, respondisse: 'quod non totum telum corpore recepisset.'
33
quo
33
populus Romanus nihil vidit indignius nisi eiusdem viri mortem, quae tantum potuit ut omnis occisus
33
1
33
perdiderit et adflixerit; quos quia servare per compositionem
33
2
33
volebat, ipse ab eis interemptus est.
34
34
estne
34
hoc illi dicto atque facto Fimbriano
34
1
34
simillimum?
34
accusatis
34
Sex. Roscium.
34
quid
34
ita?
34
quia
34
de manibus vestris effugit, quia se occidi passus non est.
34
illud
34
, quia in Scaevola factum est, magis
34
2
34
indignum videtur, hoc, quia fit a Chrysogono, non
34
3
34
est ferendum
34
4
34
.
34
nam
34
per deos immortalis! quid est in hac causa quod defensionis indigeat? qui locus ingenium patroni requirit aut oratoris eloquentiam magno opere desiderat?
34
totam
34
causam, iudices, explicemus atque ante oculos expositam consideremus; ita facillime quae res totum iudicium contineat et quibus de
34
5
34
rebus nos dicere oporteat et quid vos sequi conveniat intellegetis.
35
35
tres
35
sunt res, quantum ego existimare possum, quae obstent hoc tempore Sex. Roscio, crimen adversariorum et audacia et potentia.
35
criminis
35
confictionem accusator Erucius
35
1
35
suscepit, audaciae partis Roscii sibi poposcerunt
35
2
35
, Chrysogonus autem, is qui plurimum potest, potentia pugnat.
35
de
35
hisce omnibus rebus me dicere oportere intellego.
35
quid
35
igitur est?
36
36
non eodem modo de omnibus, ideo quod prima illa res ad meum officium pertinet, duas autem reliquas vobis populus Romanus imposuit; ego crimen oportet diluam, vos et audaciae resistere et hominum eius modi perniciosam atque intolerandam potentiam primo quoque tempore exstinguere atque opprimere debetis.
37
37
occidisse patrem Sex. Roscius arguitur. scelestum, di immortales! ac nefarium facinus atque eius modi quo uno maleficio scelera omnia complexa esse videantur! etenim si, id quod praeclare a sapientibus dicitur, voltu saepe laeditur pietas, quod supplicium satis acre reperietur in eum qui mortem obtulerit parenti? pro quo mori ipsum, si res postularet, iura divina atque humana cogebant.
38
38
in
38
hoc tanto, tam atroci, tam singulari maleficio, quod ita raro exstitit ut, si quando auditum sit
38
1
38
, portenti ac prodigi simile numeretur, quibus tandem tu,
38
C. Gaii
38
Eruci
38
2
38
, argumentis accusatorem censes uti oportere? nonne et audaciam eius qui in crimen vocetur singularem ostendere et mores feros immanemque naturam et vitam vitiis flagitiisque omnibus deditam, denique
38
3
38
omnia ad perniciem profligata atque perdita?
38
quorum
38
tu nihil in Sex. Roscium ne obiciendi quidem causa contulisti.
39
39
patrem
39
occidit Sex. Roscius.
39
qui
39
homo? adulescentulus corruptus et ab hominibus nequam inductus
39
1
39
?
39
annos
39
natus maior
39
2
39
quadraginta.
39
vetus
39
videlicet sicarius, homo audax et saepe in caede versatus.
39
at
39
hoc ab accusatore ne dici quidem audistis.
39
luxuries
39
igitur hominem nimirum et aeris alieni magnitudo et indomitae animi cupiditates ad hoc scelus impulerunt.
39
de
39
luxuria
39
3
39
purgavit Erucius, cum dixit hunc ne in convivio quidem ullo fere interfuisse.
39
nihil
39
autem umquam
39
4
39
debuit.
39
cupiditates
39
porro quae possunt esse in eo qui, ut ipse accusator obiecit, ruri semper habitarit et in agro colendo vixerit? quae vita maxime disiuncta a
39
5
39
cupiditate et cum officio coniuncta est
39
6
39
.
40
40
quae
40
res igitur tantum istum furorem
40
sex
40
. Roscio obiecit? '
40
patri
40
' inquit 'non placebat.'
40
1
40
patri
40
non placebat? quam ob causam? necesse est enim eam quoque iustam et magnam et perspicuam fuisse.
40
nam
40
ut illud incredibile est, mortem oblatam esse patri a filio sine plurimis et maximis causis, sic hoc veri simile non est, odio fuisse parenti filium sine causis multis et magnis et necessariis.
41
41
rursus igitur eodem revertamur et quaeramus quae tanta vitia fuerint in unico filio qua re is patri displiceret. at perspicuum est nullum fuisse. pater igitur amens, qui odisset eum sine causa quem procrearat? at is quidem fuit omnium constantissimus. ergo illud iam perspicuum profecto est, si neque amens pater neque perditus filius fuerit, neque odi causam patri neque sceleris filio fuisse.
42
42
'
42
nescio
42
' inquit 'quae causa odi fuerit; fuisse odium intellego quia antea, cum duos filios haberet, illum alterum qui mortuus est secum omni tempore volebat esse, hunc in praedia rustica relegarat.'
42
1
42
quod
42
Erucio accidebat in mala nugatoriaque accusatione, idem mihi usu
42
2
42
venit in causa optima.
42
ille
42
quo modo crimen commenticium confirmaret non inveniebat, ego res tam levis qua ratione infirmem ac diluam reperire non possum.
43
43
quid
43
ais, Eruci? tot praedia, tam pulchra, tam fructuosa Sex. Roscius filio suo relegationis ac supplici gratia colenda ac tuenda tradiderat?
43
quid
43
? hoc patres familiae
43
1
43
qui liberos habent, praesertim homines illius ordinis ex municipiis rusticanis, nonne optatissimum sibi putant esse filios suos rei familiari maxime servire et in praediis colendis operae plurimum studique consumere?
44
44
an
44
amandarat
44
1
44
hunc sic ut esset in agro ac tantum modo aleretur ad villam, ut commodis omnibus careret?
44
quid
44
? si constat hunc non modo colendis praediis praefuisse sed certis fundis patre vivo frui solitum esse, tamenne haec a te vita eius
44
2
44
rusticana relegatio atque amandatio appellabitur?
44
vides
44
, Eruci, quantum distet argumentatio tua ab re ipsa atque a
44
3
44
veritate.
44
quod
44
consuetudine patres faciunt, id quasi novum reprehendis; quod benivolentia fit, id odio factum
44
4
44
criminaris; quod honoris causa pater filio suo concessit, id eum supplici causa fecisse dicis.
45
45
neque
45
haec tu non intellegis, sed usque eo quid
45
1
45
arguas non habes, ut non modo tibi contra nos dicendum putes verum etiam contra rerum naturam contraque consuetudinem hominum contraque opiniones omnium.
45
at
45
enim, cum duos filios haberet, alterum a se non dimittebat, alterum ruri esse patiebatur.
45
quaeso
45
, Eruci, ut hoc in bonam partem accipias; non enim exprobrandi causa sed commonendi gratia dicam.
46
46
si
46
tibi fortuna non dedit ut patre certo nascerere ex quo intellegere posses qui animus patrius in liberos esset, at natura certe dedit ut humanitatis non parum haberes; eo accessit studium doctrinae ut ne a litteris quidem alienus esses.
46
ecquid
46
1
46
tandem tibi videtur, ut ad fabulas veniamus, senex ille Caecilianus minoris facere Eutychum, filium rusticum, quam illum alterum, Chaerestratum? — nam, ut opinor, hoc nomine est — alterum in urbe secum honoris causa habere, alterum rus supplici causa relegasse?
47
47
'
47
quid
47
ad istas ineptias abis?' inquies.
47
quasi
47
vero mihi difficile sit quamvis multos nominatim proferre, ne longius abeam, vel tribulis vel vicinos meos qui suos liberos quos plurimi faciunt agricolas
47
1
47
adsiduos esse cupiunt.
47
verum
47
homines notos sumere odiosum est, cum et illud incertum sit velintne ei sese nominari, et
47
2
47
nemo vobis magis notus futurus sit quam est hic Eutychus, et certe ad rem nihil intersit utrum hunc
47
3
47
ego comicum adulescentem an aliquem ex agro Veienti
47
4
47
nominem.
47
etenim
47
haec conficta arbitror esse a poetis
47
5
47
ut effictos nostros mores in alienis personis expressamque imaginem
47
6
47
vitae cotidianae videremus
47
7
47
.
48
48
age
48
nunc, refer animum sis ad veritatem et considera non modo in Umbria atque in ea vicinitate sed in his veteribus municipiis quae studia a patribus familias
48
1
48
maxime laudentur; iam profecto te intelleges inopia criminum summam laudem Sex. Roscio vitio et culpae dedisse.
48
ac
48
2
48
non modo hoc patrum voluntate liberi faciunt sed permultos et ego novi et, nisi me fallit animus, unus quisque vestrum qui et ipsi incensi sunt studio quod ad
48
3
48
agrum colendum attinet, vitamque hanc rusticam, quam tu probro et crimini putas esse oportere, et honestissimam et suavissimam esse arbitrantur.
49
49
quid
49
censes hunc ipsum Sex. Roscium quo studio et qua intellegentia esse in rusticis rebus? Vt ex his propinquis eius, hominibus honestissimis, audio, non tu in isto artificio accusatorio callidior es quam hic in suo.
49
verum
49
, ut opinor, quoniam ita Chrysogono videtur qui huic nullum praedium reliquit, et artificium obliviscatur et studium deponat licebit.
49
quod
49
tametsi miserum et indignum est, feret
49
1
49
tamen aequo animo, iudices, si per vos vitam et famam potest obtinere; hoc vero est quod ferri
49
2
49
non potest, si et in hanc calamitatem venit propter praediorum bonitatem et multitudinem et quod ea studiose coluit, id erit ei maxime
49
3
49
fraudi, ut parum miseriae sit quod aliis coluit non sibi, nisi etiam quod omnino coluit crimini fuerit.
50
50
ne
50
tu, Eruci, accusator esses ridiculus, si illis temporibus natus esses
50
1
50
cum ab aratro arcessebantur qui consules fierent.
50
etenim
50
qui praeesse agro colendo flagitium putes, profecto illum Atilium quem sua manu spargentem semen qui missi erant convenerunt hominem turpissimum atque inhonestissimum iudicares.
50
at
50
hercule maiores nostri longe aliter et de illo et de ceteris talibus viris existimabant itaque ex minima tenuissimaque re publica
50
2
50
maximam et florentissimam nobis reliquerunt.
50
suos
50
enim agros studiose colebant, non alienos cupide appetebant; quibus rebus et agris et urbibus et nationibus rem publicam atque hoc imperium et populi Romani nomen auxerunt.
51
51
neque
51
ego haec eo profero quo conferenda sint cum hisce de quibus nunc quaerimus, sed ut illud intellegatur
51
1
51
, cum apud maiores nostros summi viri clarissimique homines qui omni tempore ad gubernacula rei publicae sedere debebant tamen in agris quoque colendis aliquantum operae temporisque consumpserint
51
2
51
, ignosci oportere ei homini qui se fateatur esse rusticum, cum ruri
51
3
51
adsiduus semper vixerit, cum praesertim nihil esset quod aut patri gratius aut sibi iucundius aut re vera honestius facere posset.
52
52
odium
52
igitur acerrimum patris in filium ex hoc, opinor, ostenditur, Eruci, quod hunc ruri esse patiebatur.
52
numquid
52
est aliud? '
52
immo
52
vero' inquit 'est; nam istum exheredare in animo habebat.'
52
audio
52
; nunc dicis aliquid quod ad rem pertineat; nam illa, opinor, tu quoque concedis levia esse atque inepta: '
52
convivia
52
cum patre non inibat.'
52
quippe
52
, qui ne in oppidum quidem nisi perraro veniret
52
1
52
. '
52
domum
52
suam istum non fere quisquam vocabat.'
52
nec
52
mirum, qui neque in urbe viveret neque revocaturus esset.
53
53
verum
53
haec tu quoque
53
1
53
intellegis esse nugatoria; illud quod coepimus videamus, quo certius argumentum odi reperiri nullo modo potest. '
53
exheredare
53
pater filium cogitabat.' Mitto quaerere qua de causa; quaero qui scias; tametsi te dicere atque enumerare causas omnis oportebat, et id erat certi
53
2
53
accusatoris officium qui tanti sceleris argueret explicare omnia vitia ac peccata fili quibus incensus parens potuerit animum inducere ut naturam ipsam vinceret, ut amorem illum penitus insitum eiceret ex animo
53
3
53
, ut denique patrem esse. sese oblivisceretur; quae sine magnis huiusce
53
4
53
peccatis accidere potuisse non arbitror.
54
54
verum
54
concedo tibi ut ea praetereas quae, cum taces, nulla esse concedis; illud
54
1
54
quidem, voluisse exheredare, certe tu planum facere debes.
54
quid
54
ergo adfers qua re id factum putemus?
54
vere
54
nihil potes dicere
54
2
54
; finge aliquid saltem commode ut ne plane videaris id facere quod aperte facis, huius miseri fortunis et horum virorum talium dignitati inludere.
54
exheredare
54
filium voluit.
54
quam
54
ob causam? '
54
nescio
54
.'
54
exheredavitne
54
? '
54
non
54
.'
54
quis
54
prohibuit? '
54
cogitabat
54
.'
54
cogitabat
54
3
54
? cui dixit? '
54
nemini
54
.'
54
quid
54
est aliud iudicio ac legibus ac maiestate vestra abuti ad quaestum atque ad
54
4
54
libidinem nisi hoc modo accusare atque id obicere quod planum facere non modo non possis verum ne coneris quidem?
55
55
nemo
55
nostrum est, Eruci, quin sciat tibi inimicitias cum Sex. Roscio nullas esse; vident omnes qua de causa huic
55
1
55
inimicus venias; sciunt huiusce pecunia te adductum esse
55
quid
55
ergo est?
55
ita
55
tamen quaestus te cupidum esse oportebat ut horum existimationem et legem Remmiam
55
2
55
putares aliquid valere oportere.
56
56
accusatores
56
multos esse in civitate utile est ut metu contineatur audacia; verum tamen hoc ita est utile ut ne plane inludamur ab accusatoribus.
56
innocens
56
est quispiam, verum tamen, quamquam abest a culpa, suspicione tamen non caret
56
1
56
; tametsi miserum est, tamen ei qui hunc accuset possim
56
2
56
aliquo modo ignoscere.
56
cum
56
enim aliquid habeat quod possit
56
3
56
criminose ac suspiciose dicere, aperte ludificari et calumniari sciens non videatur.
56
qua
56
re facile omnes patimur esse quam plurimos accusatores, quod innocens, si accusatus sit
56
4
56
, absolvi potest, nocens, nisi accusatus fuerit, condemnari non potest; utilius est autem absolvi innocentem quam nocentem causam non dicere. Anseribus cibaria publice locantur et canes aluntur in Capitolio ut significent si fures venerint.
56
at
56
fures internoscere non possunt, significant tamen si qui noctu in Capitolium venerint
56
5
56
et, quia id est suspiciosum, tametsi bestiae sunt, tamen in eam partem potius peccant quae est cautior.
56
quod
56
si luce quoque canes latrent cum deos
56
6
56
salutatum aliqui venerint, opinor, eis crura suffringantur, quod acres sint etiam tum cum suspicio nulla sit.
57
57
simillima
57
est accusatorum ratio. Alii vestrum anseres sunt qui tantum modo clamant, nocere non possunt, alii canes qui et latrare et mordere possunt.
57
cibaria
57
vobis praeberi videmus; vos autem maxime debetis in eos impetum facere qui merentur.
57
hoc
57
populo gratissimum est.
57
deinde
57
, si voletis, etiam tum cum veri simile erit aliquem
57
1
57
commisisse, in suspicione latratote; id quoque concedi potest.
57
sin
57
autem sic agetis ut arguatis aliquem patrem occidisse neque dicere possitis aut qua re aut quo modo, ac tantum modo sine suspicione latrabitis, crura quidem vobis nemo suffringet, sed, si ego hos bene novi, litteram illam cui vos usque eo inimici estis ut etiam Kal. omnis
57
2
57
oderitis ita vehementer ad caput adfigent
57
3
57
ut postea neminem alium nisi fortunas vestras accusare possitis.
58
58
quid
58
mihi ad defendendum dedisti, bone accusator? quid hisce autem ad suspicandum? '
58
ne
58
1
58
exheredaretur veritus est.'
58
audio
58
, sed qua de causa vereri debuerit nemo dicit. '
58
habebat
58
pater in animo.'
58
planum
58
fac.
58
nihil
58
est; non quicum deliberaverit
58
2
58
, quem certiorem fecerit, unde istud vobis suspicari in mentem venerit.
58
cum
58
hoc modo accusas, Eruci, nonne hoc palam dicis: '
58
ego
58
quid acceperim scio, quid dicam nescio; unum illud
58
3
58
spectavi quod Chrysogonus aiebat neminem isti patronum futurum; de bonorum emptione deque ea societate neminem esse qui verbum facere auderet hoc tempore'
58
4
58
?
58
haec
58
te opinio falsa in istam fraudem impulit; non me hercules verbum fecisses, si tibi quemquam responsurum putasses.
59
59
operae
59
pretium erat, si animadvertistis, iudices, neglegentiam eius in accusando considerare.
59
credo
59
, cum vidisset qui homines in hisce subselliis sederent, quaesisse
59
1
59
num ille aut ille defensurus esset; de me ne suspicatum quidem esse, quod antea causam publicam nullam dixerim.
59
postea
59
quam invenit neminem eorum qui possunt et solent ita neglegens esse coepit ut, eum in mentem veniret ei, resideret, deinde spatiaretur, non numquam etiam puerum vocaret, credo, cui cenam imperaret, prorsus ut vestro consessu et hoc conventu pro summa solitudine abuteretur.
59
peroravit
59
aliquando, adsedit; surrexi ego.
60
60
respirare
60
visus est quod non alius potius diceret.
60
coepi
60
dicere. Vsque eo animadverti, iudices, eum iocari atque alias res agere ante quam Chrysogonum nominavi; quem simul atque attigi, statim homo se erexit, mirari visus est.
60
intellexi
60
quid cum pepugisset
60
1
60
.
60
iterum
60
ac tertio nominavi.
60
postea
60
homines cursare ultro et citro non destiterunt, credo, qui Chrysogono nuntiarent esse
60
2
60
aliquem in civitate
60
3
60
qui contra voluntatem eius dicere auderet; aliter causam agi atque ille existimaret, aperiri bonorum emptionem, vexari pessime societatem, gratiam potentiamque eius neglegi, iudices diligenter attendere, populo rem indignam videri.
61
61
quae
61
quoniam te fefellerunt
61
1
61
, Eruci, quoniamque vides versa esse omnia, causam pro Sex. Roscio, si non commode, at libere dici, quem dedi putabas defendi intellegis, quos tradituros sperabas vides iudicare, restitue nobis aliquando veterem tuam illam calliditatem atque prudentiam, confitere
61
2
61
huc ea spe venisse quod putares hic latrocinium, non iudicium futurum.
61
de
61
parricidio causa dicitur; ratio ab accusatore reddita non est quam ob causam patrem filius occiderit.
62
62
quod
62
in minimis noxiis et in his levioribus peccatis quae magis crebra et iam prope cotidiana sunt vel
62
1
62
maxime et primum quaeritur, quae causa malefici fuerit, id Erucius in parricidio quaeri non putat oportere.
62
in
62
quo scelere, iudices, etiam cum multae causae convenisse unum in locum atque inter se congruere videntur, tamen non temere creditur, neque levi coniectura res penditur, neque testis incertus auditur, neque accusatoris ingenio res iudicatur.
62
cum
62
multa antea commissa maleficia, cum vita hominis perditissima, tum singularis audacia ostendatur necesse est, neque audacia solum sed summus furor atque amentia.
62
haec
62
cum sint omnia, tamen exstent oportet expressa sceleris vestigia, ubi, qua ratione, per quos, quo tempore maleficium sit admissum.
62
quae
62
nisi multa et manifesta sunt, profecto res tam scelesta, tam atrox, tam nefaria credi non potest.
63
63
Magna est enim vis humanitatis; multum valet communio sanguinis; reclamitat istius modi suspicionibus ipsa natura; portentum atque monstrum certissimum est esse aliquem humana specie et figura qui tantum immanitate bestias vicerit ut, propter quos hanc suavissimam lucem aspexerit, eos indignissime luce privarit, cum etiam feras inter sese partus atque educatio et natura ipsa conciliet.
64
64
non
64
ita multis ante annis aiunt
64
T. Titum
64
Caelium
64
1
64
quendam Terracinensem
64
2
64
, hominem non obscurum, cum cenatus cubitum in idem conclave cum duobus adulescentibus filiis isset, inventum esse mane iugulatum.
64
cum
64
neque servus quisquam reperiretur
64
3
64
neque liber ad quem ea suspicio pertineret, id aetatis autem duo filii propter cubantes ne sensisse quidem se dicerent, nomina filiorum de parricidio delata sunt.
64
quid
64
poterat tam esse
64
4
64
suspiciosum? neutrumne sensisse? ausum autem esse quemquam se in id conclave committere eo potissimum tempore cum ibidem essent duo adulescentes filii qui et sentire et defendere facile possent?
64
erat
64
porro nemo in quem ea suspicio conveniret.
65
65
tamen
65
, cum planum iudicibus esset factum aperto ostio dormientis eos repertos esse, iudicio absoluti adulescentes et suspicione omni liberati sunt.
65
nemo
65
enim putabat quemquam esse qui, cum omnia divina atque humana iura scelere nefario polluisset, somnum statim capere potuisset
65
1
65
, propterea quod qui tantum facinus commiserunt non modo sine cura quiescere sed ne spirare quidem sine metu possunt.
66
66
videtisne
66
quos
66
1
66
nobis poetae tradiderunt patris ulciscendi causa supplicium de matre sumpsisse, cum praesertim deorum immortalium iussis atque oraculis id fecisse dicantur, tamen ut eos agitent Furiae neque consistere umquam
66
2
66
patiantur, quod ne pii quidem sine scelere esse potuerunt?
66
sic
66
se res habet, iudices: magnam vim, magnam necessitatem, magnam possidet religionem paternus maternusque sanguis; ex quo si qua macula concepta est, non modo elui
66
3
66
non potest verum usque eo permanat ad animum ut summus furor atque amentia consequatur.
67
67
nolite
67
enim putare, quem ad modum in fabulis saepenumero videtis, eos qui aliquid impie scelerateque commiserint
67
1
67
agitari et perterreri Furiarum taedis ardentibus. Sua quemque fraus et suus terror maxime vexat, suum quemque scelus agitat amentiaque adficit, suae malae cogitationes conscientiaeque animi terrent; hae
67
2
67
sunt impiis adsiduae domesticaeque Furiae quae dies noctesque parentium
67
3
67
poenas a consceleratissimis filiis repetant.
68
68
haec
68
magnitudo malefici facit ut, nisi paene manifestum parricidium proferatur, credibile non sit, nisi turpis adulescentia, nisi omnibus flagitiis vita inquinata, nisi sumptus effusi cum probro atque dedecore, nisi prorupta
68
1
68
audacia, nisi tanta temeritas ut non procul abhorreat ab insania.
68
accedat
68
huc oportet odium parentis, animadversionis
68
2
68
paternae metus, amici improbi, servi conscii, tempus idoneum, locus opportune captus ad eam rem; paene dicam, respersas manus sanguine paterno iudices videant oportet, si tantum facinus, tam immane, tam acerbum credituri sunt.
69
69
qua
69
re hoc quo minus est credibile, nisi ostenditur, eo magis est, si convincitur, vindicandum.
69
itaque
69
cum multis ex rebus intellegi potest maiores nostros non modo armis plus quam ceteras nationes verum etiam consilio sapientiaque potuisse, tum ex hac re vel maxime quod in impios singulare supplicium invenerunt.
69
qua
69
in re quantum prudentia praestiterint
69
1
69
eis qui apud ceteros sapientissimi fuisse dicuntur considerate.
70
70
prudentissima
70
civitas Atheniensium, dum ea rerum potita est, fuisse traditur; eius porro civitatis sapientissimum Solonem dicunt fuisse, eum qui leges quibus hodie quoque utuntur scripserit
70
1
70
.
70
is
70
cum interrogaretur cur nullum supplicium constituisset in eum qui parentem necasset, respondit se id neminem facturum putasse.
70
sapienter
70
fecisse dicitur, cum de eo nihil sanxerit quod antea commissum non erat, ne non tam prohibere quam admonere videretur.
70
quanto
70
nostri maiores sapientius! qui cum intellegerent nihil esse tam sanctum quod non aliquando violaret audacia, supplicium in parricidas singulare excogitaverunt ut, quos natura ipsa retinere in officio non potuisset, ei
70
2
70
magnitudine poenae a
70
3
70
maleficio summoverentur.
70
insui
70
voluerunt in culleum vivos atque ita
70
4
70
in flumen deici.
71
71
O singularem sapientiam, iudices!
71
nonne
71
videntur hunc hominem ex rerum natura sustulisse et eripuisse cui repente caelum, solem, aquam terramque ademerint ut, qui eum necasset unde ipse natus esset
71
1
71
, careret eis rebus omnibus ex quibus omnia nata esse dicuntur?
71
noluerunt
71
feris corpus obicere ne bestiis quoque quae tantum scelus attigissent immanioribus uteremur; non sic nudos in flumen deicere ne, cum delati essent in mare, ipsum
71
2
71
polluerent quo cetera quae violata sunt expiari putantur; denique nihil tam vile neque tam volgare est cuius partem ullam reliquerint.
72
72
etenim
72
quid tam est
72
1
72
commune quam spiritus vivis, terra mortuis, mare fluctuantibus, litus eiectis?
72
ita
72
vivunt, dum possunt, ut ducere animam
72
2
72
de caelo non queant, ita moriuntur ut eorum ossa terra non tangat
72
3
72
, ita iactantur fluctibus ut numquam adluantur
72
4
72
, ita postremo eiciuntur ut ne ad saxa quidem mortui conquiescant.
72
tanti
72
malefici crimen, cui maleficio tam insigne supplicium est constitutum, probare te, Eruci, censes posse talibus viris, si ne causam quidem malefici protuleris? si hunc apud bonorum emptores ipsos accusares eique iudicio Chrysogonus praeesset, tamen diligentius paratiusque venisses.
73
73
Vtrum quid agatur non vides, an apud quos agatur?
73
agitur
73
de parricidio quod sine multis causis suscipi non potest; apud homines autem prudentissimos agitur qui intellegunt neminem ne minimum quidem maleficium sine causa admittere.
73
esto
73
, causam proferre non potes.
73
tametsi
73
statim vicisse debeo, tamen de meo
73
1
73
iure decedam et tibi quod in alia causa non concederem in hac concedam fretus huius innocentia.
73
non
73
quaero abs te qua re patrem Sex. Roscius occiderit, quaero quo modo occiderit.
73
ita
73
quaero abs te,
73
C. Gai
73
Eruci: quo modo, et
73
sic
73
tecum agam ut meo loco vel respondendi vel interpellandi tibi potestatem faciam vel etiam,
73
si
73
quid voles, interrogandi.
74
74
quo
74
modo occidit? ipse percussit an aliis occidendum dedit? si ipsum arguis, Romae non fuit; si per alios fecisse dicis, quaero quos
74
1
74
?
74
servosne
74
an liberos? si liberos
74
2
74
, quos homines? indidemne Ameria an hosce ex urbe
74
sicarios
74
? si Ameria
74
3
74
, qui sunt ei
74
4
74
? cur
74
5
74
non nominantur? si Roma
74
6
74
, unde eos noverat Roscius qui Romam multis annis non venit neque umquam plus triduo fuit? ubi eos convenit? qui conlocutus
74
7
74
est? quo modo persuasit? '
74
pretium
74
dedit'; cui dedit? per quem dedit? unde aut quantum dedit?
74
nonne
74
his vestigiis ad caput malefici perveniri solet?
74
et
74
simul tibi in mentem veniat facito quem ad modum vitam huiusce depinxeris; hunc hominem ferum atque agrestem fuisse, numquam cum homine quoquam conlocutum esse, numquam in oppido constitisse.
75
75
qua
75
in re praetereo illud quod mihi maximo argumento ad huius innocentiam poterat esse, in rusticis moribus, in victu arido, in hac horrida incultaque vita istius modi maleficia gigni non solere. Vt non omnem frugem neque arborem in omni agro reperire possis, sic non omne facinus in omni vita nascitur.
75
in
75
urbe luxuries creatur, ex luxuria
75
1
75
exsistat avaritia necesse est, ex avaritia erumpat audacia, inde omnia scelera ac
75
2
75
maleficia gignuntur; vita autem haec rustica quam tu agrestem vocas parsimoniae, diligentiae, iustitiae magistra est.
76
76
verum
76
haec missa facio; illud quaero, is homo qui
76
1
76
ut tute dicis, numquam inter homines fuerit
76
2
76
, per quos homines hoc tantum facinus, tam occultum
76
3
76
, absens praesertim, conficere potuerit.
76
multa
76
sunt falsa, iudices, quae tamen argui suspiciose possunt; in his rebus si suspicio reperta erit, culpam inesse concedam. Romae Sex. Roscius occiditur, cum in agro Amerino esset filius. Litteras, credo, misit alicui sicario qui Romae noverat neminem.
76
arcessivit
76
4
76
aliquem
76
5
76
.
76
quem
76
6
76
aut
76
7
76
quando?
76
nuntium
76
misit.
76
quem
76
aut ad quem?
76
pretio
76
, gratia, spe, promissis induxit aliquem.
76
nihil
76
horum ne confingi quidem potest; et tamen causa de parricidio dicitur.
77
77
reliquum
77
est ut per servos id admiserit. O, di immortales, rem miseram et calamitosam!
77
quid
77
1
77
?
77
in
77
tali crimine quod innocenti
77
2
77
saluti solet esse ut servos in quaestionem polliceatur
77
3
77
, id Sex. Roscio facere non licet?
77
vos
77
qui hunc accusatis omnis eius servos habetis; unus puer victus cotidiani administer
77
4
77
ex tanta familia Sex. Roscio relictus non est.
77
te
77
nunc appello,
77
P. Publi
77
Scipio, te,
77
M. Marce
77
Metelle
77
5
77
; vobis advocatis, vobis agentibus aliquotiens duos servos paternos in quaestionem ab adversariis Sex. Roscius postulavit; meministisne
77
T. Titum
77
Roscium
77
6
77
recusare?
77
quid
77
? ei servi ubi sunt? Chrysogonum, iudices, sectantur; apud eum sunt in honore et
77
7
77
in pretio.
77
etiam
77
nunc ut ex eis quaeratur ego postulo, hic orat atque obsecrat.
78
78
quid
78
facitis? cur recusatis?
78
dubitate
78
etiam nunc, iudices, si potestis, a quo sit Sex. Roscius occisus, ab eone qui propter illius mortem in egestate et in
78
1
78
insidiis versatur, cui ne quaerendi quidem de morte patris potestas permittitur, an ab eis qui quaestionem fugitant, bona possident, in caede atque ex caede vivunt.
78
omnia
78
, iudices, in hac causa sunt misera atque indigna; tamen hoc nihil neque acerbius neque iniquius proferri potest: mortis paternae de servis paternis quaestionem habere filio non licet!
78
ne
78
tam diu quidem dominus erit in suos dum ex eis de patris morte quaeratur?
78
veniam
78
, neque ita multo postea
78
2
78
, ad hunc locum; nam hoc totum ad Roscios pertinet, de quorum audacia tum me dicturum pollicitus sum, cum Eruci crimina diluissem.
79
79
nunc
79
, Eruci, ad te venio.
79
conveniat
79
mihi tecum necesse est, si ad hunc maleficium istud pertinet, aut ipsum sua manu fecisse, id quod negas, aut per aliquos liberos aut servos.
79
liberosne
79
? quos neque ut convenire
79
1
79
potuerit neque qua ratione inducere neque ubi neque per quos neque qua spe aut quo pretio potes ostendere.
79
ego
79
contra ostendo non modo nihil eorum fecisse Sex. Roscium sed ne potuisse quidem facere, quod neque Romae multis annis fuerit neque de praediis umquam temere discesserit.
79
restare
79
tibi videbatur servorum nomen, quo quasi in portum reiectus a ceteris suspicionibus confugere posses; ubi scopulum offendis '
79
eius
79
modi ut non modo ab hoc crimen
79
2
79
resilire videas verum omnem suspicionem in vosmet ipsos recidere intellegas.
80
80
quid
80
ergo est
80
1
80
quo tamen
80
2
80
accusator inopia argumentorum confugerit
80
3
80
?
80
eius
80
modi tempus erat' inquit 'ut homines volgo impune occiderentur; qua re hoc tu propter multitudinem sicariorum nullo negotio facere potuisti.'
80
interdum
80
4
80
mihi videris, Eruci, una mercede duas res adsequi velle, nos iudicio perfundere
80
5
80
, accusare autem eos ipsos a quibus mercedem accepisti.
80
quid
80
ais? volgo occidebantur?
80
per
80
quos et a quibus?
80
nonne
80
6
80
cogitas te a sectoribus huc adductum esse?
80
quid
80
postea?
80
nescimus
80
per ista tempora eosdem fere sectores fuisse collorum et bonorum?
81
81
ei
81
denique qui tum armati dies noctesque concursabant
81
1
81
, qui Romae erant adsidui, qui omni tempore in praeda et in
81
2
81
sanguine versabantur,
81
sex
81
. Roscio temporis illius acerbitatem iniquitatemque obicient et illam sicariorum multitudinem in qua ipsi duces ac principes erant huic crimini putabunt fore? qui non modo Romae non fuit sed omnino quid Romae ageretur nescivit
81
3
81
, propterea quod ruri adsiduus, quem ad modum tute confiteris, fuit.
82
82
vereor
82
ne aut molestus sim vobis, iudices, aut ne ingeniis vestris videar diffidere, si de tam perspicuis rebus diutius disseram. Eruci criminatio tota, ut arbitror, dissoluta est; nisi forte exspectatis ut illa diluam quae de peculatu ac de eius modi rebus commenticiis inaudita nobis ante hoc tempus ac nova obiecit; quae mihi iste visus est ex alia
82
1
82
oratione declamare quam in alium reum commentaretur; ita neque ad crimen parricidi neque ad eum qui causam dicit pertinebant
82
2
82
; de quibus quoniam
82
3
82
verbo arguit, verbo satis est negare.
82
si
82
quid est quod ad testis reservet, ibi quoque nos
82
4
82
, ut in ipsa causa, paratiores reperiet quam putabat.
83
83
venio
83
nunc eo quo me non cupiditas ducit sed fides.
83
nam
83
si mihi liberet accusare, accusarem alios potius ex quibus possem crescere; quod certum est non facere, dum utrumvis licebit.
83
is
83
enim mihi videtur amplissimus qui sua virtute in altiorem locum pervenit, non qui ascendit per alterius incommodum et calamitatem.
83
desinamus
83
aliquando ea scrutari quae sunt inania; quaeramus ibi
83
1
83
maleficium ubi et est et inveniri potest; iam intelleges, Eruci, certum crimen quam multis suspicionibus coarguatur
83
2
83
, tametsi neque omnia dicam et leviter unum quidque
83
3
83
tangam.
83
neque
83
enim id facerem, nisi necesse esset, et id erit signi me invitum facere, quod non persequar
83
4
83
longius quam salus huius et mea fides postulabit.
84
84
causam
84
tu nullam reperiebas in Sex. Roscio; at ego in T. Roscio reperio.
84
tecum
84
enim mihi res est,
84
T. Titi
84
Rosci, quoniam istic sedes ac te palam adversarium esse
84
1
84
profiteris
84
2
84
.
84
de
84
Capitone post viderimus, si, quem ad modum paratum esse audio, testis prodierit; tum alias quoque suas palmas cognoscet de quibus me ne audisse quidem suspicatur.
84
L. Lucius
84
Cassius ille quem populus Romanus verissimum
84
3
84
et sapientissimum iudicem putabat identidem in causis quaerere solebat 'cui bono' fuisset.
84
sic
84
vita hominum est ut ad maleficium nemo conetur sine spe atque emolumento accedere.
85
85
hunc
85
quaesitorem ac iudicem fugiebant atque horrebant
85
1
85
ei quibus periculum creabatur ideo quod, tametsi veritatis erat amicus, tamen natura non tam propensus ad misericordiam quam applicatus
85
2
85
ad severitatem videbatur.
85
ego
85
, quamquam praeest huic quaestioni vir et contra audaciam fortissimus et ab innocentia clementissimus, tamen facile me paterer vel illo ipso acerrimo iudice quaerente vel apud Cassianos iudices, quorum etiam nunc ei
85
3
85
quibus causa dicenda est nomen ipsum reformidant, pro Sex. Roscio dicere.
86
86
in
86
hac enim causa cum viderent illos amplissimam pecuniam possidere, hunc in summa mendicitate esse, illud quidem non quaererent, cui bono fuisset, sed eo perspicuo
86
1
86
crimen et suspicionem potius ad praedam adiungerent quam ad egestatem.
86
quid
86
si accedit eodem ut tenuis antea fueris? quid si ut avarus? quid si ut audax? quid si ut illius qui occisus est inimicissimus? num quaerenda causa
86
2
86
quae te ad tantum facinus adduxerit
86
3
86
?
86
quid
86
ergo horum negari potest?
86
tenuitas
86
hominis eius modi est ut dissimulari non queat atque eo magis eluceat
86
4
86
quo magis occultatur.
87
87
avaritiam praefers qui societatem coieris de municipis cognatique fortunis cum alienissimo. quam sis audax, ut alia obliviscar, hinc omnes intellegere potuerunt quod ex tota societate, hoc est ex tot sicariis, solus tu inventus es qui cum accusatoribus sederes atque os tuum non modo ostenderes sed etiam offerres. inimicitias tibi fuisse cum Sex. Roscio et magnas rei familiaris controversias concedas necesse est.
88
88
restat
88
, iudices, ut hoc dubitemus, uter potius Sex. Roscium occiderit, is ad quem morte eius divitiae venerint, an is ad quem mendicitas, is
88
1
88
qui antea tenuis fuerit, an is qui postea factus sit egentissimus, is qui ardens avaritia feratur infestus in suos, an is qui semper ita vixerit ut quaestum nosset nullum, fructum autem eum solum quem labore peperisset, is qui omnium sectorum audacissimus sit, an is qui propter fori iudiciorumque insolentiam non modo subsellia verum etiam urbem ipsam reformidet
88
2
88
, postremo, iudices, id quod ad rem mea sententia maxime pertinet, utrum inimicus potius an filius.
89
89
haec
89
tu, Eruci, tot et tanta si nanctus
89
1
89
esses in reo, quam diu diceres! quo te modo iactares! tempus hercule te citius quam oratio deficeret.
89
etenim
89
in singulis rebus eius modi materies est ut dies singulos possis
89
2
89
consumere.
89
neque
89
ego non possum; non enim tantum mihi derogo, tametsi nihil adrogo, ut te copiosius quam me putem posse dicere.
89
verum
89
ego forsitan propter multitudinem patronorum
89
3
89
in grege
89
4
89
adnumerer, te pugna Cannensis accusatorem
89
5
89
sat bonum fecit.
89
multos
89
caesos non ad Trasumennum
89
6
89
lacum, sed ad Servilium vidimus.
90
90
quis ibi non est volneratus ferro Phrygio?
90
non
90
necesse est omnis commemorare Curtios, Marios, denique Memmios
90
1
90
quos iam aetas a proeliis avocabat, postremo Priamum ipsum senem
90
2
90
, Antistium quem non modo aetas sed etiam leges pugnare prohibebant.
90
iam
90
quos nemo propter ignobilitatem nominat, sescenti sunt qui inter sicarios et de veneficiis accusabant; qui omnes, quod ad me attinet, vellem viverent.
90
nihil
90
enim mali est canes ibi quam plurimos esse ubi permulti observandi multaque servanda sunt.
91
91
verum, ut fit, multa saepe imprudentibus imperatoribus vis belli ac turba molitur. dum is in aliis rebus erat occupatus qui summam rerum administrabat, erant interea qui suis volneribus mederentur; qui, tamquam si offusa rei publicae sempiterna nox esset, ita ruebant in tenebris omniaque miscebant; a quibus miror ne quod iudiciorum esset vestigium non subsellia quoque esse combusta; nam et accusatores et iudices sustulerunt. hoc commodi est quod ita vixerunt ut testis omnis, si cuperent, interficere non possent; nam, dum hominum genus erit, qui accuset eos non deerit; dum civitas erit, iudicia fient. verum, ut coepi dicere, et Erucius, haec si haberet in causa quae commemoravi, posset ea quamvis diu dicere, et ego, iudices, possum; sed in animo est, quem ad modum ante dixi, leviter transire ac tantum modo perstringere unam quamque rem, ut omnes intellegant me non studio accusare sed officio defendere.
92
92
video
92
igitur causas esse permultas quae istum impellerent; videamus nunc ecquae
92
1
92
facultas suscipiendi malefici fuerit. Vbi occisus est Sex. Roscius? — Romae. —
92
quid
92
? tu,
92
T. Titi
92
Rosci
92
2
92
, ubi tunc eras? — Romae.
92
verum
92
quid ad rem? et alii multi. —
92
quasi
92
nunc
92
3
92
id agatur quis ex tanta multitudine occiderit, ac non hoc quaeratur, eum qui Romae sit occisus utrum veri similius sit ab eo esse occisum qui adsiduus eo tempore Romae fuerit, an ab eo qui multis annis Romam omnino non accesserit.
93
93
age
93
nunc ceteras quoque facultates
93
1
93
consideremus.
93
erat
93
tum multitudo sicariorum, id quod commemoravit Erucius, et homines impune occidebantur.
93
quid
93
? ea multitudo quae erat?
93
opinor
93
, aut eorum qui in bonis erant occupati, aut eorum qui ab eis conducebantur ut aliquem occiderent.
93
si
93
eos putas qui alienum appetebant, tu es in eo numero qui nostra pecunia dives es; sin eos quos qui leviore nomine appellant percussores vocant, quaere in cuius fide sint et clientela; mihi crede, aliquem de societate tua reperies; et, quicquid tu contra dixeris, id cum defensione nostra contendito; ita facillime causa Sex. Rosci cum tua conferetur.
94
94
dices: 'quid postea, si Romae adsiduus fui?' respondebo: 'at ego omnino non fui.' — fateor me sectorem esse, verum et alii multi. — at ego, ut tute arguis, agricola et rusticus. — non continuo, si me in gregem sicariorum contuli, sum sicarius. — at ego profecto qui ne novi quidem quemquam sicarium longe absum ab eius modi crimine. permulta sunt quae dici possunt qua re intellegatur summam tibi facultatem fuisse malefici suscipiendi; quae non modo idcirco praetereo quod te ipsum non libenter accuso verum eo magis etiam quod, si de illis caedibus velim commemorare quae tum factae sunt ista eadem ratione qua Sex. Roscius occisus est, vereor ne ad pluris oratio mea pertinere videatur.
95
95
videamus
95
nunc strictim, sicut cetera, quae post mortem Sex. Rosci abs te,
95
T. Tite
95
Rosci, facta sunt
95
1
95
; quae ita aperta et manifesta sunt ut medius fidius, iudices, invitus ea dicam.
95
vereor
95
enim, cuicuimodi
95
2
95
es,
95
T. Tite
95
Rosci
95
3
95
, ne ita hunc videar voluisse servare ut tibi omnino non pepercerim.
95
cum
95
hoc vereor et cupio tibi aliqua ex parte quod salva fide possim parcere, rursus immuto voluntatem meam; venit enim mihi in mentem oris tui. Tene
95
4
95
, cum ceteri socii tui fugerent ac se occultarent, ut hoc iudicium non de illorum praeda sed de huius maleficio fieri videretur, potissimum tibi partis istas depoposcisse ut in iudicio versarere et sederes cum accusatore?
95
qua
95
in
95
5
95
re nihil aliud adsequeris nisi ut ab omnibus mortalibus audacia tua cognoscatur et impudentia
95
6
95
.
96
96
occiso
96
sex
96
. Roscio quis primus Ameriam nuntiat? Mallius Glaucia, quem iam antea nominavi, tuus cliens et familiaris.
96
quid
96
attinuit eum potissimum nuntiare quod, si nullum iam ante consilium de morte ac de bonis eius inieras nullamque societatem neque sceleris neque praemi cum homine ullo coieras, ad te minime omnium pertinebat? — Sua sponte Mallius nuntiat. —
96
quid
96
, quaeso
96
1
96
, eius intererat?
96
an
96
, cum Ameriam non huiusce rei causa venisset, casu accidit ut id quod Romae audierat primus nuntiaret?
96
cuius
96
rei causa venerat Ameriam? '
96
non
96
possum' inquit 'divinare.'
96
eo
96
rem iam adducam ut nihil divinatione opus sit.
96
qua
96
ratione
96
T. Tito
96
Roscio Capitoni
96
2
96
primo
96
3
96
nuntiavit?
96
cum
96
Ameriae Sex. Rosci domus uxor liberique essent, cum tot propinqui cognatique optime convenientes, qua ratione factum est ut iste tuus cliens, sceleris tui nuntius,
96
T. Tito
96
Roscio Capitoni potissimum nuntiaret?
97
97
occisus
97
est a cena rediens; nondum lucebat cum Ameriae scitum est.
97
quid
97
hic incredibilis cursus, quid haec tanta celeritas festinatioque significat?
97
non
97
quaero quis percusserit; nihil est, Glaucia, quod metuas; non excutio te, si quid forte ferri habuisti, non scrutor; nihil ad me arbitror pertinere; quoniam cuius consilio occisus sit invenio, cuius manu sit percussus non laboro. Vnum hoc sumo quod mihi apertum tuum scelus resque manifesta dat: Vbi aut unde audivit Glaucia? qui tam cito scivit?
97
fac
97
audisse
97
1
97
statim; quae res eum nocte una tantum itineris contendere coegit? quae necessitas eum tanta premebat ut, si sua sponte iter Ameriam faceret, id temporis Roma proficisceretur, nullam partem noctis requiesceret?
98
98
etiamne
98
in tam perspicuis rebus argumentatio quaerenda aut coniectura capienda est
98
1
98
?
98
nonne
98
vobis haec quae audistis cernere oculis videmini, iudices? non illum miserum, ignarum casus sui, redeuntem a cena videtis, non positas insidias, non impetum repentinum? non versatur ante oculos vobis in caede Glaucia? non adest iste
98
T. Titus
98
Roscius? non suis manibus in curru conlocat Automedontem illum, sui sceleris acerbissimi nefariaeque victoriae nuntium? non orat ut eam noctem pervigilet, ut honoris sui causa laboret, ut Capitoni quam primum nuntiet?
99
99
quid
99
erat quod Capitonem primum scire vellet
99
1
99
?
99
nescio
99
, nisi hoc video, Capitonem in his bonis esse socium; de tribus et decem fundis tris nobilissimos fundos eum video possidere.
100
100
audio
100
praeterea non hanc suspicionem nunc primum in Capitonem conferri; multas esse infamis eius
100
1
100
palmas, hanc primam esse tamen lemniscatam quae Roma ei
100
2
100
deferatur; nullum modum esse hominis occidendi quo ille non aliquot occiderit, multos ferro, multos veneno.
100
habeo
100
etiam dicere quem contra morem maiorum minorem annis lx de ponte in Tiberim deiecerit.
100
quae
100
3
100
, si prodierit atque adeo cum prodierit — scio enim proditurum esse — audiet.
100
veniat
100
modo, explicet suum volumen illud quod ei planum