Reader

Commentarii in Ecclesiasten 145 καὶ περισσεία γῆς ἐν παντί ἐστιν βασιλευ`̣ ς τοῦ ἀγροῦ εἰργασμένου. πρὸς τὸ ῥητόν· οὐδεὶς κύριος καὶ δεσπότης καὶ ἄρχων ἀγροῦ ἐστιν ἠρη μωμένου" ἀκάνθας καὶ τριβόλους̣" φέροντος· τοῦ εἰργα̣ σμε´̣ νου δὲ ἀγροῦ ἐστι̣ ν βασιλεύς. βασιλέα δὲ τὸν κτήτορα λέγει. ὡς πρὸς τὸ ῥητόν· ε᾿̣ α`̣ ν ἴδῃς εἰργασμένον ἀγρόν, ἴσθι ὅτι ἔχει δεσπότην̣ καὶ βασιλέα, ὥσπ̣ ερ, ε᾿̣ α`̣ ν̣ ἴδῃς τέθριππον διευθυνόμενον ἡνιοχικῶς, φαν τασίαν ἡνιόχου λαμβάνεις, καὶ ἐα`̣ ν ναῦν θεωρήσῃς οἰακιζομένην καὶ ὁ`̣ ν δεῖ τρόπον πηδαλιουχουμένην, λαμβάνεις ἔννοιαν κυ̣ βερνήτου, κἂν μὴ ὁρᾷς αὐτο´̣ ν. κα̣ ὶ ἁπαξαπλω῀̣ ς οἱ εἰσάγον̣ τ̣ ε̣ ς̣ τ̣ ὸ πρόνοιαν θεοῦ ἄρχειν τῶν ὅλων λέγουσιν, ἐὰν κατασκευάζωσιν, ὅτι ἔστιν πρόνοια, ὅτι· ὥσπερ ὕφασμα φανερῶς δε̣ ι´̣ κνυσιν, ὅτι ἔστιν ὑφάντης, κἂν μὴ φανῇ κἂν φαί νηται, οὕτως ὁ ἀγρὸν εἰργασμένον βλέπων φαντασίαν δέχεται, ὅτι ἡγού μενον καὶ ἄρχοντα ἔχει. ἐπερ· περὶ τίνος οὖν λέγει κατὰ τὸ ῥητόν; περὶ τῶν ἀγρῶν τῶν α᾿̣········ τ̣ ων βασιλέα λέγων, τὸν δεσπότην, τὸν κτήτορα, τὸν γεοῦχον, ο᾿̣ νομ̣ α´̣ ζ̣ ει καταχ̣ ρ̣ ηστικώτερον βασιλέα. τὸν κύριον καὶ δεσπότην ποτε`̣ οὕτω λέγομεν. δυνα̣ τ̣ ο`̣ ν̣ δὲ καὶ οὕτω δημοσιώτερον εἰ πεῖν· ὅταν ἴδῃς ψυχὴν ὥσπερ ἀγρὸν εἰργασμ̣ ένην, τεθηλυῖαν, γενήματα καὶ ξύλα καὶ······································ δ̣·· κ̣··· κ̣·· ε̣·· η̣··· 146 γενημάτων πληθύς. ὁ μὲν γὰρ" ἑκατόν, ὁ δὲ ἑξήκοντα, ὁ δὲ τριάκοντα ἐκαρ̣ ποφόρησεν". ὅταν ἴδῃς οὖν ψυχὴν οὕτω γεωργουμένην καὶ" σπείρασαν ἐν δάκρυσιν" καὶ καὶ ἑτοίμως ἔχουσαν πρὸς τὸ" ἐν ἀγαλλιάσει θερίσαι", τούτου τοῦ εἰργαςμένου ἔστιν βασιλεύς, λόγος ἡγούμενος, λόγος κρατῶν καὶ βασιλεύων. λημπτέον δὲ καὶ κατὰ ἄλλην ἀναγωγήν· ἡ ἐκκλησία τοῦ θεοῦ ἡ κατὰ τὰ δόγματα τὰ εὐσεβῆ καὶ τὰ ἠθικὰ ἔργα καὶ οἱ μετίοντες αὐτὰ λέγονται ἀγρός. ὅταν ο̣ ὖν κατὰ κανόνα ἐκκλησιαστικὸν καὶ θεσμὸν καὶ τὰ φρονήματα ἐ´̣ χ̣ ῃ καὶ ὁ πρακτικὸς βίος, τούτου τοῦ ἀγροῦ ἔστιν βασιλεύς· εἰργασμένος γάρ̣ ἐστιν. ὅταν δὲ ἴδῃς ἑτεροδιδαςκαλοῦντας καὶ" ἐκκλησίαν πονηρευομένων", ἴσ̣ θι̣ ὅτι̣ μὴ ἀληθῶς εἴργασται οὗτος ὁ ἀγρός, οὐκ ἔχει βασιλέα̣ τοῦ τον τὸν ἐπα̣ ι̣ ν̣ ούμενον, ἀλλὰ τύραννόν τινα ἢ λ̣ ῃ̣ στη´̣ ν. οἱ γὰρ λῃσταὶ μὲν̣ καὶ οἱ τύραννοι μάλιστα τὰ ἔρημα̣ μ̣ ε̣ ταδιώκουσιν. καὶ κατὰ διαφόρους ἐπιν̣ οίας ἡ ψυχὴ ὁτὲ μὲν ἀγρός, ὁτὲ δὲ πο´̣ λ̣ ι̣ ς λέγεται. λε´̣ γ̣ εται̣ δ̣ ὲ περὶ αὐτῆς·" τοῦ ποταμοῦ τα`̣ ὁρ̣ μ̣ ήματα εὐφραί νουσιν τὴν π̣ όλιν τοῦ θεοῦ". καὶ ἔτι·" δεδοξασμένα ε᾿̣ λαλήθη περὶ σοῦ, ἡ πόλις τοῦ θεοῦ". ἡ οὕτω διακειμένη ψυχὴ κα̣ ι`̣ ο῾̣ κ̣ ανο´̣ να ἔχων̣ λ̣ ο´̣ γ̣ ο̣ ν̣ ὀρ̣ θ̣ ο`̣ ν̣ ἑτοίμως δ̣ ε´̣ χ̣ ετα̣ ι··················̣ 147 φυλάττετα̣ ι γοῦν ἐνίοτε καὶ ο῾̣ κόσμος τῆς̣ λέξεως καὶ ἐκ τῶν κατ' ἀνα γωγὴν λ̣ α̣ μβανομένων, ἐνίοτε δὲ ἑτέρως ἢ ὡς ἡ ἀκολούθη̣ σ̣ ις βούλεται, τινὰ ἀφορμὴν λάβωμεν ἀποστῆναι τῆς ἱστορίας. αγα ἀγαπῶν ἀργύριον οὐ πλησθη´̣ σεται ἀργυρίου. ὡς πρὸς τὸ ῥητόν· ὁ ὀρεκτικὸς τ̣ ῶν χρημάτων οὐδέποτε πληροῦται, α᾿̣ λ̣ λ̣' εἰ οἷόν τε ἦν αὐτῷ τὰ πάντ̣ α ὑφ' ἑαυτὸν ἔχειν, ἠγάπησεν ἂν τοῦτο· οὐκ ἀνόρεκτος οὖν ἐστιν τούτων. δύναται λεχθῆναι περὶ ἀργυρίου ὧδε οὐκ ἐπαινετοῦ. ὁ γὰρ ἀγαπῶν" τὰ λόγια κ̣ υρ̣ ι´̣ ο̣ υ̣" ὄντα" ἀργύριον πεπυρωμένον" πληρωθήσεταί π̣ ο τε. οὐ̣ γὰρ α᾿̣ ε̣ ὶ" ε᾿̣ κ μέρους" γιγνώσκει οὐδὲ τ̣ ῶν̣" ἐκ̣ τοῦ πληρώματος̣" μεταλαβὼν με´̣ νει ἐν τῷ" α᾿̣ πὸ το̣ υ῀̣ π̣ ληρώματος̣", ἀλλὰ καταντήσεταί πο τε εἰς τὸ" πρόσωπον πρὸς πρόσωπον" π̣ ροσβαλεῖν τῇ ἀληθείᾳ κα̣ ὶ αὐτὸ τὸ" πλήρωμα̣" τῆς γνώμης τοῦ Χριστοῦ κ̣ τ̣ α῀̣ σθαι. περὶ ψεκτοῦ τοίνυν ἀργυρίου ἐστὶν̣ ὁ λο´̣ γ̣ ος̣. δεη̣·········· στιν οὗτος κα········ δ̣ ι̣ ς πᾶς φαῦλος̣ λ̣············ οὐδέποτε πληροι῀̣········· εὑρισκόμενος̣··· δ̣········· ἐὰν γ̣ οῦν····· ε········ κα̣ ταλύεται πᾶν σόφισ̣ μ̣ α αὐτ̣ ο̣ υ῀̣································ δ̣········ κ̣ αι`̣ μ̣·· τ̣· ς̣ καὶ············

148 ἐν ἑαυτῷ, ὥστε οὕτω̣ ς̣ κ̣ ορέννυται ἀεὶ ἔχων τὸ θεραπεῦον τ̣ ο`̣ δίψος." ὁ πί νων", φησίν," ἐκ τοῦ ὕδ̣ ατος τούτου διψήσ̣ ει πάλιν". εἰ μετὰ τὸ πιεῖν διψᾷ, ο̣ υ᾿̣ κορέννυται. ἀλλὰ ἄκουε πάλιν ἑτέρᾳ διανοίᾳ τοιαῦτα λεγόμενα ῥήμ̣ ατα̣· ἡ σοφία φησίν·" ὁ πίνων με πάλιν διψάσει καὶ ὁ τρώγων μ̣ ε πάλιν πεινάσει". τοῦτο λέγει ὅτι· ἐπειδὴ ὁ πίνων τῆς σοφίας οὐ τὸ τέλειον αὐτ̣ η῀̣ ς ἄφνω πίνει, ἀλλὰ καθ' ὁλίγον θεωρήματα προσλαμβάν̣ ει κ̣ αὶ θεραπεύει τὸ προ λαβὸν δίψος, πάλιν διψήσει οὐκ αὐτ̣ ῶν ἐκε̣ ι´̣ νων̣ ὧν ἔπιεν, ἀλλὰ τῶν μετ' ἐκεῖνα, ἱ´̣ ν̣' ᾖ δύναμιν ἔχον τὸ λεχθὲν παρα´̣ τινι·" ἃ μεμάθηκας, διατή ρει ταῖς μελέταις, προσλάμβανει δὲ ταῖς ἐπιστήμαις". εἰ προσλαμβά νει, κορεσθεὶς πάλιν διψᾷ, πάλιν πεινᾷ. καὶ τίς ἠγάπησεν ἐν πλήθ̣ ει αὐτοῦ γένημα; καί γε τοῦτο ματαιότης. ἔστιν ὅστις ἠγ̣ άπη̣ σε̣ ν πλῆθ̣ ο̣ ς γενήματος. τὸ" τὶς" ὧδε τὸν λεγόμενον παρά τισιν ι᾿̣ δίως̣ ποιὸν σημαίνει, ὃν ἕτεροι ἄτομον καλοῦ σιν. ἔδει δὲ κα̣ τὰ γένη̣ μα τ̣ ὸ τῆς διοικούσης προνοίας̣ ἐν πλήθει̣ εἶ ναι και`̣ τοῦ γενήματος, ὃ τῷ α᾿̣ νθρώπῳ ἡ π̣ ρόνοια παρέχει, ἐπιθυμῆσαι.········ κεν···· αρομεν······················ 149 οὐ περὶ τὸ πνεῦμα, περὶ δὲ τὴν σάρκα." ὁ σπείρων" οὖν" εἰς τ̣ ὴν σάρ κα" πολλὰ σπείρει, τουτέστιν πέρα τοῦ δέοντος. ἔχομεν σάρκα, καὶ δεῖ αὐτῇ οὕτως χρᾶσθαι ὡς σαρκί, ὑπωπιάζειν αὐτήν, δουλαγωγεῖν. ὅταν δὲ προσπα´̣ θωμεν τῇ σαρκί, καὶ προαίρεσιν σαρκίνην καὶ διάθεσιν κτώμεθα. ὁ εἰς τὴν σάρκα ταύτην σπείρων καρποὺς φέρειν ἀπωλεία̣ ς. κατέιλεξεν τὰ ἔργα τῆς σαρκὸς ὁ ἀπόστολος, ὡς ἔρις καὶ φαρμακίαι καὶ αἱρέσεις καὶ ἐρισχελίαι καὶ τὰ ἄλλα εἰσίν. ἐπερ· ο̣ υ᾿̣ δὲ ἐννοῆσαι δυνάμεθα" πλῆθος δυνάμεως" ἐπαινετῶς; διὰ τὸ ματαίως τοῦτο σπουδάζεσθαι. τὸ γὰρ γένημα ἐκεῖνο μένει εἰς τὸν αἰῶνα–" ἐσκόρπισεν, ἔδωκεν τοῖς πένησιν· ἡ δικαιοσύνη αὐτοῦ μένει εἰς τὸν αἰῶνα"– εἰ μὴ ἄρα καὶ ἐπὶ αἱρετικῶν γνωμῶν λάβωμεν τὸ τοι οῦτο, ὅτι ἐκεῖνοι ἐπαγγέλλονται" σπείρειν εἰς δικαιοσύνην", οὐ τὴν ἀληθινήν, ἀλλὰ τὴν ἐπίπλαστον̣, τὴν δοκοῦσαν δικαιοσύνην· τοῦτο υ τὸ γ̣ ένημ̣ α οὖν ματαιότης ἐστίν, κἂν πολὺ δοκῇ εἶναι. λαβέ μοι τινὰ κε κτημένον πολλὰ γενήματα κατὰ τὸ ῥητόν, αὐτὸν δὲ ἐκεῖνα ἔχοντα μόνα····· ε᾿̣ π̣ ι̣ θ̣ υμη῀̣ σαι αὐτ̣ ὸν καὶ χορτάσαι κ̣ ατ' ὀλίγον ἔξεστι̣ ν, οὐκ ἔστιν······················ μάταιόν ἐστ̣ ιν. οὐδὲ γὰρ ὁ´̣ λ̣ ο̣ ν̣ ἀναλῶσαι ταῦτα δύναται.–– 150 σκοτίαν, καὶ μάταια ἐκείνου ἡ σπουδὴ καὶ ὁ πόθος κενὸς γέγονεν. ἐν πλήθει ἀγαθοσύνης ἐπληθύνθησαν οἱ ἐσθίον τες αὐτήν. καταλλήλως ἀγαθοσύνην τὴν ἡδονὴν λαμβ̣ άν̣ ομεν· ἐπεὶ γὰρ ἀδιάφορά ἐστιν τὰ ἀγαθά– τ̣ ὰ μὲν περὶ ψυχήν, τ̣ α`̣ δὲ περὶ σῶμα, τὰ δὲ περὶ τὰ ἐκτός. τὰ περὶ ψυχὴν οὐ τοσοῦτον ἡδονὴν ἐγείρει, ὅσον πόνον καὶ ἱδρῶτα πρὸς τὰ κα̣ λ̣ ά. τὰ γὰρ περὶ σῶμα καὶ τὰ ἐκτὸς ἡδονῆς εἰσιν πεπληρωμένα καὶ ποιητικά. ἐάν τις ο̣ ὐ῀̣ ν ἔχῃ τὰ ἐγείροντα πολλὴν ἡδονήν," πλῆθος ἀγαθο σύνης" ἔχει, νομιζομένην ἀγαθοσύνην, ἐπεὶ καὶ τὰ ἐφ' οἷς ἡ´̣ δεται, δο κεῖ ἀγαθὰ εἶναι, οὐκ ὄντα ἀληθῶς καὶ κυρίως ἀγαθά. οὐδὲν οὖν ἀγαθόν ἐστι̣ ν̣, ὃ μὴ ποιεῖ ἀγαθὸν τὸν ἔχοντα. οὐδὲν ἀγαθὸν σὺν ἁμαρτίᾳ εἶναι δ̣ ύναται, σὺν ὑγιείᾳ δὲ καὶ ἰσχύι καὶ εὐμορφίᾳ δ̣ ύ ναται εἶναι ἁμαρτία. οὐδεὶς σὺν ἀγαθῷ ἁμαρτάνει, σὺν ὑγιείᾳ δὲ ἁμαρ τάνομεν. οὐκ ἄρα ἀγαθὸν ἡ ὑγιεία. ὧδε καὶ συλλογισμῷ ἐδείχθη τ̣ ὸ πρό βλημ̣ α. ἐπερ· μέμεικται ἡ ἀναγωγὴ τῷ ῥητῷ; τό, ὅτι πολλοὶ σπουδα´̣ ζουσιν περὶ παίδευσίν τινα καὶ ἡ´̣ δ̣ ο̣ νται πάνυ ἐπ' αὐτὴν τη`̣ ν" ψευδώνυμον γνῶσιν". ἐν τῷ π̣ λήθε̣ ι τῆς ἡδονῆς ταύ της πλη̣ θύνονται. οἱ ἐσθίοντες αὐτὴν δοκοῦσιν ἔχε̣ ιν τι´̣····· η̣ ν̣···· κατα λαμβάνε̣ ι̣ τὸ πλῆθος························ 151ν καὶ τί ἀνδρεία τῷ παρ' αὐτῆς–– τὰ ἀγαθὰ αἱρετώτερόν ἐστιν τ̣ οῦ ἐλαττοῦντος. ὅτι ἀρχὴ τοῦ ὁρᾶν ὀφθαλμοῖς αὐτοῦ. ἐλέγομεν ὅτι ἡ κυρίως̣ ἀνδρεία ἕξις ἐστὶν παρασκευαστι̣ κὴ τ̣ οῦ γενναίως φέρειν τὰ ἐπίπονα. ἔχει γὰρ ἀρετὴν σὺν αὐτῇ καὶ τὸ κρίνει̣ ν. σὺν φρο νήσει γὰρ ἔστιν. πολλάκις γὰρ ἐλέχθη, ὅτι αἱ ἀρεταὶ ἔχονται ἀλ̣ λήλων. πάντως ὁ ἔχων ἀν δρείαν ἔχει καὶ λόγον θεωρητικόν· κἂν ποιὰ

ὑπομείνῃ καὶ ποιὰ μή, ἀδοξί αν οὐχ ὑπομένει. οὐ σ̣ εμνύνεται δ̣ ὲ ἐπὶ τῷ πάνυ ἀκολασταίνειν ἢ καταπονεῖν τοὺς ἀσθενεστέρους· ἐπιτα´̣ σεως δέ ἐστιν τοῦτο. ὑπερβολὴ τῆς ἀνδρείας πολλάκις ἐλέχθη εἶναι ἡ θρασύτης. ἔστιν τις οὖν ἀνδρεία" τινός" ἀνδρεία, ο̣ υ᾿̣ κ ἀπολελυμ̣ ε´̣ νως ἀνδρεία. ὧδε οὖν οὐ περὶ τῆς κυρίως ἀνδρείας λέγει, ἀλλὰ ἧς ἐ´̣ χ̣ εταί τις, ὅτε νομίζει ἔχειν ἀνδρείαν. μᾶλλον θρασύς ἐστιν οὗτος. λαμβάνομεν δὲ πολλάκις καὶ τὴν ἀνδρείαν με τά τινος προ̣ σ̣ θήκης, ἀνδρεῖος περὶ τὰ ἀγωνίσματα, περὶ τοὺς πολέμους, ἀνδρεῖος περὶ τ̣ ὸ ναυτιλλεύεσθαι· καὶ οὐκ ἔχε̣ ι ἔπαινον̣ αὕτη ἡ ἀνδρεία. ἀσθένεια ἔστιν· κἂν ἀσθενής τις γένηται τῷ σώματι, τ̣ λη̣ τικῶς δὲ καὶ μακροθ̣ ύμως φέρῃ τὰ ἐπίπονα– ὑπογραμμο`̣ ς γέγονεν τούτου······· ὁ᾿ Ι̣ ω´̣ β, ὃς α᾿̣ σθενῶν καὶ λελωβημένος ὅλον τ̣ ο`̣ σῶμα καὶ σχέδον ἐν θανατῷ γενόμενος̣··· αν τὴν αὐτὴν τῆς ψυχῆς ἀνδ̣ ρείαν εἶχ̣ εν. 152" ἀρχὴ ζωῆς ἄρτος καὶ ὕδωρ καὶ ἱμάτιον καὶ ο̣ ἶκος περιβάλλων ἀσχημοσύνην". τὰ αἴτια τοῦ ζῆν ταῦτά ἐστιν. καὶ οὕτω ἀρχὴ ζωῆς̣ εἴρηται τὰ τοιαῦτα τὰ φυ λακτικά. και`̣ ἐνταῦθα τὴν αἰτίαν σημαίνει τὸ τῆς ἀρχῆς ὄνομα. τὸ αἴτιον οὖν τοῦ ὁρᾶν ἡ ὄψις ἐστίν, οἱ ὀφθαλμοί. τοῦτο οὖν λέγει ὅτι– ἵνα καὶ συνημμένως αὐτὸ νοήσω– τοῦτο λέγει ὅτι· φέρε εἰπεῖν, ἀνδρίζεταί τις χρώμενος ταῖς συνφύτοις αἰσθήσεσιν· τὴν ἀρχὴν τοῦ αἰσθάνεσθαι ἀπὸ τῶν αἰςθήσεων ἔχει· οὐκ ἐξ ἰδίας δὲ ἀνδρείας ἔχει ταύτας φυλαττομένας. πολλοὶ γὰρ κ̣ αὶ ἀνδρεῖοι καὶ ἰσχυροὶ ἀπέβαλον τὰς ὄψεις, ἐστερήθησαν ἀκο ῆς, τῶν ἄλλων αἰσθήσεων. ἐπερ· τὴν ἀναγωγήν·" καὶ τί ἀνδρεία". οὐ λέγω πάλιν τὴν ἀνδρείαν τὴν ἀρετήν" τινος" εἶναι– εἰ δὲ καὶ λέ γεταί ποτέ" τινος" σωφροσύνη ὡς̣ τοῦ Ἰωσήφ– ἀλλὰ τὴν περὶ τὰ μάταια ἀνδρείαν" τινος" λέγω" ἀνδρείαν", οὐκ ἀπολελυμένως. πρὸς ἀναγωγὴν τὸ" ἀρχὴν τοῦ ὁρᾶν ὀφθαλμοί". λέγω ὅτι εἰσὶν πε φωτισμένοι τῆς ψυχῆς ὀφθαλμοί, περὶ ὧν γράφει ὁ ἀπόστολος" πεφωτισ μένοι τοὺς ὀφθαλμοὺς τῆς καρδίας ὑμῶν". περὶ τούτων λέγεται·" πρὸς σὲ ἦρα τοὺς ὀφθαλμούς μου τὸν κατοικοῦντα ἐν τῷ οὐρανῷ". τούτων τῶν ὀφθαλμῶν ἡ ἀρχὴ τοῦ ὁρᾶν ἐστιν. εἴ τις οὐκ ἔχει" νοῦν Χριστοῦ", οὐδὲ ὀρθῶς ὁρᾶν δύναται, εἴ τις οὐ πεφώτισται ὑπὸ τοῦ ἀληθινο̣ ῦ φω̣ τ̣ ός······ α̣········· ε̣······ π̣···· αὐτοῦ···· ε̣························ 153ν γλυκὺς ὕπνος τοῦ δούλου, εἰ ὀλίγον καὶ εἰ πολὺ φάγε ται· καὶ τῷ ἐμπλησθέντι τοῦ πλουτῆσαι οὐκ ἔστιν ἀφί ων αὐτὸν τοῦ ὑπνῶσαι.–– τὸ μὲν ὑπνῶσαι ἐξ ἑαυτοῦ λαμβάνει, τὸ δὲ φαγεῖν καὶ π̣ ι̣ εῖν παρ' ἄλλου λαμ βάνει. κἂν ο᾿̣ λίγον οὖν φάγῃ, κἂν πολύ, παρ' αἰτίαν τοῦ δεσπότου τοῦτο γίνεται. τὸ μέντοι ὑπνῶσαι ἐξ ἑαυτοῦ ἔχει, ἐκ τῆς φύσεως. καὶ ἐπεὶ σὺν ἀμεριμνίᾳ κοιμᾶται οὐκ ἔχων φροντίδα περὶ κτῆσιν καὶ φυλακὴν πλούτου, γλυκὺν ἔχει τὸν ὕπνον. ἀλλὰ ὁ χρήματα πολλὰ ἔχων οὐδὲ τούτου ἀπολαύει. ἐπερ· τὴν ἀναγωγήν·" γλυκὺς ὁ ὕπνος τοῦ δούλου". ἐλέγομεν τοῦτο, ὅτι δοῦλόν ἐστιν τὸ σῶμα τῆς ψυχῆς. τὸ σῶμα αὐτὸ καθ' ἑαυτὸ ᾗ σῶμα οὐκ ἔχει φροντίδα, ἢ σὺν ἀναπαύσει ἔχει τὴν κοίμησιν τὴν κατάλληλον. ἡ δὲ ψυχὴ ὅταν περὶ κτῆσιν ἔχῃ, πολλὴν" ψευδώνυμον γνῶσιν" συνάγῃ, τὰ ἀργύρια ἐκεῖνα τὰ" ἀποδεδοκιμασμένα", ἀπόλλυσιν καὶ τὸν πλοῦτον καὶ τὸν ὕπνον, τὴν φυσικὴν ἀνάπαυσιν. ἑκάστου γὰρ ἡ κατὰ φύσιν ἀνάπαυσις" ὕπνος" αὐτοῦ λέγεται καὶ κοίμησις. ἰδοὺ λέγει γοῦν ὅτι·" ἰδοὺ ὁ μισθός", φησίν, ὁ ἀγνω̣ μονηθεὶς" ἐργάτου", ἐὰν κοιμηθῇ ἐν τῇ οἰκίᾳ τοῦ κτήτορος, κατηγορεῖ αὐτοῦ. μὴ τὸ ἀργύριον καθεύδει· τὸ μεῖναι ἐν τῇ οἰκίᾳ οἴκοι" ὕπνον" αὐτοῦ εἴρηκεν. τὸ σῶμα οὖν ἔχει τὴν κατὰ φύσιν διανάπαυσιν, οὐ τὴν ἀκόλαστον λέγω, οὐ τὴν ἄπληστον ἐπιθυμίαν περὶ τροφάς, ἀλλὰ τὴν κατάλληλον·········· τοῦτο δὲ ἰστέον· τὰ ἠθικῶς λεγόμενα ἀγαθά···· 154 ἐπεὶ πάλιν οὐδὲ φρονου῀̣ σιν περὶ τῆς ψυχῆς ω῾̣ ς ὑφεστηκυίας. τινὲς δὲ τὰς ἀλληγορίας, ὧν ἐστιν καὶ ὁ Ἀπολινάριος, ἀναζωγραφήσεις αὐτὰς νομίζουσιν εἶναι ε᾿̣ π̣ ι̣ πολλὺ ἐκ τῶν αἰσθητῶς γινομένων. ἐὰν ἀκούσῃ, ὅτι" ἠγέρθη νε κρός", αὐτὸ τοῦτο τὴν ψυχὴν ἀποβαλών, ἡ ἀσεβοῦσα εἰς ἔσχατον θάνατον καταβέβηκεν. ὁ σωτὴρ οὖν ἐάν τινα τῆς ἁμαρτίας καὶ τῆς ἀσεβείας ἀποστή

σῃ, εἰργάσατο ἀνάστασιν. ὁ εἰδὼς τὴν ψυχήν– παράδοξον λέγω ἀντικειμέ νως φρονοῦντα ἄρτι– ὁ τὸ μέγεθος τῆς ψυχῆς ἐπιστάμενος καὶ τῆς σω τηρίας αὐτῆς, παρ' οὐδὲν τίθεται τὸ σῶμα καὶ τὸ εἰς ὄψιν ἀποκαταστα θῆναι ἄνθρωπον καὶ ἐξ χωλότητος εἰς τὸ ἀνεμποδίστως περιπατεῖν. δικαιω θεῖσα γὰρ ἡ θυγάτηρ τοῦ ἀρχισυναγώγου" οὐ τέθνηκεν". πάλιν οἱ δὲ κατὰ ψυχὴν ἀναστάντες εἰς ἀεὶ αὐτὴν ἔχουσιν. ἐκεῖνα μάταιά ἐστιν, ὡς πρός τινα λόγον, οὐχ ἁπλῶς μάταια, ἀλλα`̣ ὡς̣ πρὸς ὑπεροχὴν τῶν μειζό νων, ὥσπερ καὶ τὸ" ματαιότης τῶν ματαιοτήτων" ἀποδέδοται, ὅτι τὰ πρόσκαιρα τοῦ θεοῦ δημιουργήματα πολὺ κάλλος ἔχουσιν. αὐτῷ γοῦν τῷ σώματι κα̣ ι`̣ τ̣ α̣ ῖς ἁρμονίαις αὐτοῦ ὄψει, ὅτι ἔργον ἐστὶν οὐδενὸς δυνα μένου ποιῆσ̣ α̣ ι̣ εἰ μὴ τοῦ θεοῦ. ὡς μέντοι πρὸς τὰ ἀόρατα καὶ τὰ ἄνω ματαιότ̣ ης̣ ἐστ̣ ι´̣ ν̣. οὐ δ̣ ε`̣ αὐτῇ οὖν ἡ ψυχὴ ὑπετάγη· οὐκ ἔστιν πρόσ καιρόν τι 155 λέγει ὅτι τρόπον τινὰ δοῦλός ἐστιν, ὑπήκοός ἐστιν καὶ ἰδ̣ ιώτης τῇ γνώσει– πλουτεῖ δὲ ὁ πολλὰ θεωρήματα συνάξας– καὶ γλυκύς ἐστιν τούτου τοῦ δο κοῦντος εἶναι δούλου καὶ δουλοπρεποῦς ὁ ὕπνος, κἂν ὀλίγα νοήσῃ κἂν πολλά. καὶ ἐὰν ἔχῃ τὴν πρᾶξιν, ἵνα ᾖν οὗτος δοῦλος τῷ" δουλείας" ἔχειν" πνεῦ μα", οὔπω" υἱός" ἐστιν. ὑπόκειται τῷ φόβῳ τῆς κρίσεως καὶ" ἀπέχεται" τοῦ κακοῦ– εἴ γε ἀπέχε̣ σθαι αὐτὸν εἰπεῖν δεῖ–" φόβῳ κολάσεως". οὗτος οὖν δοῦλός ἐστιν φόβῳ ἐπηρμένου νόμου. ἄλλος δὲ δοκῶν ἐν πολλοῖς εἶναι, ἐσφαλμένος δέ, ἔχει τὸν μὴ ἐπιτρέποντα αὐτὸν κοιμηθῆναι, τὴν μέριμναν τὴν ματαίαν. ἔστιν ἀρρωστία, ἣν εἶδον ὑπὸ τὸν ἥλιον, πλοῦτον φυλατ̣ τόμενον τῷ παρ' αὐτοῦ εἰς κακίαν αὐτοῦ, καὶ ἀπολεῖται ὁ πλοῦτος ἐκεῖνος ἐν περισπασμῷ πονηρῷ. τὰ τοιαῦτα λέγ̣ ει· πρὸς τί ἐστιν ὁ πλοῦτός τινος; ἔστιν δηλονότι κἀκεῖ ν̣ ος τοῦ πλούτου κ̣ ύριος. οὗτ̣ ος οὖν ὁ παρά τινι γλυκασμὸς αὐτοῦ ἐστιν, καὶ αὐτὸς κύριός ἐστιν τοῦ πλούτου̣· ὥσπερ αὐτὸς δύναται χρήσασθαι κα λῶς τῷ πλούτῳ, κρατῶν αὐτοῦ καὶ μὴ δουλεύων αὐτῷ, τουτέστιν τῷ μαμωνᾷ, τοὕτω καὶ πλοῦτος δύναται κρ̣ ατῆσ̣ αι τοῦ ἔχοντος· καὶ οὐαὶ ἐκείνῳ· ἔστιν ὅταν φιλάργυρος γένηται, ὅταν δο̣ ῦλος μαμωνᾶ. λέγει γοῦν, ὅτι ἐστὶν τοιοῦτος" πλοῦτος φυλατ̣ τ̣ όμενος τῷ παρ' αὐτοῦ". οὐχ ἁπλῶς αὐτο`̣ ν̣ πλοῦτον εἴ ρηκεν, ἀλλὰ" φυλαττόμενον αὐτῷ". οὗτός ἐστιν ὁ πλοῦτος̣ τοῦ ἔχον̣ το̣ ς. οὕτω καὶ········ 156 ὡς πάντα τὰ ἐπίπονα ὑπὲρ κτήσεως αὐτοῦ ἀναδέχεσθαι. καὶ τό γε δεινὸν τῆς ἀρρωστίας ἔνιδε· οὐδὲ αὐτὸς αὐτοῦ ἀπολαύει οὐδέ τις τῶν̣ διαδόχων αὐτοῦ. ἐπερ· οὐχ" ὁ πλοῦτος ἐκεῖνος ἀπολεῖται ἐν περισπασμῷ πονηρῷ"; ἔστιν πλοῦτο̣ ς ἀπολλύμενος ἄφνω ἢ ἁρπαγῆς γενομένης ὑπὸ πολε̣ μί ων ἢ λῃστῶν ἰσχυσάντων λαθεῖν καὶ λαβεῖν αὐτόν. οὐκ ἔστιν ο̣ ὗτος λαμβανόμενος ἐν περισπασμῷ. ὅταν δέ τις κινητὸν πλοῦτον ἕνεκα κερδῶν πολλῶν ναυκληρῇ ἢ τὰ ἄλλα ποίῃ, πολλάκις ἀπόλλυται ἐν τῷ περισπασμῷ. λέγομεν δὲ τὸ περισπᾶσθαι τὸ ἔχειν περὶ ἐκεῖνα̣. ἔστιν ὅτε εἴχομεν ἐν χερσίν·" περισπασμὸν πονηρὸν ἔδωκεν ὁ θεὸς τοῖς υἱοῖς τοῦ ἀνθρώ που". ἀγοράζει πολλάκις παῖδας καὶ ἀποθνῄσκουσιν, πλοῖα ποιεῖ καὶ ναυαγοῦσιν, σπείρει καὶ ἀπόλλυσιν καὶ τὸ σπέρμα. ἐν περισπασμῷ οὖν ἀπολεῖται, οὐκ ἐν ἀσωτίᾳ, οὐκ ἐν ἀργίᾳ χειρῶν. καὶ ἐγέννησεν υἱόν, καὶ οὐκ ἔστιν ἐν χειρὶ αὐ τοῦ οὐδέν. καθὼς ἐξῆλθεν ἀπὸ γαςτρὸς μητρὸς αὐτοῦ γυμνός, ἐπιστρέψει τοῦ πορευθῆναι ὡς ἥκει. προφασίζονται οἱ ἄνθρωποι, ὅτε πλοῦτον συνάγουσιν, τέκνα. καὶ ἀδι κοῦσιν γοῦν ἐνίοτε καὶ ἁρπάζουσιν καὶ τὰ ἄλλα ποιοῦσιν καὶ λέγου σιν, ὅτι" τῶν παιδίων ἕνεκα τοῦτο ποιῶ". ὥσπερ δὲ τ̣ α`̣ ἄλλα ἡδέα πολλ̣ α´̣ κ̣ ις······························· α̣ υ̣ σ̣ α····· πολλὰ παιδ̣ ία························· 157 εἰς οὐρα̣ νὸν ὡ´̣ στε ἐπὶ γῆς̣ περιπατοῦντα ἔχειν τὸ πολίτευμα ἐν οὐρανῷ. εἶ δον οὖν σπ̣ ο̣ υ̣ δάζοντα περὶ πλοῦτον, καὶ οὐδὲν ὤνησεν αὐτὸν ὁ πλοῦτος. οὐδὲ γὰρ α᾿̣ πέλαυ̣ σεν αὐτοῦ οὐδὲ ὃν ἔσχεν υἱὸν ἐνκρατὴς τούτου γέγον̣ εν, ἀλλὰ πάντῃ πένης ἐστὶν καὶ οἷός ἐστιν γεννηθείς. ἐγεννήθη δὲ οὐ μετὰ χρη μάτων, οὐ μετὰ ἀμφίων. ἐπερ·" ἐν χειρὶ τοῦ υἱοῦ"; ἀντὶ τοῦ" ἐν τῇ ἐξουσίᾳ τοῦ υἱοῦ οὐδέν ἐστιν". εἰώθαμεν γοῦν λέγειν, ὅτι ὑπὸ χεῖρα ἔχει τὸν πλοῦτον. ὅταν οὖν ᾖ η῾̣ μέρα τοῦ θανατοῦ, πάλιν ἐπιστρέ φει οὐ μετὰ ἀξιώματος, οὐ

μετὰ ἀρχῆς, μηδὲν αἴρων τῶν ἐκ τοῦ βίου· μόνα τις ἀγαθὰ τὰ τῆς̣ ψυχῆς ἆραι δύναται. περὶ δὲ τῶν αἰσθητῶν καὶ ἀνθρωπίνων λέγεται·" μὴ φοβοῦ, ὅταν πλουτή σῃ ἄνθρωπος καὶ ὅταν πληθυνθῇ ἡ δόξα τοῦ οἴκου αὐτοῦ, ὅτι οὐκ ἐν τῷ ἀ ποθνῄσκειν αὐτὸν λήμψεται τὰ πάντα". ὧδε ἡ πρόφα̣ σις ἡ λέγουσα" οὐ λήμ ψεται τὰ πάντα" οὐκ ἔστιν μερικὴ ἀπόφασις, ἀλλὰ καθόλου ἀντὶ τοῦ" οὐ δέν". ἐὰν δὲ θελήσῃς καὶ κυριο̣ λεκτῆσαι καὶ στερητικὴν μερικὴν αὐτὴν λαβεῖν, τοῦτο λέγει, ὁ´̣ τι ἔστιν, ἃ λαμβάνει τις· ἐὰν εὐεργητήσῃ χρήματα ἔχων, ἐὰν δόξαν ἔχων καὶ ἀξίωμα ὀρέξῃ ἀδυνάτοις πει̣ ρ̣ αθῇ βοηθεῖν, ἀπὸ τῶν σπουδασμάτων, αἴρει μεθ' ἑα̣ υ̣ του῀̣ τ̣ α̣ υ῀̣ τ̣ α̣, τὴν εὐποιίαν·············· ε̣····· ο̣ υ᾿̣ δ̣ ε´̣ ν̣ α̣ τ̣ ο´̣ τ̣ ε̣ δ̣ ε̣·· ε··· ι··············· 158 οἷος ἐγεννήθη μέχ̣ ρι θανάτου. εἰ οὖν" περισσείᾳ αὐτοῦ ε̣ ι᾿̣ ς ἄνεμον μο̣ χθεῖ", οὐ μένει, ἃ συνάγε̣ ι. καί γε πᾶσαι αἱ ἡμέραι αὐτοῦ ἐν σκότει καὶ ἐν πέν θει καὶ θυμῷ πολλῷ καὶ ἀρρωστίᾳ καὶ χόλῳ. δύναται περὶ τοῦ υἱοῦ ταῦτα λέγεσθαι ἢ καὶ περὶ ἀμφοτέρων. ἐπερ·" καὶ ἐγέννησεν τὸν υἱόν, καὶ οὐκ ἔστιν ἐν χειρὶ αὐτοῦ οὐδέν. καθ̣ ὼς ἐξῆλθεν ἀπὸ γαστρο`̣ ς μητρὸς αὐτοῦ γυμνός, ἐπιστρέψει τοῦ πορευθῆναι ὡς ἥκει". πολλοὶ κεκτημένοι τὰ τῆς" ψευδωνύμου γνώσεως" ἢ τῆς Ἑλληνικῆς φιλοσο φίας οὐκ ἔσχον τοὺς υἱοὺς τούτων ἐραστάς, ἀλλὰ οἱ υἱοὶ αὐτῶν συναπέρχονται αὐτοῖς, οὕτω μηδὲν κεκτημένοι. πολλοὶ γοῦν ἰδιῶται σοφῶν γεγόνασιν υἱοί. οὗτος οὖν ὁ υἱὸς ὡς ἦλθεν οὕτω ἀπέρχεται. ἄνευ παιδεύσεως τοιαύτης ἦλθεν, καὶ χωρὶς αὐτῆς ἀπέρχεται. δυνατὸν δὲ καὶ τοῦτο, ὅτι γεννᾷ τις αὐτὸν οὕ τω νομιζόμενος σοφός, γεννᾷ τινα κατὰ κακίαν, κατὰ ἀκολασίαν, τὰ ἄλλα ε̣ ἴ δη τῆς κακίας, καὶ ἐξέρχεται γυμνὸς ἀφ' ὧν ὁ πατὴρ ἐσπούδασεν. ἐσπου´̣ δα̣ σεν δὲ ὁ πατὴρ οὐ πάντως πε̣ ρ̣ ι`̣ τ̣ ὰ ε̣ ἰ´̣ δη τῆς κακίας, ἀλλὰ περὶ τὴν δ̣ ο´̣ ξαν καὶ" ψευδώνυμον γνῶσιν". δοκεῖ δὲ ἐκεῖνός πως, κἂν αιρει τῇ·· ει·· λ̣ ε̣······· τα ὅπως ποτὲ ἐνταῦθα μ̣ ε´̣ ν̣ ῃ ταῦτα. ἐπερ· τοῦ πατρός; οὐ ψεκτῶς κεκλημένον, α᾿̣ λ̣ λ̣ α`̣ γ̣ ο̣ ῦν ἀντὶ τ̣ οῦ ἐπαινετοῦ λ̣ έγ̣ ε̣ ι̣······················· σπουδ̣ α´̣ σ̣ ει· ε̣······························· 159 λέγω δέ, ὅτι ἡ σοφία μήτηρ ἐστὶν τοῦ σοφοῦ." ἐδικαιώθη γὰρ ἡ σοφία̣ ἀπὸ τῶν τέκνων αὐτῆς". τέκνα δὲ σοφίας οἱ σοφοί." καὶ ὁδηγήσει σε ἡ μήτηρ σου", ἡ σοφία. καὶ πάλιν αἱ ἕξεις καὶ αἱ χειρίσται καὶ αἱ κρείττους λέ γοντα̣ ι μητέρες τῶν πεποιωμένων κατ' αὐτάς. οὕτω γοῦν καὶ" υἱὸς ἀπωλεί ας" τις λέγεται καὶ" υἱὸς ἐχιδνῶν" καὶ" θανάτου", καὶ" υἱὸς φωτὸς" καὶ ἄλλος" υἱὸς εἰρήνης". ἐνταῦθα μητέρα τὴν ψεκτὴν λαμβάνομεν, ἐπεὶ οὐκ ἔστιν πρόσωπον σπουδαῖον τὸ περὶ οὗ ὁ λόγος. κατὰ τὴν ἀναγωγὴν ψεκτὴν ἔχει μητέρα· καθ̣ ὼς ἀπετέλεσεν οὖν ἡ μήτηρ αὐ τοῦ, ἡ κακία, οὕτως εἰσέρχεται οὐδὲν ὧδε̣ κε κεκτημένος ἐναντία οἷς πάρ εσχεν ὁ πατὴρ αὐτοῦ ὁ συναγαγῶν πλοῦτον μοχθηρὸν καὶ ἡ μήτηρ αὐτοῦ, ἡ τε κοῦσα αὐτὸν ἕξις. ἐπιστρέψει τοῦ πορευθῆναι ὡς ἥκει, καὶ οὐδὲν λήμψεται ἐν μοχθῷ αὐτοῦ. τὸ τῆς ἱστορίας φανερόν· οὐδὲν λαμβάνει ὧν ἐμόχθησεν. ἀφίησιν αὐτὰ καὶ οὐκ οἶδεν ἐνίοτε, εἰ καὶ ἐπ̣' ἐχθροὺς αὐτοῦ ἔρχεται." θησαυρίζει", φησίν," καὶ οὐ γιγνώσκει, τίνι συνάγει αὐτά". τὸ δ̣ ὲ τῆς ἀναγωγῆς ἐλέχθη ἤδη, ὅτι οὐδὲν ὧν πλουτεῖ ὁ κατὰ κακίαν πα τὴρ αὐτοῦ καὶ ἡ μήτηρ αὐτοῦ ἀποφέρει. λοιπὸν δύναται καὶ ἐπαινετὴ μήτηρ λ̣ η̣ μφ̣ θῆναι· ὧδε προσελήλυθεν τῇ θεοσεβείᾳ, ἱ´̣ ν̣ α κτήσηται··············· π̣·· κ̣·· μ̣ η`̣ σ̣····· ς ἀπολα̣ υ´̣ ε̣ ι̣ ν̣ τ̣ ο̣······ ον καὶ·· 160ν καί γε τοῦτο πονηρὰ ἀρρωστία· ὥσπερ γὰρ παρεγένε το, οὕτω καὶ ἀπελεύσεται.–– οὕτω δεῖ λαμβάνειν· ἐὰν τὸ εἰσελθεῖν εἰς τόπον τοπικὴν εἴσοδον σημαίνει, καὶ τὸ ἐξελθεῖν. οὐ γὰρ λέγω, ὅτι ὁ εἰσελθὼν εἰς τὴν πόλιν ταύτην ἐξῆλθεν ἀπὸ κακίας, ἀλλὰ ἀπὸ ἄλλης χώρας ἢ πόλεως εἰσ̣ ῆλθεν ὧδε. καὶ τίς ἡ περισσεία αὐτοῦ, ᾗ μοχθεῖ εἰς ἄνεμον. ὁ μόχθος αὐτοῦ εἰς ἄνεμον γίνεται, τουτέστιν διὰ φύσημον ἀνατρεπόμενός ἐστιν ὁ πλοῦτος αὐτοῦ· οὐ γινόμενος αὐτοῦ ἐνκρατής, οὐ κατέχων, ὥστε καὶ εἰς υἱὸν παραπέμψαι. καί γε πᾶσαι αἱ ἡμέραι αὐτοῦ ἐν σκότει καὶ ἐν πέν θει. σκότος ὧδε τὴν ἄγνοιαν λέγει καὶ τὴν ἀσάφειαν τῶν πραγμάτων. πενθεῖ δὲ ἀποτυγχάνων ὧν ποθεῖ, ἐξ ὧν νομίζει καὶ ἱλαρὰν ζωὴν ἔχειν. καὶ υ῾̣ φίσταταί τινα. πένθος γὰρ ἐπὶ θανάτῳ ἐγείρεται. τρόπον τινὰ οὖν καὶ ζ̣ ῶν̣

τέθνηκεν," καὶ αἱ ἡμέραι αὐτοῦ πᾶσαι ἐν σκότει καὶ πένθει" εἰσίν." ἡ δὲ σπαταλῶ σα", φησίν," ζῶσα τέθνηκεν". εἰ τέθνηκεν, οὐκ ἔστιν ἀξία τοῦ πενθεῖσθαι, οὐ πένθος ἐπ' αὐτὴν ε᾿̣ γ̣ είρειν δεῖ. ζῇ μὲν γὰρ τὸ κενὸν ζῆν, τέθνηκεν δὲ ἀπο βαλοῦσα τὸ σωτήριον ζῆν, τὴν μακαρίαν̣ ζ̣ ωήν, ὡσεὶ μὴ ἐσπατάλα ζῶσα κατ̣ ὰ τ̣ ὴν ἀνθρωπίνην ζωη`̣ ν αὐτῆς̣. ε̣ ι᾿̣ καὶ ταύτην̣····························· 161 καὶ πίνοντος. ἐξ ὧν ἐμόχθησεν, κ·· ο· η ἐστιν. 161 ἐπερ· τὴν ἀναγωγήν·" ἰδοὺ εἶδον ἐγ̣ ω`̣ ἀγαθόν, ἔστιν καλόν". τοῦτ̣ ο τὸ ἀγαθὸν ὠφέλιμον ἅμα καὶ ἐπαινετὸν ὄν· ἅμα γὰρ καὶ ἀγαθὸν καὶ καλὸν αὐτὸ ἐ´̣ λεγεν. ἔστιν δε`̣ το`̣ μὲν ἐπαινετὸν καλόν, τὸ δὲ ὠφελητι κὸν καὶ αἱρετ̣ ὸν ἀγαθόν. ἐα´̣ ν τ̣ ις φάγῃ τὸν ἄρτον τ̣ η῀̣ ς̣ ζ̣ ωῆς τοῦ καρποῦ τοῦ" ξύλου τῆς̣ ζω̣ ῆς" καὶ τὰς σάρκας Ἰησοῦ, δείκνυσιν τῇ ψυχῇ αὐτοῦ ἀγαθὸν καὶ καλ̣ όν, λ̣ ε´̣ γ̣ ω δὲ μετερχομένῳ ἀγαθόν. αὐτὸ δὲ τὸ σπουδαζό μενον ἐ´̣ χ̣ ει̣ ν̣ ἀγαθόν ἐστιν. μὴ γὰρ πᾶς ὁ ω᾿̣ φ̣ ε̣ λούμενος̣ ἐπαινεῖται παρὰ τῶν ἀνθρώπων. π̣ ο̣ λλ̣ οὶ γοῦν τῶν φιλοσάρ̣ κων οὐκ ἐπαινοῦσ̣ ιν οὐδὲ ἀποδέχον̣ ται τὸ τέμνεσθαι ἰατρικῶς καὶ καίεσθαι. ἀγαθόν ἐστιν, ου᾿̣ καλόν τῷ ὑφισταμένῳ ὠφελείας ἐκ τούτων φέρειν γίνεται. μὴ γὰρ πα῀̣ ν ἀγαθὸν κα λὸν καὶ αἱρετ̣ όν ἐστιν. λέγεται ε̣ ι᾿̣ ς̣ τ̣ ὸ δ̣······ ν καλὸν λέγουσιν················ ι̣·· τ̣ ο`̣ ἐπ̣ αινεῖσ̣ θ̣ αι, οὐ μὴν ἀγ̣ αθ̣ όν ἐστιν. οὐ γὰρ οἷόν τε βελτιοῦν. ἐπερ· ἡ ἀναγωγή·" ἐν μόχθῳ αυ᾿̣ τοῦ, ᾧ μοχ̣ θεῖ υ῾̣ π̣ ὸ τὸν ἥλιον". μοχθεῖ πονῶν καὶ κάμνων ὑπὲρ κτήσεως ἀρ̣ ετῆς κ̣ αὶ ε᾿̣ πι̣ σ̣ τη´̣ μης θεί ας. καὶ διὰ τὸ ἁμαρτ̣ α´̣ νειν̣ ἀπολείπεταί τίς̣ ποτε σο̣ φ̣ ι´̣ α̣ ς̣·· τι τῷ··········̣·········· ἁπλῶς καὶ οὐδὲν··· οντος̣····· θ·· εται αὐτόν. ε᾿̣ ὰν οὖν τοιοῦτόν τι ἐσθίῃ καὶ π̣ ι´̣ νῃ, μοχθεῖ. καὶ κ̣ ατ̣ ὰ τη`̣ ν̣ ἀναγωγὴν τὸ αὐτὸ γίνε̣ ται δ̣ ι̣ α`̣ τὸ ἐνδεῆ τροφη῀̣ ς̣ ε̣ ἰ῀̣ ν̣ αι̣̣̣ καὶ π̣ οτοῦ– ε᾿̣ ὰν̣ γοῦν οὕτω φά γῃ καὶ διψῇ ἡ ψυχὴ αὐτοῦ ἀγαθοσύνην. ὅσοι γὰρ εὖ μεταχειρίζονται ἀρε τὴν καὶ θέλουσ̣ ιν δῆθεν εἶναι φρόνιμοι οὐ δι' αὐτ̣ ὸ τὸ καλόν, ἀλλ' ἕνεκα τοῦ νομίζεσθαι εἶναί τ̣ ι̣, ἐσθίουσιν μὲν καὶ πίνουσιν, ἀναγιγνώσκουσιν καὶ ἐπιστάνουσιν τοῖς ἀναγνώςμασιν, οὐ δεικνύουσιν δὲ τῇ ψυχῇ αὐτῶν ἀγαθόν. οὐ γάρ, ὅτι ἀγαθόν ἐστιν, μεταχειρίζονται αὐτό, ἀλλ' ὅτι φέρει αὐτοῖς ἔπαινον· οὐκ ἀγαθόν, ἐὰν μὴ οὕτως ἔχωσιν τὴν ἀρετήν, ὡς δεῖ αὐτὴν ἔχειν. ἐσθίουσιν μὲν καὶ πίνουσιν τοῦ περισπᾶσθαι. ἀριθμὸν ἡμερῶν ζωῆς αὐτοῦ, ὧν ἔδ̣ ωκεν αὐτῷ ὁ θεός, ὅτι αὐτὸ μερὶς αὐτοῦ. 162 τοῦτο λέγει πρὸς τὸ ῥητόν· ἐκ π̣ ρ̣ ο̣ νοίας ἐπεμετρήθη, ὁ χρόνος τοῖς ἀνθρώ ποις τῆς ζωῆς· καὶ οἱ μὲν̣ πολλὰ ἔτη ζῶσιν, οἱ δὲ ὀλίγα. μακάριον γάρ ἐστιν τὸν ε᾿̣ σχηκότα πλοῦτον– πρὸς ἐκείνους λέγω– ἀπολαῦσαι αὐτοῦ ἐν̣ τοῖς πλ̣ είστοις ἔτεσιν̣, οἷς ζῇ ἐν τῷ βίῳ τούτῳ· τουτέστιν ἡδὺ αὐτῷ ἐστιν τυχόντα ἐξ ὧν δυ´̣ ναται" φαγεῖν καὶ πιεῖν", ἀπολαύειν αὐτοῦ τὸν" ἀριθ μ̣ ὸν τῶν ἡμερῶν τῆς ζωῆς αὐτοῦ". οὐχ ἑαυτῷ πολυετὴς ἢ ὀλιγοέτης ἦν, κρί σει θεοῦ ἐπεμετρήθη ἑκάστῳ ἔτη̣ τοσάδε. τοῦτο οὖν" μερὶς αὐτου῀̣" ἐστιν τὸ διὰ βίου ἀπολαύε̣ ι̣ ν τ̣ ῶν ἡδέων, περὶ ὧν πονε̣ ῖ καὶ κάμνει. ἐπὶ τῆς ἱστορίας τοῦτο. ἐὰν κατὰ ἀναγωγήν, τοῦτο λέγει, ὅτι ἐὰν πο̣ νήσῃ τις ὑπὲρ κτήσεως τῶν α᾿̣ ληθῶς̣ ἀγαθῶν καὶ ἔχῃ αὐτὰ παραμένο̣ ντα πάντα̣ τὸν τῆς ζωῆς ἑαυτου῀̣ βί ον, πρὸς καλοῦ αὐτῷ ἔσται. με̣ τ̣ ατεθήσεται γὰρ ἀπὸ ἀρετῆς ε̣ ι᾿̣ ς̣ ἕτερον τ̣ όπον̣, ε̣ ι᾿̣ ς̣ ἕτερον χωρίο̣ ν. ὅτε̣ ε᾿̣ ν̣ τ̣ ῇ γραφῇ κεῖται πολυχρονιωτέροις̣ ἐπα̣ ι̣ νουμένη ἢ ψεγομένη̣ ζ̣ ωὴ κεῖται ὀλιγοχρονι̣ ω̣ τέροις, οὐ κατὰ τὸν χρόνον τοῦτον τὸν πρόχειρον τὸν μετρούμενον ὑπὸ η῾̣ λι´̣ ου̣ λαμβάνωμεν̣ τ̣ α̣ ῦτα, ἀλλα`̣" δίκαιοι", φη̣ σίν," ποιήσουσιν ἐν̣ πλούτῳ ἔτη πολλά". καὶ ἔτ̣ ι̣·" ἔτη ἀσεβω῀̣ ν ὀλιγωθή σ̣ ε̣ ται". οὐ φαίνεται τ̣ οῦτο κατὰ τη`̣ ν̣ ἱστορίαν. οὕτω γοῦν λαμβάνομεν αὐτά· εἰ" δίκαιοι" πλουτοῦσιν" ἐν πλούτῳ ἔτη πολλά", ὁ πλοῦτος αὐτῶν οὗτος φωτισμός ἐστιν. ὁ δὲ φωτισμὸς ἐπ̣ ι̣ μετρεῖ αὐτοῖς" ἔτη", ἔτη οὐ ταῦτα τὰ ἐξ ἡλίου τοῦ αἰσθητοῦ μετρούμενα̣, ἀλλὰ ὑπὸ τοῦ" ἡλίου τῆς δικαιοσύνης". οὕτω γοῦν τὸν" τιμήσαντ̣ α τὸν πατέ ρα καὶ τὴν μητέρα" λέγει εὖ ἔχειν ὅτι ὅτι" μακροχρόνιος" ἢ και`̣ π̣ ολυ ήμερός ἐστιν. κ̣ αὶ οὐκ εὑρίσκεται τοῦτο ἀδιάπτωτον ἐπὶ τῆς ἱστ̣ ορίας. πολλοὶ γοῦν τιμ̣ ῶντες γονέας ὠκύμοροι ἐξῆλθ̣ ο̣ ν ἐκ τ̣ οῦ βίου. οἱ κατὰ τὸ εὐαγγέλιον" δίκαιοι" τυγχάνοντες

" ἐν πλούτῳ π̣ οι̣ ο̣ υ῀̣ σιν ἔτη πολλά", τῶν 163 δὲ ἀσεβῶν τὰ" ἔτη", κἂν πολυχρόνιον ζωὴν ἐ´̣ χωσιν ἐνταῦθα," ὀλιγοῦται". λέγω· ἔχει τις πλοῦτον ἐν ψε̣ υδέσιν νοήμασιν· οὐ παραμενεῖ αὐτῷ φωτί ζο̣ ν̣ τα̣ μετὰ ταῦτα· ὠλιγώθη ἄρα τὰ ἔτη τοῦ οὕτω φωτιζομένου· μέχρι γὰρ τῆς παρούσης ζωῆς ἀπολαύει τοῦ δοκοῦντος φωτισμοῦ· οἱ δὲ" δίκαιοι" καὶ μετὰ τ̣ αῦτα ἔχουσιν τὸν φωτισμόν." ἐκλάμψουσιν" γὰρ" οἱ δίκαιοι ὡς ὁ ἥλιος"." ἥλιον" τὸν" τῆς δικαιοσύνης" λέγει. καί γε πᾶς ἄνθρωπο̣ ς̣, ᾧ ἔδωκεν αὐτῷ ὁ θεὸς πλοῦ τον καὶ ὑπάρχοντα καὶ ἐξουσίαν ἐν αὐτῷ τοῦ φα γεῖν ἀπ' αὐτοῦ καὶ λαβεῖν το`̣ μέρος αὐτοῦ καὶ τοῦ εὐφρανθῆναι ἐν μόχθ̣ ῳ αὐτοῦ– τοῦτο δόμα θεου῀̣ ἐστιν. ἀνθρώπῳ ἐδόθη πλοῦτος, ἵνα φάγ̣ ῃ καὶ εὐφρανθῇ ἐξ αὐτοῦ, καὶ του῀̣ το τὸ δό μα ἐκ̣ θ̣ εοῦ ἔσχεν. καὶ πολλάκις χρᾶται τῷ δ̣ ο´̣ ματι καὶ ἀπολαύει τῶν ἐνόν των, ἐνίοτε δὲ ἀποτυγχάν̣ ε̣ ι̣ τ̣ ούτων, πῇ μὲν αὐτὸς διὰ πολ̣ λὴν φειδωλίαν μηδὲν πρὸς τὸ ευ᾿̣ φραν̣ θ̣ ῆν̣ α̣ ι̣ ἀναλίσκων, πῇ δὲ υ῾̣ πὸ ν̣ όσου κωλυόμενος ἢ ὑπὸ ἄλ̣ λη̣ ς τινὸς περιστάσεως. τὸ ῥητὸν του῀̣ τό ἐστιν· εἰ ἐ´̣ λαβέν τις χρήματα, ἵνα ω᾿̣ φελῇ, καὶ τοῦτο ἔδο ξεν εἶναι δόμα θεοῦ. δίδωσιν δὲ·· πρὸς τὰς π̣·· αι···· ς̣ τῶν αἰτουμένων. ἐπερ· τί ἐστ̣ ι̣ ν τὸ" ἐν μόχθῳ";– ἐ´̣ καμε̣ ν ἐκ̣ μόχθο̣ υ. ἐπερ· εἰ δόμα θεοῦ ἠ῀̣ ν; ἔλεγον ὃ κ̣ αὶ ὁ ἀπόσ̣ τολος λέγει·" ὅτι πρ̣ ο̣ ε̣ θέμην πολλάκις ἐλθεῖν πρὸς̣ ὑμᾶς". δ̣ ιὰ τί οὖν;" ἵνα̣ τι μεταδῶ ὑμῖν̣ χάρισμα πνευματικόν". καὶ ἔλεγον ὅτι οὐ πάντ̣ α τ̣ α`̣ δ̣ ιδόμενα πνευματικὰ ὑπὸ θεοῦ χαρίσματά εἰσιν. ὅτ̣ α̣ ν̣ τις λαμβάνῃ" λόγον σοφίας"," λόγον γ̣ νώσεως" καὶ ἄλλην τινὰ ἀρετήν, πνευματικὴν χάριν ἔλαβεν· οὐ μέντοι, ἐὰν πλοῦτόν τις ἢ ὑγίειαν ἤ τι τῶν τοιούτων λ̣ άβῃ· δο´̣ μα μὲν θεοῦ καὶ χ̣ άρισμα ἔλαβεν, οὐ πνευματι κὸν δέ. κύριος" θανατοῖ καὶ ζῳοποιεῖ". ἐὰν" ζῳοποιῇ", σῖτον, οἶνον, τοῦτο τὸ ζ̣ ῇν παρέσχηκεν, οὐ δόμα τι πνευματ̣ ικ̣ ὸν δέ. κύριος" καθιστᾷ βασιλεῖς καὶ μεθιστᾷ". αἱ ἀρχαὶ αἱ διδόμεναι τοῖς ἡγεμονεύουσιν, οὐ μὴν" χαρίς ματα πνευματικά" εἰσιν̣. καὶ τὸ ὧδε ὂν χάρισμα, η τὸ δόμα, οὐκ ἔστιν 164 πνευματικόν, τὸν αἰσθητὸν καὶ ἀνθ̣ ρώπινον. ἐπερ· ἡ ἀναγωγή·" καί γε πᾶς ἄνθρωπος ᾧ ἔδωκεν ὁ θεός". ἔτι τέως τοῦ ῥητοῦ ἔχομαι. ἐὰν ἔχῃ χρήματα πολλά, ἐὰν ἔχῃ μυριάδας σίτου καὶ οἴνους π̣ ολλούς, οὐχ ὅλα δύναται φαγεῖν ἢ πιεῖν, ἀλλ' ἔχει τι δόμα· ὃ δύναται δέξασθαι, τὴν αὐτάρκη τροφήν, τὴν μέχρι τοῦ κορέσαι, καὶ τὸ πο τὸν ὡσαύτως," τοῦτο" μὲν" δόμα θεοῦ ἐστιν". ἐάν τις οὖν πέρα τοῦ δέοντος ἐσθίῃ ἢ πίνῃ, οὐχ ὡς δόμα θεοῦ αὐτὰ ἔχει, ἀλλ' ὡς δόματα ἡδονῆς. πρὸς δὲ τὴν ἀναγωγὴν οὕτως· δίδωσιν ὁ θεὸς σοφίαν καὶ τὸν ἐν σοφίᾳ" πλοῦ τον̣". κ̣ α̣ ι`̣ τὰ" ὑπάρχοντα", τὰ θεωρήματα τῆς σοφίας, ἵνα φάγῃ καὶ πίῃ ὁ ἄνθρω πος ἀφ' ὧν ἔλαβεν, τὸν ἄρτον τῆς σοφίας, ἵν' ᾖ τὸ" ὕδωρ" αὐτῆς," ὃν ἐκέρασεν" εἰς κρατῆρα" οἶνον". καὶ" τοῦτό" γε" δόμα θεοῦ ἐστιν". ἐὰν ὡς δεῖ λάβῃ τὸ πνευματικόν, ἔστιν λοιπὸν τὸ χάρισμα τοῦτο" μερὶς αὐτοῦ". οἰ῀̣ δας, ὅτι τὰ μέρη κυρίως κατὰ ἀναλογίαν δίδονται. οὐ πᾶς ὁ ἔχων ταύτην, ἣν εἶπον, κτῆσιν καὶ τὰ" ὑπάρχοντα" τὰ ἀλληγορούμενα καὶ τὸν" πλοῦτον", οὕτως ἔχει ὡς ἄλλος, ἀλλ' ἑκάστῳ κατὰ τὴν δύνα μιν ἐπιμερ̣ ι´̣ ζ̣ ε̣ ται. ἐὰν οὖν ἀθλοθέτης παρέχῃ τρο̣ φὰς ἀθληταῖς καὶ τοῖς περὶ ἀ῀̣ θλ̣ ον– ἔχ̣ ει γὰρ καὶ ἄλλους ὡσανεὶ δορυφόρους– ἑκάστῳ κατὰ ἀναλογίαν δίδωσι̣ ν, ἀ´̣ λ̣ λ̣ ῳ μὲν ἀθλητῇ λι κρέως λίτρας ἑπτά– καὶ τοῦτό ἐστιν τὸ δόμ̣ α αὐτοῦ– ἄλλῳ τέτταρα· καὶ τῷ μὴ ἀθλοῦντ̣ ι̣ δ̣ ι´̣ δωσιν δύο. δ̣ ο´̣ μα οὖν̣ ἑκάστῳ δίδοται πρ̣ ο`̣ ς τὴν δύναμιν καὶ τὴν ἕξιν α̣ ὐ τοῦ. οὕτω̣ καὶ ἡ παραβολὴ τῶν ταλάντων ἐν τῷ εὐαγγελίῳ γέγονεν. δέδω κεν ἑκάστῳ τῶν δούλων αὐτοῦ τὰ θητ̣ ικὰ αὐτοῦ ἀργύρια," ἑκάστῳ κα τὰ τη`̣ ν ἰδίαν δύναμιν, τῷ μὲν πέντε, τῷ δὲ δύο, τῷ δὲ ἕν". ἐπειδὴ δὲ πώς ποτε χρᾶται λε´̣ ξει ἀνθρωπικωτέρᾳ, οἶδας ὅτι εἰσὶν εἰς ε̣ υ᾿̣ ωχίας αἰσθητὰς καλούμενοι οὐκ ἐπὶ τῷ μόνον φαγεῖν, ἀλλὰ καὶ τῷ λύπας ἆραι· καὶ ταῦτα οὖν τὰ πνευματικὰ τροφεῖα. καὶ λαμβάνει τις ε̣ ὐφρανθῆναι καὶ" μέρος" λαμβάνει, ἵν̣ α παραμένῃ αὐ τῷ. οὐ μόνον ἐκ τῆς ε᾿̣ π' ὀλίγον προ̣ σβολῆς μόνης εὐφραίνεται καὶ τρέφεται καὶ πίνει, ἀλλὰ καὶ παραμονίμως. διατελεῖ γοῦν

πίνων ἐκ τῆς πηγῆς καὶ τοῦ ὕδατος, οὗ Ἰησοῦς δίδωσιν, καὶ μένει αὐτῷ. ἔχε̣ ι γ̣ α`̣ ρ ἐν ἑαυτῷ γενομένην εἰς ζωὴν αἰώνιον πηγήν. 165 καὶ πάλιν·" διάνοιξον το̣ ὺς ὀφθαλμούς σου καὶ ἐνπλήσθητι ἄρτων". ὁ διοίγων τοὺς ὀφθαλμοὺς τοῦ" ἔσω ἀνθρώπου"" πλησ̣ θήσεται ἄρτων". καὶ οἱ ἄρτοι οὖν οὕτω μένουσιν ὡς" ἡ πηγὴ ἡ ἀλλομένη εἰς ζωη`̣ ν α̣ ι᾿̣ ώνιον". γέγονεν δὲ και`̣ ἐφ̣' ἱστορίᾳ χρησίμως τοῦτο, ὅτε ὀλίγην δραχμὴν ἔχου σα ἀλεύρου ἡ χήρα ἡ ἐν Σάραπτε τῆς Σιδωνίας θρέψασα καὶ τὸν Ἠλίου ν ἐ´̣ σ̣ χ̣ εν ἐκείνην ἀνέκλειπτον, ἕως οὗ εὐθηνία ἐξ ὑετοῦ γεγένηται. ὅτι οὐ πολλα`̣ μ̣ νησθήσεται τὰς ἡμέρας τῆς ζωῆς αὐτοῦ, ὅτι ὁ θεὸς περισπᾷ αὐτὸν ἐν εὐφροσύνῃ καρδίας αὐτοῦ. ἔδ̣ ει ἐν τῇ ἡμε´̣ ρᾳ τῆς ζωῆς πολλὰ μνημονεύειν τὰ μετὰ τα̣ ῦτα, τὰ διαδε̣ cο´̣ μ̣ ε̣ ν̣ α̣, ὅτι τοῖς ἐνταῦθα σπουδαζομένοις ἐπιγίνεταί τ̣ ινα μείζονα. οὐ πολ λὰ οὖν μνημονεύει, ἀλλὰ μέχρι τοῦ π̣ άροντος ἔχει τὴν ἐλπίδα λέγων·" φάγωμεν καὶ πίωμ̣ ε̣ ν, αὔριον γὰρ ἀποθνῄσκομεν". ἐπερ· τοῦτο οὖν" ὅτι ὁ θεὸς περισπᾷ αὐτόν"; περισπᾷ ἐν τούτοις, ἐπεὶ τὰ προηγούμενα οὐ θέλει κτήσασθαι, οὐδὲ πονεῖ περὶ ἀναλήμψεως αὐτῶν. ὅπως μὴ ἀκίνητος ἡ ψυχὴ γένηται, δίδοται αὐτῇ ἄλλα. εἶπον δὲ τ̣ οῦτ̣ ο̣ ἐν ἀρχῇ τοῦ βιβλίου, ὅτε εἰχόμη̣ ν̣·" περισπασμὸν πονηρὸν ἔδωκεν ὁ θεός". ε᾿̣ π̣ ε̣ ρ̣· τὴν ἀναγωγήν·" ὅτι οὐ πολλὰ μνημονεύει τ̣ ὰς̣ ἡμέρας̣ τ̣ ῆς ζωῆς αὐτοῦ, ὅτι ὁ θεὸς περ̣ ισπ̣ ᾷ αὐτὸν ἐν εὐφροσύνῃ καρ̣ δι´̣ ας α̣ υ᾿̣ του῀̣". ἡ κυρ̣ ίως καὶ ἀληθῶς ζωη`̣ τ̣ ο̣ υ῀̣ τ̣ ο̣ τ̣ ὸ κ̣ ατ̣ α`̣ φιλοσοφίαν καὶ ἀρετήν ε᾿̣ σ̣ τ̣ ιν ζῆν. οὐ πολλὰ δὲ μνημο̣ ν̣ ε̣ υ´̣ ο̣ υσιν ο̣ ἱ ἄνθρωποι, οὐ περὶ πολλοῦ του῀̣ το ποιοῦσιν· τοῖς περισπ̣ ῶσιν καὶ τὰ ἥδ̣ ε̣ α̣ φέρουσιν ἐπιστάνουσιν μόνοις κα̣ ὶ ἃ συνάγουσιν, μόνα περὶ ταῦτα σπ̣ ουδ̣ άζουσιν. ἔδει δὲ πολλὰ μνηςθῆ ναι π···· τῶν ἐνόντων τὰ ἐσόμενα τῇ ζωῇ ἑαυτοῦ τῇ ἀληθῶς. καὶ ὧδε οὖν κοι̣ νή ἐστιν ἡ ζωὴ ἡ καθ' ἣν αἰσθανόμεθα, καθ' ἣν συνε ζευγμένην ἔχομεν τὴν ψυχ̣ ὴν τῷ σώματι καὶ καθ' ἣν κινεῖται καὶ αἰσθ̣ ητι κῶς τὰ ἄλογα ζῷα. ἰδία δε`̣ το̣ υ῀̣ ἀνθρώπου ἐστὶν ἡ κατὰ λόγον καὶ θεωρίαν θεϊκήν. ἐπερ· ταύτης οὐ μέμ̣ νηται; οὐ μέμνηται τῶν συντελούντων εἰς ταύτην τὴν ζωήν, ἐὰν μάταιόν̣ τι ἔχῃ. πάλιν ὧδε" καρδία" ἡμῖν ἐστιν ὁ ἀληθῶς νοῦς ο῾̣ ὁρῶν τὸν θεόν. ἀμέλει γοῦν ὁ ἅγιος" ἐν παρρησίᾳ" πρὸς τὸν θεὸν λέγει·" οὐκ ἐκολλήθη μοι καρ 166 δία σκανβή". πάλιν ἄλλοι ἔχουσιν" καρδίας σαρκίνας, ἐν αἷς γράφει τὸ πνεῦμα τοῦ θεοῦ τοῦ ζῶντος". σαρκίνας δὲ λέγει τὰς εὐείκτους, τὰς τα χέως δεχομένας τὴν γραφὴν του῀̣ πνεύματος. δύναται δὲ καὶ† ἐαν ὑπὸ τῶν† κατὰ τὸ ῥητόν, ὥστε τὴν αὑτοῦ καρδίαν εὐφραι´̣ νει. εἵλατο γὰρ καρδίαν ἔχειν θηρεύουσαν ἡδονάς. δεῖ τοὺς λόγους̣ π̣ ρὸς τοὺς λέγοντας ἐκλαμβάνειν. εἰ σοφός ἐστιν ὁ λέ γων, σοφῶς αὐτῶν ἀκούειν δεῖ. εἰ σοφὸς ὢν προσωποποιεῖται καὶ ἕτερον πρόσωπον καὶ κατάλληλον φέρει τῷ ἀνθρώπῳ ἐκείνῳ, ὁμιλίαν δεῖ πάλιν ἐκεί νου ἀκοῦσαι. ἐπεὶ αὐτὸς ὁ ἀπόστολος λέγ̣ ε̣ ι·" κἂν φάγωμεν, κἂν πίωμεν, οὔτε ὑστερούμεθα οὔτε π̣ ε̣ ρ̣ ι̣ σσεύομεν", ᾗ Χριστιανοί ἐσμεν ἢ σοφοὶ ἢ" δοῦλοι Χριστοῦ", οὐκ ἔχομεν προσθήκην ἢ ἀφαίρεσιν ἐκ τοῦ φαγεῖν ἔτι τ̣ ι. ὅταν δὲ λέγῃ·" φάγωμεν καὶ πίωμεν, αὔριον γὰρ ἀποθνῄσκομεν", ο῾̣ αὐτός ἐστιν ὁ γράφων, ὁ αὐτός ἐστιν ὁ λέγων, ἀλλ' οὐκ ἀπὸ ἰδίου π̣ ροσώ που, οὐχ ὡς ἀπόστολος λέγει, ἀλλὰ πρόσωπον ἐδέξατο τῶν λεγόντων, ὅτι πέρα τοῦ πάρο̣ ν̣ τος βίου τούτου οὐκ ἔστιν ἡ μετὰ ταῦτα ἡ ζωή. ἔστ̣ ι̣ ν̣ πονηρία, ἣν εἶδον ὑπὸ τὸν ἥλιον, καὶ πο̣ λ̣ λ̣ η´̣ ἐστιν παρὰ τὸν ἄνθρωπον· ἀνήρ, ᾧ δώσει αὐτῷ ὁ θεὸς πλοῦτον καὶ ὑπάρχοντ̣ α καὶ δόξαν. ταύταις κ̣ ατ̣ έχεται πονηρίαις· καὶ ταύτην" εἶδον ὑπὸ τὸν ἥλιον̣" κ̣ α̣ ὶ μάλιστα ἐν τοῖς α᾿̣ ν̣ θρώποις π̣ ε̣ ρ̣ ισσε̣ ύει. καὶ ἐν τοῖς ἀλόγοις ζῴοις ἔστιν διαφορὰν εὑρεῖν· οὐ πάντες οἱ ἵπποι οὕτω φιλοκαλοῦνται ὡς ο̣ ἱ εἰς ἀγῶνας ἢ εἰς πολέμους παριστα´̣ μενοι. καὶ ἐπὶ τῶν ὄνων καὶ κυνῶν ὁμοίως. πολλὴ δέ ἐστιν ἡ διαφορὰ περὶ τὸν ἄνθρωπον. ἐκεῖνα μὲν γὰρ ἀλλοίως ἔχουσιν. τὸ οὕτως ἀναπαύεσθαι····· εια ἐστιν ἡ ἐκκα· ο̣ υ̣ μένη. ὧδε δὲ προαίρεσίς ἐστιν προαίρεσις περισπω̣ μένη, προαίρεσις οὐ δυνα μένη κρῖναι τὰ ὠφελοῦντα καὶ μὴ ὠφελοῦντα· γνῶσίς ἐστιν ἐσφαλμένη τὸ νομίζειν, ὅτι ἐν πλούτῳ καὶ δόξῃ δύναταί τι παρα´̣ γειν

παρὰ τοὺς ἀνθρώ πους, ὅτι ἐκ τῶν ἐναντίων καταδύεται, ἐξ ἀδοcίας καὶ πενίας. μεγάλη οὖν ἐστιν, ἐπε̣ ι`̣ τῇ π̣ ροαιρέσει λαμβάνεται. δοκεῖ δὲ λαμβάνειν τὸ οὐδ' εὐποιοῦν οὐδὲ κακοῦν· κάκωσιν δὲ ταύτην, ἣν δύναταί τις λαβεῖν, οὐ φέρει. 167 ἐὰν ἔχῃ λογισμὸν ὀρθόν, δ̣ ο̣ κεῖ παρὰ τὸ πάντων ἀνθρώπων γένος ἔχειν τι προὔ χον ὁ" ἀνήρ". οὐχ οὕτω ἐστὶν η῾̣ γυνὴ ὡς ὁ ἀνήρ, οὐχ οὕτως ὁ παῖς ὡς ὁ εἰς ἄνδρα ἐληλυθω´̣ ς. εἰ τοίνυν" ἀνὴρ" ταῦτα καλῶς φέρει, πολλῷ πλέον οἱ ὑπο δεέστεροι τοῦ ἀνδρός." ἔστιν", φησίν," αὐτῷ πλοῦτος καὶ δόξα", καὶ οὐδὲν ἐκ τούτων πλέον ἔχει. ἐνῆν ἔχειν πλέον ἐξ αὐτῶν. ὁ σοφός, ἐὰν ἔχῃ" πλοῦτον", ἑτέρως χρᾶται τῷ πλούτῳ ἢ ὁ πολὺς ἄνθρωπος· ὁ" δόξαν" ἔχων, οὐ μέγα φρονεῖ ἐπὶ τῇ δόξῃ, ἀλλὰ καὶ συνεπικοσμεῖ αὐτη´̣ ν. ἔσχεν ποτὲ δόξαν ὁ Ἰωσήφ, καὶ συνεπεκόσμησεν αὐτὴν ἡ ἰδία ἀρετή. καὶ οἱ ἄλλοι σοφο̣ ι`̣ κ̣ α̣ θ' ἡμᾶς τοῦτ̣ ο ἐποίησαν. ὁ μέντοι κεχηνὼς περὶ τὰ τείχη καὶ ἄλλως τῶν προσκαίρων κ̣ ἀ`̣ ν̣ καὶ ὀλίγα φροντ̣ ίσας, ἐκεῖνος ἐν τούτοις ναυαγεῖ· καὶ ἐν τοῖς ναυαγίοις οὐδὲ πενι´̣ αν καλῶς φέρει οὐδὲ πλοῦτον ο̣ ὐδὲ δόξαν· ἐξ οὗ παρίσταται ταῦτα τῷ ι᾿̣ δ̣ ίῳ λόγῳ ὄντα ἀδια´̣ φορα. εἰ γὰρ δύνα̣ ταί τις αὐτοῖς εὖ χρη´̣ σασθαι καὶ χειρόνως, τῷ ἰδίῳ λόγῳ οὔτε̣ ἀγαθὰ οὔτε κακά ε̣ ἰσιν. δύνα̣ νται μέν τοι̣ χρῆσιν ἔχειν ἀγαθὴν καὶ χρῆσιν ἐπίλημπτον, λημ̣ π̣ τὴν καὶ ψεγομένην. καὶ οὐ θαυμαστόν, εἰ ἡμεῖς τοῦτο λέγομεν. καὶ ὁ Αἰγύπτιος ἐκεῖν̣ ο̣ ς ὃν λέγουσιν, Τρισμέγιστος λέγει, ὅτι οὐ λύει τὴν εἱμαρμένην ὁ σο φός· ο̣ υ᾿̣ κ̣ ἐ´̣ στιν ὑπ̣ ο`̣ τ̣ η`̣ ν̣ α᾿̣ ν̣ άγκην, οὐδὲ ὑπὸ τὸν κόσμον ἔστιν, ἀλλὰ ἄνω γέγο̣ νεν τοῦ οὐρανοῦ, ἄνω γέγ̣ ον̣ εν ἡ δι̣ α´̣ νοια τῶν φαινομένων. τοὺς ἀγελαίους οὖν ἀνθρώπους λέγουσιν ὑπ' αὐτὴν εἶναι. ὁ οὖν ὑπεραναβε βηκὼς τὸν ἀνθρώπινον βίον κα̣ ὶ δυνάμενος εἰπεῖν·" σκοπῶ οὐ τὰ φαι νόμενα, ἀλλὰ τὰ μὴ βλεπόμενα" τῷ τὰ φαινόμενα πρόσκαιρα εἶναι, αἰώ νια δὲ τὰ μὴ φαινόμενα, οὐκ ἀρρωστεῖ ἐν αὐτοῖς, οὐδὲ πλοῦτος αὐτὸν ἐπαίρει ου᾿̣ δὲ πενία καταδύει, οὐκ ἐξ ἀδοξίας δοκεῖ μέγα κακὸν κε κτῆσθαι. ἐκ δὲ τιμῆς καὶ εὐκλείας τῆς παρὰ τοῖς πολλοῖς οὐδε`̣ ν̣ νομί ζει ἔχειν. ἐπερ· τὴν ἀναγωγήν; εἰσὶν πλουτοῦντες καὶ δοξαζομένοι ἐν τῇ" σοφίᾳ τοῦ αἰῶνος τούτου καὶ τῶν ἀρχόντων τῶν καταργουμένων". οὗτοι οὐ δεόντως χρῶνται οὐδὲ τῇ δόξῃ οὐδὲ τῇ φρονήσει. καὶ διὰ τ̣ οῦτο ἐν ἁμαρτίᾳ μεγάλῃ ἐξετάζονται. ὁ γὰρ σοφός, κἂν λείπηταί τινος τούτ̣ ων, μεγαλοψύχως φέρων, οὐκ 168 ἔστιν ὑπὸ πονηρίαν· ὅλως οὐ νοσεῖ καὶ ὑγιαίνων ἐστίν, κατὰ ἀρετὴν ὑγιαίνει." πλοῦτον" καὶ" ὑπάρχοντα" οὕτω ἄκουε· ὡς ἐπὶ τὸ πλεῖστον" ὑπάρχοντα" λέγεται τὰ κινητ̣ α´̣· τὰ καὶ κειμήλια καλοῦσιν. οὐ μόνον δὲ ταῦτα οὗτος κέ κτηται, ἀλλὰ καὶ" πλοῦτον" τὸν ἐν περιουσίᾳ, τὸν ἐν κτήμασιν, ἐν χωρί οις, ἐν οἰκίαις. πρὸς τῷ πλούτῳ οὖν και`̣ τοῖς ὑπάρχουσιν καὶ δόξα αὐτῷ δέ δοται. πρὸς δὲ διάνοιαν εἴρηται, ὅτι πολλάκις τις ἐν ψευδωνύμῳ γνώσει καὶ ἐπὶ δόξῃ δοξάζεται καὶ ἐπὶ τούτοις μεγαφρονῶν, ὅτι σοφός ἐστιν, ὅτι δοκεῖ συνετὸς εἶναι καὶ οὐκ" ἐξουσιάζεται ἐν τούτοις"· ἐνίοτε ὧν θέλει ἀπο τυγχ̣ α´̣ νει. καὶ δοκεῖ" οὐδὲν αὐτοῦ ὑστερεῖν τῇ ψυχῇ", νομίζει πάντα" πλοῦτον" ψυχικὸν κεκτῆσθαι, πᾶσαν" δόξαν", καὶ οὐκ ἔχει ἐξουσίαν τοῦ χρήσασθαι αὐτοῖς. λαβέ μοί τ̣ ινα λαβόντα ἀρχὴν μεγάλην, περιπεσόντα δὲ κακώσει, ὥστε ἀ πρόϊτον ε̣ ἶν̣ αι· οὐ χρᾶται τῇ ἐξουσίᾳ τῆς ἀρχῆς. καὶ ἔγνωμεν γοῦν ἡμεῖς πολλάκις το̣ ιο̣ υ´̣ τους. πρὸς ἀναγωγὴν δὲ τοῦτο· ἔστιν εὑρεῖν ἄνθρωπον̣ πλουτοῦντα, ὡς εἴρηται κατ' ἀλληγορίαν, καὶ οὐκ ἔχουσιν πλέον τι. οὐδεὶς αὐτοὺς ἀποδέχεται, οὐδεὶς ἐπαιν̣ ε̣ ι῀̣, ου᾿̣ φε´̣ ρ̣ ουσιν ὄνησιν. ἡμεῖς δὲ καὶ τοιούτους ἀνθρώπους ἔγν̣ ωμεν πολλὰ ἐπιστ̣ α̣ μ̣ ε´̣ νους· θεωροῦντες ὡς δεῖ καὶ τίποτε, καὶ ὣς̣ α᾿̣ η δεῖς εἰσιν. καὶ οὐκ̣ ἔστιν ὑστερῶν τῇ ψυ̣ χῇ αὐτοῦ ἀπὸ πάντων, ὧν ἐπιθυμεῖ, καὶ οὐκ̣ ἐξουσιάσει αὐτῷ ὁ θεὸς φαγεῖν ἀπ' αὐτοῦ. ὧν ἐπιθυμεῖ οὐδὲν πρόσεστιν αὐτῷ. τοῦτο λέγει ὅτι ὁ θεὸς οὐ δέδω κεν αὐτῷ ἐξουσίαν, εἰ καὶ ὣς β̣ ούλεται χ̣ ρήσασθαι αὐτοῖς̣, ὅτι οὐ καλῶς̣ μετέρχεται τὴν ἐπιθυμίαν̣. ὧδε ὁ πλούσιος ὁ μετὰ Λαζάρου μνημονευόμενος εἶχε πάντα, κ̣ α̣ ὶ" ὑπ άρχον̣ τα καὶ πλοῦτον καὶ δόξαν". καὶ ἔλαβεν

" ἐξουσιάσαι" αὐτῶν ἐνταῦ θα, μετὰ ταῦτα δ̣ ε`̣ ἀφαίρεσις αὐτῶν γέγονεν̣ καὶ τῆς ἐπ' αὐτο̣ ι῀̣ ς̣ ἡδονῆς· καὶ ὁ ἀκούσας·" ἄφρων, ταύτῃ τῇ νυκτὶ ἀπαιτοῦσιν τὴν ψυχήν σου ἀπό σου. ἃ δὲ ἡτοίμασας, τίνι ἔσται;" ἕτεροι δὲ ἔχοντες ταῦτα δαψιλῶς καὶ πλουσίως πάνυ οὐκ ἐπιτρέπονται αὐ τῶν πλησθῆναι· κωλύονται ἀπόλαυσιν αὐτῶν ἔχειν ἤτοι διὰ νόσου ἢ δι' ἄλ λην περίστασιν. ὅτι ἀνὴρ ξένος φάγεται αὐτόν· καί γε τοῦτο μα ταιότης καὶ ἀρρωστία ἐστίν. ταῦτα τὰ σπουδάσματα, τὸν" πλοῦτον", ὃν συνηγίοχεν, τὰ" ὑπάρχοντα" 169 φάγεται. κατὰ πολλοὺς δὲ τρόπους καὶ τοῦτο συμβαίνει· ἐνίοτε λῃσταῖς πε ριπίπτει καὶ αἴρεται αὐτοῦ ὁ πλοῦτος. πολλάκις ὁ ἐνκληθεὶς παρὰ βασιλεῖ ἀφαιρεῖται, καὶ εἰς ἄλλους ἔρχεται τὰ αὐτοῦ καὶ καταδυναστεύεται πα ρά τινος, καὶ ἕτερος ἀπολαύει ἐκείνων, εἰς ἃ ἔκαμεν αὐτός. κατ' ἀναγωγήν· πολλοὶ πολλάκις κέχρηνται οἷς ἄλλοι συνεγράψαντο λό γοις οὐκ ὄντες τῆς γν̣ ω´̣ μ̣ ης καὶ τῆς δόξης αὐτῶν. πολλάκις γοῦν σοφοὶ εὑ ρίσκουσιν βιβλία, εἰς ἃ ἐπόνεσαν ἄλλοι, καὶ χρῶνται αὐτοῖς καὶ οἱ ἀ´̣ λ̣ λ̣ οι ἐντρέφονται αὐτοῖς καὶ δοξάζονται, ὅταν δύνωνται αυ᾿̣ τ̣ ὰ ἀνατρέψαι." καί γε τοῦτο ματαιότης"· ματαιότης ἐστὶν τὸ μὴ κρατεῖν καὶ μὴ ἀπο λαῦσαι τῶν ἰδίων. ἐὰν γεννήσῃ ἀνὴρ ἑκατόν, καὶ ἔτη πολλὰ ζήσεται καὶ πλῆθος, ὅτι ἔσονται ἡμέραι αὐτοῦ. εἶπεν τὰ ἐκτὸς σπουδάσματα τοῖς ἀνθρώποις," πλοῦτον, ὑπάρ̣ χο̣ ντα, δό ξαν". εἶτα λέγει καὶ περὶ τὸ τεκνοῦν· αὐτὸ γίνεται ἀρρωστία μεγάλη. κ̣ α̣ ι`̣ ὑπερβολῇ κέχρηται·" ἐὰν ἑκατόν τις γεννήσῃ". μὴ ὅλως ἑκατόν τις γεννᾷ. δῶμεν δέ, ὅτι τις ἑκατὸν δύναται γεννῆσαι ἐκ διαφόρων γυ ναικῶν· οὐδ̣ ὲ τοῦτο πλέον τι αὐτῷ παρέχει. οἱ βασιλεῖς γοῦν πολλῶν παί δων γίνονται πατέρες, καὶ ὄνησιν οὐ προ̣ οίσει τοῦτο. μὴ γὰρ ε᾿̣ α`̣ ν ἓν παιδίον ἔχῃ, πάντως ἀποτυγχάνετα̣ ι· π̣ λέο̣ ν̣ δ̣ ε`̣ ο̣ ὐκ̣ ἔχει αὐτοῦ, καὶ ἐὰν χίλιά τις ἐ´̣ χ̣ ῃ· μὴ γὰρ πα´̣ ν̣ τ̣ ω̣ ς σώζονται ἐν τοῖς̣ πολέμοις. καὶ ἔτη πολλὰ ζήσεται. καταλλήλως εἶπεν τὰ τοιαῦτα," πλοῦτον, ὑπάρχοντα, δόξαν" καὶ τὰ ἄλλα. καὶ λέγει τὰ σωματικὰ ἀγαθά. κἂν μὴ ἐν λ̣ ύπαις τις γένηται καὶ ἔτη πολλὰ ζήσῃ, ἐπειδὴ ἡ ζωὴ αὐτοῦ πολὺν χρόνον ἔμεινεν, ματαία ἐστιν μέχρι τοῦ πάροντος βίο̣ υ̣ ἔχουσα τὴν ἐπαγγελίαν. διὰ τοῦτο μα ταίως σπουδάζει. ἐπερ· τὴν ἀναγωγήν; ἐάν τις διὰ παιδεύσεως πολλοὺς τέκῃ καὶ δόξῃ πολυχρόνιος εἶναι ἐν ᾗ σπουδάζει ἔχειν ζωῇ, οὐ γίνεται ἀμετάπτωτος. δύναται ἀφαιρε θῆναι τῶν τέκνων· οἷον Ἄρειος οὗτος ὁ καθ' ἡμᾶς ἐγέννα πολλοὺς κα τὰ διδασκαλίαν καὶ μίμησιν βίου. σχε̣ δο`̣ ν γ̣ οῦν πάντες ὑπ' αὐτὸν ἦσαν, καὶ ἐτράπη, καὶ πάντες αὐτὸν κατέλει̣ ψαν, καὶ οὐκ ἔσχεν ἄλλους ἀν θρώπους οὕτω μισοῦντας ὡς τοὺς γεννηθέντας ὑπ' αὐτοῦ. πλῆθος ὅ τι ἔσονται ἡμέραι ἐτῶν αὐτοῦ. 170 τοῦτο λέγει·" ἔζησεν ἐτῶν χιλίων καθόδους". πλῆθος ἡμερῶν αὐτῷν γεγένηται. τὸ πολυήμερον δὲ οὐδὲν αὐτὸν ω᾿̣ φ̣ ελήσει, ἐπεὶ οὕτως αὐτὸ λαμβάνει κατὰ τὸν χρόνον τοῦτον τὸν ὑπ̣ ὸ ἡλίου μετρούμενον. ἄλλος δὲ" μακροχρόνιος γίνεται ἐπὶ τῆς γῆς τῆς ἀγαθῆς", καὶ ὠφελεῖ τοῦτον τὸ πλῆθος τῶν ἡμερῶν. ἀμέλει γοῦν ἐπαγγελίας τρόπῳ λέγεται·" μακρότητι ἡμερῶν ἐμπλήσω αὐτόν". εἰ" κάλλιον ἀναλῦσαι καὶ σὺν Χριστῷ εἶναι" κα̣ ὶ ἀποκλαίεται ὁ παραμείνας ἐν τῷ σώματι χρόνον πολὺν ὥστε λέγειν·" οἴμοι ὅτι ἡ παροικία μου ἐμακρύν θη", πῶς εὐλογίας τρόπῳ δέδοται τὸ μακροήμερον καὶ τὸ πλῆθος τῶν ἡμερῶν; τοῦτο οὖν λέγει· ὁπόσα ἐὰν ζήσῃ ἄνθρωπος ἔτη ἐν τῇ ζωῇ ταύτῃ, περιγράφε ταί ποτε· καὶ οὐδὲν αὐτὸν ὠφελήσει τὸ πλῆθος τῶν ἡμερῶν. ἐνίοτε γὰρ ἐν τῷ πλήθει τῶν ἡμερῶν α̣ υ᾿̣ τοῦ καὶ πλείονα ἁμαρτήματα αὐτοῦ εὑρίσκεται καὶ τὰ ὑψ̣ ω´̣ ματα π̣ ολλά. ὁ δὲ ἐκείνα̣ ς τὰς ἡμέρας ἔχων πληθυνομένας τὰς ἀνα τολαῖς̣ ἡλίου τ̣ ῆς δικαιοσύνης κατασκευαζομένας, ὡς προεῖπον ὀλίγῳ πρό τερον, ὑπερβὰς τὸ εἶναι ὑπὸ τὸν αἰσθητὸν ἥλιον ἔχει ἀπόλαυσιν τω῀̣ ν̣ ἄνω. ὅσ̣ ον προσε̣ λήλυθέν τις τῇ ἀρετῇ, ἐφωτίσθη ὑπ' αὐτῆς. καὶ αἱ ἡμέραι π̣ ολ̣ λα̣ ι`̣ γ̣ ι´̣ ν̣ οντ̣ α̣ ι̣, ὅσον διακατέχει τὴν α᾿̣ ρετήν. ἐὰν τούτ̣ ου α᾿̣ ποστῇ τοῦ βίου, ἀπὸ̣ ταυ´̣ της π̣ λ̣ η῀̣ θ̣ ο̣ ς̣ η῾̣ μ̣ ε̣ ρῶν ἔχει. ἡμέρας οὖν λέγο̣ μεν ὧδε τὰς υ῾̣ πὸ ἡλίου τῆς δικαιοσύνης φωτιζομένας. καὶ ὥσ̣ π̣ ερ ἐπὶ τῶν αἰσθητῶν ἡμε̣ ρ̣ ῶν πλῆθος λέγεται τῆς

γῆς ἐπικυ κλουμένης̣ πολλάκις καὶ······· ς πολλάκις τὸν ἡλιακὸν κύκλον, οὑ´̣ τ̣ ω̣ κ····· τῇ ἀρετῇ ε̣········· α̣ καθ' ἑαυτάς. καὶ τὸ ἔστιν̣· ἐκ τοῦ βί ου μ̣ ε̣ τὰ ἀρετ̣ ῆς μακροήμερος γίνετα̣ ι καὶ πολυχρόνιος καὶ μακάριος. ε̣ ι᾿̣ τ̣ ῶν ἡμερῶν τούτων ἐν ἀρ̣ ε̣ τῇ πειρα῀̣ ται, οὐδέπω ἐτῶν ἄλλων ε᾿̣ π̣ ιθυ μεῖ. ἐὰν ἡ ματαιότ̣ ης γ̣ ε ἀποστῇ α᾿̣ π̣ ὸ τῆς ζωῆς, ἐπεὶ τὴν ἐλπίδα ἔχει ἐπ̣ ὶ τῷ θεῷ, ν̣ κ̣ ρ̣ ω π̣ α̣ σῶν αὐτῶν γίνεται καὶ μάταιόν ἐστιν αὐτῷ τὸ ἔτ̣ η πολλ̣ α`̣ ζ̣ ῇν. ἔτη πολλὰ περιγράφεται γάρ, ἡ δὲ μακαρία ζωὴ μα κραίων ἐστίν, αι᾿̣ ώνιός ἐστιν. 171 τὸ ἀποστολικὸν βούλομαι παραγαγεῖν δοκοῦν τισιν εἶναι κατὰ τὴν ἱστο ρίαν." ἡ εὐσέβεια", φησίν," πρὸς πάντα ἐστὶν ὠφέλιμος, ἐπαγγελίαν̣ ζωῆς ἔχουσα τῆς νῦν καὶ τῆς μελλούσης". ὅταν λέγῃ·" τη῀̣ ς νῦν", οὐ ταύτης λέ γει̣, περὶ ἧς ὁ ἀπόστολος λέγει·" εἰ ἐν ταύτῃ τῇ ζωῇ ἠλπικότες ἐσμὲν μό νον̣", ἀλλὰ τὴν δυναμένην κατὰ ἀρετὴν ἐνταῦθα ὑπάρξαι, περὶ ἧς ἄν τις εἴποι" ἐκ μέρους" εἶναι. ὅτι δὲ ἔχουσιν ἀπεντεῦθεν οἱ μακάριοι ταύτην τὴν ζωήν, σαφῶς δείκνυται ἐκ τοῦ·" ὁ πιστεύων εἰς ἐμὲ ἔχει ζωὴν αἰώνιον", καὶ" αὕτη δέ ἐστιν ἡ αἰ ώνιος ζωή, ἵνα γιγνώσκωσίν σε τὸν μόνον ἀληθινὸν θεὸν καὶ ὃν ἀπέστειλας Ἰησοῦν Χριστόν". οὐ ταύτην μόνη̣ ν̣ ἔχει τὴν ζωὴν ἡ ἐπαγγελία τῆς εὐσεβείας, τὸ ὧδε μακαρί ως ζῆσαι, τὸ ὧδε ἐν πρακτικῷ καὶ θεωρητικῷ βίῳ διαγαγεῖν, ἀλλὰ καὶ δ̣ ια̣ δέχεται ταύτην ζωή, ὡς τὸ" ἐκ μέρους" τ̣ ὸ ὅλον καταδέχεται, ὡς τὸ" δι' ἐσόπτρου" τὸ" πρόσωπον πρὸς πρόσωπ̣ ον", εἴ τίς ἐστιν αἰώνιος, εἴ τις μα κραίων ἐστίν· τὴν δὲ ζωὴν ταύτην τὴν π̣ ρόσκαιρ̣ ον οὐ διαδέχεται ἄλλη ζωή, ἐκείνοις λ̣ ε´̣ γω̣ τοῖς μόνην ταύτην νομ̣ ίσασιν εἶνα̣ ι." ἐν ταύτῃ γὰρ τῇ ζωῇ ἠλπικότες μ̣ όν̣ ῃ" εἶπαν·" φα´̣ γ̣ ωμε̣ ν̣ καὶ πίωμεν̣". εἰ δὲ καὶ διαδέ χε̣ ται ο̣ ὑ´̣ τ̣ ω̣ ς̣ τ̣ ι̣, ἀλλ' οὐχ ἡ μακραίω̣ ν ζωή." εἰς τὴν λίμνην γοῦν τοῦ π̣ υρὸς" ἀπέρ̣ χονται καὶ" δι´̣ κην πυρὸς ὑπ̣ έχουσιν" μεγάλην, ὅπου ἐν μοίρᾳ τοῦ θανάτου γεγένη̣ νται, τῆς ζωῆς ταύτης δηλονότι δ̣ ίκας δόντες. καὶ ἡ ψυχὴ αὐτοῦ οὐκ ἐνπλ̣ ησθήσεται ἀπὸ τῆς ἀγα θοσύνης, καί γε τ̣ αφὴ οὐκ ἐγένετο α̣ ὐτῷ. ὡς συνβ̣ εβ̣ ηκότα λέγει" πλοῦτον καὶ ὑπάρχοντα καὶ δόξαν". τούτων οὐκ ἐμπίμπλ̣ αται. ὡς ὁ ἀγαπῶν ἀργύριον ἔτι πλείονα ἔχειν θέλει χρή ματα καὶ τ̣ ὰ ἄλλα, οὕτω καὶ ὁ δαψιλῶς θέλων ζῆν. οὐδέπω γὰρ θέλει φαν τασθῆν̣ αι θάνατον. καὶ ἡ ἀναγωγὴ δὲ αὐτοῦ τοῦτο· ὃς ἂν δοξάζηται δῆθεν ὡς σοφὸς" ψευ δώνυ̣ μον" ἔχων" γνῶσιν", ἔτι πλέο̣ ν θέλ̣ ει δ̣ ο̣ ξάζεσθαι. ἐὰν ζῇ δ̣ ῆθεν κα̣ τὰ" ψευδώνυμον γνῶσιν", ἤθελεν ἀεὶ οὕτως ἔχ̣ ειν. καί γε̣ οὐκ ἐγένετο αυ᾿̣ τῷ ταφή. 172 λ̣ έγ̣ ε̣ ι ὅτι" ἔζησεν πολλῶν ἐτῶν καθόδους". ἐγένετο ἔτη χίλια, πάντων τῶν ἡδέων πεπλήρωται, οὐδενὸς ἀποτυγχάνει· καὶ πολλάκις ἀ´̣ νευ ταφῆς βάλ λεται." α᾿̣ γαθὸν τὸ ἔκτρωμα ὑπὲρ τοῦτον", ᾧ μηδὲν ἡδὺ υ῾̣ π̣ ῆρχεν· οὐδὲ πλοῦτον εἰ῀̣ χεν τὸ ἀνάβλωμα οὐδὲ ὑπάρχοντα οὐδὲ ἐδοξάσθη, καὶ ἀγαθότερόν ἐστιν ὑπὲρ τοῦτον, ὅτι οὐ πεπείραται ὅλως τούτων. τοῦτο ὡς πρὸς τὸ ῥητόν. ὡς δὲ πρὸς ἀναγωγὴν τοῦτο, ὅτι πεπλούτηκεν ἐν πολλοῖς ἐκείνοις, τὴν τα φὴν οὐχ εὗρεν τὴν περιγράφουσαν τὴν προτέραν ζωήν. λέγει γοῦν ὅτι·" ἐξ οἴκου θεοῦ σου ἐξολεθρεύσω τὰ γλυπτὰ καὶ χωνευτά· θήσομαι ταφήν σου". τινὲς οὕτω ἔστιξαν, ὅτι" τὰ γλυπτὰ θήσομαι ταφήν σου", οὐχὶ δὲ" ἐξολεθρεύσω" ταῦτα. καὶ ὅταν τ̣ ὸ τῇ ψυχῇ σου συμφέρῃ, τ̣ ο´̣ τε τίθεμαί σου ταφήν. βαπτίζῃ γὰρ καὶ συνθάπτῃ μετὰ τῶν ἐξωλε θρευμένων. ἀμέλει γοῦν μετὰ τ̣ ο`̣" θήσομαι ταφήν σου" λέγει·" ἑόρταζε Ἰούδα τὰς ἑορτάς σου". λοιπὸν ἐν ἑορτῇ γίνεται εὐχὰς σπουδάζειν. ὁ πάλαι πεπληρωμέ νος γλυπτω῀̣ ν καὶ χωνευτῶν ἐν ταφῇ ὑπεβλήθη ὥστε" συνταφῆναι τῷ Χριστῷ". λοιπὸν δὲ κέκ̣ ληκεν εἰς τὸ ἑορτὴν ποιεῖσθαι, εἰς τὸ εὖ πράττειν. οὐ δὲν γὰρ ἕτερ̣ ο´̣ ν ἐσ̣ τ̣ ι̣ ν̣ ἡ ἑορτὴ ἠ`̣ τὸ τὰ δέοντα̣ πράττειν, προστίθεμεν δὲ ἡμεῖς καὶ τὸ τα´̣ δ̣ ε̣ ἢ τάδε πονεῖν. πρὸς τὴν ἀναγωγὴν οὖν τό· ἐσπούδασ̣ εν πολλὰ καὶ ἐπλούτησεν, ὡς ἐνόμι ζεν ἐν ψ̣ ευδεῖ γνώμῃ, οὐ γ̣ νώσ̣ ε̣ ι̣ ἐναρέτῳ συν̣ π̣ ε̣ πλ̣ η̣ ρωμένος," καὶ οὐκ ἐγένετο αὐτῷ ταφή". εἶπον̣ ἀγαθὸν ὑπὲρ αὐτὸν τὸ ἔκτρωμα, ὅτι ε᾿̣ ν μα ταιότητι ἦλθεν καὶ ἐν σκότει πορεύεται. κατὰ τὸ ῥητὸν ὑπὲρ τὸν πλουτήσαντα ε᾿̣ ν πάσῃ κτήσει, ὁ`̣ ς̣ μηδὲν ἀπολ̣ είπει αὐτοῦ τῶν περισσευμάτω̣ ν,

μὴ κινητόν, μὴ ἀκίνητον, μὴ δό ξασμα̣, μὴ ἀξίωμα· καὶ τεθν̣ ηκὼς ἐὰν του´̣ των ἐκτὸς πάντων εὑρεθῇ," εἶ π̣ α τ̣ ὸ ἐ´̣ κτρωμα ὑπὲρ τοῦτον̣ α᾿̣ γαθόν", ὅ ἐστιν̣ ὁ μὴ ὅλως πειραθεὶς τοῦ β̣ ίου τούτου. πρὸς δὲ τη`̣ ν α᾿̣ ναγωγὴν οὕτ̣ ω λημπτ̣ έον, ὡς καὶ ἐν τοῖς ὀλίγῳ πρ̣ όσθεν ἐλέγετο τ̣ ὸ" καλὸν̣ ἦν αὐτῷ, εἰ οὐκ ἐγεννήθη". ἀγαθὸν οὖν ὑπὲρ ἀμ φοτέρους, τοὺς βίον ἀ´̣ γον̣ τας ἔτ̣ ι καὶ τοὺς τεθνηκότας̣, ὁ`̣ ς̣ οὔπω ἐγέ νετο. ὅτι ἐν ματαιότητι ἦλθεν̣ κ̣ αὶ ἐν σκότει π̣ ορεύεται. οἱ ἄλ̣ λοι ἄνθρωποι, ὅταν εὖ τεχθέντες καὶ εὐ῀̣ ἀνατ̣ ραφέντες ὦσιν, κα̣ κῶς 173 χρησάμενοι τοῖς δοθεῖσιν ὧδε ἔσχον τὴν ματαιότη̣ τα· τὸ δὲ ἔκτρωμα καὶ αὐτὴν τὴν γένεσιν ματαίως ἔσχεν· συνελήμφθη ο̣ ὐχ ἵνα ζήσῃ, οὐχ ἵνα ἔνβρυον γένηται, ἀλλ' ἵνα εὐθέως φθαρῇ ἡ γονή, εὐθέως ὁ´̣ τα̣ ν παρῇ ἡ σύνλημψις. ἐν σκότει οὖν πάλιν οὐκ ἦλθεν εἰς ἀνθρώπους, οὐκ ἐγνώσθη, ὅτι̣" ἐν ματαιότη τι ἦλθεν καὶ ἐν σκότει πορεύεται". οὐδὲν ἔπραξεν οὐδὲ ἐνόησεν ου᾿̣ δ̣ ε`̣ ἐγνωκώς τι τῶν ἀνθρωπίνων ἔσχεν γνῶναι. καὶ διὰ τοῦτο ὡς ἦλθεν μετὰ ἀγνοί ας καὶ τῷ μὴ πεπείρασθαι τούτων, οὕτω πάλιν πορεύεται. πολύς ἐστιν περὶ ὧν ὁ λόγος καὶ ζητούμενος παρὰ πολλοῖς τοῖς ἀδ̣ ηλοῦσιν ὅτι, εἰ τὰ συνλήμματα γίνεται, ἵνα γεννηθῶσιν ἄνθρωποι, εἰ καὶ ἐπὶ θεῷ ἐστιν τὸ δοῦναι τέκνον καὶ μή, καὶ τὸ πολυχρόνιον εἶναι ἢ ὀλιγοχρόνιον, πῶς τι να εἰς συνλήμματα οὐ τελεσφορεῖται, οὐκ ἀποτίκτεται, ἄλλα δέ– καὶ τοῦτο πραχθέν– δύο ἢ τριῶν ὡρῶν ζῇ, δῶμεν δέ, ὅτι καὶ δέκα ἔτη. μὴ ἀκρίτως̣ ταῦτα γίνεται; οὐκ ἔστιν" τὰ κρίματα" ταῦτα" ἀβύσσῳ πολλῇ" ἐοι̣ κότα; μόνον καθ όλου ἴσμεν, ὅτι οὐ ματαίως γεγένηται· εἰ καὶ ματαιότητα ἔσ̣ χεν τῷ μηδὲ γεννηθῆναι μηδὲ ἀνατραφῆναι, μάλιστα ὁ ἡμῶν γεννητὴς οὐ ματαίως ταῦτα ποιεῖ. διὰ τί οὐ γιγνωσκόμενον ἐκεῖνό ἐστιν; ὅτι̣ ἔχομεν̣ λογ̣ ι̣ σμο̣ υ`̣ ς̣ ἀν θρώπων. ὑπὲρ σωτηρίας̣ δὲ κα̣ ι`̣ το̣ υ῀̣ τ̣ ο̣ γ̣ ι´̣ ν̣ ετ̣ α̣ ι̣, ἣν δίδωσιν ὁ θεὸς̣ ἑκάστῳ. λύει δὲ̣ τ̣ αῦτα πάντα τὸ μη`̣ τη`̣ ν̣ αὐτὴν δίκην δοῦναι τὴν̣ ψυχὴν αὐτου῀̣. εἰ γὰρ συνσπείρ̣ εται, μάταιά εἰσιν ὅλα ταῦτα. ἀλ̣ λὰ κρίσει θεοῦ τὰ συνλήμ ματα γίνεται· καὶ ὁ θεὸς λέγει διδόναι τέκ̣ να. καὶ εἴ πο̣ τε γοῦν τι νες αἰτοῦσιν παρὰ αὐτοῦ τέκνα, τ̣ ὰ δόμα̣ τα τοῦ θεοῦ συνκρίσε̣ ις. εἰ πολλα χῶς ἔτυχέν τις αὐτῶν, λόγῳ εὔχετ̣ αι, λόγῳ δὲ τῷ τῆς σοφίας καὶ γνώσε ως, δόματα ἔχειν. λ·· σ̣ ο̣··· που̣·· λ̣ ε̣· ς̣ λόγος ἡ ἀκολουθία ὑπ̣ ο̣ β̣·····. κατα`̣ τὴν ἀναγωγὴν λ̣ οιπ̣ ὸν̣, ὅτι ἐγενν̣ ήθ̣ η̣ σαν– τίνες δῆθεν ἢ αἱ τῆς θείας διδασκαλίας γοναί– συνλ̣ η̣ μ̣ φ̣ θ̣ ε̣ ι῀̣ σ̣ α̣ ι̣, ἱ´̣ να τ̣ εχθῶσιν, καὶ ε̣ ὐθέως ἐβλάβησαν. οὕτως οὖν ἀνήχθη καὶ τὸ ἐν εὐαγγελίῳ λεγόμενον̣. θλ̣ ίψεως πολλῆς ἐρχομένης λ̣ έγει·" οὐαὶ ταῖς ἐν γαστρὶ ἐχούσαις καὶ ταῖς θηλα ζ̣ ούσαις". ἡ ἐν γαστρὶ ἔχουσα τὴν θλῖψιν λαβοῦσα καὶ μὴ ἐνέγκασα ἐξα̣ μ βλίσκει. καὶ ματ̣ αι´̣ ως ἐκ̣ εῖνο συνελήμφθη. ἐνίαι δὲ ἐγεννήθησαν μέν, ἀλλὰ 174 οὐ τέλειαι γεγένηνται, ἀλλὰ τὴν θηλαζουσῶν ἐ´̣ φερον† ηλιαν†· καὶ πάλιν ταχὺ τῆς ψυχῆς γε̣ νομένης εἰς θλῖψιν ἐβλάβησαν, νεοπαγῆ ἐχούσης ἀρετήν, ἐν κατηχήσει πρώτῃ τ̣ υγχ̣ ανούσης. δυ̣ νατ̣ ὸν δὲ καὶ ὡσ̣ α̣ νεὶ ἱστορίαν λαβεῖν τοῦτο· τῆς θλίψεως ἐκ̣ είνης τῆς μνημονευομένης ἐν τῷ εὐαγγελίῳ ἐπελθούσης χρεία ἦν φυγῆς. ὡς πρὸς τὸ ῥητὸν τὸ ὅλον λαβ̣ ε´̣· αἱ ἐν γαστρὶ ἔχουσαι ἐνεποδίζοντο ὀξεῖ δρόμῳ χρήσασθαι καὶ κατελαμβάνοντο. ἠρέμα δὲ καὶ τὸν Ῥωμαίων πόλεμον αἰνίττεται τὸν κατὰ τῶν Ἑβραίων. ἐν γα- στρὶ ἔχουσα οὐ δύναται κ̣ ακοπαθῆσαι ἢ ἐν τῷ φεύγειν ἢ ἐν τ̣ ῷ μὴ τρέφεσθαι ὡς ἡ ἄλλη γυνὴ ἡ θηλάζουσα. τὴν ἐπ̣ ι´̣ τ̣ ασιν οὖν τοῦ λιμοῦ καὶ τὰς μεγάλας κακίας ἐν τοῖς θ̣ ρήνοις αἰνίττεται, ὅτι καὶ" γυναῖκες οἰκτίρμονες" ἔφαγον" τὰ παιδία ἑαυτῶν". ε᾿̣ νεχώρει γὰρ ἄλλας μὴ οἰκτίρμονας οὔσας χρήσασθαι ἁπλῶς τροφῇ τῷ εὑρις κομένῳ, κἀ`̣ ν̣ παιδίον ᾖν αὐτόυ· ἀλλὰ τὴν ἐπίτασιν τῆς κακώσεως καὶ τοῦ σπανίζειν τὰ ἀνα̣ γκαῖα σημαίνει. αἱ συνδιατιθέμεναι οὖν οὐ μόνον πρὸς τὰ τέκνα, ἀλλὰ κ̣ α̣ ι`̣ πρὸς τοὺς ἄλλους, τὰ παιδία ἑαυτῶν ἑψήσασαι ἔφαγον. τοιαύτην μνημονεύετ̣ αι ἐν ἐκείνῃ τῇ Μαριάμμῃ ἐν τοῖς περὶ τῆς ἁλώσεως τῆς Ἱερουσαλήμ. αὕτη φιλόπαις ἦν– μόνον δὲ ἦν παιδίον– ἦν δὲ καὶ τῶν εὐπόρων καὶ τῶν πάν̣ υ̣ π̣ λ̣ ο̣ υσ̣ ι´̣ ω̣ ν̣. πολὺ δέ, οἶμ̣ αι, εὐπορίας α᾿̣ νήλ̣ ω̣ σ̣ ε̣ ν̣ εἰς τ̣ ροφη´̣ ν̣· ἐνίοτε αἶγα ἠγόραζεν ἢ ἔριφόν τινα. κ̣ αι`̣ ὑπὸ

τῶν ἁρπαζόν των ἐν τῇ σ̣ τ̣ α´̣ σ̣ ει καὶ χειρόνως τοῖς πολεμικοῖς γέγονεν α᾿̣ πορία. καὶ εἰ̣ ἦσαν αἰσθηθέντες̣ κάπνου οἱ στασιασταὶ εἰσήρχοντ̣ ο καὶ κα̣ θ̣ ε̣ ῖλον τὰ δει῀̣ π̣ να. λαβοῦσα οὖν τὸν παῖδα ἑαυτῆς– ἦν δὲ ὡς τριετής– ἔδωκ̣ ε̣ ν αὐτῷ λόγους τ̣ ιν̣ α´̣ ς, ἐν οἷς καὶ τοῦτο ἔλεγεν, ὅτι" ἀ´̣ μ̣ ε̣ ινόν ἐστίν σε ὑπ' ἐμοῦ φαγῆναι ἢ κακὸν δι̣ α´̣ λλαξαι̣ καὶ δουλείαν ὑπο̣ μ̣ ε̣ ι῀̣ ν̣ αι παρὰ τω῀̣ ν πολεμίων. ἰ´̣ θ̣ ι οὖν καὶ γίνου μοι τροφή". καὶ σφαγιάσα̣ σα ὤπτησεν α̣ ὐτό. μ̣ ικρῷ δὲ ὕστερον ε̣ ι᾿̣ σ̣ ε̣ π̣ η´̣ δων οἱ στασιασταὶ καὶ οὐκ ἐκώ λ̣ υ̣ σ̣ εν αὐτοὺς εἰσιέναι, ἀλλ' ἔλ̣ ε̣ γε̣ ν̣ αὐτοῖς, ὅτι·" δεῦτε, φάγ̣ ε̣ τε τὸ ἥμισυ". καὶ ὡσανεὶ ἐνίκησεν αὐτούς. καὶ ἐν σκ̣ ότει ὄν̣ ομα̣ αὐτο̣ ῦ καλυφ̣ θήσεται, καί γε ἥλιον οὐχ εἶδεν καὶ οὐκ ἔγνω ἀνάπαυσιν, τούτῳ ὑπὲρ τοῦτον. τοῦτο λέγει, ὅτι ὅλως οὐδέν ἐστιν οὗτος. τὸ" σ̣ κότος" δὲ δ̣ η̣ λ̣ ο̣ ῖ 175 το`̣ ἄγνωστον το`̣" ὄνομα", τ̣ η`̣ ν̣ ἀ´̣ γνοιαν τὴν πε̣ ρι`̣ αυ᾿̣ τ̣ οῦ διὰ τ̣ ο`̣ μὴ ἔ γνωσθαι. ἦλθεν εἰς ἡμᾶς οὐδὲ αἰσθητὴν οὐδὲ ἀνηγ̣ μένην ἐν σκότει ὁδόν. τό· καί γε ἥλιον οὐχ εἶδεν. οὐδὲ αἰσθήσει κέχρητ̣ αι οὐδὲ ἀνάπα̣ υσιν ἄλλην ἔσχεν. τὸν γὰρ ἥλιον ὄψει ἔστιν θεάσασθαι. οὐχ εἶδεν οὖν τοῦτον· εἰ δὲ ταύτης τῆς αἰσθήσεως οὐκ ἔσχεν ἀντίλημ̣ ψιν, φανερόν, ὅτι οὐδὲ τῶν ἄλλων. οὐ καθόλου δὲ λέγω τοῦτο·" τούτῳ ὑπὲρ τοῦτον", τὸν παρὰ τὸν ἡγησάμενον" πλοῦτον καὶ δόξαν" καὶ πολυπαιδίαν ἐσχηκότα καὶ ζωὴν πολυχρόνιον, ἐπεί περ τούτων πειραθεὶς ἔξω πάντων γέγονεν καὶ οὐδὲ ταχέως ἠξιώθη. τὸ ἔκ τρωμα οὐδὲν ἔσχεν αὐτω῀̣ ν τούτων, ἐκεῖνος οὐδὲ τὰ αὐτὰ αὐτῷ πέπονθεν. ἐπερ· τὴν ἀναγωγήν·" καί γε ἡ´̣ λιον οὐκ ἔγνω". συμφώνως πάλιν λαμβάνεις τὴν ἀναγωγήν, ὅτι πολλοὶ πειραθέντες τῶν ἡδέ ων τῶν μεταδιώκουσιν δόξαν, ἄλλος δὲ οὐδὲ τὴν ἀρχὴν̣ αὐτῶν ἐπειράθη. οὗ τος ἀγαθότερός ἐστιν ὑπὲρ ἐκεῖνον. ἐκεῖνος γὰρ ὑπὲρ ὧν ε᾿̣ σπούδασεν καὶ ἐ´̣ σ̣ χεν," λόγον δώσει" καὶ τιμωρ̣ ηθήσεται. οὗτος δὲ τοῦτο ο̣ υ᾿̣ χ̣ ὑφίσταται οὐδὲ τὴν ἀρχὴν ἐντραπεὶς τοῦ ἀνθρώπου κ̣··· νοις ἢ πεῖραν αὐτῶν ε᾿̣ σχη̣ κώς. π̣ α´̣ λιν οὐδὲ ἐν ἀγνοίᾳ τελευτήσαν̣ τ̣ α̣ ἄνθρωπον κρείττονα εἶν̣ α̣ ι ἡγ̣ εῖ τ̣ αι παντός, του῀̣ δ̣ ὲ ἐν τῇ ψευδωνύμῳ γνώσει κρι´̣ ναντος ἔχειν πάντα. ε̣ π̣ ι̣····· κ̣······ κ̣· ν̣ α··············· Πέτρος̣ αἰνίττετα̣ ι̣ ε᾿̣ ν̣ τῇ ἐπ̣ ι̣ στολ̣ ῇ τῇ δευτέρᾳ·" κρεῖττον ἦν αὐτ̣ ο̣ ι῀̣ ς̣ μὴ ἐγνωκέν̣ αι τη`̣ ν̣ ὁδὸν τῆς δι καιοσύνης ἢ ἐπιγνοῦσιν ἀνακάμψαι εἰς τὰ ὀπίσω ἀπὸ τ̣ ῆς παραδοθείσης αὐτοῖς ἁγίας ἐντολῆς". μὴ γὰρ καθάπαξ λέγει καλὸν εἶναι τὸ μη`̣ ε᾿̣ γ̣ νω κε´̣ ν̣ αι τὴν̣ ὁδὸν τῆς δικαιοσύνης, ἀλλὰ κρεῖττον μὴ ε᾿̣ γ̣ νωκέναι ἢ γνόντα κ̣ ατα̣ φρονῆσαι αὐτῆς. οὐκ ἄλλα εἴρηκεν ὥσπερ περὶ τοῦ Ἰούδ̣ α ὥσπ̣ ερ ὁ σωτήρ·" καλὸν ἦν αὐτῷ, εἰ οὐ γεγέννητο". καλὸν ἦν αὐτῷ, εἰ μη`̣ κέκλη το· εἰ μὴ κέκλη̣ το, οὐ προέδωκεν̣. οὐκ ἂν ἑτ̣ έρως καλὸν ἦν τῷ Σαο̣ υ´̣ λ̣, ει᾿̣ μ̣ ὴ βασιλεύσας ἦν· οὐ περ̣ ιέπιπ̣ τ̣ εν γ̣ ὰρ τοῖς ἀνο´̣ μοις, οἷς περιέπ̣ εσεν βασιλεύσας. καὶ τί ἔζησεν χιλίων ἐτῶν καθόδους, καὶ ἀγαθο σύνην οὐκ εἶδεν; ε̣ ι᾿̣ ἔζη̣ σεν χιλίων ἐτῶν κ̣ αθόδ̣ ο̣ υς̣, τ̣ ότε πατὴρ χιλίων παιδίων ἦν·" ἐὰν γεννήσῃ ἄνθρωπος ἑκατόν". τὸ ζ̣ ῆσα̣ ι οὖν̣ ὡς̣ ὀ´̣ ν̣ ο̣ μ̣ α̣ σύμφωνον τῇ γεν̣ ν̣ ήσει λαβέ. οὐχὶ δὲ ἂν̣ γένοιτο σύνλημ̣ ψις σπέρματος̣ καὶ βρέ 176 φ̣ ους οὐ γινομένης σπορᾶς αὐτοῦ· οὕτως οὐκ ἂν γένοιτο ταῦτα μὴ κατ ελθούσης ψυχῆς. κατὰ τῆς συνστάσεως τῆς γε̣ ν̣ ο̣ μένης τὰ αἴτια δύο εἰ σίν· τοῦ δὲ σώματος γάμος, τῆς δὲ ψυχῆς" κάθοδος". κατὰ τοια´̣ δε καὶ τό. πάλιν λέγουσιν οὕτως" καθόδους" περιόδους ἐτῶν. ἕκαστος ἐνιαυτὸς ἔχει τινὰ ἀρχήν, ἣν καλοῦμεν" κάθοδον" αὐτοῦ. κἂν πολυέτης οὖν τις γέ γονεν ἐκ τοῦ πλήθους ἐνιαυτῶν, διέπεσαν ἐν τῇ ζωῇ ᾗ ἔσχεν τῇ περι σπουδαστῷ, ἥτις ἐλεεινοὺς ποιεῖ τοὺς μεταδιώκοντας· οὐδὲν ἐκ τούτου κερδαίνει ἵνα ἴσον ᾖ τὸ γενέσθαι χιλίων ἐτῶν τῷ ζῆσ̣ α̣ ι̣ χιλίων ἐτῶν καθόδους· ὧδε περίοδος ἵνα ᾖ. ἐπερ· ὡς κατὰ τὸ ῥητὸν καὶ ἀπίθανο̣ ν̣ καὶ ἀδύνατον; οὐκ ἔστιν ἀπίθανον οὐδὲ ἀδύνατον· ὑπερβ̣ ολῆς τρόπῳ ε̣ ἰ´̣ ρ̣ η̣ ται. τ̣ ὰ δὲ κατ' ὑπερβολὴν λεγόμενα οὐκ εἰσὶν ἀπίθανα καὶ ἀδύνατα– ἀδύνατα μὲν ἐνίοτε, οὐ μὴν ἀπίθανα. λέξει τις γὰρ οὕτω· εἰ δύναται̣ ἄνθρωπος γεννῆσαι δ̣ έκα̣, δύναται καὶ ἑκατὸν γεννῆσαι, καὶ τοσαῦτα ἔτη ζῆσαι, εἰ ἔζησεν πεντήκοντα. ἐγγὺς γοῦν τῶν χιλίων ἔζησαν οἱ πρότερον Μαθουσαήλ. ὑπερβολη`̣ οὖν ἐστιν̣ λόγος ἐμφάσεως ἕνεκα

ὑπ̣ ε̣ ρ̣ α̣ ι´̣ ρ̣ ω̣ ν̣ τὸ ἀληθές. ὅταν τὸ ὕψος τῶν κατασκευασθέντων πόλεων ὑπ̣ ο`̣ τῶν πρὸ τ̣ ο̣ ῦ Ἰσραὴλ κατεχόντων τὴν γῆν λέγητ̣ αι̣, ὁ´̣ τ̣ ι̣" εἴδομεν πόλεις ἐκεῖ τειχήρεις, ὧν τὰ τείχη ἕως τοῦ οὐρανοῦ", ὑπερβο̣ λ̣ ι̣ κ̣ ω῀̣ ς̣ ε᾿̣ λ̣ έχθη. οἶδεν δὲ καὶ ὁ ἀπόστολος τὸν λ̣ ο´̣ γ̣ ο̣ ν̣ τῆς ὑπερβολῆς καὶ τὴν χρῆσιν τοῦ ὀνο´̣ μα̣ τ̣ ο̣ ς̣." καὶ ἔτι καθ' ὑπερβο̣ λὴν ο῾̣ δ̣ ὸν̣ ὑμῖν̣ δίδωμι· ἐὰν ἐ´̣ χ̣ ω πᾶσαν τὴν γνῶσιν καὶ εἰδῶ τὰ μυ̣ στή ρια πάντα, ἀγα´̣ πην δὲ μὴ ἔχω,̣ οὐδὲν ὠφελοῦμαι". μὴ γὰρ συμφέρει γνῶσ̣ ιν γ̣ ινώσ̣ κειν κα̣ ὶ τὰ μυστήρ̣ ι̣ α πάντα ἄνευ θείας ἀγάπης." εἰ πᾶσαν ἔχομεν τὴν πίστιν ὥστε μ̣ ε̣ θ̣ ιστάνε̣ ι̣ ν̣ ὄρη ἀγάπην οὐκ ἔχοντες, καὶ τὸ μέγεθος πίστεως ου᾿̣ δε´̣ ν̣ ἐστ̣ ι̣ ν̣". λέγει ἀγ̣ άπην μείζ̣ ονα̣ καὶ πίστεως εἶναι· καὶ δ̣ ὸς αὐτὴν εἰπεῖν τὰ ὄρη μεθιστάνειν̣· ου᾿̣ ψεύδεται τοῦτο, εἰ καὶ ὑπεραίρει τὸ ἀληθές, ὥστε τυχεῖν ἀπιστίας. καὶ λε´̣ γει πάλιν·" καὶ ἦν̣ Ἀσ̣ α̣ ὴλ κο̣ υ῀̣ φος τοῖς ποσὶν αὐτου῀̣ ω῾̣ σεὶ δορκὰς ἐν ἀγρ̣ ῷ". ταχὺς ἠ῀̣ ν. καὶ κατὰ ἀλληγ̣ ο̣ ρι´̣ αν̣ πολλάκις ὁ βίος τῶν ἀν̣ θρώπων καὶ ἡ πολι τεία̣ αὐτω῀̣ ν θάλαττα ὀνομάζεται. δύναται ὧδε κύματα δ̣ η̣ λ̣ οῦν̣ τὰ συμ βα̣ ι´̣ ν̣ ο̣ ντα ἀνθρώπῳ. καὶ λέγ̣ ει ὅτι····· τῶν κριμάτων τῶν αυ᾿̣ τ̣ ῷ συμ βα̣ ι̣ νόντων" ἕως εἰς οὐρανοὺς ἀναβαίνε̣ ι" κ̣ α̣ ὶ" κατ̣ αβαίνει ἕως ει᾿̣ ς ἀβύσσους".·· οὐκ ἐ´̣ σ̣ τιν··········· ω̣ ν······ ν····· ν. 193 τῷ ἑξῆς χρ̣ όνῳ·············. ἀνθρώπῳ τυγχαν̣······ η̣······· τ̣ ι´̣ π̣ ερι̣ σσὸν̣ τῷ ἀνθρώπῳ;··········· οὖν̣ καθόλου π̣ ερὶ τοῦ ἀνθρώπου λε´̣ γ̣ ει, ο̣ υ᾿̣ κ̣···· α̣ ι̣̣ οὐκ̣ εἰσὶν̣ κ̣ αθόλου·········· τῶν πραγμάτων···· τ̣ ο̣· ἔτους κ̣ αὶ ἐνιαυτοῦ τ̣ ο̣ υ῀̣····· μους̣· μ̣··········· εται. ὅταν····· ι̣ ς̣ τ̣ ο`̣·· ριω̣·· ας̣·· πολε···················· εται. ὧδε δὲ περὶ··· καθόλου··············· δυν̣····················· ε̣··· ν οἱ Ἰο̣ υ̣ δα̣ ῖοι ἰσχυρότεροι···· αι·········· π̣ ρ̣·········· το̣ ῖς αὐθένταις τὰ λ̣ όγ̣ ι̣ α τ̣ ο̣ ῦ θεοῦ καὶ······ α̣ ι̣···· ω··········" μερὶς αὐτοῦ". ἐκλήθη̣ σ̣ αν̣ δὲ οἱ̣ ἀπὸ τῶν Ἑλ̣ λη´̣ ν̣ ω̣ ν̣ π̣ ι̣ στ̣ εύσαντες············ ε̣ ρ̣ ωσιν π̣· λ̣·· λ̣ ο´̣ γων οἱ Ἰουδαῖο̣ ι̣ ὡ῀̣ δε̣ μ̣ ερὶς ὄντες̣···· σ̣ ε̣··· πολίτ̣ ευμα ἅγιον καὶ τὰ ἄλλα, ἀλλ' ἥτ̣ τ̣ ω···· ε̣ υ̣ ον̣ τες τὰ πράγμ̣ α̣ τα̣ τ̣ ὰ····· φωνηθέντα ἐφ' οἷς ἐκλήθ̣ η̣ σαν·· κ̣ α τὰ τοῦτο οὖν" τί π̣ ε̣ ρ̣ ισσο´̣ ν" ε᾿̣ σ̣ τιν εἰπ̣ εῖν, ἐὰν πρῶτόν τις κληθ̣ ῇ καὶ μ························· ε̣······· α̣ ὐτὸ κατ̣ είλ̣ ηφ̣ εν̣··· ε̣······ μ̣··· κεναι ποτε`̣̣·············· πλεονε̣ κτημα̣ χ············· ρ̣··· ζωῆς μ̣······ σ̣ ε············· περὶ τῆς ἐνταυ῀̣ θ̣ α διαγ̣ ωγῆς καὶ ζωῆς λέγει· τὸ ζῆν τοῦτο ἔχομεν μετὰ σαρκὸς ὄντες καὶ ἐ´̣ τ̣ ι ἐν̣ τ̣ α̣ ύτῃ δ̣ ιάγοντες. ὑπὸ χρόνον ἐστίν, ὑπὸ ἀριθμὸν ἡμερῶν ἐστιν. τὸ δὲ ἀληθῶς ζη῀̣ ν αἰώνιόν ἐστιν· αἰώνιος δέ ἐστιν καὶ ἀπέραντος ἡ τοιαύτη ζωή. περὶ τ̣ ῆς οὖν ἐνταῦθα ζωῆς τῆς ἐνύλου λέγει. καὶ ἐποίησεν αὐτὰς ἐν σκιᾷ· ὅτι τίς ἀπαγγελεῖ τῷ ἀνθρώ πῳ τί ἔσται ὀπίσω αὐτοῦ ὑπὸ τὸν ἥλιον. ἡ ζωὴ τῶν̣ ἀνθρώπων, ἣν ἐνταῦθα περιέπουσιν, σκιώδ̣ ης ἐστίν. ἔχεις ἐν τῷ εὐαγγελίῳ πρ̣ ὸς τοῦ σωτῆρος λεγόμενον·" ζητεῖτε̣", φ̣ ησίν," πρῶτον τὴν δικαιοσύνην καὶ τη`̣ ν βασιλείαν τοῦ θεοῦ, καὶ πάντ̣ α ταῦτα π̣ ροςτεθήσε ται ὑμῖν". ἀδύνατόν ἐστιν σκιὰν εἶναι μὴ προϋπάρχοντος̣ σώματος. δεῖ εἶναι σῶμα, ἵν' οὕτως ἐπακολουθήσῃ σκιά. ὁ βίος οὖν ὁ ἐνταῦθα σκιά ἐστιν οὔσης 194 προηγουμ̣ ένης ζωῆς, ἧς ἐπακολούθημά ἐστιν ἡ ὧδε γινομε´̣ νη. διὰ τ̣ α̣ υ῀̣ τα λέγετ̣ α̣ ί που· αἱ ἡμέραι ἡμῶν ὡς σκιά". καὶ ἔτι ἔλεγεν ὁ Ἰὼβ πρότερον·" σκιά ἐστιν ὁ β̣ ι´̣ ο̣ ς τ̣ ῶν ἀνθρώπων ἐπὶ τῆς γῆς". ὁ ἐπ̣ ὶ τῆς γῆς βίος ἢ ἡ ἔν υλος ζωή, ἡ πρόσκ̣ αιρος, ἡ μετὰ σαρκός, αὕτη" σκιά" ἐστιν τῆς ἄνω ζωῆς. γε̣ νητὸν πρᾶγμά ἐστιν, εὐκι´̣ νητον, εὐπαράγωγον. οὕτω καὶ ὁ ἀπόστολος τὴν σκιώδη ζωὴν δεῖcαι θέλων ἔλεγεν·" εἰ ἐν ταύτῃ τῇ ζωῇ ἠλπικότες ἐσμὲν μ̣ όνον, ἐλεεινότεροι πάντων ἀνθρώπων ἐσμέν". ἔστω γ̣ οῦν τις ἐλπίδα ἔχων ἐπὶ σκιὰν φαινο̣ μένου βοηθοῦντος, ἐν ἐσόπ τρῳ τὶς κ̣ ατανοῶν τὸ πρόσωπον βασιλέως οὐ πάρο̣ ντος, εἰ ὠφελήσει αὐτὸν ἡ σκιὰ ἢ τὸ φαινόμενον. μὴ γὰρ δύναται αὐτῷ ὑπαρχθῆναι, ἃ δύναται ὑπαρχ θῆναι αὐτ̣ ῷ παρ̣ α`̣ β̣ ασιλέως ἀληθοῦς το̣ ῦ κα̣ τὰ νο´̣ μους ἄρχοντος. ὁ βίος οὖν ἡμῶν σκιώδης ἐστίν. ἀγαπητὸν δὲ γ̣ νόντα τοῦτο, ὅτι σκιώδης ἐστὶν ὁ βίος οὗτος, αὐτῷ προσσχεῖν ὡς πράγματι μὴ παραμόνῳ, ὡς ἄλλοθεν ἀρκούμενον̣, καὶ το̣ υ῀̣ τ̣ ο̣ δ̣ ε̣ ι῀̣ σ̣ κοπ̣ εῖν ὁ´̣ τι ἄλλος ἐστὶν βίος, ᾧ ἐπακολουθεῖ ὁ σκιώδης, καὶ κατ' ἐκ̣ εῖν̣ ον ζῆν καὶ πράττειν. οὕτ̣ ω̣ γὰρ" ἀρέσαι τὶς θεῷ δύ νατ̣ α̣ ι". διὰ τοῦ" τίς ἀπαγγελεῖ ἀνθρώπῳ" τί ἐπακολουθεῖ αὐτῷ ἔτι ὄντι υ῾̣ πὸ τὸν ἥλιον, ἀναιρεῖται ἔνθεν πᾶσα μαντική, πᾶσα πρόγνωσις ἀνθρωπίνη. οὐ μάτην

γὰρ προσκεῖται τὸ" ὑπο`̣ τ̣ ὸν ἥλιον". οἱ γὰρ ὑπεραναβεβηκότες τὸν ἥλιον τοῦ τον καὶ τῷ ἡλίῳ τῆς δικαιοσύνης προσπελάσαντες ὡς λεχθῆναι περὶ αὐτῶν ὅτι" ἐκλάμψουσιν ὡς ὁ ἥλιος ἐν τῇ βασιλείᾳ τοῦ πατρὸς αὐτῶν", ἀπαγγεῖλαι δύ νανται," τί ἔσται ὀπίσω", τί διαδέχεται αὐτούς. καὶ ὅπερ εἶπον̣ καὶ νῦν ἐρῶ· ἐλέγομεν, ὅτι ἄγνοιαν ἔχο̣ μ̣ εν τῶν τοῦ θεοῦ κριμάτων, ἐπεὶ τυγχάνουσιν̣" ἀνεξερεύνητα. τὰ κρίματα τοῦ θεοῦ ἄβ̣ υσσός ἐστιν πολλή". ἡ δὲ ἄβυσσος ἀκατάλημ̣ πτός ἐστιν ἢ δυσκαταλημπτός. κ̣ αὶ ἔλ̣ ε γον, ὅτι ἔστωσάν τινες ὑπὸ βασιλε´̣ ως δικαιοτάτου καταδ̣ ικασθέντες̣ ἐν νή σῳ, ἕκαστος κατὰ τὸ ἁμάρτη̣ μα ἑαυτοῦ, καὶ πάντες ἴσμεν, ὅτι κατεδικάσθη σαν δικαίως, οὐ μὴν ὅσδε διὰ τί. οὕτω καὶ ὧδε ἔχομεν εἰπεῖν. 195 καὶ ἔνπαλιν ἐξ ἀρχόντων πολλοὶ εἰς ἰδιωτισμὸν ἐτ̣ ρ̣ άπησαν. αὐτὸς οὗτος ὁ ἐκκλησιαστὴς λέγει·" εἶδο̣ ν δου´̣ λους ἐπὶ ἵππους καὶ ἄρχοντας περιπα τοῦντας", καὶ οὐκ ἔχομε̣ ν̣ εἰπεῖν, διὰ τ̣ ί ὅσδε τόδε ἔχει. ἔχο̣ μεν δὲ καθόλου τοῦτο εἰπεῖν, ὅτι διαπίπτει τ̣ ὰ τῶν ἀνθρώπων. ἐὰν δὲ ὑπερβαίνοντες ταῦτα ἄνω γενώμεθα μηκέτι σκοπο̣ υ῀̣ ντες τὰ πρόςκαιρα καὶ φαινόμενα, τότε̣ ἀναρ τήσομεν ἑαυτοὺς τῷ θεῷ, τὰ τηνικάδε δυνάμενοι γνῶναι, ἃ ἐπακολ̣ ουθεῖ τῷ μετὰ ταῦτα. ἕκαστος δὲ πρὸς τὴν πρᾶξιν καὶ πρὸς τὴν ἐργασίαν μισθὸν ἀπο λαμβάνει. εἴρηται δὲ τοῦτο πρὸς τὸν θεὸν ὑπὸ τοῦ ψαλμῳδοῦ·" σὺ α᾿̣ π̣ οδ̣ ω´̣ σεις ἑκάστῳ κατὰ τὰ ἔργα αὐτοῦ". κἂν γοῦν φανερὰ ὦσιν τὰ ἔργα, ἀλλά γ' ο̣ υ᾿̣ κ̣ ἐ π̣ ι̣ σ̣ τάμεθα, ποίᾳ διαθέσει αὐτὰ ἐνεργοῦσιν. ἐπερ·" καὶ ἐποίησεν αὐτὰς ἐν σκιᾷ". ἡ ἀνα̣ γ̣ ωγ̣ η´̣; λέγει τοῦτο·" οἱ ἐκλάμψαντες ὡς ὁ ἥλιος ἐν τῇ βασιλείᾳ τοῦ πατρὸς ἑ̣ αυτῶν" ἐν ταῖς ἀληθιναῖς ἡμέραις διήγαγον. ἐπαγγελίας γοῦν τρόπῳ πρός τινα εἶπεν περί τινος·" μακρότητι ἡμερῶν ἐνπλήσω αὐτόν". α̣ ι῾̣ μ̣ ακραὶ αὗται ἡμέραι αἱ πρὸς τοῦ φωτὸς τοῦ ἀληθινοῦ γινόμεναι οὐκ εἰσὶν σκιώ- δεις, πρωτότυποί εἰσιν· σκιώδεις δέ εἰσιν ἡμέραι, ἃς δυνάμεθα ἔτι σάρ- κα περικείμενοι ἀναδέξασθαι. τότε" ἐκ μέρους" τις γιγνώσκει, ὅτε οὔπω" τὸ τέλειον ἐλήλυθεν", ὅτε ἐν" ἀρραβῶνι πνεύματος" καὶ τοῦ φωτὸς τοῦ ἀληθινοῦ τυγχάνει." ἐποίησεν οὖν ταύτας τὰς ἡμέρας ἐν σκιᾷ" τις, ἀλλ' οὐκ οἶδεν, τί ο᾿̣ πίσω̣ αὐτοῦ ἔσται, εἰ ὑπερβήσεται τὴν σκιὰν ἢ καταπεσεῖ- ται κατ' αὐτῆς. καὶ ἵνα ἐξ ἄλλου παραδείγματος τὴν θεωρίαν λάβωμεν· οἱ Ἰουδαῖοι γεγένηνται ἐν σκιᾷ" ἐν σκιᾷ" ἡμερῶν, οὐκ ἐν αὐταῖς ταῖς ἡμέραις. ἑρ- μηνεύει γὰρ τὰς ἡμέρας τὰς προηγουμένας καὶ ἀληθινὰς Μωΰσης λέγων·" αὕτη ἡ ζωή σου καὶ αὕτη ἡ μακρότης τῶν ἡμερῶν σου, ἀγαπᾶν κύριον̣ τὸν θεόν σου ἐξ ὅλης καρδίας σ̣ ου καὶ ὅλης ψυχῆς σου". ἡ ἀγάπη δὲ ἡ πρὸς θε- ὸν" ε᾿̣ ξ ὅλης ψυχῆς καὶ ἐξ ὅλης διαθέσεως" γινομένη οὐκ αὔξησιν τῶν ἡμε̣ ρ̣ ῶν̣ τούτων ἐργάζεται. πολλοὶ γὰρ σπουδαῖοι καὶ θεοσεβεῖς ἄνθρω- ποι ταχέως μετετέθησαν τοῦ βίου, καὶ ἄλλοι ἐμακροημέρευσαν φαυλότατοι̣. ὅτι τίς ἀπαγγελεῖ τῷ ἀνθρώπῳ, τί ἔσται ὀπίσω αὐτοῦ ὑπὸ τὸν ἥλιον. 196 ἀμφιβόλου οὔσης τῆς λέξεως ἑκατέρως αὐτὴν ἐκλαβεῖν δεῖ, ἵνα ἦ τοῦτο" τί ἀπαγγελήσεται αὐτῷ ὑπὸ τὸν ἥλιον" καὶ" τίς̣ ἔτι ὑπὸ τὸν ἥλιον ὢν δύναται ἀπαγγεῖλαι". ἀμφότερα δέ ἐστιν ἀληθῆ. ἐπερ· ἡ ἀναγ̣ ωγη´̣; ἡ ἀναγωγὴ αὕτη ἐστίν· καὶ τῷ ἀνθρώπῳ καὶ σπουδάζοντι τὰ αὐτῷ ἀλη- θῶς ἡδέα ἔχειν" τίς ἀπαγγελεῖ αὐτῷ, τί ἔσται ὀπίσω αὐτοῦ ὑπὸ τὸν ἥλι- ον". δύναται ὧδε λέγεσθαι τὰ διαλάμποντα, τὰ ἀνάγοντα ἀπὸ τῆς σκιᾶς, τὰ χειραγω̣ γοῦντα ἐκ τῶν̣ προσκαίρων ἐπὶ τὰ αἰώνια. δυνατὸν δὲ καὶ περὶ τῆς" σκιᾶς" τῆς δικαιοσύνης ἐκ̣ λαβεῖν τοῦτο, ὅτι" τίς αὐτῷ ἀπαγγέλει, τί ἔσται αὐτῶν ὑπὸ τὸν ἥλιον", ἔτι π̣ λ̣ ησιάζοντι τῇ δικαιοσύνῃ. οὐκέτι γὰρ ὑπὸ τὸν" ἥλιον τῆς δικαιοσύνης" ἐστὶν αὐτὸς ο̣ ὑ῀̣- τ̣ ος ὁ ὑπερβὰς τὴν σκιὰν καὶ ἐν αὐτῇ τῇ ἀληθείᾳ γενόμενος" πρόσωπον πρὸς πρόσωπον" αὐτὴν ὁρῶν. 196 ἀγαθὸν ὄνομα ὑπὲρ ἔλαιον καὶ ἡμέρα τοῦ θανάτου ὑπὲρ ἡμέραν γενέσεως αὐτοῦ. προτρέπει ἐπιμέλεσθαι καλῆς φήμης. εἴρηται γα`̣ ρ·" φήμη α᾿̣ γαθὴ πιαίνει ὀστᾶ". καὶ εἰώθαμεν̣ λ̣ έγειν καλὸν ὄνομα κεκτῆσθαι τοὺς ἀρετῆς ἐπιμελο μένους καὶ κακὸν

ὄνομα λαμβάνειν τὸν φαύλως διάγοντα. προτρέπεται οὖν φήμης ἐπιμέλεσθαι. ὑπὲρ γὰρ τὸ ἔλαιον τὸ δοκοῦν ἡδὺ εἶναι ἀγαθόν ἐστιν τὸ ὄνομα τοῦτο. ἐπερ· φανερὸν τὸ ῥητόν; ἐλεειν̣ ο̣ ὶ δοκοῦσιν οἱ ἐν τῷ βίῳ εὖ διάγοντες– ἔστιν δὲ μετὰ κακοδο ξίας τοῦτο ἔχειν· οἷος ἦν ὁ μετὰ Λαζάρου μνημονευθεὶς πλούσιος καὶ ὁ μὲν ἀκούσας·" ἄφρων, ταύτῃ τῇ νυκτὶ ἀπαιτοῦσιν τὴν ψυχήν σου ἀπὸ σοῦ. ἃ δὲ ἡτοίμασας, τινί ἔσται;" τούτου οὖν τοῦ δοκοῦντος ἐλαίου τὸ ὄνομα τὸ ἀγαθὸν προτιμᾶτε καὶ προκρί νετε. δυνατὸν δὲ τὸ ὄνομα τὸ καλὸν ἀναλαβεῖν, τὸ αἱρετὸν ὄνομα τοῦ θεοῦ χρη ματίζειν. ἵνα μὴ τὸ ὄνομα ψιλὸν ᾖν, τὸ ὄνομα τὸ ἀγαθὸν κατὰ ἀρετὴν συνίστα ται. σὺν καμάτῳ δὲ καὶ πόνῳ καὶ ἱδρῶτι τοῦτό τις κτᾶται. τὸ δὲ ἐκ τοῦ παραχρῆμα γινόμενον ἡδὺ ἀκμητὶ πολλάκις παραγίνεται καὶ ἔξωθεν τῆς αὐ τῶν σπουδῆς. τοῦτό ἐστ̣ ι̣ ν̣ ὃ παραιτεῖται ὁ ἅγιος λέγων·" ἔλαιον ἁμαρ τωλῶν μὴ λιπανάτω τὴν κεφαλήν μου", ὃ νομίζουσιν αυ῾̣ τοι῀̣ ς̣ ἡδὺ καὶ ἐλαι οῦν αὑτούς, μὴ ὑπαρξάτω μοι. μὴ γὰρ πᾶσα φήμη ἐπαινετή ἐστιν. 197 τὸ δὲ ὄνομα ὧδε ἴσον φήμῃ δύναται. πολλοί εἰσιν εὐφημούμενοι, οἳ δύ νανται καταπονεῖν ἄλλους, ὅτι πλούσιοι, ὅτι ἄρχοντες. τοῦτο οὖν τὸ ὄνο μα οὐχ ὑπὲρ ἔλαιόν ἐστ̣ ιν. οὐδὲ γὰρ ἄλλο τοῦ ἐλέους ἐστίν. τὸ δὲ ἀληθῶς αἱρετὸν καὶ τ̣··············· ετ̣ ον φέρων τῷ κεκτημένῳ ὑπὲρ τὰ ἥδεα τοῦ βίου ἐστίν. ὁμοίως λέγει περὶ ἡμέρας, ὅτι οἱ ὄντως τὰ πρεσβεῖα φέροντες κατὰ τὸν ἔσω ἄνθρωπον κ̣ αὶ οἱ ἄγοντες" βίον ἀκηλίδωτον" ἀγαθὸν ὄνομα ἔχου σιν. καὶ τοῦτό ἐστιν τὸ ὑπὲρ ἐ´̣ λα̣ ι̣ ον, ὑπὲρ τὰ ἥδεα. ἐνίοι δὲ κτῶνται τὸ ὄνομα τοῦτο οὐκ ἐξ ἔργων, οὐκ ἐκ βίου, ἀλλ' ε᾿̣ κ πρ····· θης καὶ σπου δῆς τινων. οὐκ ἔστιν ἐκεῖνο τὸ ὄνομα αἱρετώτερον τοῦ ἐλαίου. ἑαυτόν τι να δεῖ ἐλεῆσαι· σὺν τούτῳ δὲ τῷ ἐλέει ἐὰν κατορθώσῃ τὸν βίον, αἱρετώ τερον τὸ ἀληθινὸν ὄνομα, προκριτέον ἐστίν. καὶ ἡμέρα τοῦ θανάτου ὑπὲρ ἡμέραν γενέσεως αὐτοῦ. ἀρχὴ θλίψεώς ἐστιν καὶ κακοπραγίας ἡ ἡμ̣ έρα τῆς γενέσεως. ἡ ἡμέρα τῆς γενέσεως εἰσάγει ἄνθρωπον··· εἰς βίον̣, ἐ´̣ ν̣ θ̣ α̣ πολλά ει᾿̣ σ̣ ιν̣ π̣ ονη̣ ρ̣ ὰ καὶ κακά· ἡ δὲ τοῦ θανάτου ἡμέρα τ̣ ε´̣ λ̣ ος̣ ε᾿̣ πιτίθησιν τῇ ἐπιμόχθῳ ζωῇ. ὁ τοίνυν μὴ προσσχὼν τὰ πρόσκαιρα μηδὲ μ̣ ε´̣ γ̣ α ἐπ' αὐτοῖς φρονῶν, ἀλλ' εἰδὼς ὅτι" κάλλιον ἀναλύσαντα σὺν Χριστῷ εἶναι", τὴν ἡμέραν τοῦ θανάτου προκρίνει τῆς ἡμέρ̣ α̣ ς τῆς γενέσεως. ἡ μὲν γὰρ πολλῶν κακῶν ἀρ χή ἐστιν, ἡ δὲ τέλος καὶ περιγρα̣ φὴ τῶν κακῶν. κα̣ κὰ δὲ ἐνταῦθα τὰ ἐπί μοχθα λέγομεν, τὰ ἀδιάφορα· πενίαν, κακοδοξίαν καὶ τὰ συγγενῆ τούτοις. ἀγαθὸν πορευθῆναι εἰς οἶκον πένθους ἢ ὅτι πορευθῆναι εἰς οἶκον ποτοῦ. ὑδαρότης ἤθους οὐ γίνεται, ἔνθα πένθος ἐστίν. ἐκτρέπονται γὰρ ἐκεῖ τὸ γεγηθέναι καὶ γελᾶν· αὕτη ἡ συμφορὰ οὐκ ἐπιτρέπει τοῦτο γίνεσθαι. ἐνί οτε δὲ καὶ ἀρεσκείᾳ τῇ πρὸς τοὺς δυστυχοῦντας καὶ πάσχοντας τὴν συμ φορὰν φυλαττόμεθα τὸ κἂν ἱλαροὶ ὀφθῆναι. ἐν δὲ τῷ οἴκῳ τοῦ ποτοῦ τἀναν τία γίνεται, καὶ ὄρχησις καὶ ᾄσματα φέροντα ψόγον, χυδαιότητος βι´̣ ου̣ σύμ βολα ὄντα." ἀγαθὸν" οὖν ἐστιν τῷ σοφῷ" πορευθῆναι εἰς οἶκον πένθους ἢ εἰς οἶκον ποτοῦ". τοῦτο τὸ συνποτίζειν, ὅταν μὴ ἀγαγῇ κακόν, οὔτε ἀγαθὸν φέρει. ἐπερ· ἵνα" πένθος" ψεκτὸν μὴ λάβωμεν; ἐκεῖνο, ὃ μακαρίζει ὁ σωτήρ. καὶ πρὸς τὸ ῥητὸν εἴπομεν, ὅτι τὸ συνεῖναι συμφορὰν ὑφισταμένους οὐ 198 βλάπτει. ὑπόμνησιν ποιεῖ ὅλως τῆς φύσεως ἡμῶν ὁ οἶκος πένθους δηλῶν̣ ὅτι οὐδὲ πρῶτοι οὐδὲ μόνοι δυστυχοῦντες τὸ πένθος̣ ἔχομεν· κοινὸν γὰρ τὸ πένθος. ἐπερ· ἡ ἀναγωγή. οἶκός ἐστιν πένθους, ἔνθα ἠθικα`̣ ἁμαρτημάτων δόγματα καὶ οἱ ἐπ' αὐ τοῖς κολάσεις. ταῦτα γὰρ ἀκούοντες οἱ ἄνθρωποι κακο············· λα̣ μὲν καὶ πενθεῖν καὶ ὀλοφύρεσθαι ἐφ' ἑαυτοῖς. ἀγαθὸν οὖν τί ε᾿̣ στιν πένθος̣. μακαριςμὸν γὰρ φέρει." μακάριοι" γὰρ" οἱ πενθοῦντες νῦν, ὅτι αὐτοὶ πα̣ ρακληθήσονται". προοίμιον καὶ ἀρχὴ παρακλήσεώς ἐστιν τὸ π̣ ένθος. μα καρίζει δὲ ὁ σωτὴρ οὐ τοὺς ὅπως ποτὲ πενθοῦντας. ἐνίοτε γὰρ καὶ ὑπαί τιοι αὐτ̣ οὶ πίπτουσιν τοῦ λόγου λέγοντος·" μὴ κλαίετε τεθνηκότα μηδὲ θρη ν̣ εῖτε̣ αὐτόν· κλαύσατε κλαυθμῷ τὸν ἐκπορευόμενον ἐκ προσώπου κυρίου, ὅτι οὐκέτι ἐπιστρέψει". οὗτος ἄξιός ἐστιν κλαυθμοῦ. οὐ τὸν τεθνηκότα δεῖ πεν θεῖν, ἀλλὰ τὸν

τεθνηκότα ἐκπεσόντα ἀπὸ τῆς μακαρίας καὶ αἰωνίου ζωῆς. κατὰ πολλοὺς οὖν τρόπους δύναται̣ ἑα̣ υτόν τις ἐν ἁμαρτίαις γενόμε νος πενθεῖν, ἐὰν αἰσθηθῇ. καὶ μακαρίζεται ὁ ἑαυτὸν πενθῶν ἄξια πένθους πεποιηκὼς καὶ ἐκπεσὼν τῆς μακαρίας ζωῆς, ἵνα παρακληθῇ. πενθεῖ δὲ καὶ ἄλλους, ὅταν φιλ̣ όπαις ᾖν. οὕτω γοῦν ὁ Παῦλος ἔλεγεν·" μὴ εἰσελθὼν πενθήσω πολλούς"." πολλοὺς" λέγει τοὺς" μ̣ ὴ μετανοήσαντας". οὗτος ὁ πενθῶν οὐχ ἑαυτὸν πενθεῖ, ἀλλὰ τοὺς νεκρωθέντας ἄλλους ἤτοι γενα μένους αὐτοῦ τέκνα διὰ παίδευσιν ἠ`̣ ὅπως ποτέ. ὁ οἶκος δὲ κατάστασίν τινα σημαίνει καὶ ἀγωγήν, οὐ τόπο̣ ν. ἔγνω τοῦτο τέλος παντὸς ἀνθρώπου, καὶ ὁ ζῶν δώσει ἀγα θὸν πρὸς καρδίαν αὐτοῦ. ὁ πορευόμενος εἰς" οἶκον πένθους" οἶδεν ὅτι" τέλος παντὸς ἀνθρώ που" ἐστὶν τὸ τεθνάναι. καὶ εἰ οἶδεν ὅτι τεθνήξεται, οὐ μέγα φρονήσει οὐδὲ ἡγήσεται περισπούδαστόν τι ἔχειν, ἐὰν τὰ τοιαῦτα ἔχῃ, ἃ ἀποβαλεῖν δύναται τεθνηκώς– πλοῦτον, δόξαν, ἀξίωμα– κατὰ τὸ" μὴ φοβοῦ, ὅταν πλουτήσῃ ἄνθρωπος καὶ ὅταν πληθυνθῇ ἡ δόξα τοῦ οἴκου αὐτοῦ, ὅτι οὐκ ἐν τῷ ἀποθνῄσκειν αὐτὸν λήμψεται τὰ πάντα". καὶ ὁ ζῶν δώσει ἀγαθὸν πρὸς καρδίαν αὐτοῦ. 199 ζῶντός ἐστιν τὸ θηρεύειν τὸ αὑτῷ δοκούμενον ἀγαθόν. τοῦτο δέ ἐστιν τὸ ἡδύ. ὁ γὰρ τεθνηκὼς καὶ ἄξια τοῦ πενθῆσαι ὑφιστάμενος οὐ" δίδωσιν ἀγαθὸν ἐν καρδίᾳ αὐτοῦ". ἀλλ' ἐὰν καλὸς καὶ ἀγαθὸς ἀποσπασθῇ τοῦ βί ου, τὸ ἀληθῶς" ἀγαθὸν" εὑρίσκει" εἰσερχόμενος εἰς τὴν χαρὰν τοῦ κυ ρίου" ἑαυτοῦ. ἐὰν δὲ φαῦλος, κἀκεῖ" κλαυθμὸν" ὑφίσ̣ τ̣ α̣ τ̣ α̣ ι̣." ἐκ̣ εῖ γάρ ἐστιν ὁ κλαυθμὸς καὶ ὁ βρυγμὸς τῶν ὀδόντων". δυνατὸν δὲ καὶ τὸν̣ ζῶντα εἰπεῖν·" ὁ ζῶν κατὰ θεόν". οἷοι ἦσαν οἱ ἀμφὶ τὸν Ἀβραάμ, περὶ ὧν εἴρηται·" ὁ θεὸς οὐκ ἔστιν νεκρῶν, ἀλλὰ ζώντων". ὁ ἀληθῶς ζῶν, ὁ τὴν μακαρίαν ζωὴν ἔχων, τῇ ψυχῇ ἑαυτοῦ εὑρίσκει ἀγαθόν. ἐπερ· ἡ ἀναγωγή·" ἔγνω τοῦτ̣ ο τέλος παντὸς ἀνθρώπου". ὁ φαῦλος κατὰ ἕτερον σημαινόμενον λέγετ̣ αι ἄνθρωπος, ὡς εἴρηται·" ὑμεῖς δὲ δὴ ὡς ἄνθρωποι ἀποθνῄσκετε", καί·" ὅπου γὰρ ἔρις καὶ ζῆλος ἐν ὑμῖν, οὐχὶ ἄνθρωποί ἐστε;". ὁ ἀποβαλὼν ταύτην τὴν ζωήν, καθ' ἣν ψ̣ ε̣ κ̣ τὸς ἄνθρωπός ἐστιν, πενθεῖται μακαρίως. ὁ δὲ ζῶν τῷ περιέπειν τὴν τοιαύτην ἀγωγὴν καὶ ζωὴν τὸ ἡδὺ ἑαυτῷ θηρᾶται, ου᾿̣ ζητεῖ τὴν μετὰ ταῦτα σωτηρίαν, τὴν σὺν πολλῷ πόνῳ κατορθουμένην." διὰ γὰρ πολλῶν θλίψεων δεῖ ἡμᾶς εἰσελθεῖν εἰς τὴν βασιλείαν τῶν οὐρα̣ νῶν", καί·" ἐν παντὶ θλι βόμενοι" οὗτοι οὐδὲν ἡδὺ ἔχουσιν. ὁ πενθήσας οὖν" ἔγνω τὸ τέλος παντὸς ἀνθρώπου". οὕτω γοῦν πενθεῖ ὡς περιγραφέντος αὐτοῦ τοῦ ζῆν τοῦ δημοσιευομένου. οὐχ ἁπλῶς οὖν τὸ ἀγαθὸν δώσει ὁ ζῶν, ἀλλὰ πρὸς τὴν" ἑαυτοῦ καρδίαν" φιλήδονον οὖσαν. ἀγαθὸν θυμὸς ὑπὲρ γέλωτα, ὅτι ἐν κακίᾳ ἀνθρώπου ἀγα θυνθήσεται. καὶ ἐκ τῶν μετὰ χεῖρας ἔστιν ἰδεῖν τοῦτο· ἐάν τις ὑπηκόους ἔχῃ, οἷον τέκνα ἢ δούλους, ὅταν οὕτως ὀργίζηται καὶ θυμῶται αὐτοῖς ὥσ̣ τε αὐτῶν τὴν κακίαν κωλῦσαι, ὁ" θυμὸς" οὗτος" ἀγαθός" ἐστιν, οὐχ ὁ καθάπαξ θυμός, ἀλλ' ὁ πατρὸς πρὸς τέκνον, ὁ κηδεμόνος πρὸς τοὺς ἐπι κουρουμένους." ὅτι ἐν κακίᾳ ἀνθρώπου ἀγαθυνθήσεται" ὁ ζητῶν γέλωτα, ὁ ἐκεῖ γινό 200 μενος ὅπου οἱ γελοιασταί· ὁ δὲ" θυ̣ μὸν" ἔχων κατὰ τῶν τοιαῦτα ποιούν των καὶ ἑαυτῷ θυμωθήσεται, ὅτα̣ ν ἔλθ̣ ῃ αὐτῷ λογισμὸς ἢ πρᾶγμα τοιοῦτο, ὡς ἔλεγον ἀρτίως, ὅτι θυμοῦται καθ' ἑαυτου῀̣ ἀνατ̣ ιθηνῶν τὸν θυμὸν διὰ κακίαν ἀνθρώπου. ἐπερ· ὡς πρὸς τὴν ἀναγωγήν; ἀναγ̣ νόντες τὰς θείας γραφὰς καὶ γνόντες ὡς ὁ θεὸς ἀγανακτεῖ κατὰ τῶν ἁμ̣ αρτωλῶν καὶ ὅτι" θυμὸν ἐγείρει", ὃν παραιτούμενος ὁ ἅγιος ἔλεγεν·" μὴ τῷ θυμῷ σου ἐλέγξῃς με, μηδὲ τῇ ὀργῇ σου παιδεύσῃς με"– οὗτος ὁ θυμὸς οὐκ ἔστιν ἀγ̣ αθ̣ ότερος τοῦ σὺν ἀρετῇ διάγειν· ἀλλ' ὡς ἄξι ός ἐστιν τοῦ κολασθῆναι, αἱρετώτερόν ἐστιν αὐτὸν διὰ θυμοῦ ἐλεγχθῆναι καὶ ἢ αὐτῇ τῇ κολάσει παιδευθ̣ ῆναι. θυμοῦται γὰρ ὁ δυνάμενος κολάσαι πρὸ τοῦ κολάσαι. οὐκοῦν ἀκούομεν ἐν τῇ γραφῇ, ὅτι κατὰ τῶν ἁμαρτωλῶν ἀπειλὴ ἀπόκειτ̣ αι; εἰ θυμ̣ ός ἐστιν ὁ ἀπαγγελλόμενος, ἀπειλή τίς ἐστιν· ἐν τῇ ἀπειλῇ δὲ ὁ θυμός, οὐκ ἐν

τῷ πληρωθῆναι τὴν ἀπειλήν. ἐπερ· ἐν τῇ κολάσει οὐκ ἔστι̣ ν̣ μείζων ὁ θυμός; ἀλλ' οὐ τοῦτον ἀγαθὸν λέγει, ἐάν τις αὐτοῦ π̣ ειραθῇ, ἀλλ' ἐὰν κω λύσῃ ὁ θυμὸς αὐξῆσαι τὰ ἁμαρτήματα, ἵν' ἐπακολουθήσῃ κόλασις. ἐπερ· τὸ" ἀγαθὸν" οὖν" θυμὸς ὑπὲρ γέλωτα". ὑπὲρ τὸ ἥδεσθαι ἐπὶ κακοῖς." ὅτι ἐν κακίᾳ ἀνθρώπο̣ υ ἀγαθυνθήσεται". ὁ γέλως ἐν κακίᾳ ἀνθρώπου ἀγαθ̣ ύνεται· καὶ ἑαυτῷ κακίαν φέρει ὁ γελω τοποιὸς καὶ ἄλλοις. ἀγαθ̣ υ´̣ νεται οὖν ἐν κακίᾳ ἀνθρώπου ὁ ἡδονὰς θηρεύ ων, ὁ τὴν ὑδαρότητα προκρίνων τοῦ αὐστηροῦ βίου. τούτου τοῦ γέλωτος τὸ πρόσωπον ἐν κακίᾳ δοκεῖ ἱλαρύνεσθαι. ἐὰν δὲ περὶ τοῦ θυμουμένου λέγωμεν τοῦτο, ὅτι κακία ἐστὶν ἡ ἐνφαι νομένη ἐν τῇ ἀπειλῇ, οὐ κακίαν τὴν ἐναντιουμένην τῇ ἀρετῇ, ἀλλ̣ α`̣ τὴν κα κοῦσαν τοὺς σφαλλομένους, περὶ ἧς καὶ ἐν Ἀμὼς τῷ προφητῇ γ̣ ε´̣ γραπται·" εἰ ἔστιν κακία ἐν πόλει, ἣν κύριος οὐκ ἐποίησεν;" οὐκ ἔστιν κακωτικὴ κατά στασις ε᾿̣ ν πόλει γινομένη ἄνευ τοῦ θεοῦ. καρδία σοφῶν ἐν οἴκῳ πένθους καὶ καρδία ἀφρόνων ἐν οἴ κῳ εὐφροσύνης. 201 ἰδοὺ ἔδειξεν, πῶς τὸ πρόσωπον τοῦ" θυμοῦ" αἱρετώτερόν ἐστιν τοῦ τοῦ" γέλωτος" ἐκ τῶν αἱρουμένων· ἡ γοῦν τω῀̣ ν σοφῶν καρδία μᾶλλον εἰς οἶκον πένθους ὁρμᾷ ἢ εἰς οἰ῀̣ κον πότου καὶ γέλωτος. ἡ ἀναγωγὴ ἡ συνκρινομένη ὥστε τὰ μὲν αὐτῶν αἱρεῖσθαι, τὰ δε`̣ φυγεῖν κατὰ πλείονας τρόπους γίνεται, ὧν εἷς ἐστιν ὁ ἐκ τ̣ ῶν αἱρουμε´̣ νω̣ ν̣. αἱ ρεῖται ὁ σοφὸς ἀρετήν, εὐσέβειαν," θεῷ ἀρέσκειν", σπουδάζειν ὑπὲρ εὐ σέβειας, κ̣ ἀ`̣ ν δέοι ἀποθανεῖν. ὁ δὲ πολὺς ἄνθρωπος ὁ ἄφρων οὐκ αἱρεῖται ταῦτα. ἐκ τῶν αἱρουμένων δὲ προκρίνεται ἡ ἀρετή, ὅτι σοφοὶ αὐτὴν αἱ ροῦνται, οὐ χ̣ υδαῖος, οὐκ ἔκλυτος, οὐκ ἄφρων. καὶ ἐκ τῶν πραγμάτων δὲ πάλιν ἡ σ̣ ύνκρισις λαμβάνεται, ἡ λεχθεῖσα θε ωρία ἐκ τῶν κρινόντων καὶ συνκ̣ ρινόντων. τὸ δέον δὲ λαμβάνεται, ὅταν λέγωμεν ὅτι αἱρ̣ ε̣ τ̣ ώτερά ἐστιν ἡ ψυχὴ τοῦ σώματος καὶ μᾶλλον αὐτῆς ἐπιμελε̣ ῖσθαι̣ πρέπει̣ ἢ τοῦ σώματος. ἐκ τοῦ πράγματος, προ`̣ ς̣ ὃ η῾̣ αἵρεσις καὶ ἡ σύνκρισις γίνεται, τὸ τίμιον λαμβάνο μεν, ἐπεὶ τιμιωτέρα ἐστὶν ἡ ψυχή. ὁ φειδόμενος καὶ ἐπιμελούμενος αὐτῆς τοῦ τιμίου καὶ κρείττονος κατὰ ἀλήθειαν ἐπιμέλεται. ἔσ̣ τι̣ ν δὲ ὅτε καὶ ἐκ τ̣ ῶν παρεπομένων ἡ πρόκρισις γίνεται. οὕτως οὐ δεῖ τὸ ζῆν ἁπαξαπλῶς προτιμᾶν τοῦ τεθνάναι. κἂν γάρ τ̣ ις̣ τὸ ζῆν προτιμᾷ τοῦ τεθνάναι μέλλοντος θρύλου ἢ δικα στοῦ ἢ ἄλλου τινὸς διώκοντος τὸν χριστιανι̣ σμὸν καὶ τὴν ἀλήθειαν, πρὸς ὀλίγο̣ ν ἐστίν. κἂν γὰρ μὴ ἀποθανῇ ὑπὸ τοῦ φονεύοντος, ἐνίοτε νόσος κα ταλαβου῀̣ σα μεθίςτησιν τοῦ βίου· χρόνῳ μόνῳ τὴν διαφορὰν ἔχει, ὅτι ὁ π̣ άραυτα ὀργῇ δικαςτοῦ ὑποκείμενος ἀποθανεῖται, τὸ δὲ νόσῳ διαφθεῖραι τὸ ζῆν ἄδηλον, πότε· πλὴν οὐκ ἐπ' ἄπειρον τοῦτο, ἀλλ' ἐν πλείονι χρόνῳ δύνατ̣ αι παραμένειν. κα̣ ι`̣ ὧδε ἡ κρίσις γίνεται ἐκ τῆς τοῦ πράγματος μονι μότη̣ τος ἢ ταχυτῆτος. 202 ἀγαθὸν τὸ ἀκοῦσαι ἐπιτίμησιν σοφοῦ ὑπὲρ ἄνδρα ἀκούον τα ᾆσμα ἀφρόνων. δοκεῖ τοῖς πολλοῖς ἡ παρὰ τοῦ σοφοῦ ἐπιτίμησις̣ παραιτητέα εἶναι, μά λιστα ὅτε φιλαμαρτήμονές εἰσιν. ὁ γὰρ πόθον ἔχων τοῦ ἥδεσθαι καὶ ἁ μαρτάνειν παραιτεῖται τὸν κωλύοντα ταῦτα. ὁ οὐδὲν ἔχων γνώμης χαίρει τοῖς κόλαξιν· θέλει μᾶλλον ἀκούειν κολακείας ᾄσματα ἠ`̣̣ λ̣ όγους ἐλεγκτι κούς. σοφοῦ γάρ ἐστιν ἀγαπᾶν τὸν ἐλέγχοντα. τὸ γὰρ εἴρ̣ η̣ τ̣ αι ἐν παροι μίαις· ὁ δὲ ἀσεβὴς καὶ ὁ κακὸς μισεῖ τὸν ἐλέγχοντ̣ α. λέγ̣ ει γοῦν ὅτι·" ἐλέγχων τὸν ἀσεβῆ μωμήσεται καὶ ἑαυτόν". ἑαυτὸν γὰρ μω̣ μεῖται ὁ τὸν" ἀσεβῆ ἐλέγχων". ἀποδοκιμαστέος γάρ ἐστιν καὶ ἀπαγορευτέος ὁ ἀσεβής. καὶ ὥσπερ ἰατρὸς τὸν μὴ δυνάμενον θηραπευθῆναι ἐκ τομῆς ἢ καύσεως τούτοις ὑποβάλλων μᾶλλον οὐκ ἰατρός ἐστιν, οὐκ ἐπιστήμων ἰατρός, οὕ τως ὁ ὑποβάλλων τοὺς ἀδιορθώτους ἐλέγχῳ ἑαυτὸν μᾶλλον ψέγει. ἐρεθίζει γὰρ κἀκείνους κατ' αὐτοῦ λέγειν. καὶ τοῦτον δ̣ ε`̣ μῶμον ἔχοντα δείκνυσιν ὡς οὐκ εἰδότα, τίνα ἐλέγξει καὶ τίνα οὔκ̣. οὕτω δὲ ἔστιν ἡ ἐπιτίμησις τοῦ σοφοῦ ὑπὲρ τὸ ᾆσμα τῶν ἀφρόνων. οἱ κόλακες τρόπον τινὰ ᾄδουσιν. κἂν λόγους λέγωσιν ἠθικούς, τέρψαι μᾶλλον ἢ ὠφελῆσαι τ̣ οὺς ἀκούοντας βούλονται. ἔστιν δὲ τὸ ᾆσμα λόγος τέρψιν ἐγεί ρων, ἡ δὲ ἐπιτίμησις διορθουμένη καὶ πείθουσα ἀποπαύσασθαι τῶν προτέ ρων ἔργων, παραδείξασα αὐτά, δηλονότι ἃ

παραιτητέα εἰσὶν καὶ ἀπαγο ρε̣ υ̣ όμενα. ἐπερ· σοφοῦ τοῦ ἐπιτιμ̣ οῦντος ἢ τοῦ ἐπιτιμουμένου; τῆς ἐπιτιμήσεως τοῦ σοφοῦ, οὐχ ἣν αὐτὸς ὑφίσταται, ἀλλ' ἣν αὐτὸς προςτάττε̣ ι ἀ´̣ λλοι̣ ς. ε̣ ι᾿̣ δ̣ ὲ καὶ οὕτω θέλεις λαβεῖν, ὅτ̣ ι̣" ἐπιτίμησις σοφοῦ", ἣν αὐτὸς ὑπο μένει, βίαιον μὲν τὸ λεγόμενον, ὅμως δὲ τοῦτο λέγει· ὁ σοφὸς δεξάμενος ἐπιτίμησιν διορθοῦται ἑαυτόν, ἀποβάλλει ἐκεῖνα, δι' ἃ ἡ ἐπιτίμησις αὐ τῷ γέγονεν. καὶ ἀγαθὸν αὐτῷ ἐστιν τοῦτο. οὐ τοῦτο δὲ βούλεται, ἀλλ' ἣν αὐτὸς ἐπιφ̣ έρει τοῖς ἀξίοις ἐπιτιμίας, ἵνα ᾖν τούτῳ ὁμοῖον τὸ λεγόμενον·" ὃς προφέρει ἐκ χ̣ ειλέων σοφίαν, ῥάβδῳ τύπτει ἄνδρα ἀκάρδιον". 203 ὅτι ὡς φωνὴ τῶν ἀκαν̣ θῶν ὑπὸ τὸν λέβητα, οὕτως γέλως τῶν ἀφρόνων. καί γε τοῦτο ματαιότης. αἱ δὲ ἀ´̣ κανθαι, ὅταν καίωνται ὑπ̣ ὸ λέβητα, ἐξήχησιν ψόφου μεγάλ̣ ο̣ υ ἀποτελοῦσιν. καὶ ὁ τῶν ἀφρόνων οὖν γέλως τοιοῦτός ἐστιν μέχρι τοῦ ἐξη χήσεις καὶ ψ̣ όφους ἀπεργάσασθαι, οὐχ ἕνεκα τοῦ δι̣ αχεῖν τὴν ψυχήν. εἰ δὲ μ̣ ὴ γελ̣ ᾷ ἡ ψυ̣ χή, οὐ μέχρι τοῦ ἐπιτιμῆσαι ἔφθανεν. πολλα̣ χοῦ δὲ τῶν γρ̣ αφω῀̣ ν̣ ὁ λέβης τὴν κόλασιν σημαίνει." ἀπὸ προσ̣ ώπο̣ υ γὰρ βορρᾶ ἐκκαυθήσετ̣ αι ἐπὶ τοὺς κατοικοῦντας τὴν γῆν". ὅτε ἐθε άσατ̣ ο τὸν προφήτην ὁ λαὸς ἐγέλα. οἱ ἄφρονες οὐ μέχρι τοῦ διαναπαῦσαι τὴν ψυχὴν γελῶσιν και`̣, ἀλλὰ τοῦ ε᾿̣ cηχῆσαι καὶ ψόφους· γελωτοποιοὶ δὲ μᾶλλόν εἰσιν. καὶ ὥσπερ αἱ ἄκαν̣ θαι αὐταὶ τὰ φυτὰ κατάκαυστα ὑπὸ τὸν λέ βητα ὄντα ψόφον ἐξίησιν, οὕτως ὁ γέλως αὐτῶν ἐστιν ἀπὸ πεπυρασ̣ μένης κακῆς ψυχῆς ἐκείνων προφερόμενος. ἐπερ· ἡ ἀναγωγή·" ἀγαθὸν τὸ ἀκοῦσαι ἐπιτίμη̣ σιν σοφοῦ". ὁ θε̣ ι῀̣ ος τῶν γραφῶν λόγος σοφός ἐστιν καὶ ἕκαστος τῶν φυλ̣ αττόντω̣ ν αὐτὸν σοφὸς κατὰ θεόν ἐστιν, θεόσοφός ἐστιν. ὅτε οὖν τοιοῦτ̣ ος ἐπιτιμᾷ, ἀγαθή ἐστιν ἡ σπουδὴ ἢ ο̣ ὐ´̣ κ; ἐπιτιμᾷ δὲ καλῶς. πολλοὶ δὲ ἐπιτιμῶσιν καὶ ἐπὶ τῷ μὴ γελωτοποιεῖν τινας, ὑπὲρ τοῦ μὴ ὀρχεῖσθαι καὶ τοιαῦτα ποιεῖν. ὁ σοφὸς δὲ κωλυτικὸν ἁμαρτίας ἔλεγχον προφέρει. καὶ ἡ ἐπιτίμησις ἡ τοιαύτη τοῦ σοφοῦ βελ̣ τιωτικὴ οὖσα, κἂν μὴ βελτιωθῇ ὁ βελτιούμενος, ἀγαθόν ἐστιν ὑπὲρ τὸ ᾆσμα τῶν ἀφρόνων, τὸν κόλακα λόγον καὶ μὴ ἐπιτι μῶντα. καὶ κἂν ἀνὴρ διὰ ᾆσμα ἀφρόνων βλάπτηται, οὐ μόνο̣ ν ἂν̣ γυνὴ ἢ παιδίον. ἄκανθαι οὖν εἰσιν αἱ βιωτικαὶ μέριμναι, αἱ αἰσχραὶ ἐπιθυμί αι, αἱ ἀκόλαστοι ἡδοναί. το̣ ῦτο δὲ λέγει ὅτι τὰ τοιαῦτα, ἃ νομίζον ται γελωτοποιοῦντες ἡδέως ποιε̣ ῖν, ἄκανθαί εἰσιν, ὑπὸ κόλασιν φέρουσαι καὶ ἐρχόμεναι. καὶ αὐτὸ δ' ἐστὶν̣ ματαιότης. οὐδὲν γὰρ ἐκ τ̣ οῦ γέλωτος κερδήσουσιν· ὡσεὶ καὶ λέγοις τῷ κακῶς ζῶντι ὅτι· ματαίῳ σοι. ὅτι ἡ συκοφαντία περιφέρει σοφὸν καὶ ἀπόλλυσιν τὴν εὐ τονίαν τῆς καρδίας αὐτοῦ. 204 τὸ" περιφέρει" οὕτως· πολλάκις τις κακηγορεῖ τὸν σοφὸν καὶ εὑρίσκει πολλ̣ οὺς ἑπομένους. καὶ εἰ μὴ πάνυ εὔτονος ἦν καὶ τέλειος, ἐνίοτε καὶ κλονε̣ ῖται. τὴν μὲν σοφὴν ψυχὴν μὴ π̣ εριενεχθεῖσα ἡ Σωσάννα ἐσυκοφαν τήθη ἐπὶ μοιχείᾳ. ἡ συκοφαντία δὲ οὐ π̣ ρὸς ἑνὸς ἢ δευτέρου ψευδοκατηγό ρων ε᾿̣ λέγε̣ το· οἱ ἀ´̣ ρ̣ χοντες τοῦ λαοῦ καὶ κριταὶ τῶν τοιούτων ἐνκλημάτων ἦσαν οἱ κα̣ τηγ̣ ορ̣ οῦντ̣ ες. ὁ λαὸς πᾶς π̣ ροσεῖχεν αὐτοῖς ὡς κριταῖς καὶ κυβερνῶσιν τὸν̣ λαόν. καὶ σχεδὸν οὐδὲ εἷς ἐνῆν ψευδοποιῶν τὴν διαβο λήν. ὁ´̣ τε οὖν θεόσοφος οὖσα ἐσκόπησεν ὅτι ματαίως αὐτῇ τὰ τῆς ἀπολο γι´̣ ας ἔστ̣ αι– οὐχ εὑρήσει γὰρ τὸν ἀκούοντα–, κατέφυγεν πρὸς τὸν θεὸν καὶ τῷ μὲν προφορικῷ λόγῳ ἡσύχαζεν, τῇ δὲ διανοίᾳ ἐβόα·" ὁ θεὸς ὁ αἰ ώνιος ὁ τῶν κ̣ ρυπτῶν γνώστης, ὁ εἰδὼς τὰ πάντα πρὶν γενέσεως αὐτῶν, σὺ ἐπίστασαι ὅτ̣ ι ψευδῆ μου καταμαρτυροῦσιν". οὐ περιήνεγκεν αὐτὴν ἡ συ κοφαντία οὐδ' εἰς ταλαιπ̣ ωρίαν αὐτὴν κατέστησεν, ἀλλ' ἐβεβαίωσεν αὐτὴν ἐν τῇ σωφρ̣ οσύνῃ. κ̣ α̣ ι`̣ ὁ Ἰωσὴφ ὁμοίως. καὶ ἐν τῷ καιρῷ μάλιστα τῶν διωγμῶν πολλοὶ ἐσυκ̣ οφαντήθησαν καὶ οὐ περιηνέχθησαν. σοφὸν οὖν ὧδε οὐ τὸν τέλειον λέγει, ἀλλὰ τὸν ἀρχὴν ἔχοντα, τὸν νεο παγῆ. οὕτω δὲ ἐξειλήφαμεν καὶ τὸ" ἔλεγχε σοφόν, καὶ ἀγαπήσει σέ". ὁ τέλειος σοφὸς οὐχ ὑπόκειταί τισιν ἐλέγχοις. ὅταν γὰρ λέγῃ·" σοφοὶ οὐκ ἐκκλίνουσιν ἐκ στόματος ὑψίστου", τοὺς τελείους ὧδε λέγει. πολλοὶ γοῦν ἔθυσαν μηδὲ προαίρεσιν ἔχοντες" ἀπολομέν̣ η̣ ς τῆς εὐτονίας τῆς καρδίας αὐτῶν". ἱκανὸς γὰρ ἔστιν πόνος

βαρεῖαν̣ ἐκ̣ κ̣ ρ̣ οῦσ̣ αι πρόθεσιν μὴ πάνυ παγκρατ̣ η῀̣. ἀγαθὴ ἐσχάτη λόγων ὑπὲρ ἀρχὴν αὐτοῦ, ἀγαθὸν μακρόθυ μος ὑπὲρ ὑψηλὸν πνεύματι. τὸ τέλος τω῀̣ ν λόγων μᾶλλον ἔχει ἤδη τι ἀγαθὸν υ῾̣ π̣ ε`̣ ρ τὴν ἀρχὴν τῶν λό γων. ὁ ἀρχόμενος λ̣ όγου, ἵνα τὸν λόγον ὧδε τὸν ἐνεργῆ λάβῃς, τὸν πραγ ματικόν, ἀδήλως ἔχει, εἰ τελε´̣ σει τὸν λόγον, εἰ πράξει κατὰ τὸν λόγον. ὁ δὲ ἤδη εἰς αὐτὸ τὸ τέλος ἀφιγμένος τῶν λόγων– τέλος τοῦ λόγου, 205 ὑπὲρ οὗ γίνεται, οὐ πρὸς ὃ λόγος. λέγεται λόγος ἵνα γένηται πρᾶγμα ἢ ἵνα κ······································· ἀκούουσιν οὖν ἐστιν τέλος······································· ἀπαγορεύει ὁ λόγος τέλος θ̣······································· μεν. εἴρηται γὰρ" ἐκ τῶν λόγων σου δικαιωθήσῃ, καὶ ἐκ τῶν λόγων σου καταδικασθήσῃ", ὥστε τὸ δικαιωθ̣ ῆναι··································· τέλος τῶν ψεκτω῀̣ ν̣ λόγων······································ εἶναι. τῆς εἰσαγωγῆς οὖν τ̣···································· συμβαί νει γὰρ τὸν ἀρξάμενον······································· εἶναι, ὑπὲρ οὗ οἱ λόγοι. ἀγαθὸν μακρόθυμος ὑπὲρ ὑψηλὸν πνεύματι. ὑψηλὸν πνεύματι λέγει τὸν ἀλάζονα, τ̣······································· ρισμου ου εἶπεν ὁ σωτὴρ·································· πολλάκις τε ἐλέχθη ὅτι πνεῦμα τὴν γνώμην σημαίνει κατὰ τὴν σώματι καὶ πνεύματι ἁγίαν παρθένον· διὸ φιλεῖν ε······································· ρηφανος ἐν πνεύματι ἐστι`̣ ν·································· νος ὁ μακρόθυμος οὐχ ὑψ̣ ηλο`̣ ς τῷ πνεύματι γίνεται, οὐκ ἔστιν ὑπερήφανος. πολλάκις γοῦν παιδεύων τινὰ μὴ ὀξύνοντα κατὰ τὴν νόησιν μακροθύμως προσάγει τὴν διδασκαλίαν· καὶ ἐπιτιμῶν ὁμοίως ποιεῖ. οὐκ ἀπὸ μίας ἐπι τιμίας ἢ δευτέρας ἀπαγορεύει, ἀλλὰ καὶ ἄλλως προσάγει τὴν ὑγείαν. οὗτος οὖν ὁ μακρόθυμος τοῦ ὑψαυχένου καὶ" ὑψηλοῦ τῷ πνεύματι" ἀγαθότερός ἐστιν. πολλοὶ γοῦν λέγοντές τισιν μάθησιν, ἐὰν βραδύτερον λέγῃ, λέγου σιν·" ἆ, κάθαρμα, ὕπαγε, οὐδὲν δύνῃ". ἐπερ· τὴν ἀναγωγήν; ἀναγωγή ἐστιν αὐτό. ε᾿̣ π̣ ειδὴ δὲ θέλεις τοῦτο· μακρόθυμός ἐστιν ὁ ἀπὸ τῶν ἐθνῶν πιστεύων τῷ σωτῆρ̣ ι̣, ὑψηλὸς δὲ πνεύματί ἐστιν ὁ ἐκ περιτο μῆς λαὸς ὁ λέγων·" οὐκ ἔχομεν βασιλε´̣ α ε̣ ι᾿̣ μὴ Καίσαρα"·" τοῦ Μωϋσέως μαθηταί ἐσμεν". τούτου τοῦ ὑψηλοῦ τῷ π̣ ν̣ εύματι τ̣ οῦ ἐξ Ἑβραίων λαοῦ ὁ ἀπὸ τῶν ἐθνῶν μ̣ ακρόθυμος γενόμενος διὰ τ̣ ὸ ἐγνωκέναι τὰ καθ' ἑ αυτόν, ὅτι" ἐλπίδα μὴ ἔχων καὶ̣ ἀ´̣ θεος ἐν τῷ κόσμῳ", προ̣ κριτ̣ ε´̣ ος ἐκεί νου. μὴ σπεύσῃς ἐν πνεύματι τοῦ θυμοῦσθαι, ὅτι θυμὸς ἐν κόλ πῳ ἀφρ̣ όνων ἀναπαύεται. 206········································ τοῦ πνεύματος οὕτω ἐκεῖνο τὸ μο········································ ε᾿̣ κεῖνος ε᾿̣ ν̣ π̣ νεύματι ἁμαρτάνει········································ ε̣ ν̣. εἰσὶν γὰρ ἐκ τοῦ παριστα μένου·································· δὲ καὶ σ̣ υ̣ νσ̣ τήσαντες καὶ····································· περ̣ ιποιοῦσιν η ὑπὸ ἡδονῆς······································· μὴ σπεύσῃ σὺν λογισμῷ θυ μοῦσθαι································ ν ὅτι ὁ θεὸς ὀργίζεται καὶ ἐμοὶ λέγει······························ σύνκειται ο῾̣ ἄνθρωπος ἐκ ψυχῆς καὶ σώματος········································ τ̣ ο ψυχῆς μόνης γινομέ νης··································· σοφία τ ἡ παρουσία πνεύματος οὗτος······································ οὑ´̣ τω̣ χαριζόμενος νομίζει······································· καὶ ἐὰν θεόπεμπτόν τι̣······································· μ̣ ενος οὐ δέχεται αὐτὸ τοῦτο ὁ" ψυχικὸς ἄνθρωπος"················· λέγεται οὕτω καὶ τὸ" οὐ δέχεται τὰ τοῦ πνεύματος"· οὐ φύσιν·· λ̣ ο̣ ι̣ απ̣· ν̣· ι̣··············" μ̣ ωρίαν" η῾̣ γ̣ εῖται τὰ τοῦ πνεύματος. δοκεῖ γὰρ μὴ θέλειν μῶρος εἶναι. οὐ δέχεται τὰ μῶρον αὐτόν, ὡς οἴεται, ἀπο̣ δεικ̣ νύντα. οὗτος οὖν ἐν ψυχῇ πάντα ποιεῖ· ὁ δὲ ὑπεραναβεβηκὼς τοῦτο̣ καὶ σὺν θείῳ λογισμῷ πράττων ἢ ἁπαξα πλῶς λογισμῷ, οὗτος ἐν πνεύματι ποιεῖ. ταύτην οὖν λέγω τὴν ἐπιστήμην οὐ κυρίως οὖσαν ἐπιστήμην, ἀλλὰ τὴν φαινομένην τοῖς χρωμένοις αὐτῇν κακοῦσθαι. ὅτι θυμὸς ἐν κόλπῳ ἀφρόνων ἀναπαύεται. ὁ μὴ ἄφρων, ἀλλὰ σοφὸς καὶ ἐπιμελόμενος φ̣ ρον̣ ήσ̣ εως, κ̣ ἄν ποτε φανέντος τινὸς ἢ ἀκουσθέντος ἢ κινοῦντος θ̣ υμόν, μέχρι προπαθείας γίνεται. πολ λαχοῦ γὰρ τῶν θείων παιδευμάτων ὁ κόλπος τὸ ἡγεμονικὸν σημαίνει, ὡς ἐὰν λέγῃ·" οὗτος ὁ φαυλισμὸς αὐτῶν ἐν γῇ Αἰγύπτου εἰς κόλπον αὐτῶν". οὕ τω καὶ ἐν ἄλλοις λέγεται

ὅτι" εἰς κόλπ̣ ον ἐπέρχεται πάντα τοῖς ἀδί κοις". ὃ λέγει, τοιοῦτόν ἐστιν· ὅτ̣ ι κακῶν αὐτοῦ ἅπτεται, κατὰ τοῦ ἡγεμονικοῦ ἑαυτοῦ φέρει τὴν βλάβη̣ ν καὶ τὴν πλ̣ ηγήν. 207 πάλιν ἐὰν ὁ ἅγιος λέγῃ·" ἡ προσευχή μου εἰς κόλπον μου α᾿̣ ποστραφή σετα̣ ι̣", ὁ̣ σπουδαῖος ἐκεῖνα αἰτεῖται εὐχη`̣ ν̣ πρὸς θεὸν ἀναπέμπων, ἃ κ̣ α̣ ὶ α̣ ὐτῷ συμφέρει λα̣ βεῖν καὶ τῷ θεῷ πρέπει διδόναι. κα̣ ὶ ἀνα̣ κα´̣ μ̣ πτει ἡ προσευχὴ α̣ υ᾿̣ τοῦ εἰς τὸν̣ κόλπ̣ ον αὐτοῦ φέρουσα, ἃ ᾐτήσατο. αἰτεῖται γ̣ α`̣ ρ οὐδὲν πλέον οὐκ ἰσχὺν σώματος, οὐ πλοῦτ̣ ον, ἀλλὰ τὸν βελτιοῦντα τὸν νο̣ ῦν. ε᾿̣ ὰν̣ οὖν τύχῃ, ὧν αἰτεῖται, ἐπεὶ μὴ ἔξω αὐτοῦ μένει τὰ δοθέν τα, ἀλλ' ἐν τῇ δ̣ ι̣ α̣ θέσει αὐτοῦ καὶ ἐν τῷ ἡγεμονικῷ, ἡ προσ̣ ευχὴ αὐ τοῦ εἰς τὸν κόλπον αὐτοῦ ἐπ̣ ι̣ στρέφε̣ τα̣ ι̣. μὴ εἴπῃς· τί ἐγένετο ὅτι αἱ ἡμέρα̣ ι̣ α̣ ι῾̣ πρότεραι ἦσαν ἀγαθαὶ ὑπὲρ ταύτας; ὑπὲρ ταύτας κρεῖσσον τοῦτό ἐστιν οὐ μ̣ ο´̣ νον λεγόμενον, ἀλλὰ καὶ λο γιζόμενον· ο῾̣ ἀρχο´̣ μενος ἀρετῆς καὶ" τοῦ φωτισμοῦ τ̣ η῀̣ ς γνώσεως" καὶ τοῦ λάμπεσθαι ὑπὸ του῀̣" η῾̣ λ̣ ι´̣ ου τῆς δικαιοσύνης" ἀεὶ παραλαμβα´̣ ν̣ ω τῷ φω τισ̣ μῷ· καὶ ὥσπερ ὁ σπουδαῖος" εἰς τὸ τῆς ἄνω κλήσεως βραβεῖον" τε̣ ίνω. τὰ διδόμενα καταλέλοι̣ π̣ ε̣ ν̣ ἐπιλαν̣ θανόμενος ἐκείνων ὧν παρ ελ̣ ήλυθεν τῷ μηκέτι ἀνακάμπτε̣ ι̣ ν καὶ ἀναστρέφειν·" τοῖς δὲ ἔμπροσ̣ θ̣ ε̣ ν ἐπεκτεινόμενος" μακρύνεται ὡ῀̣ ν κατα̣ λ̣ ε´̣ λοιπεν ὁ ἀρξάμενος φ̣ ω̣ τίζεσθαι ὑπὸ" τοῦ ἡλίου τῆς δικαιοσύνης" καὶ ἀεὶ π̣ ρ̣ ο̣ ς̣ λαμβάνων τῷ φωτισμῷ ὡς μ̣ η`̣ εἰπει῀̣ ν ὅτι" αἱ πρῶται ἡμέραι ἦσαν α᾿̣ γαθ̣ αὶ ὑπὲρ ταύτας". καὶ προ χείρως αὐτὸ λέγομεν, τάχα δὲ ἀληθεύοντες̣· τρόπον δέ τινα κατηγοροῦμεν ἑαυτῶν ὅτι πρὸ τούτου εὖ διήγουμεν κ̣ αι`̣ προσ̣ είχαμεν ἑαυτοῖς· τὸν θεὸν ἐφοβούμεθα. μὴ γένοιτο, λέγει, τοιοῦτόν τι, ἐπεὶ̣ φωτιστέον τὰς μετὰ ἡμέρας. ἐπερ· ὁ μὴ εἰδώς; τοῦτο ὅτι" τί μοι ἐγένετο̣ ὅτι α̣ ι῾̣ πρὸ τούτου μὲν ἡμέραι ἀγαθαὶ ἦσαν" ἐπαπορῶν πρὸς ἑαυτὸν τοῦτο λέγει. ὅτι οὐκ ἐν σοφίᾳ ἐπερωτήσας περὶ τούτου. ἐν σοφίᾳ ἦν ἐπερώτησις· τί, ὅτι προσέλαβον τοῦτο; κρείττων ἐμαυ τοῦ γέγονα, ἔλαβον ἀντὶ ἐλατ̣ τ̣ όνω̣ ν μείζω. τοῦτο οὖν ἔπαινός ἐστιν ταὐτὸν ὂν τῷ" κατὰ σκοπὸν διώκ̣ ω̣ εἰς τ̣ ὸ β̣ ραβεῖον τῆς ἄνω κλήσεως", ἐν μείζοσιν ἡμέραις πρὸς ταῖς ἐπαγγελίαις" ἐπ̣ ι`̣ γ̣ η῀̣ ς̣ α᾿̣ γαθῆς γέ νῃται"· καὶ μακροχρόνιος ἔσῃ ἐπὶ τῆς γῆς". ἑρμηνεῦσαι δεῖ οὕτως τὰς ἡμέρας ταύτας·" αὕτη ἡ ζωή σου κ̣ αὶ α̣ ὕτη ἡ μακρότης τῶν ἡμερ̣ ῶν σου· ἀγαπᾶν κύριον τὸν θεόν σου ἐξ ὅλης καρδίας̣ σου καὶ ἐξ ὅλης δυνάμεως 208 σου καὶ ἐξ ὅλης ψυχῆς̣". αὕτη ἐστὶν ἡ ζωὴ αἰὼν ἡμερῶν, ἡ μακρότης. τῷ εἰσαγομένῳ ὧδε λέγει. ἀγ̣ αθὴ σοφία μετὰ κληροδοσίας καὶ περισσεία τοῖς θε ωροῦσιν τὸν ἥλιον. τοῦτο λέγει ὅτ̣ ι, εἰ γέγονεν αὕτη βελτιοῦσα τὴν ψυχήν, ἡ εἰς τὸ σοφὸν εἶναι ἐπερχομε´̣ ν̣ η, ἀγαθή ἐστιν, ἐὰν ἔχῃ τὴν κληροδοσίαν. καὶ λέγω·" οὐδείς, φησίν, λέγει κύριον Ἰησοῦν εἰ μὴ ἐν πνεύματι̣ ἁγίῳ", καίτοι πολλοὶ λε´̣ γ̣ ουσιν αὐτὸν κύριον, ἀλλ' οὐ πραγματικῶς, οὐκ ἀλ̣ η θ̣ ω῀̣ ς. λέγει γοῦν πρὸς αὐτούς·" τί με λέγετε κύριε, κύριε, καὶ οὐ ποιεῖτε ἃ λέγω; οὐ π̣ ᾶς ὁ λέγων με κύριε, κύριε εἰσελεύσεται εἰς τὴν βασιλεί αν τῶν οὐρανῶν, ἀλλ' ὁ ποιῶν τὸ θέλημα τοῦ πατρός μου τοῦ ἐν τοῖς οὐ ρανοῖς". οὗτος οὖν ἐστιν ὁ ἀληθῶς λ̣ έγων κύριον Ἰησοῦν μετουσίᾳ τοῦ ἁγίου πνεύματος. ὁ κατὰ πνεῦμα ἅγιον πεποιωμένος σοφία̣ ν̣ Ἰησοῦ ποιεῖ. καὶ οὗτος ἀληθῶς λέγει κύριον Ἰησοῦν. ὥσπερ οὖν" οὐδεὶς λέγει κύριον Ἰησοῦν εἰ μὴ ε᾿̣ ν πνεύματι ἁγίῳ", οὕτως οὐδείς ἐστιν ἀγα θὸς ἐν σοφίᾳ μὴ ἔχων αὐτῆς τὴν κληροδοσίαν, ὁ ὡς ἔτυχεν αὐτὴν μετ ερχόμενος. εἰσὶν γὰρ τῷ δοκεῖν φρόνιμοι μέχρι τοῦ εἰπεῖν, οὐ μέχρι τοῦ πρᾶξαι. ἡ μετὰ κληροδοσίας σοφία οὐ῀̣ ν̣ ἐστιν ἡ ποι̣ ο̣ υ̣ μένη̣ κα̣ ι`̣ η῾̣ φέρουσα τὴν ἐπαγγελίαν τὴν θ̣ ε̣ ι´̣ αν τοῦ ὑπαρχ̣ θ̣ ῆναι τῷ σ̣ οφῷ. καὶ περισσεία τοῖς θεωροῦσιν τὸν ἥλιον. ε᾿̣ κ̣······· ηλ̣··· ο̣ υ̣···· κ̣ ληροδοσίαν. περισσόν τι γίνεται αὐτοῖς θεωροῦσιν τὸν ἥλιον, τοῦτον τὸν αἰσθητὸν ἥλιον. οὐχ οὕτως ὁρῶσιν τὸν ἥλιον ὡς οἱ ἄλλοι ἄνθρωποι, ἀλλὰ" ἐκ μεγέθο̣ υ̣ ς̣ καὶ καλλ̣ ο̣ ν̣ η῀̣ ς̣" φαντα σίαν λαμβάνουσιν καὶ γνῶσιν καὶ γίνονται ἐκ τῆς γνώσεως π̣ α´̣ λ̣ ιν ε̣ ἰς τὸ συνιέναι, τίς ὁ τῆς δικαιοσύνης ἡ´̣ λ̣ ιός ἐστιν. δυνατο`̣ ν δὲ καὶ τοῖς θε ωροῦσιν τὸν ἥλιον αὐτὸν τὸν τῆς δικαιοσύνης λαβεῖν τι πλέον. ταὐτὸν δέ ἐστιν̣ τῇ σ̣ οφίᾳ οὗτος ὁ

ἥλιος. ὅτι ἐν σκιᾷ αὐτῆς ἡ σοφία ὡς σκιὰ τοῦ ἀργ̣ υ̣ ρ̣ ίου̣. ἡ σκιὰ τῆς σοφίας ἐκείνη ἐστὶν ἡ τοῦ κόσμου. καὶ ἵνα καὶ θεωρήματι ε᾿̣ πιστ̣ η̣ μονικῷ χρήσωμαι, ἡ σκιὰ τῆς ἐπιστήμης τῆς γεωμετρικῆς αἱ κα̣ τ̣ α̣ γραφαί εἰσιν. χειραγωγοῦσιν γ̣ ὰρ εἰς τὴν ἐπιστήμην αἱ θεωρίαι ἐκ̣ εῖναι α̣ ἱ αι᾿̣ σθητικαί. σκιὰν δὲ ἐν τούτοις λέγει οὐ γραφὴν ἀποτελουμένην ἀπὸ σ̣ ώματ̣ ος τοῦ 209 ὧδε ἔχοντος, ἀλλὰ τὴν πρὸ τύπων τ̣ ῆς εἰκόνος. ἡ σκιὰ δὲ εἰκόνος σκια γραφία τι´̣ ς ἐστιν ᾐνιγμένη. ὁ μέλλων οὖν ἀναλαμβάνειν ἀρ̣ γύριον δέχετ̣ αι σκιάν· ου᾿̣ αἰσθητὸν λέγω, ἀλ̣ λὰ τὸν λόγον.̣ πολλαχοῦ γὰρ καὶ τοῦτο ἀποδείκνυται, ὅτι ἐπαινε̣ τ̣ όν ἐστιν ἀργύριον καὶ ψεκτὸν κατὰ τὸ πρόχειρον καὶ τὴν" γλῶσσαν δικαίου" λεγο´̣ μενον. ὁ´̣ ταν γὰρ λέγηται·" ἄργυρος πεπυρωμένος γλῶσσα δικαίου", λέγει τὴν δικαίου̣ γλῶσσαν αὐτοῦ ἄργυρον. ὅταν γὰρ··· ηση καὶ ἐνέργειαν···················· τ̣ εζεον τα̣······ ησαιω···· λ̣ ην λαβεῖν τὸ π̣ νεῦ μα······················· ἀ´̣ ργυρον······· ἄλλως δε`̣ οἱ ἔχοντες ἀργύριον ψεκτῶς λέγονται·" ἀρ̣ γύριον" ο̣ ὖν, φησίν," ἀποδεδοκιμα̣ σμένον καλέσατε αυ᾿̣ τούς, ὅτι ἀπεδοκίμασεν αὐτοὺς κύριος". καὶ πάλιν·" ἀργύρι ον μετὰ δόλου διδόμενον ὡ´̣ σπερ ὄστρακον ἡγη̣ τέον". ἐὰν τοῦτο, σοφὸν δό λον προφέρει, οὐχ οὕτως" καθαρισθὲν ἑπταπλασίως" ἔχων ἢ ἡγιασμένον, οὐ κατ' αυ᾿̣ τ̣ ὸ πεποιωμένος, ὡς ὁ πεπυρ̣ ωμένον ἔχων τὸν τοιοῦτον λόγον̣. οὑ῀̣ το̣ ς γὰρ οὐ λόγον γεώδη καὶ ἐκ τῆς γ̣ ῆς ἔχοντα τ̣ ὴν φυ´̣ σιν προ̣ φέρει περὶ σοφι´̣ ας······ υνοθ····· χ̣ ο̣ μενη. πρῶτον μὲν γεώδη φ̣ ύσ̣ ιν μ̣ ε̣ τέ λαβεν. ἐν σκιᾷ γάρ ε᾿̣ στιν ἡ σοφία ἡ ἀν̣ θρωπίνη καὶ ἐπὶ γῆς̣············· η ἐστιν τοῦ············ λέγει ὅτι ἡ σκιὰ αὐτῆς ἐν σοφία, ὡς σοφία του῀̣ α᾿̣ ρ̣ γ̣ υ̣ ρ̣ ι´̣ ου, ὁ´̣ τ̣ ι ἐν τῇ αὐτῆς σκιᾷ ἡ σοφία. ἐὰν οὖν ἐπαινε τὴ ᾖν ἡ σοφία, καὶ ἡ σκιὰ αὐτῆς βέλτιστός ἐστιν. ἐπερ· τὸ οὖν" ἐν σκιᾷ σοφίας"; ὁ λέγων δὲ ἐν τῇ σκιᾷ τοῦ εὐαγγελίου ὢν ἐν αὐτῷ πρωτοτύπῳ εὐαγγελίῳ ἐστὶν ἢ ὁ ἐν τῇ σκιᾷ τοῦ νόμου. καὶ περισσεία γνώσεως τῆς σοφίας ζῳοποιήσει τὸν παρ' αὐτῆς. καὶ τοῦτο ἀγαθόν ἐστ̣ ιν τὸ ἀεὶ ἀπολαμβάνειν ἐν ταῖς προκοπαῖς θεω ρίας τῆς σοφίας." ζῳοποιήσει τὸν παρ' αὐτῆς". διὰ τοῦτο προκριτέα ἐστὶν καὶ ἀγαθή, ὅτι τὸν μετέχοντα αὐτῆς ζῶντα ποιεῖ–" τὸν παρ' αὐ τῆς", τὸν κατ' αὐτὴν σοφὸν λέγει– ἡ γὰρ σοφία ζωῆς παραιτία ἐστίν. οὐ δέποτε θάνατον ψυχῇ ἐπιφέρει. ἰδὲ τὰ ποιήματα τοῦ θεοῦ· ὅτι τίς δυνήσεται τοῦ κοσμῆ σαι, ὃν ἂν ὁ θεὸς διαστρέψῃ αὐτόν; πολλοὶ καὶ παρ' Ἕλλησιν ἀντέστησαν τοῖς ἐκ τοῦ αὐτομάτου συνεστηκότα τὸν κόσμον λέγουσιν, οἷός ἐστιν Ἐπίκουρος, κατά τινας καὶ Δημόκριτος. 210 ἐκεῖνοι γὰρ οἴο̣ νται μὴ ἐκ θεοῦ τοῦτον το`̣ ν κόσμον γεγονέναι, ἐπεὶ μὴ τίθενται πρόνοιαν. ἐπεὶ πᾶσα ἀνάγκη τὸν προνοούμενον τῶν ἰδίων π̣ οιημάτων προνο εῖσθαι, ὁ δὲ θεός ἐστιν ο῾̣ προνοούμενος, προνοε̣ ῖται τοῦ κόσμου̣, ὃν ἐποίησεν αὐτός. δίδου τὰ ἄλλα· ὃν αὐτὸς̣ κατεσκεύασεν, το̣ ῦτον καὶ φυ λάττει ἐκ̣ π̣ ρονοίας, ἵν' ὄρθωσι̣ ν ἔχ̣ ῃ. ἐνκαλοῦσιν ο̣ ὖν τινες ὅτι·" ε̣ ι᾿̣ ἄριστος ἐποιήθη ὁ κόσμος, τί τὸ χρήσι μον τοῦ εἶναι βασιλίσκους; ἐάν̣ γε ὅλως δοθῇ τὸ χρήσιμον εἶναι, δεῖ καὶ τὸν βασιλίσκον καὶ τὰ ἄλλα, οἷον ο῾̣ ῥινοκ̣ έρως". κ̣ α̣ ὶ μᾶλλον ψόγον γ̣ ι´̣ ν̣ ε σθαι ἀρέσκει τῷ ἐπικουρίζ̣ οντι ἢ ἔπαινον. τούτων ἕνεκα καθόλου δὴ αἴ ρει τὴν πρόνοιαν. εἰσὶν δὲ οἱ ἀντιλέγον̣ τες τοῖς τοῦτο τὸ ἄθεον δόγμα̣ π̣ ι̣ στεύουσιν. τίς ἂν πρὸς τὸν κόσμον εἶπεν̣ ὁ´̣ τι μ̣ έρος τοῦ κόςμου ὀρ θώσεως δεῖται; πῶς ἂν ἄλλως ἦν γεγονὸς α̣ υ᾿̣ τ̣ ο´̣; πῶς ἂν αὐτὸ ἠ´̣ νυσ̣ εν; πῶς ἂν ἐδύνατο κόσμος εἶναι ἄνευ μερῶν; ἐὰν τάδε, τίνα τὰ μέρη; οὐδὲ γὰρ δείκνυνται παρέλκοντα καὶ περισσά, ἐὰν ἐξ αὐτῶν συνστῆναι ὁ κόσμο̣ ς δύνηται. λε´̣ γομεν δὲ πιθανῇ ἀποδείξει πεῖσ̣ αι μὲν δυναμένην αἰτίαν καὶ τὰ ἄγρια δ̣ ε̣ δημιουργῆσθαι̣ εἰς χρείας̣. κ̣ αὶ πρὸς θήρευσιν συντελεῖ ταῦτα. ἐπὶ πρώτῳ κοινῷ ὀρθ̣ ῷ λόγῳ δ̣ υνατὸν λέγειν τ̣ ὰ π̣ άντα εἶναι πρὸς τοὺς ἀνθρώπους. πολλὰ ἐκ τούτ̣ ων συντελεῖ πρ̣ ὸς βοήθειαν ἐκ̣ είνων καὶ ε̣············ ν παραλαμβανόντω̣ ν······· καὶ μέλ̣ λ̣ ε̣ ι̣ ν̣·· πολ···· παραλαβει῀̣ ν. ἐκ τούτου̣ δ̣ υ´̣ ν̣ α̣ τ̣ αι̣ γ̣ ε´̣ ν̣ ε̣ σ̣ ι̣ ς̣ δηλοῦσθαι καθ' ἣν γέγοναν, ἵνα μόνοις

αὐτ̣ ο̣ ι῀̣ ς̣ χρώμεθα, ἵνα μὴ λοιπὸν καὶ ἄλλον τινὰ ὑψηλότερον λόγον βασανίσωμεν, ὅτι τῶν ἀνθρώπων ἕνεκα καὶ ταῦτα γεγένηται. οἶδεν οὖν ὁ θεὸς τὰς αἰτίας τῶν γεγενημένων καὶ οἶδεν διὰ τί ἀπέκρυψεν αὐτά. καθ όλου τοῦτο μόνον λέγει·" μὴ εἴπῃς· εἰς τί τοῦτο; ἢ εἰς τί τοῦτο; πάντα γὰρ ἐν καιρῷ αὐτῶν ζητηθήσεται". καὶ·" μὴ εἴπῃς· εἰς τί τοῦτο; ἢ εἰς τί τοῦτο; πάντα γὰρ εἰς χρείαν αὐτῶν ἐκτίσθη". ἰδὲ τὰ ποιήματα τοῦ θεοῦ. ἐπίστησον τοῖς ποιήμασιν τοῦ θεοῦ– τὸ" ἰδὲ" γὰρ τοῦτο λέγει–, ἐπίστησον καὶ τῇ ὑπάρξει αὐτῶν καὶ τῷ λόγῳ, καθ' ὅν εἰσιν, καί, εἰ οἷ όν τέ ἐστιν, καὶ τῇν αἰτίᾳν." ὅτι τίς δυνήσεται τοῦ ἐπικοσμῆσαι". πολλά ἐστιν τὰ συντελοῦντα πρὸς τελείαν γνῶσιν, καὶ οὐ πάντα πᾶσιν δύ ναται ὑπάρχειν· οἷον φέρε εἰπεῖν, λέγω εἶναι θεὸν ἢ εἶναι κόσμον. ἀπαρ κεῖ μοι πρὸς τῷ" ὅτι ἔστιν" γνῶναι μόνον καὶ τί σημαίνει τὸ ὄνομα τὸ κείμενον κατ' αὐτοῦ. τὸ" πῶς" δέ ἐστιν οὐ παντὸς εἰδέναι, ἀλλ' οὐ 211 δὲ τοῦ παντὸς ἐπισταμένου τὸ" πῶς̣" ε᾿̣ στιν δυνατὸν εἰπεῖν. τ̣ ὸ δ̣ υ´̣ ν̣ αται ᾧ λ̣ όγος καὶ γνῶσις ἐστιν. κ̣ αὶ γ̣ α`̣ ρ̣ τὸν γ̣·· ων θεωρουμένων· η̣· κ̣ αι`̣ ε̣···· δ̣····· ν ὁ μὲν εἰδὼς̣ δι̣ α`̣ τ̣ ι´̣ ἐστιν̣ καὶ ὅτι ἐστιν καὶ πῶς ἐστιν.̣ καὶ ἐν τούτοις οὐ πᾶς ὁ εἰδὼς ὅτι ἔστιν οἶδεν καὶ πῶς ε᾿̣ στιν καὶ διὰ τί." ἰδὲ" οὖν" τ̣ α`̣ πο̣ ιη´̣ ματα τοῦ θεοῦ", ἐπίστησον αὐτοῖς, γνῶθι τί ἕκα̣ στο̣ ν αὐτῶν ἐστιν καὶ ὅτι ἐ´̣ σ̣ τ̣ ι̣ ν̣ καὶ τί τὸ ὄνομα κ̣ ε̣ ι´̣ μενον κατὰ τούτ̣ ου καὶ πῶς̣ πα̣ ρέστησαν καὶ διὰ τί. οὔπ̣ ω̣ γὰρ ι῾̣ κανὴν γνῶσιν ἕξεις τῶν τοῦ θεοῦ ποιημάτων, εἰ προσκόψεις αὐτ̣ ο̣ ῖς οὐ συ̣ νφρονῶν. ἐπίστησον μὲν τοῖς ποιη´̣ μασ̣ ι̣ ν̣ τ̣ ο̣ υ῀̣ θεοῦ· ἃ ἄλλο̣ ις προσκοπὴν εἰργάσα το, δώσει σο̣ ι`̣ τ̣ η`̣ ν γνῶσιν καὶ τοῦ ποιοῦντος καὶ τω῀̣ ν πεποιη̣ μ̣ ε´̣ ν̣ ων. ὅτι τίς δυνήσε̣ τ̣ αι̣ τ̣ ου῀̣ κ̣ ο̣ σ̣ μῆσαι. τὸν κόσμον ἐμνήσθ̣ ην̣ ὅτι ἐνκαλοῦσιν. καὶ ὁ αἰτιώμενος τοῦτο ἐν δεχόμενον ἡγεῖται· κατὰ τούτου δύνατον εἰπεῖν ὅτι· τί ἐνκαλεῖς τισιν μέρεσιν τοῦ κο´̣ σμου;·········· α̣ ι α̣ ὐτά ἐστιν ο῾̣ κόσμ̣ ος ἀνυπ̣··· νοση ἵν' ὁ κόσμος μὴ ἔχῃ ἐνκ̣ λήματα···· μάλιστα ταῦτα εἰς τ̣ ὰ κα̣ τα`̣ τὴν πρό νοιαν ἕλκεται. οὐ μόνα γ̣ α`̣ ρ̣ τ̣ ὰ κ̣ τίσματα ποιήματα τοῦ θεο̣ ῦ ἐστιν̣, ἀλλὰ καὶ τὰ κατὰ κρίσιν αὐτοῦ ἐν προνοίᾳ·········· μ̣ ε̣·· ἐλέγομεν ὅτι τ· ον ἄρτι δ̣ ι̣ κ̣··· φαίνεται τῷ δημιούργῳ τοῦ κόσμου τ̣ ῷ προνο̣ ο̣ υ̣ μ̣ ένῳ τὸ ἀρτι τ̣ ο̣ κῆσαι δ̣ ι̣· ο̣ ν̣ ἀποθνῄσκε̣ ι̣ ν̣· μ̣· ε̣ λ̣ ι̣ χ̣······· εν, ἀλλὰ·· ε᾿̣ σ̣ τ̣ ι̣ ν̣·· ε̣ κ̣· η̣···· καὶ πάλιν ἀπέθανεν. καὶ μέμφεται ὁ πολὺς αὐτά. λ̣ ε´̣ γομεν αὐτῷ ὅτι·" πῶς ἂν ἔδει γενέσθαι, ἐπικόσμησον, ὃ νομίζεις διεστραμμένον εἶναι". οὐδεὶς οὖν ἔχει τοῦτο εἰπεῖν. καὶ πᾶσιν γοῦν ἐστιν οὕτως ἀνασκευάζειν οὐ λέγοντα τὰς κατασκευάς. μετὰ κατασκευὴν δὲ ἡ ἀνασκευή ἐστιν, κἂν μ̣ ὴ τῷ λόγῳ ὁ ἄνθρωπος γενόμενος τὴν κατασκευὴν λέγῃ τῆς ἀνακοσμήσεως. ἀλλ' οὖν γε ἡ φύσις οὕτως ἔχει. ὃν ἂν ὁ θεὸς διαστρέψῃ. ἐν τῷ Λευιτικῷ νόμος περὶ λεπρῶν τέθειται. καὶ ἀρχὴ τοῦ νόμου αὕτη ἐστίν· εἴ ποτέ τις αἴσθησιν ἔλαβεν λεπρωθέντος αὐτοῦ τοῦ σώματος, προσήρχετο πρὸς τὸν ἱερέα, καὶ ἐκ σημειώσεως ἐκεῖνος ἀπεδείκνυεν αὐτὸν ἢ λεπρὸν ὄντα ἢ μὴ ἀληθῶς λεπρόν, ὑπονοούμενον δέ. καὶ λέγει ὅτι σημει ωσάμενος ὁ ἱερεὺς καὶ εὑρὼν ὅτι λέπρα ἐστίν," μιανεῖ αὐτόν," οὐχ ὅτι αὐ 212 τὸς ἐνεργεῖ τὸ" μιᾶναι" ἀλ̣ λ' ὅτ̣ ι ἀπέδειξεν αυ᾿̣ τὸν τοιου῀̣ τον. ἐὰν δὲ μὴ ὑποπίπτῃ, ὣς ἀφορίζει αὐτόν τινας ἡμέρα̣ ς. καὶ μετ' ἐκείνας ἀνέρ χ̣ ε̣ ται· ε᾿̣ α`̣ ν ἔνμονος μείνῃ, μιανεῖ αὐτὸν ὁ ἱερεύς. καὶ ἰατρὸς γοῦν ἐνορᾷ ἔν τ̣ ινι πάθος, ε̣ ἰ τὸ σῶμα σημειοῦται. κα̣ ὶ ὃ λ̣ ε´̣ γει, ποιεῖ αὐτὸ ἀθεράπευτον, ἀνίατον ἀποδείκνυσιν. οὐ πάντως οὖν τὸ ποι̣ ῆσαι τὸ ἐνεργῆσα̣ ι δηλοῖ, ἀλλ' ἐν̣ ίοτε τὸ ἀποδεῖξαι. ἔχεις γοῦν καὶ ἐν τῷ εὐαγγελίῳ ὑπὸ τῶν Ἰουδαίων λεγόμενο̣ ν, ὅτι" σὺ ἄνθρωπος ὢν ποιεῖς̣ σεαυτὸν θεόν". μὴ γὰρ του῀̣ τ̣ ο λέγουσιν· κα̣ τ̣ ασκευάζεις σεαυτὸν θεὸν ὢν ἄνθρωπος", ἀλλὰ" ε᾿̣ ξ ὧν ἀπαγγέλλεις καὶ ἐπαγγέλλῃ π̣ ο̣ ι̣ εῖν, ἀποδεικνύε̣ ις σεαυτὸν θεὸν ε̣ ἶναι". οὕτω̣ ς̣ α᾿̣ κ̣ ου στέον καὶ τοῦ" ἴσον ἑαυτὸν π̣ οιῶν τῷ θεῷ", ἐπεὶ" πατέρα ἴδιον λέ γει τὸν θεόν". ἴσ̣ α δε´̣ ἐστιν τὰ γεννη´̣ μα̣ τα τ̣ ῷ γεννήσαντι̣ καὶ ἐκ τοῦ κατ' ἀλήθ̣ ειαν λε´̣ γ̣ ε̣ ιν τοῦτον̣ πατέρα ἔχειν ἴδιον̣ σεαυτὸν ἀπ̣ ο δεικνύεις θεόν. ὁμοίως λημπτέον, ὅταν̣ λέγῃ·" ο῾̣ θ̣ ε̣ ο`̣ ς̣ διαστρέφει". διαστρέφει γὰρ μ̣ ὴ οὕτως ἐν̣ εργῶν, ἀλλὰ ἀπο̣ δείκνυσιν

αὐτὸν τοιοῦτον, ὡς" παραδίδω σίν̣ τινα εἰς ἀδόκι̣ μον νοῦν", οὐκ αὐτ̣ ὸς ἐνεργῶν. τὸ παραδοθῆναι αὐτοὺς ἐν τ̣ ῷ ἀδοκίμῳ ὄντα̣ ς̣ ἀποδείκνυσιν κ̣ αὶ α̣ ὐτο̣ υ`̣ ς παρ' ἑαυτοὺς τοιού τους γεγε̣ νημένους. ὅταν οὖν ὁ θεὸς διαστρέφειν λέγηταί τινα, ἀπο δείκνυσιν διεστραμμένον τ̣ ο´̣ τε̣. ὃν ο῾̣ θεὸς οὖν α᾿̣ ποδοκίμασεν κ̣ αι`̣ ἀπ̣ έδειξεν διαστραφέντα," τι´̣ ς δ̣ υ´̣ ν̣ αται ἐπικοσμῆσαι;"" τοὺς δὲ ἐκκλίνοντας", φησίν," εἰς τὰς στραγγαλιὰς̣ ἀπάξει κύριος μετὰ τῶν ἐρ γαζομένων τὴν ἀνομίαν". μὴ γὰρ αὐτὸς αὐτοὺς μὴ βουλομένους ἀπάγει μετὰ τῶν τὴν ἀνομίαν ἐργαζομένων, ἀλλ' ἐκκλίνοντας π̣ ροαιρέσει τῇ αὐτῶν ἀπέ δειξεν αὐτοὺς τοιούτους ὄντας. ἐν ἡμέρᾳ ἀγαθοσύνης ζῆθι ἐν ἀγαθῷ καὶ ἐν ἡμέρᾳ κακίας, ἰδέ, καί γε τοῦτο συμφώνως τούτῳ." ἐν τῇ ἡμέρᾳ τῆς ἀγαθοσύνης". ἀγαθοσύνης ἡμέρα ἐστίν, ὅταν ἀρετὴ προσῇ. ζωῆς δὲ αὕτη περιποιητική ἐστιν. οὕτω οὖν ἔχε τὸ ζῆν ὡς ἀγαθός, ὡς ζωῆς μετέχων· μακαρίζῃ ἐν μακαρίοις. ἴσθι τὴν ζῳοποιητικὴν ἔχων διάθεσιν. ζῶν ἔσο ἐν αὐτῇ. ἐπερ·" ἐν ἡμέρᾳ ἀγαθοσύνης"; τὴν κατάστασιν τοῦ ἔχοντος. πολλάκις γὰρ καὶ αἱ καταστάσεις σημαίνον ται ὀνόματι καιρῶν καὶ χρόνων. ἐν ἡμέρᾳ κακίας. 213 ὡς ἔστιν ἀπὸ τῆς" ἡμέρας τῆς ἀγαθοσύνης" ὡς ἐν ἀγαθῷ, οὕτως ἐν ἡμε´̣ ρᾳ τῆς κακίας ἐστὶν ζῆν φαύλως. ἀλλ' ἐσιώπησεν τὸ φαυ´̣ λως, ἵνα μὴ λίαν ἀναγκαστικὸς ᾖν ὁ λόγος. σύνφωνον τοῦτο ἐκείνῳ ἐστίν, ὡς ἀπο`̣ τ̣ η῀̣ ς φ̣ ρονήσεως τὸ φρονεῖν καὶ ἀπὸ τῆς ἀφροσύνης τὸ ἀφραίνειν ἀναλογίαν, οὐ τὴν ὁμοιότητα ἔχουσιν. συμφωνεῖ γοῦν τοῦτο ἐκείνῳ κατὰ ἀναλογίαν, οὐ κατὰ ποιότητα ἢ ποσότητα οὐδὲ τῶν παρεπομένων. ἐποίησεν ο῾̣ θεὸς περὶ λαλίας, ἵνα μὴ εὕρῃ ἄνθρωπος ὀπί σω αὐτου῀̣ μηδέν. τὰ πάντα εἶδον ἐν ἡμέραις ματαιότη τός μου. ἐποίησεν ὁ θεὸς τοιοῦτον λόγον ἐν τοῖς οὖσιν, ἵνα ὁ ἄνθρωπος μὴ εὕ ρῃ μηδὲν τῶν μετ' αὐτὸν ἐσομένων. ὧδε π̣ ρόγνωσιν ἀναιρεῖ ἀνθρωπίνην· οὐκ εὑρίσκε̣ ι ὁ ἄνθρωπος οὐδὲν τῶν διαδεξομένων αὐτόν. πε̣ ρ̣ ι`̣ τ̣ ῶν ἀν θρωπίνων δὲ λέγει. ὅτι γὰρ οἶδεν ὁ σπουδαῖος, ὅτι διαδέξεται αὐτὸν κατάστασις μακαρία, παντί που σαφές. εἰ μή, ἐὰν ἡ τοῦ ἀνθρώπου προσηγορία παρακειμένη ἄλλην ὑποβάλῃ διά νοιαν, ἄνθρωπον δὲ μ̣ ὴ τὸ θνητὸν λογικὸν ζῷο̣ ν λέγῃ, ἀλλὰ τὸν" κατὰ σάρκα" καὶ ἡδονὰς" περιπατοῦντα", ὁ τοιοῦτος ἄνθρωπος, ᾗ τοιοῦτός ἐστιν, οὐδὲν διαγνώσεται τῶν διαδεξομένων̣ αὐτόν, ἅτε δ̣ ὴ αἰσθήσει μόνῃ ζῶν. ἡ γα`̣ ρ αἴσθησις τὰ παρόντα καταγ̣ ιγνώσκει. ἐπ̣ εὶ ὁ τοιοῦτος ὅλος τῆς αἰσθήσεώς ἐστιν," κατὰ σάρκα" καὶ ἡδονὰς καὶ τὰς ἄλλας κακίας περιπατῶν, τὰ" ὀπίσω", τὰ διαδεξόμενα, οὐκ οἶδεν. νοῦ γὰρ ἔστιν τοῦτο εἰδέναι. ἐν ταῖς ἡμέραις μου οὖν τῆς ματαιότητος τὰ πάντα εἶδον. ἡμέρας δὲ ματαιότητος λέγει τὰς ἡμέρας τῆς ζωῆς ταύτης, ἐφ' ᾗ οὐ δεῖ αὐτὸν ἐλπίζειν. ἐλεεινοὺς γὰρ κατασκευάζει τοὺς προσδοκοῦντας. ἔστιν δίκαιος ἀπολλύμενος ἐν δικαίῳ αὐτοῦ· καὶ ἔστιν ἀσεβὴς μένων ἐν κακίᾳ αὐτοῦ. ἔστιν ἁπλῶς δίκαιον καὶ ἔστιν τινὸς δίκαιον. ὅταν οὖν ὁ θεῖος προσ τάττῃ λόγος" δικαίως τὸ δίκαιον διώκειν", οὐχ ἑκάστῳ λέγει ὅτι" δι καίως τὸ δίκαιόν σου δίωκε", ἀλλὰ τὸ ἁπλῶς καὶ κυρίως δίκαιον. ἐπειδὴ δὲ πᾶς ἄνθρωπος φαίνεται ἑαυτῷ δίκαιος καὶ" εἰσὶν δοκοῦσαι ἀνθρώπῳ ὀρθαὶ ὁδοὶ εἶναι, τὰ τελευταῖα βλέποντα εἰς πυθμένα ᾅδου", οὐκ ἐν 214 ἐκείνῳ τῷ δικαίῳ δεῖ ἐνμένειν. ἀπόλλυσιν γὰρ τοῦτον τὸν ἔχοντα, φθεί ρει τὸν ἔχοντα. ἔστιν οὖν δίκαιος ἀπολλύμενος ἐν δικαίῳ ἑαυτοῦ. οἱ δ̣ ὲ κατ' α᾿̣ λήθειαν δίκαιοι, περὶ ὧν πολλὰ γέγραπται, οἷον·" δίκαιοι ποιήσουσιν ἐν πλούτῳ ἔτη πολλά", οὗτοι οὐκ ἐν δικαίῳ ἑαυτῶν ἐνμένου σιν, οὐ θαρροῦσιν τῷ ἑαυτῶν̣ δικ̣ αίῳ. διὸ οὐκ ἀπόλλυται ἐν τῇ δικαι οσύνῃ, ὡς λέγει ὁ ὑμνῳδός·" ἐν τῇ δικαιοσύνῃ σου ζήσομαι". Παῦλος γοῦν, μέγας ἄνθρωπος ὑπάρχων καὶ ἐν Χριστῷ τυγχάνων, ᾧ και`̣ η῾̣ ἀποκάλυ ψις τη῀̣ ς̣ ἀληθείας γέγονεν, λέγει·" οὐδὲν ἐμαυτῷ συνοῖδα, ἀλλ' οὐκ ἐν τούτ̣ ῳ δεδικαίωμαι". ἐνχωρεῖ γάρ με μὴ τὸ ἀληθῶς δίκαιον ἔχειν καὶ μὴ διὰ τοῦτο, ὅτι̣ μηδὲν ἐμαυτῷ σύνοιδα τῶν βλαπτόντων, δεδικαιῶσθαι. καὶ π̣ άλιν ὁ ἁ´̣ γιος Δαυῒδ λέγει·" εἰ ἀδικίαν ἐθεώρουν ἐν καρδίᾳ μου, μὴ εἰσακουσα´̣ τ̣ ω κ̣ ύριος".

σημεῖον τοῦ ἔχειν ἢ μὴ ἔχειν ἀδικίαν τὸ εἰσ ακουσθῆναι ὑπὸ θεοῦ ἢ μὴ εἰσακουσθῆναι ἔλαβεν. δυνατὸν δὲ καὶ ἄλλως λαβεῖν κατὰ δευτέραν ἐξήγησιν τοῦτο· ἔστιν ἀπολέ σθα̣ ι τινὰ τῷ ἑαυτῷ δικαίῳ· ἐν τῷ ἑαυτοῦ δικαίῳ δοκῶν τις δικαιοῦσ θαι, ἐὰν̣········· γ̣ νῷ, ὅτι οὐκ αὐτό ἐστιν τὸ ἀληθὲς καὶ κύριον δί καιον, ἀποσπᾷ ἑαυτὸν ἀπὸ τούτου καὶ ἀπόλλυται ἐκ τοῦ ἑαυτοῦ δικαίου. η῾̣ δὲ ἀπωλεία αὕτη ου᾿̣ διαφθείρ̣ ει. ὥσπερ γὰρ τὸν μεταπέσοντα ἀπὸ ἀρε τῆς λέγομεν α᾿̣ πολωλένα̣ ι̣ τῇ ἀρετῇ, οὕτω τὸν μεταβάντα ἀπ̣ ὸ τ̣ ἧς εἶχεν π̣ ρ̣ ο´̣ τερον ὑπολήμψε̣ ως λέγομεν ἀπολωλέναι ἀπ' ἐκείνης τῆς ὑπολήμψεως. ἔστιν δὲ ἀσεβὴς ἐνμένων ἐν τῇ κακίᾳ ἑαυτοῦ. ζῶν ἐν τῇ κακίᾳ οὐ καταγιγνώσκων τῆς κακίας αὐτοῦ καίπερ τοῦ δοκοῦν τος δικαίου κατεγνωκότος τοῦ δικαίου ἀνθρώπου πρότερον ἢ ἐδικαιοῦτο. ἐπερ· ὁ αὐτὸς οὖν νοῦς; ἐκεῖνος καίπερ ἐν δικαίῳ ὤν, ἐλάττονι δὲ τοῦ ἀληθῶς δικαίου, ἀπόλλυ σιν ἑαυτὸν ἀπ' ἐκείνου, ἵνα τὸ ἀληθῶς δίκαιον σχῇ. οἷον ἐχέτω τις ἐσ φαλμένην ὑπόλημψιν ἢ ἐχέτω τις ὑπόλημψιν οὐκ ἐσφαλμένην, οὐ σὺν λόγῳ δέ, οὐ σὺν ἀκριβείᾳ. ἐὰν τὴν ἀκριβείαν γνῷ, ἀπόλλυσιν ἑαυτόν, ἵνα ἐκείνης τῆς προθέσεως τῷ κρείττονι ἐπιτυχῇ. ἐπερ· πῶς λέγει τὴν διαστροφήν; τὸ ἀποδεῖξαι αὐτὸν τοιοῦτον τὸν διεστραμμένον· οἷον πολλοὶ ἐντυγχά νουσιν ταῖς γραφαῖς καὶ νοοῦσιν αὐτὰς ὡς οὐ δεῖ. καὶ οὐκ ἄλλος αὐτοὺς δι 215 έστρεψεν ἢ ἡ αὐτῶν ῥαθυμία. ὅταν τις οὖν ἀποδείξῃ τὸν τοιοῦτον, ὅτι" μὴ πρόσεχε αὐτῷ· ἐσφαλμένως λε´̣ γ̣ ε̣ ι̣, ἃ λέγει", ἐ´̣ δ̣ ειcε̣ ν αὐτὸν διεστραμμέ νον, ἀπέδειξεν αὐτὸν τοιοῦτον. μὴ γίνου δίκαιος πολὺ καὶ μὴ σοφίζου πε̣ ρ̣ ισσ̣ ά, μ̣ ήπο τε̣ ἐκπλαγῇς. μὴ ἀσεβήσῃς πολὺ καὶ μὴ γίνου σκληρός, ἵνα μὴ ἀποθάνῃς ἐν οὐ καιρῷ σου. καὶ πολλάκις ἐλέχθη ἡμῖν, ὡς μεσότητές εἰσιν αἱ ἀρετ̣ αί, αἱ τ̣ ού των δὲ ὑπερβολαὶ καὶ ἐνλείψεις κακίαι εἰσίν. ἐλέγομεν ὅτι ἡ φρόν̣ ησις γέγονε̣ ν μέσον τῆς πανουργίας καὶ κακουργίας τῆς ἀφροσ̣ υ´̣ ν̣ ης. καὶ υ῾̣ π̣ ε̣ ρ β̣ ολὴ μέν ε᾿̣ στιν φρονήσεως ἡ πανουργία. ἐπαινεῖται δὲ ἐν τῇ γραφῇ ἡ π̣ α̣ νουργία, παρ' Ἕλλησιν δὲ ψέγεται. πανουργίαν δὲ ψεγομένην κ̣ αὶ ἡ γραφὴ λε´̣ γ̣ ει ῥᾳδιουργίαν·" ὦ πλήρης δόλου καὶ πάσης ῥᾳδιουργί ας, υἱὲ διαβόλου". ὡς ἐπὶ π̣ λ̣ εῖστον δε`̣ καὶ ἡ καινὴ διαθήκη ψέγει τὴν πανουργίαν·" φοβοῦμαι γὰρ μήπως, ὡς ὁ ὄφις ἐcηπάτησεν Εὔαν ἐν τῇ παν ουργίᾳ αὐτοῦ···", καὶ ἔτι·" ἀλλὰ ὑπάρχων πανοῦργ̣ ος δόλῳ ὑμᾶς ἔλαβον". καὶ ἔτι περὶ τῶν αἱρετικῶν λέγει ὅτι" περιπατοῦσιν ἐν πανου̣ ργίᾳ δο λοῦντες τὸν λόγον τοῦ κυρίου". ἔνλειψις δὲ τῆς φρονήσεως ἡ ἀφ̣ ρ̣ οσ̣ υ´̣ ν̣ η ε᾿̣ σ̣ τίν. καὶ περὶ πασῶν τῶν ἀρετῶν πολλάκις ἡμῖν τοῦτο τεθεώρηται. λέ γομεν οὖν τὴν δεισιδαιμονίαν ὑπερβάλλειν τὴν εὐσέβειαν, ἐνδεὲς δὲ αὐ τῆς τὸν ἀσεβήν. καὶ ὧδε οὖν τοῦτο βούλεται λέγειν· μὴ πολὺ δίκαιος ἔσο· μὴ ἔξω τῆς δι κ̣ αιοσ̣ ύν̣ η̣ ς ἴθι· κατ' ἀξίαν νέμειν ζήτει, τῆς ἰσότητος ἐπιμέλου. μὴ πολὺ δίκαιος γίνου· πολλοὶ γοῦν εἰώθασιν λέγειν· μὴ ἀκριβοδίκαιος ἔσο, μὴ πλέον τι τοῦ δικαίου ζήτει. δυνατὸν δὲ καὶ οὕτω λαβεῖν αὐτό, ἵνα μάλιστα κατὰ τὸ βούλημα τοῦ χρι στιανισμοῦ αὐτὸ ἐκδεχθῇ. ἐὰν προκέοιτο ἀδικηθῆναι ἢ ἀδικῆσαι, μὴ πολὺς ἔσο δίκαιος ἐκδιδῶν τὸ δίκαιον, ἐπεὶ οὐκ ἀδικῇ. θέλησον ἀδικηθῆναι μᾶλλον ἢ ἀδικῆσαι. μὴ πολὺς γοῦν γίνου δίκαιος πρὸς τὸ μὴ ἀδικηθῆναι, ἀλλ' ἐπίδος ἑαυτὸν μᾶλλον. οὕτω γὰρ οὐδὲ σὺ ἀδικήσῃς οὐδὲ ἐκεῖνος, πρὸς ὃν ἔχεις. καὶ μὴ σοφίζου περισσά, μήποτε ἐκπλαγῇς. τῷ αὐτῷ λέγομεν· πέρα τοῦ δέοντος μὴ σοφίζου, μὴ ἔξω τοῦ ἐφειμένου τοῖς ἀνθρώποις γίνου. οἷοί εἰσιν οἱ λέγοντες, ὅτι οὕτως ἴσμεν τὸν θεὸν ὡς αὐ τὸς ἑαυτὸν ἐπίσταται. οὗτοι περισσὰ σοφίζονται. διὸ καὶ ἐκπλήττονται, ἔξω φρενῶν γίνονται, ἔξω θεωρίας λογικῆς εὑρίσκονται. μὴ σοφίζου περισσά. 216 δύναται δὲ καὶ τοῦτο λεχθῆναι πάλιν ἑπομένως τῇ λογικῇ θ̣ εωρίᾳ, ὅτι ἔστιν ποτὲ διαλεγόμενον ὑπὲρ τοῦ μὴ λυθῆναι τὴν συνουσίαν, ἕως ἔλθω μεν εἰς ὀρθὸν κα······· ς ἔνδοξον καὶ αὐτῷ διαλεχθῆναι. ἐὰν δέ τις ἐν τῷ σοφίζεσθαι δόξῃ ἐπιτυγχα´̣ νειν, οὐκ ὀφείλει καταμένειν τῷ σοφίζεσθαι." μὴ σοφίζου περισσά", μὴ ἐκγίνου τοῦ σοφὸς εἶναι καὶ ἐκπλαγῇς. μὴ ἀσεβήσῃς πολύ, μὴ γίνου σκληρός.

εἴπομεν, ὅτι ἔστιν τι γνωστὸν τοῦ θεοῦ, ᾧπερ ἐὰν ἐπῶμεν, ἀσεβοῦμεν. ἐκεῖνο δέ, ὃ ἐφανέρωσεν ἡμῖν ὁ θεός, ἐὰν γιγνώσκωμεν καὶ θέλωμ̣ εν ἔχειν, οὐ βλαπτόμεθα. ἐὰν δὲ κἀκεῖνα τὰ μὴ ἐφικτὰ ἡμῖν θέλωμεν νοεῖν, ἐκπλητ τόμεθα καὶ ἀσεβοῦμεν πολύ. δυνατὸν δὲ καὶ τοῦτο λέγε̣ ιν· εἴ ποτέ τι τῶν ἄλλων δυσχερὲς ἡμῖν καὶ δυςεύρετον φαίνεται̣, περὶ τούτου δὲ ἐπιχειρήσεις, οὐ βλάπτει· ἐπιχει ρητέον εἰς ἑκάτερα. ὅταν δὲ πε̣ ρὶ θεοῦ ᾖν ὁ λόγος καὶ εἰς ἐκεῖνα χωρῇ ὁ θέλων εἰδέναι περὶ θεοῦ, ἃ μὴ δύναται, ἀσεβ̣ εῖ πολὺ πέρα τοῦ δέοντος χωρῶν. οἷον πλῆθός εἰσιν οἱ ἄστερες. πᾶν δὲ πλῆθος ἢ περιττὸν ἢ ἄρτιόν ἐστιν. καὶ τὸ μὲν ἄρτιον εἰς δύο διαιρεῖται, τὸ δὲ περιττὸν ἔχει πλεο νάζον τὸ ἕτερον μέρος ἑνί. ἐὰν θέλωμεν περὶ τῶν ἀστέρων ἐπιχειρεῖν καὶ λέγειν, πρότερον περιττοὶ ἢ ἄρτιοι, οὐκ ἀσεβοῦμεν πολύ. ἔδει μὲν μὴ ἐπιχειρεῖν, περὶ ὧν οὐκ ἴσμεν. ὅμως οὐκ ἀσεβοῦμεν πολύ. ποιοῦμεν γὰρ τοῦτο, ὅτι ὁ οὐρανὸς κυκλοειδής ἐστιν καὶ εἰς δύο ἴσα τέμνεται ἡμισφαί ρια διαμέτρου ἀχθείσης εὐθείας. καὶ ἐπεὶ πάντοθεν ὁ οὐρανὸς ἠστέρωται, λέξει τις ὅτι ἴσων ὄντων τῶν ἡμικυκλίων ἐν ἑκάστῳ ἡμικυκλίῳ τοσοῦτοί εἰ σιν, ὅσοι καὶ ἐν τῷ λοιπῷ. καὶ κατασκευάζομεν ἐκ τούτου ἀρτίους αὐτοὺς εἶναι. καὶ οὐκ ἀσεβοῦμεν, κἄν τε οὕτως ἔχῃ κἂν μὴ ἔχῃ. γυμνασίας ἕνεκα ἡ ἐπιχείρησις γέγονεν. πάλιν ἐπειδὴ οἱ περὶ ἀριθμῶν πραγματευσάμενοι λέγουσιν τὸν περιττὸν ἰσχυρότερον εἶναι– δραστήριος γάρ ἐστιν–, ὁ δὲ ἄρτιος ὑλικώτερος– ὕλῃ γὰρ ἀνάκειται· ἡ δὲ ὕλη διαιρετή ἐστιν· πρώτη γὰρ διαίρεσις ἐν ἀρ 217 τίῳ γίνεται· διὰ τοῦτο καὶ δυάδα λέγουσιν εἶναι τὴν ὕλην– ἐλέγομεν ὅτι ἔδει τοὺς κρείττονας τω῀̣ ν ἀ´̣ λλ̣ ων ὁρατῶν τῷ κρείττ̣ ονι α᾿̣ ρ̣ ι̣ θ̣ μ̣ ῷ ὑπο βεβλῆσθαι καὶ κατασκευάζομεν ἐκ τούτου π̣ ε̣ ρισσοὺς αὐτοὺς εἶναι. οὐδὲ ἑκατέρως ἀσεβοῦμεν. εἰ μέντοι λέγοι τις, ὅτι ζητήσομεν πότερον ὁ θεὸς ἄναρχος ἢ οὐκ ἄναρχος, τὸ ἕτερον τοῦ ἐπιχειρήματος πολλὴν ἀσέβεια̣ ν φέ ρει. ἀμέλει γοῦν καὶ αὐτὸς ὁ τῆς διαλεκτικῆς λόγος λέγει μὴ πάντα προβλ̣ ήματα εἶναι διαλεκτικά. οἷς γὰρ κόλασις ἕπεται, οὐκ ἔσ̣ τιν δια λεκτικόν̣. τὰ γὰρ δι̣ αλεκτικὰ εἰς ἑκάτερα ἐπιχειρεῖται. οὐδεὶς ἐπιχειρεῖν θ̣ έλ̣ ει, πότερον ἔσ̣ τιν θεὸς ἠ`̣ οὐκ ἔστιν ἢ πρότερον φυλακτέοι οἱ νόμοι ἢ οὔ· ταῦτ̣ α̣ γὰρ κόλασιν ἑπομε´̣ νην ἔχει ἐν θατέρῳ μορίῳ τῆς ἀντιφάσεως. αἰσχρὰν γὰρ φήμην φέρει τῷ προισταμένῳ τοῦ ἑτέρου μορίου τῆς ἀν τιφάσεως. καὶ μὴ γίνου σκληρός. σκληρὸς γίνεται ὁ τὴν κακίαν αἱρούμενος. σκληρὸν γὰρ κατασκευάζει τὸν ἔχοντα." κατὰ γὰρ τὴν σκληρότητά σου καὶ ἀμετανόητόν σου καρδίαν θησαυρίζεις ἑαυτῷ ο᾿̣ ρ̣ γὴν̣ ἐν ἡμέρᾳ ὀργῆς". ὁρᾷς τό· ἀμετανόητον καρδίαν ἔχων σκληρὸς εὑρίσκεται. καὶ γίνεται οὕτως καὶ ἡ καρδία τοῦ Φαραώ, ἃ πολλάκις ἀνεγράφη, σκληρυνθεῖσα." μὴ σοφίζου οὖν περιςσά, μὴ γίνου σκλη̣ ρός̣, ἱ´̣ να μη`̣ ἀποθάνῃς ἐν οὐ καιρῷ σου". κατὰ πάντα δ̣ υνατὸν τοῦτο ἐνεχθῆναι· κατὰ διάνοιαν π̣ α῀̣ σαν̣ λε´̣ γει·" μὴ γίνου σκληρὸς πολύ· μὴ γίνου, μὴ α᾿̣·················································· ἐλήφθη. ἀγαθὸν τὸ ἀντέχεσθαί σε ἐν τούτῳ, καί γε ἀπὸ τούτου μὴ ἀφῇς τὴν χεῖρά σου. ἐν ἑκάστῳ τῶν εἰρημένων ἤκουσας· μὴ γίνεσθαι δίκαιος πολύ· ἀντέχου ἐν τούτῳ. εἴρηκεν" μὴ σοφίζου περισσά". ἐν πᾶσιν τοῖς εἰρημένοις ὡς ἐν ἑνὶ γένει ἀντέχου. ἀπὸ τούτου οὖν, οὗ εἶπον, ὅτι καὶ δεῖ ἀντέχεσθαι, μὴ ἐάσῃς τὴν πρᾶξίν σου. ἐπίμενε αὐτοῖς, ὡς λέγει ὁ ἀπόστολος·" ταῦτα με λέτα, ἐν τούτοις ἴσθι, ἵνα σου ἡ προκοπὴ φανερὰ γένηται", ἐν ταῖς ἀρε ταῖς. μελετῶν ταῦτα δεῖ ἐν αὐταῖς ἐνμένειν, οὐ περαιτέρω αὐτῶν χωρεῖν. ἐπὶ γὰρ τοῖς ἄλλοις μαθήμασιν τοῖς κατ' ἐπιστήμην καὶ τεταγμένως ἄγουσιν οὐ καλὸν ἐν αὐτοῖς μένειν. καὶ ἵνα ἀπὸ προχείρου παραδείγματος ἡ δεῖξις 218 γένηται, μάθησιν γραμμάτων τῶν πρώτων λάβωμεν. οὐκ ἀγαθόν ἐστιν ἐνμέ νειν τῇ μαθήσει τῶν χαρακτήρων, ἀλλὰ ταχὺ διαβαίνειν ἐπ̣ ὶ τὴν ἑξῆς προ κοπήν. ἐπὶ δὲ τω῀̣ ν ἀρετῶν ἡ μελέτη προκοπὴν φέρει· μελέτα σωφροσύνην, μέ νε ἐν σωφροσ̣ υ´̣ ν̣ ῃ· μελέτα τὸ δίκαιον, ἐν αὐτῷ μένε· οὕτω γὰρ δύνασαι σπουδαῖος ἀποδειχθῆναι.

ὅτι ὁ φοβούμενος τὸν θεὸν ἐξελεύσεται τὰ πάντα. κἂν βοήθημα περισσῶς ἔχεις– βοήθημα τοῦ ἐξελθεῖν– οὔ σε ἔξω πάν των λέγει γίνεσθαι. τὸ ἐξελθεῖν δὲ τὸ τέλος καὶ τὴν ἔκβασιν δηλοῖ, ὡς εἰ λέγομεν ὅτι αἱ ἁγίαι̣ φωνήσεις αἱ γενόμεναι περὶ τῆς καθόδου τοῦ σωτῆρος ἐκβάσεως τετυχήκασιν. καὶ τοῦτό ἐστιν τὸ" ὅπως πληρωθῇ τὸ ῥηθέν". οἱ γὰρ ἀπὸ τῶν ἑτεροδόξων κακοήθως ἢ κατὰ ἄγνοιαν νομίζου σιν τὸ πληρωθῆναι τοῦτ̣ ο οὕτω λαβεῖν· πληρωθῇ, ἵνα μὴ κενὰ ᾖ. καὶ λέγου σιν ὅτι ἡ παλαιὰ δ̣ ιαθήκη κενὴ ἦν καθ' ἑαυτήν· πληρώματος ἔξωθεν ἔχρῃ ζεν. οὐ τοῦτο δ̣ έ, ἀλ̣ λὰ ἐπὶ ἐκβάσεως λέγει· διὰ τοῦτο ἔτεκεν ἡ Μαρία," ὅπως πληρωθῇ· ἰδοὺ ἐν γα̣ στρὶ ἕξει". διὰ τοῦτο ἐσταυρώθη ὁ σωτήρ, διὰ τὸ" ὤρυξαν χεῖράς μου καὶ πόδας μου". ὁ φοβούμενος τὸν θεὸν οὐκ ἔξω αὐτῶν, ἀλλὰ εἰς τέλος αὐτῶν γίνεται. ὅμοιόν ἐστιν τοῦτο τῷ ἀποστολικῷ τῷ λέγοντι·" οὐ τοῦ τρέχοντος οὐδὲ τοῦ θέλοντος, ἀλλὰ τοῦ ἐλεῶντος θεοῦ". ὁ φοβούμενος οὖν τὸν θεὸν" ἐξέρχεται τὰ πάντα"." φόβος γὰρ κυρίου π̣ α´̣ ν̣ τ̣ α̣ ὑπερέβαλεν". εἰ δὲ πάντα ὑπερέ βαλεν," οὐδὲν ἔστιν ὑπὲρ αὐτόν". φόβος γὰρ οὐχ ὁ τῆς κολάσεως λέγε ται, ἀλλ' ἐκεῖνος, περὶ οὗ λέγομεν·" οὐκ ἔστιν ὑστέρημα τοῖς φοβουμέ νοις αὐτόν"." αὐτὸς" δέ ἐστιν ὁ θεός. λέγει γάρ·" κύριον αὐτὸν ἁγιά σετε καὶ αὐτός ἐστίν σου φόβος". ὡς γίνεται τοῦ θέλοντος κατὰ Χριστὸν σοφίαν σοφία ὁ Χριστὸς καὶ δικαιοσύνη τοῦ δικαίου κατὰ Χριστόν, οὕτω γίνεται καὶ φόβος. ἡ σοφία βοηθήσει τῷ σοφῷ ὑπὲρ δέκα ἐξουσιάζοντας τοὺς ὄντας ἐν τῇ πόλει. εἴπομεν, ὅτι ὁ ἐκκλησιάζων πάντων ἅμα τῶν ὠφελούντων ἐφάπτεται καὶ τῶν δοκούντων τοῖς πολλοῖς, ἀνθρωπίνων ὄντων. κατὰ γὰρ τὸν ἀληθῆ λό γον, ἐπεὶ προνοίᾳ θεοῦ τὰ πάντα διοικεῖται, καὶ τὰ δοκοῦντα ἀνθρωπίνως γίνεσθαι θεόδοτά ἐστιν. ἀνθρώπινόν ἐστιν τὸ πλοῦτον ἔχειν, ἀλλὰ" κύριος πλουτίζει"· τὸ ἀρχὴν ἔχειν, ἀλλὰ κύριος" καθιστᾷ βασιλεῖς καὶ μεθι στᾷ". ὅμως, ὅταν αὐτὰ καθ' ἑαυτὰ τὰ ὑπὸ τῆς προνοίας τελούμενα διαι 219 ρῶμεν, λέγομεν· τὰ μὲν τούτων θεόπεμπτα καὶ θεοπρεπῆ ἐστιν, τὰ δὲ ἀν θρώπινα. ἐπεὶ δὲ βασιλεύς ἐστιν μάλιστα ὁ ταῦτα λέγων, δ̣ ια`̣ πάν τα δὲ εἰς ευ᾿̣ λα´̣ βειαν ἀλείφει, τοῦτο λέγει, ὅτι κἂν ἐξουσιάζοντες δέκα ὦσιν ἐν τῇ πόλει, κἂν πολλοὶ ὠ῀̣ σ̣ ιν οἱ βοηθοῦντες, κἂν ὑπερπαί ωσιν τῷ πλήθει καὶ τῇ δυνάμει τῶν ἀντιπάλω̣ ν, εἰ μὴ σοφίαν ἔχωσιν, οὐ δύνανται βοηθῆσαι τῇ πόλει. ἀεὶ οὖν τὴν δύναμιν το̣ υ῀̣ στρατηγοῦ ἐν τῇ σοφίᾳ αὐτοῦ ζήτει μᾶλλον ἢ ἐν τῷ πλήθει τῆς παρατάξεως." ἡ σοφία οὖν βοηθήσει τῷ σοφῷ ὑπὲρ δέκα ἐξουσιάζοντας τοὺς ὄν̣ τ̣ ας ἐν τῇ πόλει." κ̣ ατὰ τὸ πρόχειρον ἡμῖν ἀποδέδοται τὸ ἐπ' ἱστορίας. ἐὰν πόλι̣ ς ἔχ̣ ῃ πολλοὺς δυνατ̣ ο̣ ύς, ἀπ̣ ῇ δὲ σοφία, οὐδὲν ἐκεῖνοι τῇ πόλει δύ νανται βοηθῆσαι. πρὸς δὲ ἀναγωγὴν πο´̣ λις λέγεται ὁ κόσμος, ὁ περὶ ἡμᾶς τόπος. ἐὰν μὴ σοφία θεόπεμπτος δοθῇ, ο̣ ὐδ̣ εὶς̣ δύναται ἀβλαβῶς διαγαγεῖν. εἰ μὴ ἡ σοφία βοηθήσει, οἱ ἐξουσιάζοντες οὐδὲν δύνανται, κἂν ἀγγέλους εἴ πῃς κἂν ἱεροὺς ἄνδρας. εἰ μὴ σοφία βοηθήσει, οὐ σῴζεται ἡ πόλις. δύναται δὲ καὶ ἡ ἑκάστου ψυχὴ πόλις λέγεσθαι. ἐὰν γοῦν μυρίους τις ἔχῃ λογισμοὺς ἀνθρωπίνους δυναμένους βοηθῆσαι τῇ πόλει ταύτῃ, μὴ θεό πεμπτος δὲ σοφία βοηθήσῃ αὐτῇ καὶ εἰς τὸ εὔνομον̣ αὐτὴν̣ ἀγάγῃ καὶ φυ λάξῃ, οὐ δύναται βοηθηθῆναι. καὶ θεώρει γε" τοὺς ὄντας ἐν τῇ πόλει". οἶδας ὅτι πολλοὶ πολλά κις ἐξουσίαν ἔξωθεν προσλαμβάνονται. καὶ ἔχεις ἐν ταῖς ἱστορίαις τῶν γραφῶν, ὅτι πολλάκις τινε`̣ ς̣ ε᾿̣ π̣········ μενοι κατὰ του῀̣ Ἰσραὴλ καὶ τῶν βασιλέων αὐτοῦ ἐμισθώσαντο ἄλλους βασιλέας. οὐχ οὕτω δὲ οἱ ἔξωθεν μισθούμενοι συντελοῦσιν πρὸς τὸ βοηθῆσαι τῇ πόλει ὡς οἱ αὐτόχθονες. ἀμέλει γοῦν, ὅταν ἴδωσιν, ὅτι ἀσθενεῖ τὸ πρᾶγμα, ἀναχωροῦσιν καὶ ἐξ ευμενίζονται τοὺς ἀντιπάλους." τοὺς ὄντας οὖν ἐν τῇ πόλει"· κἂν πλούσιοι ὦσιν κἂν εὐμενῶς ἔχωσιν πρὸς αὐτὴν κἂν εἰς αὐτὸ τοῦτο ὦσιν εὐτρ̣ επιςμέ νοι πρὸς τὸ βοηθεῖν τῇ πόλει, ἀπούσης σοφίας οὐ δύνανται ἀνύσαι τὸ σπου δαζόμενον. ὅτι ἄνθρωπος οὐκ ἔστιν δίκαιος ἐν τῇ γῇ. οὐ καθάπαξ εἶπεν μὴ εἶναι δίκαιον ἄνθρωπον, ἀλλ' ἐν τῇ γῇ. καὶ κατὰ τὸ πρόχειρον οὐ πρὸς ἱστορίαν λέγω, ἀλλὰ πρὸς ἠθικὴν παίδευσιν ὡς πρὸς τροπολογίαν· τοῦτο λέγω,

ὅτι ἐκεῖνος ἄνθρωπός ἐστιν ἐπὶ τῆς γῆς ὁ" κατὰ σάρκα περιπατῶν", κατὰ τὸ" ὑμεῖς δὲ δὴ ὡς ἄνθρωποι ἀποθνῄσκε 220 τε". οὗτος ἐπὶ τῆς γῆς ἔστιν οὐ μόνον τῷ σώματι, ἀλλὰ καὶ τῇ καρδίᾳ." τὰ ἐπίγεια φρονεῖ"," βαθύνει ἑαυτῷ εἰς τὴν κάθισιν". οὐδεὶς τῶν τοιούτων δίκαιός ἐστιν. λέγω δὲ ἄνθρωπον οὐχ ἁπλῶς, ἀλλὰ τὸν μὴ ὄντα ἐπὶ τῆς γῆς δυνάμενον εἶναι δίκαιον." ἐπὶ γῆς τις περιπατῶν, ἐὰν ἔχῃ ε᾿̣ ν ο̣ ὐρανῷ τὸ πολί τευμα", σοφός ἐστιν οὐκ ἐπὶ τῆς γῆς. διὰ τοῦτο οὐ κεκώλυται τὸν δικαιοσύνην ἔχοντα παρονομάζεσθαι ἀπ' αὐτῆς. ἐπερ· ὡς πρὸς τὴν ἱστορίαν οὐ στήκει; ἐὰν πρὸς ἱστορ̣ ίαν θέλῃς αὐτὸ λαβεῖν, εἰς δόγμα χωρεῖς, ὅτι οὐκ ἔστιν ἐπὶ τῆς γῆς γενάμενος ἄνθρωπο̣ ς ἄνευ ἁμαρτίας. εἶπον δέ, ὅτι κάματον ἡμῖν φέρει τ̣ οῦτ̣ ο περὶ τοῦ Ἰωάννου̣ καὶ πε̣ ρι`̣ το̣ υ῀̣ Ἰηρεμί- ου, εἰ μὴ ἄρα ἐκείνην τὴν ἁμαρτίαν λάβῃς̣, καθ' ἣν εἴρηται·" πάντες ἥμαρ̣ τ̣ ον." οἶδας δέ, ὅτι διῄρησα αὐτό ποτε καὶ ἔλεγον, ὅτ̣ ι οὐ πᾶσα ἁμαρτία βλάβη̣ ν φέρει τῷ ἐνεργοῦντι, ὅτε καὶ εἰκόνι τοιαύτῃ κέχ̣ ρημαι ὅτι ἔστω ζωγράφος μανθάνων τὴν τέχνην· πολλὰς εἰκόνας̣ γράφει οὐ καλῶς, καὶ οὐκ ἔστιν αὕτη ψόγον ἡ ἁμαρτία φέρουσα. διὰ τοῦτο οὐ καλῶς γράφει, ἵνα μάθῃ καλῶς γράφειν. πολλὰ δὲ δεῖ ἡμαρτημένως ποιῆσαι, ἵν' οὕτω τις εὐμαρῶς κατορθώσῃ τὸν σκοπόν, οὗ ἔχει ἔργου. λέγουσιν δὲ καὶ περὶ τῶν εὑρετῶν, ὅτι οὐκ ἦσαν οὕτως οἱ εὑρεταὶ ὡς οἳ πρότερον γεγένην̣ ται ἢ αὐτοὶ ὅτε ἐνέμειναν. οἱ ζωγράφοι λέγονται γοῦν οι῾̣ π̣ α̣ λαιο̣ ι´̣, ὁ´̣ τι̣ τοσ̣ οῦτον ἀπεοικότα ταῖς πρωτοτύποις μορφαῖς ἔγραφον, ὡς ἐπὶ γραφῆς τυγχάνειν τὴν εἰκόνα ἀμείνω. οὕτως οὖν εἴποις, ὅτι πᾶς ὁ γινόμενος ἐπὶ τῆς γῆς ἔχει ἁμαρτίαν ταύτην, οὐ τὴν ἐναντιουμένην τῇ ἀρετῇ, ἀλλὰ τὴν φέρουσαν ἐπὶ τὴν ἀρετήν. ἀμέλει γοῦν τὸν σπουδάζοντα γράφειν εἰκόνα, ἀρξάμενον δὲ τῆς τέχνης, ἐνίοτε κακῶς γράφοντα λέγομεν τοῦ ἤδη ἐνχρονίσαντος τῇ τέχνῃ κρειττόνως γράφειν, ἐὰν ἐκεῖνος ἐκ ῥαθυμίας α᾿̣ μελῶς γράψῃ· καὶ ἐὰν συνκρίνῃς τὸ ποίημα τῷ ποιήματι, τὸ τοῦ ἀμελοῦς ἄμεινόν ἐστιν· ἐὰν δὲ εἰς τὴν προ αίρεσιν σκοπήσῃς, ἐκεῖνος μᾶλλον ἔγραψεν ὁ χειρόνως γράψας. οὕτω οὖν καὶ κατ' ἀναλογίαν ποσότητος λαμβάνομεν. τὸν δυνάμενον δέκα ἔπη ἐκμαθεῖν, ἐκμαθόντα δὲ δώδεκα λέγομεν· πολ̣ λὰ ἐξέμαθεν· τὸν δὲ δυ 221 νάμενον πεντήκοντα, ἐκμαθόντα δὲ τετταράκοντα λέγομεν μηδὲν ἐκμεμαθη κέναι. ὃς ποιήσει ἀγαθὸν καὶ οὐχ ἁμαρτήσεται. ὁ τοιοῦτος οὐκ ἔστιν ἐπὶ τῆς γῆς ἄνθρωπος, ὃς ποιήσει ἀγαθὸν καὶ οὐχ ἁμαρτήσεται. ὑψηλοτέραν θέλω λαβει῀̣ ν δ̣ ιάνοιαν· ἀλλὰ μή μοι ἀπει ροκαλίαν ἐπιγράψητε. περὶ μόνου τοῦ Ἰησοῦ εἴρηται·" πρὶν π̣ ροέληται πο νηρά, ἐκλέξεται τὸ ἀγαθόν." μόνον το`̣ π̣ αιδίον τὸ κατὰ τὸν Ἰησοῦν, τὸ" μὴ ἐγνωκότα ἁμαρτίαν", προαίρεσιν τῶν πονηρῶν, εἵλατο τὸ ἀγαθο´̣ ν, πάντες δὲ οἱ ἄλλοι μετὰ τὸ γνῶναι πονηρίαν ταύτην τὴν τιμωμένην, οὐ τὴν ἐπίψογον, ἀλλ̣ ὰ τὴν εἰσαγομένην." οὐκ ἔστιν οὖν ἄνθρωπος, ὃς ποιήσει ἀγαθὸν καὶ οὐχ ἁμαρτη´̣ σεται." μετὰ ἁμαρτίαν πάντες τὸ ἀγαθὸν ἔχουσιν, ἁμαρτίαν δὲ τὴν εἰρημε´̣ νην̣, τὴν προϋφισταμένην τῆς ἀρετῆς. ι᾿̣ δ̣ ε´̣, πολλοὶ δοκοῦντες ἔχειν ἐντρέχειαν διανοίας καὶ ἀποδεδωκότες τῇ ἐντρεχείᾳ ἑαυτῶν οἴονται πάντα εἰδέναι· καὶ ὅταν ἄρξωνται ἀναλαμ βάνειν ἐκεῖνα, ἃ οἴονται εἰδέναι, ἐν τοσαύτῃ α᾿̣ γνοίᾳ γίνονται, ὡς ἀπ ειπεῖν τὴν μάθησιν. καὶ τῇ πείρᾳ ἴσμεν· πολλάκις ἐνόμισα περὶ πτυκ τίου, ὅτι εὔκολόν ἐστιν νοῆσαι, καὶ δυσκολώτερον ἐφάνη πάντων ἐπισ̣ τά νοντι̣̣ ε῾̣ κ̣ α´̣ στου διανοίᾳ. αὕτη ἡ ἄγνοια πρὸ ἐπιστήμης ἐστίν· κ̣ αὶ οὐκ ἐναντία ἐπιστήμης ἐστίν, ἀλλὰ πρὸ ἐπιστήμης. ὁ γο̣ ῦν̣ ο̣ ἰόμενος εἰδέναι τι, ἐὰν μὴ οὕτως ἑαυτὸν εὕρῃ ὡς οὐδὲν εἰδότα, οὐ δύναται γν̣ ω῀̣ σι̣ ν λαβεῖν. μόνος οὖν εἷς ἔστιν, περὶ οὗ τοῦτο εἴρηται·" πρὶν προέλητ̣ αι πονηρά, ἐξελέξατο τὸ ἀγαθόν." κἂν μὴ δοκῇ οὖν Ἀπολιναρίῳ καὶ τοῖς μετ' αὐτ̣ οῦ τούτου, ἀναιρεῖται αὐτῶν τὸ δόγμα." πρὶν προελέσθαι πο̣ ν̣ η̣ ρά"· ἁμαρ τεῖν οὔπ̣ οτ̣' η᾿̣ δυ´̣ νατο, ὅτι μέχρι προπαθείας γινόμενος οὐκ ἐκτείνε̣ ι ταύ την εἰς δ̣ ι̣ άθεσιν. δύναται οὖν εἰς τὸ αὐτὸ ἄγεσθαι, δύναται δὲ καὶ ἑτέρως νοεῖσθαι, ὅτι ἐν τῷ ναῷ τῷ ἀνθρώπῳ γέγονεν ὁ θεὸς Λόγος. ὁ θεὸς δὲ Λόγος

καὶ σοφία ἐστίν, καὶ ἐκ ταύτης τῆς διανοίας πᾶσα βελτίωσίς ἐστιν. ἐπει δὴ δὲ τὰ τῆς οἰκονομίας λέγω, τοῦτο̣ ὧδ̣ ε̣ ὀφείλει δειχθῆναι. παιδίον ὂν οὐκ ἐκεῖνα ἔλεγεν, ἃ εἶπεν α᾿̣ νὴρ τέλειος γεν̣ άμενος. προέκοπτεν οὖν τὴν προκοπήν. οὕτω λημπτέον· διδάσκαλος ἢ ἄλλος ὁμοι´̣ ως ἔχων τὴν 222 τῆς παιδεύσεως ἕξιν προσεληλυθότων μαθη̣ τῶν καὶ ἐφιεμένων τῆς ἐπιστήμης σ̣ υνκαταβαίνει καὶ ἐκεῖνα λέγει, ἃ δύνανται οἱ εἰςαγόμενοι ἀκοῦσαι, οὐχ ἃ αὐτὸς δύναται, καὶ συνσχηματίζεται τῇ ἀγνοίᾳ τῶν εἰσαγομένων, καὶ ὡς αὐτὰ μόνα εἰδὼς ἃ λέγει παιδεύει αὐτούς. ὅσον οὖν πρ̣ οκόπτει τὸ παιδίον, προκόπτει καὶ ὁ διδάσκαλος· ἀλλὰ τὸ μὲν παιδίον προκόπτει προσλήμψει μαθημάτων, ὁ δὲ διδάσκαλος προκόπτει ἀναδείξε̣ ι̣ τῆς ἐν ούσης δυνάμεως. καὶ λαβέ μοι τὸν ἥλιον φθάσαντα ε᾿̣ πὶ τ̣ ὸν ὁρίζοντα τοῦτον τὸν αἰσθητόν· ὑποτρέχον δέ τι κάλυμμα κωλυέτω τὴν ὄψιν ταχέως ἐπιβα λεῖν, ὡς εἰ μὴ ἦν τὸ κάλυμμα. ὅσον γ̣ ίνετ̣ αι περὶ τὴν ὄψιν φανέρωσις, τότε καὶ τοῦ ἡλίου γίνεται τοσαύτη. κ̣ αὶ λέγω προκόπτειν τὸν ἥλιον, οὐ προσλήμψει φωτός, ἀλλὰ τῷ δύνασθαι λοιπὸν φωτίσαι τὸν πρότερον οὐ δυ νάμενον οὕτως καταλάμπεσθαι. κάλυμμα οὖν ψυχῆς ἐστιν ἡ ἁμαρτία. ἐὰν οὖν μὴ ἐκλέγῃ τὴν κακίαν, τὸ φῶς φανερώτερον ἑαυτὸ δείκνυσιν. ουτως οὕτως οὖν λέγω τὸν διδάσκαλον προκόπτειν σοφίᾳ, οὐ προσλήμψει σοφίας, ἀλλὰ ἀναδείξει πλείονος σο φίας. ἐπὶ τῷ ὄντι καὶ προκοπὴ πᾶσα ἐνεπο̣ δ̣ ίζετ̣ ο, εἰ μή, φέρε, ἄρτιοι ἅγιοι ὁρατοὶ ὄντες τοσαῦτα ἠδύναντο ἐνεργ̣ ε̣ ῖν καὶ ἐγνωκέναι. εἰ ἄνδρες γε νόμενοι πεποίηκαν καὶ εἰρήκασιν μεγαλά, ἔστι τοῦτ̣ ο̣ εἰς προκοπὴν ἀρε τῆς καὶ ἀνάδειξιν. καί γε εἰς πάντας λόγους, οὓς λαλήσουσιν, μὴ δῷς καρδίαν σου, ὅπως μὴ ἀκούσῃς τοῦ δούλου σου κατ αρωμένου σε, ὅτι πλειστάκις πονηρεύσεται. καί γε ει᾿̣ ς λόγους πολ̣ λ̣ ούς, οὓς λαλήσουσιν οἱ ἄνθρωποι, ἄγνοιά τις καὶ ἁμαρτία ἐ´̣ σ̣ τιν········· τ̣ ῶν ἀρχομένων τῶν εὑρέσεων τῶν ἐπιστη μῶν. κα̣ ι`̣ λέγων·" μὴ δῷς καρδίαν σου" ε̣ ι᾿̣ ς̣ ἠθικὸν μάθημα διαβαίνει. οἶδας ὅτι τ̣ ὰ········· μενα τὰ ἁμαρτήματα καὶ ἀδικήματα τὰ κατά τινος γι̣ νόμενα, ἐρεθίζει αὐτὸν εἰς ἀγανάκτησιν. ἐὰν τοίνυν ἐπιτάττῃς κ̣ αὶ οἱ δοῦλοι ἐπὶ τοῖς ἐπιταττομένοις ῥᾳ θυμοὶ ὦσιν, μὴ εἰς τοῦτο" δῷς τὴν καρδίαν σου", ἐπεὶ βλάπτῃ καὶ σὺ κἀκεῖνος. ἐὰν οὖν δοῦλος καταρᾶταί σε,····· αυ᾿̣ τ̣ ὸν̣ σκοπήσῃς, 223 εἰ ποιεῖ τὸ προσταχθὲν ἢ οὐ ποιεῖ, οὐ πῶς ποιεῖ ἢ οὐ ποιεῖ. ὕστερον γὰρ τοῦτο θέλεις εἰδέναι, ἵνα η τιμήσῃς ἐλευθερίας, ἵνα δῷς αὐτῷ, ὃ π̣ ρ̣ ότερον οὐκ εἶχεν. σκόπησον οὖν καὶ σὺ σεαυτόν, εἰ οὐχ ἥμαρτές πο τε. τοῦτο γὰρ καὶ ὁ ἀπόστολος γράφει προτρεψάμενος τοὺς δούλους ὑπο κεῖσθαι τοῖς δεσπόταις" μὴ κατ' ὀφθαλμοδουλίαν"," ἀλλ' ὡς Χριστοῦ δούλους". λέγει·" καὶ ὑμεῖς οἱ δεσπόται τὴν ἰσότητα πρὸς τοὺς δούλους ἔχετε." ὁ ἔχων τὴν ἰσότητα πρὸς τοὺς δούλους οὐκ ἐπίκειται καὶ τὰς διαθέσεις αὐτῶν σκοπεῖ, ἀλλὰ τὸ ἔργον, τί γέγονεν· καὶ οὐκ ἀκαί ρως χρησόμεθα. φέρομεν οὖν ἔν τισιν εὐαγγελίοις· γυνή, φησίν, κατεκρίθη ὑπὸ τῶν Ἰουδαίων ἐπὶ ἁμαρτίᾳ καὶ ἀπεστέλλετο λιθοβοληθῆναι εἰς τὸν τόπον, ὅπου εἰώθει γίνεσθαι. ὁ σωτήρ, φησίν, ἑωρακὼς αὐτὴν καὶ θεωρήσας ὅτι ἕτοιμοί εἰσιν πρὸς τὸ λιθ̣ οβολη῀̣ σαι αὐτήν, τοῖς μέλλουσιν αὐτὴν κατα βαλεῖν λίθοις εἶπεν·" ὃς οὐχ ἥμαρτεν, αἰρέτω λίθον καὶ βαλέτω εαὐ τόν." εἴ τις σύνοιδεν ἑαυτῷ τὸ μὴ ἡμαρτηκέναι, λαβὼν λίθον παισάτω αὐ τήν. καὶ οὐδεὶς ἐτόλμησεν· ἐπιστήσαντες ἑαυτοῖς καὶ γνόντες, ὅτι καὶ αὐτοὶ ὑπεύθυνοί εἰσίν τισιν, οὐκ ἐτόλμησαν καταπταῖσαι ἐκείνην. ὅτι πλειστάκις πονηρεύσεται." πλειστάκις πονηρεύσεται" τοῦ κακῶσαι. ἀλλὰ μὴ σκόπει σὺ τοῦ το. μέχρι βουλῆς αὐτῷ ἵσταται τὸ πρᾶγμα. εἰ δέ π̣ οτ̣ ε τ̣ ῷ ὀ´̣ ν̣ τ̣ ι̣ τ̣ ο̣ ι̣ ο̣ υ῀̣ τ̣ ο´̣ τι φανείη ὡς ἀληθῶς τολμήσαντος αὐτοῦ, τότε κωλυτέον αὐτόν, τότε ἐπιστατέον, οἷς λέγει βουλήμασιν α̣ ὐτ̣ ου῀̣. καὶ καθόδους πολλὰς κακώσει καρδίαν σου, ὅτι ὡς καί γε σὺ κατηράσω̣ ἑτέρους." καθόδους πολλὰς" λέγει, ἃς ἔρχεται πολλάκις. ὁ δὲ πολλάκις·············· τι ου᾿̣ κ ἐνεργεῖ. καὶ ὅταν λέγω περί τινος, ὅτι· πολλάκις τυ··········· σημαίνω, ὅτι οὐκ ἔτυψα. μέχρι τοῦ καρδίαν σου κακηγο ρῆσαι······. ὅτι ὡς καί γε σὺ κατηράσω

ἑτέρους." πάντα ὅσα θέλετε, ἵνα ποιῶσιν ὑμῖν οἱ ἄνθρωποι, καὶ αὐτοῖς ποι̣ ε̣ ῖ τε."" ὃ μισεῖς, ἑτέρῳ οὐ μὴ ποίει." ὡς ἐμίσεις, ὅτε πολλάκις κατηρῶ, κα̣ ι`̣ α̣ ὐτ̣ ὸς καταρᾶσθαι μίσει. καὶ τὸ τὸν δοῦλον ποιῆσαι γνωσθῆναι καὶ ἐν τούτῳ πο̣ λλ̣············· λαβε ἀπαίτει· ἐκ σεαυτοῦ τὴν συν χώρησιν λαβέ. πάντα ταῦτα ἐπείρασα ἐν τῇ σοφίᾳ· εἶπα· σοφισθήσομαι, καὶ αὐτὴ ἐμ̣ ακρύνθη ἀπ' ἐμοῦ μακρὰν ὑπὲρ ὃ ἦν. ἐν τῇ σοφίᾳ τῇ δοθείσῃ μοι θεοπ̣ έμπτῳ οὔσῃ ταῦτα̣ ἐπείρασα ἐγώ, ὁ ἐκκλησιάζων, ἐγώ, ὁ σοφός, ὁ παιδευτὴς̣ τῶν ε᾿̣ πι̣ σ̣ τη̣ μῶν, ὁ οὕτως προ̣ 224 άγων τοὺς λόγους̣, ὡς λυσιτελεῖ τοῖς̣̣ μανθάνουσιν. ἵνα τὸν πειρασμὸν λάβωμεν, ὡς λέγουσιν αὐτὸν οἱ φρόνιμοι, πειραστι κὴ ἐπιχείρησις καὶ συλλογισμὸς πειραστικός ἐστιν οὗτος, ὅταν ἐκ τῶν δοξῶν τοῦ προσδιαλεγομένου λαμβάνωμεν τὰς προτάσ̣ εις. οἷον ἐὰν λέγωμεν, εἰ ἀγαθὸς ὁ πλοῦτος ἢ οὐκ ἀγαθός, ουκ ἐκ τῶν δοξῶν τούτο̣ υ̣, πρὸς ὃν ἔχο μεν τὸν λόγον, τὰς προτάσεις λαμβάνομεν, ἀλλ' οὐκ ἐκ τοῦ καθόλου. καὶ λέγομεν, ὅτι ἔστιν τῷ πλούτῳ δεόντως χρήσασθαι. ἔστιν τοὺς πλησίον εὐεργετῆσαι, ἄνδρας σοφοὺς θρέψαι, οὓς εἶπεν ὁ ἀπόστολος·" ταῖς χρεί αις τῶν ἁγίων κοινωνοῦντες." καὶ ἐκ τούτου κατεσκευάζομεν, ὅτι ἔστιν ἀγαθῶς τ̣ ῷ πλούτῳ χρήσασθαι. ὁ ἕτερος ὁ λέγων, ὅτι οὐκ ἀγαθός, λέγει· πολλοὶ ἐκ πλούτου ἄσωτοι γεγένηνται, μοιχοὶ ὤφθησαν, καὶ ὅτι μέθαις σχολάζει ὁ πλούσιος, ὅτι ἐπιβουλεύσεται πολλάκις. ἐκ τῶν δοξῶν γὰρ τοῦ ἀποκρινομένου ποιούμεθα τὰς ἐπιχειρήσεις, κἂν μὴ ἄλλοι οὕτω δοξάζωσιν, ἀλλὰ αὐτὸς μόνος. καὶ λέγεται οὗτος ὁ συλλογισμὸς πειραστι κός· πείρας γὰρ ἕνεκα ἐπάγεται. καὶ ὁμοίως ἔχει τῷ λεγομένῳ παρὰ τοῖς γεωμέτραις ψευδογραφήματι· τοῖς μανθα´̣ ν̣ ουσιν καὶ δυναμένοις ἢ δηλοῖ ποτε̣ γν̣ ωσ̣ θῆν̣ αι····· ε̣ ε̣ ι̣ σ̣ ον̣···· β̣ εσθ···· ἐπιστήμης ἢ οὔ. ποιεῖ ψευδογράφημα ὁ γεωμέτρης καὶ·············· δ̣ υ´̣ ο̣ ψεύδη καὶ δίδωσιν ἐκείνῳ λῦσαι. ἐὰν ἐν τῇ λύσει·············· ε̣ ὑ῀̣ ρεν ἐτ̣ εὰ κ̣ αὶ πεῖραν ἔδειξεν τελειότητος. ἔστιν οὗτος············· ε γὰρ τιθεὶς λήμματα μεταξὺ τῶν λημμάτων ε᾿̣ κ̣ ε̣ ι῀̣ να τίθησιν·············· εἶπα̣· σ̣ οφι̣ σ̣ θήσομαι. τὸ" εἶπα" ὧδε οὐ τὸ φωνεῖν μόνον σημαίν̣ ει, ἀλλὰ τ̣ ο`̣ ο̣ ὕτω συνκα ταθέσθαι ὡς τὸ" οὐδεῖς λέγει· κ̣ ύριος̣, κ̣ ύριος̣, εἰ μὴ ε᾿̣ ν πνεύματι ἁγί ω." τ̣ ὸ λ̣ ε´̣ γειν ὧδε τὸ κυρίως ὁμολογῆσαί ἐστιν, τὸ πραγματικῶς λέγε̣ ιν αὐτὸν κύριον δουλεύοντα αὐτῷ. καὶ ὧδε" εἶπα"· προσεθέμην τοῦτο τὸ σο φισθῆναι. τὸ ἀρτίως λεχθὲν παράδειγμα φανερὸν γίνεται· ἐν τ̣ ούτῳ οὖν, ὅσο̣ ν ἐνόμιζον ἔχειν τὴν σοφίαν, οὐκ ἔλεγον·" σ̣ ο̣ φ̣ ι̣ σ̣ θ̣ η´̣ σ̣ ο̣ μ̣ αι· νῦν δέ, ἀντὶ τ̣ ο̣ υ῀̣ λ̣ ε´̣ γε̣ ι̣ ν̣ ὅτι·" λείπο̣ μ̣ αι τῆς σοφίας", λέγω ὅτι·" σοφισθήσομαι· αὐτὴ 225 δὲ μακρὰν γίνεται ἀπ' ἐμοῦ, ὑπὲρ ὃ ἦν." ἐνόμιζον αὐτὴν μὴ πα´̣ ντως μα κράν μου εἶναι, καὶ διὰ τοῦτο ἐσπούδασα πάντα πρᾶξαι πρὸς τ̣ ὸ νῦν λαβεῖν αὐτήν. ὅτε δὲ τοῦτο πεποίηκα, μακρὰν γέγονεν ἀπ' ἐμοῦ. τῷ δὲ ὄν̣ τ̣ ι̣ ο̣ ὐ μα̣ κρὰν γέγονεν ἀπ' ἐμοῦ, ἀλλ' ἐμοὶ ἐφα´̣ νη μακρὰν ὑπὲρ τὴν δ̣ ιάστασ̣ ι̣ ν̣ μακρύν̣ ε̣ ι̣ ν̣. κ̣ α̣ ι`̣ βαθὺ βάθος· τίς εὑρήσει αὐτήν; ἀντὶ τοῦ· μ̣ ὴ ἔστι̣ ν̣ ε̣ υ῾̣ ρ̣ ίσκων αὐτήν. ἐπερ· οὐ λ̣ έγ̣ εις ἀναγωγήν·" μὴ δῷς καρδίαν σου"; ἠθικα`̣ μ̣ έν ἐστιν. λη̣ μπτε´̣ ο̣ ν δε`̣ το̣ υ῀̣ το̣·̣ δοῦλόν ἐστιν τῆς ψυχῆς τὸ σῶμα. τοῦτο οὖν λέγει·" μὴ δῷς τὴν καρδίαν σου" ἐπιστάνειν τοῖς κι νήμασιν τ̣ οῖς φαύλοις τοῦ σώματος. φέρε εἰπεῖν, εἴ ποτε ἐπιστάνει, ὅτι ἱκανόν ἐστιν τὸ σῶμα ἐπαναστῆναι τῇ ψυχῇ δι' ἐπιθυμιῶν, διὰ παθῶν. μὴ δῷς οὖν τοῦτο ὥστε γνῶναι, τί λέγει, τι´̣ ἔλεγεν. τὴν ἀφορμὴν αὐτοῦ σκοπητέον. βλάπτει ὁ λόγος οὗτος, κατάρα ἐστίν. ε̣ ι᾿̣ κ̣ α̣ τ̣ α´̣ ρ̣ α δέ ἐστιν ὁ λόγος, εὐχὴ κακῶν ἐστιν." ὁ ὑπωπιάζων τὸ σῶμα καὶ δουλαγωγῶν" μὴ δίδωσιν αὐτὸ τοῦ γνῶναι τὴν καρδίαν αὐτοῦ κατάσκοπον. ἐκύκλωσα ἐγὼ καὶ ἡ καρδία μου τοῦ γνῶναι καὶ τοῦ κατα σκέψασθαι καὶ ζητῆσαι σοφίαν καὶ ψῆφον. ἡ καρδία πολλάκις ἤδη εἴρηται ὅτι τὸν νο̣ υ῀̣ ν σημαίνει. ὁ νοῦς δὲ οὐ λοξῶς ο̣ ὐδὲ ει᾿̣ ς εὐθεῖαν χωρεῖ, ἀλλὰ περὶ ἑαυτὸν σ̣ τ̣ ρ̣ ε´̣ φεται. αὐτίκα γοῦν καί τινες τῶν ἔξω εἰρήκασιν, ὅτι αἱ νοήσεις ὥσπερ τροχοί εἰσιν καὶ κύκλοι στρεφόμενοι. ὅταν γὰρ ὁ νοῦς περὶ τὰ ἔξω τείνῃ ἑαυτὸν καὶ τῶν αἰσθητῶν θέλῃ φαντασίαν δέχεσθαι, οὐκ ἔστιν περὶ ἑαυτόν, οὐ στρέ φεται περὶ ἑαυτόν. ὅταν δὲ νοῇ καὶ ἑαυτῷ

ἐπιστάνῃ, αὐτός ἐστιν καὶ τὸ νοοῦν καὶ τὸ νοούμενον. ὁ γὰρ κατ' ἐνέργειαν νοῦς ἀεὶ τὸ νοεῖν ἔχει, καὶ οὐκ ἔστιν ὅτε χεῖται ἐπὶ τὰ ἔξω. ἐπερ· τὸ" ἐγὼ καὶ ἡ καρδία μου"; τὰ ἐκ πολλῶν συνκείμενα ἢ ἐπινοούμενα ἕκαστον τοῦ ὅλου λέγεται. ὁ ἄνθρωπος συνέστηκεν ἐκ ψυχῆς καὶ σώματος καὶ πνεύματος, ὡς ἐὰν λέγῃ" ὁλόκληρον ὑμῶν τὸ πνεῦμα καὶ ἡ ψυχὴ καὶ τὸ σῶμα", μὴ πάντα ἄλλα λέγει τοῦ ἀνθρώπου. ἕκαστον δὲ ἕτερον αὐτοῦ ἐστιν, πάντα δὲ ἅμα ὁ ἄνθρωπός ἐστιν. τοῦτο καὶ ἐπὶ τοῦ σώματος πεποίηκεν ὁ ἀπόστολος, εἰ καὶ παρέμειξεν αὐτῷ τι νοητόν·" εἰ ὅλον", φησίν," ὀφθαλμός ἐστιν καὶ 226 εἰ ὅλον ἀκοή, π̣ ο̣ ῦ τὸ σῶμα;" καὶ λέγει, ὅτι ἕκαστον μέλος καθ' αὑτό ἐστιν, ἅμα δὲ πάντα τὸ σῶμα. καὶ ἐπιπολαίως τὸ αὐτὸ ἔστιν ἰδεῖν. τὸ ὄνομα τῆς ψήφου ἐνταῦθα τὸν ἀριθμὸν σημαίνει. πολλά ἐστιν τὰ νοήματα· τὰ πολλὰ ἀπαρτίζει θεωρίαν μεγίστην. καὶ ῥηθείη ἂν ψῆφος ὡσανεὶ ἀριθμός. εἰ δὲ θέλοι τις καὶ τὴν ψῆφον λαβεῖν ὡς τὸ λεχθέν·" ἀναιρουμένων δὲ αὐτῶν κατήνεγκεν ψῆφον", τὴν μαρτυρίαν, καὶ οὕτως ἠθέλησεν" γνῶναι σοφίαν καὶ ψῆφον." εἰ ἐπιστήμη ἐστὶν ἡ σοφία θείων καὶ ἀνθρωπίνων καὶ τῶν τούτων αἰτιῶν, ἕκαστον ὀφείλει νοῆσαι, καὶ ὣς ἔχει συνεψηφισμένην ὅλην τὴν γνῶσιν. καὶ τοῦ γ̣ ν̣ ω῀̣ ν̣ αι̣ ἀσεβοῦς ἀφροσύνην καὶ ὀχληρίαν καὶ περιφοράν. μέγα ἐστὶν γνω῀̣ ν̣ αι τὰ χείρονα, μὴ μὴν πρᾶξαι αὐτά. ἀδύνατόν ἐστιν κακίας ἀποστῆναι μὴ νοήσαντα αὐτήν. ἑτέρως δὲ λέγομεν μὴ γιγνώσκεσθαι ἁμαρτίαν τῷ μὴ ἁμαρτάνοντι ἀντὶ τοῦ·" οὐκ ἔχει πεῖραν ἁμαρτίας." οὕτως οὖν Ἰησοῦς οὐκ" ἔγνω α῾̣ μαρτίαν", τουτέστιν οὐκ ἐπειράθη. ὁ δὲ βουλό μενος τῷ ὄντι ἀποσχέσθαι τῆς κακίας γνώσεται αὐτήν, ὅτι φαύλη ἐστὶν καὶ ὅτι κακίαν προξενεῖ τῷ ἐνεργοῦντι καὶ ὅτι" εἰς θάνατον καταβιβάζει" καὶ ὅτι προαιρετική ἐστιν καὶ δύναται ὑφ' ἡμῶν λυθῆναι. οὐκ ἔστιν κατ' οὐσίαν ὑπάρχουσα, οὐκ ἔστιν ὑπὸ κίνησιν ἄστρων ἐνεργουμένη. ἐὰν οὖν γνῶ ταύτην τὴν τοῦ ἄφρονος ἀφροσύνην, ἀφίσταμαι ἀπ' αὐτῆς, ἀποβάλ λω αὐτήν. καὶ τοῦ γνῶναι δι' ἀσεβοῦς εὐφροσύνην. τοῦτο λέγει· ἐὰν γνῶ, τίς ἐστιν ὁ ἀσεβής, καὶ ἀπόσχωμαι αὐτοῦ τού του̣, γιγνώσκω τὴν εὐφροσύνην. τὸ γὰρ" διά τινος" οὕτως ἀκούειν δεῖ·" διὰ γὰρ νόμου ἐπίγνωσις ἁμαρτίας." ὁ εἰδὼς τὸν νόμον δι' αὐτοῦ εἴσε ται τὴν ἁμαρτίαν, δηλονότι καὶ τὴν ἀρετήν· ἀλλὰ τὴν μέν, ἵνα ποιῇ τὴν δέ, ἵνα φύγῃ. καὶ ὀχληρίαν καὶ περιφοράν. ἡ ἀφροσύνη καὶ ἀσέβεια καὶ ὀχληρία εἰσίν. ἀμέλει γοῦν καὶ ὁ ἔξω φι λόσοφος τὰς σοφιστικὰς ἐνοχλήσεις εἴρηκεν. καὶ περιφορὰν δεῖ εἰδέναι, ὅτι δε̣ ι῀̣ ταῦτα περιφέρειν, μὴ ἔχειν μόνιμα. κἄν ποτε συνστῶσιν ἐν τῇ ψυχῇ, οὐ δεῖ αὐτὰ ἔχειν, ἀλλὰ περιφέρειν καὶ ἀποστρέφεσθαι αὐτά. 227 καὶ εὑρίσκω ἐγὼ αὐτὴν πικρότερον ὑπὲρ θάνατον σὺν τὴν γυναῖκα, ἥτ̣ ι̣ ς ἐστὶν θηρεύματα. εὑρίσκω ἐγὼ αὐτήν, τὴν ὄχλησιν τὴν περίφορο̣ ν," ὑπὲρ θάνατον" ἀντὶ τοῦ· ὅτε πεῖραν αὐτῆς λαμβάνω, ἀποθνῄσκω· ὑπὲρ θάνατον αὐτὴν ἡγοῦμαι. εἰ δὲ ἡγεῖταί τις αὐτὴν θάνατον καὶ ἀπώλειαν ψυχῆς, παραι τήσεται αὐτήν, πεπαύσεται ἀπ' αὐτῆς. σὺν τὴν γυναῖκα, ἥτις ἐστὶν θ̣ η̣ ρ̣ εύματα. δύναται καὶ αὐτὴν ταύτην τὴν γνώμην τὴν χειρίστην, ἣν ἀποβάλλει, ἣν εἶδεν μηδὲν ἕτερον ἢ θάνατον προξενοῦσαν, γυναῖκα εἰρηκέναι. πο̣ λ λαχοῦ γὰρ τῶν θείων παιδευμάτων αἱ γνῶμαι καὶ ἡ ἕξις γυναῖκες λέγον ται̣ τῶν ἐχόντων ἐπὶ ἐπαινετῶν καὶ ψεκτῶν, ὡς ἐὰν λέγῃ·" η῾̣ Σοφι´̣ α̣ τίκ τει ἀνδρὶ φρόνησιν" καὶ" ἡ γυνή σου ὡς ἄμπελος εὐθηνοῦσα, οἱ υἱοί σου ὡς νε̣ ο´̣ φυτα ἐλαιῶν." ἐκ ταύτης τῆς γυναικὸς γεννήματα γίνεται ἀρρενικά, θ̣ ρ̣ ε̣ π̣ τ̣ ι̣ κὰ πυρὸς καὶ φωτός. τὸ γὰρ εὐλόγημα τούτων τῶν φυ τῶν τρέφει τὸ πῦρ καὶ τὸ φῶς. ψεκτῶς δὲ πάλιν λέγεται·" μὴ πρόσεχε φαύλῃ γυναικί· μέλι", φησίν," α᾿̣ ποστάζει τῶν χειλέων γυναικὸς πόρνης, ἣ πρὸς ὀλίγον γλυκαίνει σ̣ ο`̣ ν φάρυγγα. ὕστερον μέντοι πικρότερον χολῆς εὑρήσεις." εἶτα μεθ' ὁλίγα ἐπιφέρε̣ ι̣·" τῆς δὲ ἀφροσύνης οἱ πόδες"· τὴν γυναῖκα ἀφροσύνην εἶπεν. διὸ καὶ π̣ ρ̣ ο`̣ ς̣ σοφίαν αὐτὴν διέστειλεν. λέγει, ὅτι ἡ γυνὴ αὕτη, ἣν εἶπεν περιφοράν, ἣν εἶχεν ὀχληρίαν, θή ρευμά ἐστιν, οὐ θηρευόμενον. δυνατὸν δε`̣ καὶ τοῦτο εἰπεῖν, ὅτι μετέρ χεταί τις τὴν κακίαν,

οὐχ ὡς ἥμερόν τι, ἀλλ' ὡς ἄγριον θηρίον ἐπι σπώμενον ἑαυτῷ. δυνατὸν δὲ ὡς πρὸς τὸ ῥητὸν ἠθικοῦ παιδεύματος ἕνεκα λαβεῖν κατὰ τὴν ἱστορίαν τὴν φαύλην γυναῖκα σημαίνεσθαι. οἶδας ὅτι τὰ ἁμαρτήματα κατάλληλά τισιν τυγχάνουσιν. ὡς ἐπὶ τὸ πλεῖστον τὸ φορεύειν, τὸ περ περεύεσθαι σοφιστικῶς ἀνδρός ἐστιν, γυναικὸς δὲ τὸ ἐν ἀκολασίᾳ προκα λεῖσθαι. λέγει οὖν τὴν γυναῖκα ταύτην, ἣν λέγει πόρνην, ἣν λέγει" ἐπὶ δίφρου καθεζομένην" καὶ" προσκαλουμένην τοὺς παριόντας", θήρευμα εἶ 228 ναι. δέλεάρ ἐστιν, κἂν ἐπὶ γνώμης αὐτὰ λάβῃς, ἡ πανοῦργος καὶ ῥᾳδι ουργὸς γνώμη, καὶ σοφιστικὴ ἢ καὶ αἱρεθική· φαύλη γυνή ἐστιν. καὶ σαγῆναι καρδία αὐτῆς, δεσμο`̣ ς εἰς χεῖρας αὐτῆς· ἀγαθὸς πρὸ προσώπου τοῦ θεοῦ ἐξαιρεθήσεται ἀπ' αὐτῆς, καὶ ἁμαρτάνων συνλημφθήσεται ἐν αὐτῇ. σαγηνεύειν βούλεται τοὺς πλησιάζοντας. καὶ ἀπεναντίως ἔχει ἡ σαγήνη αὐ τῆς ᾗ Ἰησοῦς ἔβαλεν εἰς τὴν θάλασσαν. ἡ γὰρ πλοκὴ τῆς θείας παιδεύσεως καὶ τῆς εὐαγγελικῆς διδασκαλίας" σαγήνη ἐστὶν βληθεῖσα εἰς τὴν θάλασσαν καὶ ἀπὸ παντὸς γένους συνάγει." καὶ ἐπεὶ μὴ αἰσθητὴ ἡ σαγήνη, οὐδὲ τὰ σα γηνευόμενα αἰσθητά ἐστιν. ἐὰν οὖν λέγῃ, ὅτι" ἀπὸ παντὸς γένους," τοῦτο λέγει·" ἀπὸ παντὸς ἤθους ἀνθρωπίνου εἰς τὸν ἔνυδρον βίον ἐκπεπτωκότας." καὶ περὶ τοῦ διαβόλου λέγεται ἐν ἑνὶ τῶν δώδεκα προφητῶν– Ἀμβακοὺμ δέ ἐστιν οὗτος–" παρασιωπήσῃ ἐν τῷ καταπίνειν ἀσεβῆ τὸν δίκαιον; καὶ ποι ήσεις τοὺς ἀνθρώπους ὡς τοὺς ἰχθύας τῆς θαλάσσης καὶ ὡς τὰ ἑρπετὰ τὰ οὐκ ἔχοντα ἡγούμενον." λέγει γάρ·" συντέλειαν ἐν ἀνγίστρῳ ἀνέσπασεν καὶ συνήγαγεν ἐν τῇ σαγήνῃ αὐτοῦ. ἕνεκα τούτου θύσει τῇ σαγήνῃ αὐτοῦ καὶ θυσιά σει τῷ ἀμφιβλήστρῳ αὐτοῦ. διὰ παντὸς ἀμφιβαλεῖ τὸ ἀμφίβληστρον αὐτοῦ καὶ ἀποκτένειν ἔθνη οὐ φείσεται;" διαφόρως οὖν ἀγρεύει καὶ ὁ ἐχθρὸς ὥσπερ καὶ" ὁ τῆς σωτηρίας Λόγος." ὡς γὰρ σαγήνην ὁ Ἰησοῦς" ἔβαλεν εἰς τὴν θάλασσαν", καὶ" ὁ Πέτρος προσ τάττεται βαλεῖν." μερικαὶ δέ εἰσιν αἱ διδασκαλίαι, πρὸς ἕνα τὸν λεγό μενον ἰδίως ποιὸν ἑκάστου βλέπουσαι. ὅταν γὰρ ποικίλα ἔθνη συνάγῃ σαγήνῃ, ἔστιν·" διὰ παντὸς ἀποκτέννειν ἔθνη οὐ φείσεται." καὶ ἐπεὶ οἱ προίστορες τῶν ψευδοδοξιῶν θεοποιοῦσιν αὐτάς, ὡς θείᾳ τινὶ τέχνῃ ἢ ὡς θεῷ τινι θυμιάζουσιν. αὕτη οὖν ἡ γυνὴ λεχθεῖσα σαγήνας ἔχειν ἐν καρδίᾳ ἑαυτῆς διὰ τὸ πολυτρόπως αἱρεθίζειν καὶ ἐπισπᾶσθαι τοὺς ἀν θρώπους σαγήνη ἐστὶν τοῦ διαβόλου. ὧδε τὸ τοῦ Ἰὼβ θέλομεν νοῆσαι, ἵν' ἐξ ἐκείνου καὶ τούτου τὴν θεω ρίαν λάβωμεν. λέγει, ὅτι" πᾶν πλωτὸν συνερχόμενον οὐ μὴ ἐνέγκῃ μίαν βύρσαν οὐρᾶς αὐτοῦ, οὐδὲ πλοῖα ἁλιέων κεφαλὴν αὐτοῦ." εἶτα λέγει·" τίς ἀποκαλύψει ἔνδυμα προσώπου αὐτοῦ; εἰς δὲ πτύξιν θώρακος αὐτοῦ 229 τίς ἂν εἰσέλθοι;" οὐδεὶς δύναται ἀποκαλύψαι τὸ πρόσωπον αὐτοῦ. πολυ πρόσωπός ἐστιν, μιμεῖται τὸν ἐνάλι̣ ον̣ Πρωτέα· ἐκεῖνος γὰρ οὐκ ἔχει ὅλως τεταγμένον πρόσωπον. τοῦτο οὖν λέγει ἐν τῷ Ἰώβ·" τίς ἀποκα λύψει ἔνδυμα προσώπου αὐτοῦ;" οὐκ ἔχεις εἰπεῖν, ὅτι τόδε τὸ πρόσωπον αὐτοῦ ἐστιν. ἐὰν ἄρῃς τὸ πρόσωπον αὐτοῦ τῷ λόγῳ ἢ νοήσει, ἄλλο τι χεῖρον ε̣ ὑρίσκεται. εἶτα καὶ περιεπτυγμένος ἐστὶν πανταχόθεν·" εἰς πτύξιν θώρακος αὐτοῦ" οὐδεὶς δύναται εἰσελθεῖν. καὶ ἐὰν εἰσέλθῃς, πάλιν περιέπτυκται. οὕτω καὶ ἐνταῦθα ἡ κακοῦργος ἡ ὀνομαζομένη γυνὴ ἐνταῦθα– ἤτοι ἐπὶ ῥητοῦ θέλῃς ἤτοι ἐπὶ γνώμης– οὐ μίαν ἔχει σαγήνην. ὅταν δοκῇς ἐκπεφευγέναι μίαν, ἄλλῃ ὑποβάλλῃ. δεσμὸς εἰς χεῖρας αὐτῆς. τὸν πλησιάζοντα εὐθέως δεσμεῖ. χεῖρα δὲ αὐτῆς τὴν πρᾶξιν λέγει καὶ ἐνέργειαν. ὁ ἐνεργῶν κατ' αὐτὴν οὐ μόνον ἀγρεύετ̣ αι καὶ σαγηνεύε ται, ἀλλὰ καὶ δεσμῷ περιπίπτει· δέσμιον αὐτὸν ἀποφαίνει. ἀγαθὸς πρὸ προσώπου τοῦ θεοῦ ἐξαιρεθήσεται ἀπ' αὐτῆς. ὁ πρὸ προσώπου τοῦ θεοῦ ἀγαθὸς οὐ κατ' οὐσίαν ἐστὶν τοιοῦτ̣ ος, ἀλλὰ ὁ σπεύδων ἀρετὴν ἔχειν, ἵνα ἐπίπροσθεν θεοῦ ἀγαθὸς γένηται. οὗτος οὖν οὐκ ἐνπίπτει εἰς αὐτήν, οὐκ ἀγρεύεται, οὐ σαγηνεύεται. τοῦ ἀγαθοῦ δὲ" μὴ ἐμπίπτοντος εἰς τὰς παγὰς αὐτῆς" ἢ εἰς τοὺς δεσμοὺς ὁ φαῦλος πα ραδίδοται αὐτῇ. τὸ παραδίδοσθαι δὲ

πολλάκις ἑρμήνευται· μετὰ τὸ πολλά κις κωλῦσαι, ὅτε οὐκέτι κωλύει ἐνμένοντος ἐκείνου τοῦ κακοῦ, παράδοσις αὐτῷ γίνεται. καὶ ἁμαρτάνων συνλημφθήσεται ἐν αὐτῇ. οὐδεὶς ἀναμάρτητος συνλαμβάνεται ἀπ' αὐτῆς. ἡ ἀρχὴ τοῦ συνλημφθῆναι τὸ ἁμαρτῆσαί ἐστιν. ἐνγίζει γοῦν καὶ τοῖς ἁγίοις· ἀλλ' ἐπεὶ οὐχ ἁμαρ τάνουσιν, οὐ συνλαμβάνονται ὑπ' αὐτῆς, ἀλλ' ἔξω αὐτῆς εἰσιν, πατοῦσιν αὐτήν. ἐπερ· τὴν ἀναγωγήν· ἐκύκλωσα ἐγὼ τοῦ γνῶναι; ὅλη ἀναγωγή ἐστιν· ἐλέγομεν τοῦτο. οὐκ ἔστιν μακρὰν τοῦ λεχθέν τος, ὅτι, ἐπεὶ" ἐκ μεγέθους καλλονῆς καὶ κτισμάτων ὁ γενεσιουργὸς αὐ τῶν θεωρεῖται", ὁ κυκλεύων τὸν σύνπαντα κόσμον καὶ ὁρατῶν πάντα, ἃ ἐποίησεν ὁ θεός, ὁρᾷ αὐτὰ ὅτι" καλὰ λίαν ἐστίν". ἐὰν δὲ μὴ κυκλεύ σῃ, ἀλλὰ ἓν καθ' ἓν λάβῃ, οὐχ ὁρᾷ τὸ κάλλος τοῦ πεποιηκότος. οὕτω οὖν, εἰ μὴ κυκλεύσῃ τις πάντα τὰ δόγματα καὶ πάσας τὰς ἀρετὰς καὶ 230 ἀντακολουθίαν αὐτῶν εὕρῃ καὶ πᾶσαν τὴν κτίσιν καὶ δι' ἐκείνου του῀̣ κτίσματος εἰδείη τὸν δημιουργὸν, οἵας δυνάμεώς ἐστιν. ὁτὲ καὶ ἀναλ̣ ό γως πάντα ἅμα λαβὼν ἐν τῇ διανοίᾳ καὶ ὥσπερ κυκλεύσας τὴν τὴν σοφί αν εὑρίσκει τὴν ἀληθῆ. ἰδέ, τοῦτο εὗρον, εἶπ̣ εν ὁ ἐκκλησιαστής, μία τῇ μιᾷ τοῦ εὑρεῖν λογισμόν, ὃν ἐπεζήτησεν ἡ ψυχή μου, καὶ οὐχ εὗρον. ὁ ἐκκλησιαστὴς ὁ διδάσκαλός ἐστιν τῆς πανδήμου συνόδου." τοῦτο εὗρεν ὁ ἐκκλησιαστής"· τὸ" εὑρεῖν" ὧδε τὸ" καταλαβεῖν" ἐστιν. ἐπερ· τὸ ποῖον; τοῦτο αὐτό, ὅτι ἡ γυνὴ ἡ οὖσα θήρευμα σαγήνας ἔχει ε ἐν καρδίᾳ ἑαυ τῆς καὶ δεσμὸν ἔχει ἐν τῇ χειρὶ ἑαυτῆς. ἐκκλησιαστοῦ ἐστιν τ̣ ο̣ ῦτο γνῶναι. τοῦτο γὰρ συντελέσει τοῖς ἀκροωμένοις τοῦ ἐκκλησιαστοῦ." μία τῇ μιᾷ", ἐπεὶ πληθυντικῶς ὧδε λέγει· οὐδὲ γὰρ περὶ μιᾶς μόνης λέγεται, ὅτι" μία τῇ μιᾷ". λέγομεν ἤτοι περὶ τῶν σαγηνῶν αὐτῆς· λέγει ὅτι αἱ πάγαι αὐτῆς αὗ ται καὶ αἱ σαγῆναι τὸν φαῦλον λογισμὸν εὑρίσκουσιν καὶ διδόασιν. ἀμέλει γοῦν καὶ αἱ γυναῖκες αὗται μαστροπεύουσιν ἀλλήλας καὶ προάγου σιν οὐ τοῦ εὑρεῖν λογισμὸν ἀγαθόν, ἀλλὰ πρὸς τὸ πανουργεύσασθαι. ἐπερ· οὐ μίαν εἶπεν ἄνω; οὐ μονογενές ἐστιν τὸ κακόν, ἀλλὰ καὶ πολύχουν γε καὶ πολυσχιδές. προσ υπακουστέον, ὅτι οὐ περί τινος ῥητῆς γυναικὸς ταῦτα λέγει, ἀλλὰ περὶ πάσης τοιαύτην σπουδὴν ἐχούσης" μία τῇ μιᾷ τοῦ εὑρεῖν λογισμόν." ἐὰν δὲ ἐπὶ τῶν σαγηνω῀̣ ν λάβῃς, λέγεις, ὅτι δοκοῦσιν καὶ αἱ σαγῆναι συμ φωνίαν ἔχειν. πειρῶνται γοῦν καὶ οἱ ψευδοδοξοῦντες τὰς ψευδεῖς ἑαυτῶν δόξας λέγειν συμφωνεῖν. ὃν ἐπεζήτησεν ἡ ψυχή μου, καὶ οὐχ εὗρον. τὸν λογισμὸν αὐτῶν ἐπεζήτησεν ἡ ψυχή μου, καὶ οὐχ εὗρον. δυσθήρατός ἐστιν. ὅμοιόν ἐστιν τοῖς εἰρημένοις·" οὐκ αὐτοῦ τὰ νοήματα ἀγνοοῦμεν";" εἰς πτύξιν θώρακος αὐτοῦ τίς ἂν εἰσέλθοι;" ε᾿̣ περ̣· ποῖον οὖν ἐστιν τὸ" εὗρον" ἐν τοῖς ἔμπροσθεν; ὧδε λοιπὸν λέγει·" μία τῇ μιᾷ τοῦ εὑρεῖν λογισμόν." τοῦτον τὸν λογισμὸν ἠθέλησα φωράσαι, ἵνα καὶ διαδιδράσκω αὐτάς. καὶ" οὐχ εὗρον" δύναται καὶ κατὰ τοιοῦτον λόγον λέγειν ὡς τὸ" οὐ τοῦ θέλοντος οὐδὲ τοῦ τρέχοντος ἀλλὰ τοῦ ἐλεῶντος θεοῦ." ἀπ' ἐμαυτοῦ οὐδὲν εὗρον. θεός μοι δὲ ἐφανέρωσεν, ἔδειξέν μοι τὸ πανοῦργον τοῦ λογιςμ̣ οῦ τούτου. μὴ γὰρ λέγει ὅτι ὁ τρέχων καὶ ὁ θέλων οὐδὲν ἀνύει. 231 καὶ ἄνθρωπον ἕνα ἀπὸ χιλίων εὗρον, καὶ γυναῖκα ἐν πᾶσιν τούτοις οὐχ εὗρον. πολλὰ ἀντίγραφα" ἄνδρα" ἔχει·" γυναῖκα δὲ ἐν πᾶσιν τούτοις οὐχ εὗρον." και`̣ ἐπὶ ῥητοῦ λαβεῖν αὐτὸ δύνῃ, ὅτι μόλις ἀνὴρ ἀπὸ χιλίων εὑρίσκε ται σπουδαι῀̣ ος̣, γυναῖκα δὲ ἐν πάσαις ταύταις οὐκ ἔστιν εὑρεῖν σπουδαί αν. ἢ οὕτως· ἄνθρωπον εὗρον̣ ἕνα τῶν χιλίων, λογισμὸν ἕνα ἀνθρώπου ἀπὸ πολλῶν, γυναῖκα δὲ οὔ, διὰ τὸ δυσθήρατον αὐτῆς, διὰ τὸ δυςκατάλημπτον αὐτῆς– ἐπερ· τοῦτο λέγει εὑρηκέναι; ἐπεί ἐστιν θηρεύματα. ἄλλο ἐστὶν τὸ γνῶναί τινα σοφιστήν, καὶ ἄλλο τὸ καταλαβεῖν αὐτοῦ τὰ σοφίσματα. καὶ γὰρ ὁ τηρῶν ἑαυτόν, μὴ ὑποπέσῃ σο φισμοῖς, ἔγνω, ὅτι πρὸς σοφιστὴν ἔχει· οὐ πάντως δὲ καὶ λύειν αὐτοῦ τὰ σοφίσματα δύναται. τὸ δὲ εὑρεῖν ἀληθῶς τουτέστιν̣ τὸ φωράσαι αὐτοῦ τὴν τέχνην, τὸ τὴν ἀπάτην αὐτοῦ φανερῶσαι. πλὴν ἰδέ, τοῦτο εὗρον, ὃ ἐποίησεν ὁ θεὸς σὺν τὸν ἄν θρωπον εὐθῆ, καὶ αὐτοὶ

ἐζήτησαν λογισμοὺς πολλούς. τὸ κεφάλαιον τοῦ θεωρήματος τοῦτό ἐστιν· ὁ θεὸς τὸν ἄνθρωπον εὐθὴν πεποίηκεν, τουτέστιν καλὸν καὶ ἀγαθόν, μηδὲν ἔχοντα σκολιὸν ἢ λελοξωμέ νον. αὐτοὶ δὲ πολλοὺς λογισμοὺς ἐφεῦρον. κατὰ τοὺς λογισμοὺς ἐκείνους αἱ διαφοραί εἰσιν αὗται· τὸ" θήρευμά τινα εἶναι", τὸ" μία τῇ μιᾷ τοῦ ε̣ υ῾̣ ρεῖν λογισμόν", τὸ" ἄφρονα εἶναί" τινα. ἔλεγον ὅτι πολύπλοκός ἐσ τιν ὁ ἐχθρός, ὅτε τοῦ Πρωτέως ἐμνημόνευσα. πάντως δὲ ἔχει τι πρόσωπον ἐοικὸς αὑτῷ καθ' ὃ σατανᾶς ἐστιν, καθ' ὃ διάβολός ἐστιν. τοῦτο τὸ πρόσ ωπον αὐτοῦ μόνοι ἐκεῖνοι δύνανται ἰδεῖν οἱ λέγοντες" οὐ γὰρ αὐτοῦ τὰ νοήματα ἀγνοοῦμεν." ἴσασιν, ποῖον ἐπίπλαςτον ἔχει πρόσωπον καὶ ἔξωθεν ἐπιβαλλόμενον καὶ ποῖόν ἐστιν τὸ ὡσανεὶ κατὰ φύσιν αὐτοῦ πρόσωπον. κατὰ φύσιν δὲ αὐτοῦ πρόσωπόν ἐστιν τὸ ἐνβαθῦναι τῇ κακίᾳ. καὶ εὑρίσκεις πολλάκις καὶ σοφιστὰς ἀνθρώπους μυρία πρόσωπα περι βαλλομένους, καὶ ἕνα τινὰ ἔχουσιν λανθάνοντα σκοπόν. ἐκεῖνό ἐστιν οὖν αὐτῶν τὸ πρόσωπον. ὥσπερ οὖν ἐπὶ τούτων μεταβαίνει ἐπὶ τοὺς ἐπαινετούς, ἔστιν τι πρόσωπον τοῦ ἀνθρώπου, καθ' ὃ ἄνθρωπός ἐστιν, οὐ κ̣ αθ̣' ὃ πονηρὸς ἄν θρωπος ἢ πανοῦργος. οὗτός ἐστιν ὁ ἐν τιμῇ γενόμενος·" ἄνθρωπος ἐν τι μῇ ὢν οὐ συνῆκεν" ὡς ὁ ἄνθρωπος καὶ" κατ' εἰκόνα καὶ ὁμοίωσιν" θεοῦ γεγο νώς. καὶ τοῦτό γέ ἐστιν αὐτοῦ τὸ προηγούμενον πρόσωπον, ὅπερ ἐάν τις 232 καὶ θεωρη´̣ σῃ̣ εὕρηκεν τὸν̣ ἄνθρωπον. αὐτοὶ δὲ οὐχ ἕνα λογισμὸν ἐπετήδευσαν, ἀλλὰ πολλούς. πολυχοῦς γάρ ἐστ̣ ι̣ ν ἡ κακία. καὶ μέμνημαι εἰρηκώς ποτε εἰκόνα περὶ τοῦ διαψηφισμοῦ, ὅτι πάντες οἱ ἐπιτυγχάνοντες τὸν αὐτὸν ἀριθμὸν εὑρίσκουσιν, οἱ σφαλ λόμενοι δ̣ ὲ οὐ τὸν αὐτόν. ἔχει οὖν πρόσωπον ἄνθρωπος, καθ' ὃ λογικός ἐστιν, καθ' ὃ σὺν λόγῳ πράττει πάντα καὶ ὥσπερ ἔλεγον ὅτι ὁ δικαστής· ὁ ἀληθῶς κριτὴς ἔνψυχόν ἐστιν δίκαιον· οὐδὲν ἕτερον σκοπεῖ ἢ τὰ πράγματα τῶν κρινομένων, οὐκ εἰ φίλοι ἢ δυσμενεῖς ἢ συγγενεῖς. χραίνεται γὰρ τὸ εὐ θὲς τοῦ κ̣ ρίματος. καὶ θεώρει, ὅτι οὐκ εἶπεν" παρασυνεβλήθη κτήνει", ἀλλὰ" τοῖς κτή νεσιν". καὶ μία μὲν ἔστιν μορφὴ τοῦ ἀνθρώπου ἡ ὁμοιοῦσα αὐτὸν τῷ θεῷ, πολλαὶ δέ, εἰς ἃς πίπτει. ὅταν πανοῦργος γίνηται, ἀλώπεκος φέρει πρόσωπον. ὅταν ἰῶδες καὶ βλαπτικόν, ὄφεως· ὅταν ἄγριον, λεόν τος· ὅταν ἀκόλαστον καὶ φιλήδονον καὶ κόλαξ, κυνός. καὶ ὅλως ἐκ τοῦ ἑνὸς ἀνθρώπου καὶ τῆς μιᾶς μορφῆς πολυτροπία καὶ πολυμορφία γίνεται. καὶ πάλιν σκοπὸς ἔσται, κἄν τισιν μὴ δοκῇ, καθ' ὃν ἀποβολ̣ ὴ πασῶν τῶν μορφῶν γίνεται, φέρειν ἵν' ἐκεῖνο, ὅπερ πεποίηκεν ὁ θε ός, α᾿̣ ναδειχθῇ. ὅτε οὖν ἔμενεν ἐν τῇ ταυτότητι, ἕνα λογισμὸν εἶχεν. καὶ ὥσπερ λέγεται ἐν ἑνὶ τῶν ψαλμῶν·" ὁ θεὸς κατοικίζει μονοτρόπους ἐν οἴκῳ", οἱ εὐσεβῶς καὶ ἐναρέτως καὶ ἐκκλησιαστικῶς κατοικιζομένοι μο νότροποί εἰσιν," κατηρτισμένοι τῷ αὐτῷ νοῒ καὶ τῇ αὐτῇ γνώμῃ", ὡς ἕκαστον μονότροπον εἶναι. κατὰ δεύτερον δὲ λόγον ἐρεῖς, ὅτι πάντες ἕνα τρόπον ἔχουσιν. περὶ τῆς οὕτω οὖν γνώμης ἐχόντων λέγεται, ὅτι τῶν" πιστευόντων ψυχὴ μία καὶ καρδία μία", οὐ τῷ ἀριθμῷ, ἀλλὰ τῇ ταυτότη τι. ἡ ταυτότης δὲ αὕτη ἡ πρώτη κατάστασίς ἐστιν. καὶ ἡμεῖς γοῦν ἐνίοτε εἰς ἑαυτοὺς ἀσύμφωνοί ἐσμεν λέγοντες· ἆρα μὴ τοῦτό ἐστιν, μὴ ἐκεῖνο; τοῦτο δὲ μὴ νενοηκότος ἐστίν. διὰ τοῦτο λέγεται·" ὁ ἀκούσας η᾿̣ ρέμη σεν." ὅταν μηκέτι εἰς πολλὰ φέρηται, ἀλλὰ γνῷ ἐκεῖνο, ὃ δηλοῖ ὁ ἀπαγ γέλλων, ἠρεμεῖ, οὐκέτι ταράττεται. ἀμέλει γοῦν ὁ φιλόσοφος ἐκεῖνος τὴν ἀνοησίαν ταραχὴν λέγει·" μὴ ταραττέτω γὰρ ἡμᾶς τὰ μέρη τῶν οὐσιῶν." τίς οἶδεν σοφούς; καὶ τίς οἶδεν ἐπίλυσιν ῥήματος; σοφία ἀνθρώπου φωτιεῖ πρόσωπον αὐτοῦ. 233 σπάνιός ἐστιν ὁ ἐπιστάμενος τοὺς σοφούς. ἔστιν γὰρ ἐπιστημονικῶς εἰδέναι, τίς σοφός. ὁ δὲ οὕτω θεωρῶν τὸν σοφόν, τίς ἐστιν, καὶ τὴν σο φίαν οἶδεν. οὐ δύναταί τις εἰδέναι ναυπηγὸν μὴ τὴν τέχνην περινοῶν, καθ' ἣν κατασκευάζει τὰς ναῦς. καὶ ζωγράφον οὐδεὶς δύναται ἐπιστῆσαι, τίς ἐστιν, ἐὰν μὴ τὴν ζωγραφικὴν τέχνην εἰδῇ. καὶ ὥσπερ ἀδύνατόν ἐστιν εἰ δέναι εἰδέναι λευκὸν σῶμα μὴ εἰδότα, τί ἐστιν λευκὸν χρῶμα, καὶ ἀδύνα τόν ἐστιν εἰδέναι τινὰ ἐπι̣ στήμην οὐκ ἐπιστάμενον, τί ἐστιν ἐπιστήμη, οὕτως

οὐχ οἷόν τέ ἐστιν εἰδέναι σοφὸν μὴ ἐγνωκότα τὴν σοφίαν, καθ' ἣν οὗτος πεποίωται καὶ ἀφ' ἧς παρονομάζεται. ἀμέλει γοῦν, ἄλλοι ἄλλους γιγνώσκουσιν καὶ ἕτεροι ἑτέρους οὐκ ἐπίστανται. τὰς ἐπιλύσεις οὖν τῶν ῥημάτων τῶν σοφῶν τὰς γνωμονικὰς τίς οἶδεν; σπα´̣ νιός ἐστιν καὶ ὁ ταῦτα ἐπιστάμενος ὁ δυνάμενος νοήμων εἶναι καὶ δια`̣ το`̣ νοήμων εἶναι ἐπιστάμενος παραβολὴν καὶ σκοτεινὸν λόγον, ῥῆσιν σοφῶν καὶ αἰνίγματα. τὰς ἐπιλύσεις τῶν αἰνιγματωδῶν ῥημάτων οὐχ ὁ τυχὼν οἶδεν, ἀλλ' ὁ κατὰ τὴν σοφίαν, καθ' ἣν προφέρεται τὰ ῥήματα, σοφὸς ὠ´̣ ν. σ̣ οφία ἀνθρώπου φωτιεῖ πρόσωπον αὐτοῦ. τοῦτο λέγει, ὅτι ἡ τοῦ ἀνθρώπου σοφία τ̣ ο`̣ π̣ ρόσ̣ ωπον αὐτοῦ φωτεινὸν δείκνυσιν, οὐ τὸ πρόσωπον τοῦ σώματος, οὐ τὸ μέλος τῆς σαρκός, ἀλλὰ τὸ πρόσωπον τοῦ ἔσω ἀνθρώπου, περὶ οὗ λέγουσιν οἱ σοφοί·" ἐσημειώθη ἐφ' ἡμᾶς τὸ φῶς τοῦ προσώπου σου, κύριε." εἰ δὲ τὸ φῶς τὸ σοφίζον καὶ σοφοὺς ποι οῦν καὶ πεφωτισμένους κατασκευάζον τοῦ προσώπου σου φῶς ἐστιν– ὁ λόγος σου γάρ ἐστιν ἡ εἰκών σου, ὁ χαρακτήρ,– φωτίζεται ὁ μετέχων τούτου τοῦ φω τὸς καὶ γίνεται πεφωτισμένος. οὕτω γοῦν τοῖς πλησιάσασιν αὑτῷ Ἰησοῦς λέγει·" λαμψάτω τὸ φῶς ὑμῶν ἔνπροσθεν τῶν ἀνθρώπων." καὶ λέγει πᾶσιν·" ὑμεῖς ἐστὲ τὸ φῶς τοῦ κόσμου." οὐκ αἰσθητὸν δὲ φῶς εἰσιν οἱ ἀπόστολοι τοῦ κόσμου, τουτέστιν τοῖς πολλο̣ ῖς τῶν ἀνθρώπων φαινόμενον, ἀλλὰ τοῦ ἀληθινοῦ κόσμου. οὐ τὴν ἁμαρτία̣ ν ε̣ ὗρεν Ἰησοῦς τοῦ καταλλαγέντος ἐν Χριστῷ τῷ θεῷ. τοῦτο οὖν τὸ πρόσωπον τοῦ ἔσω ἀνθρώπου φωτίζεται ὑπὸ τῆς σοφίας. ταὐτὸν δέ ἐστιν σοφία καὶ φῶς καὶ λόγος κ̣ αὶ ἀλήθεια καὶ αἱ ἄλλαι ἐπίνοιαι αἱ περὶ Χριστοῦ λεγόμεναι. 234 καὶ ἀναιδὴς πρὸ πρ̣ οσώπου αὐτοῦ μισηθήσεται. στόμα βασιλέως φύλαξον καὶ περὶ λόγου ὅρκου θεοῦ μὴ σπου δάσῃς. ὁ ἀναιδὴς ὁ μὴ ἔχων παρρησίαν ἐκ φωτὸς καὶ σοφίας ἀπούσης ἐπίτιμον μισηθήσεται. ὑπάρχει δὲ τοῦτο μάλιστα τοῖς σοφισταῖς τοῖς τὴν ἀλήθειαν σοφίζεσθαι θέλουσιν. ἀπὸ πολλῆς γὰρ ἀναίδειας ἀντιλέγουσιν τῇ ἀληθείᾳ. οὕτω ἑρμηνεύουσιν τὰ πράγματα, ὡς οὐκ ἔχουσιν φύσεως. μισητὸς οὖν ἐστιν, κἄν ποτε λανθάνῃ διὰ πανουργίαν καὶ μὴ μισῆται, ἀλλ' οὖν γε μισητός ἐστιν. μισητὸς δέ ἐστιν ὁ ἄξιος τοῦ μισεῖσθαι, κἂν μηδεὶς αὐτὸν μισῇ. ἡ κακία γοῦν, εἰ καί τις ἄλλη, μισητή ἐστιν· ἡ ἡδονὴ πολλοὺς ε᾿̣ π̣ έχει τοὺς ἀγαπῶντας. πολλοί εἰσιν οἱ θελγόμενοι· καὶ οὐ δήπου οὐκ ἔστιν μισητὸν τὸ κακόν. στόμα βασιλέως φύλαξον. τὸ στόμα τοῦ βασιλέως τοῦ ἀληθινοῦ φύλαξον, τὸν λόγον αὐτοῦ τήρει, κατὰ τὸν λόγον αὐτοῦ πολιτεύου καὶ φρόνει. τὸ γὰρ στόμα πολλάκις ἡμῖν ἀποδέδεικται, ὅτι τὸν λόγον σημαίνει. ἐπίστανε τῷ λόγῳ τοῦ θεοῦ, ὃ κα λεῖται αὐτοῦ στόμα βασιλέως, καὶ οὕτω πρᾶττε, οὕτω φρόνει, οὕτω πολιτεύ ου. καὶ περὶ λόγου ὅρκου θεοῦ μὴ σπουδάσῃς. καὶ παρὰ τοῖς ἔξω νόμοις μ̣ ι̣ σ̣ η̣ τ̣ ο´̣ ν̣ ἐστιν τὸ τοιοῦτον. ὑπόνοιαν ἐφιόρ κου παρέχει ὁ σπουδάζων ἐπὶ τὸ ὀμόσ̣ αι, εἰ μὴ παρὰ τοῦ ἄρχοντος αὐτῷ ὅρκος ἐπιτεθῇ μὴ οὔσης μαρτυρίας τινὸς κ̣ αὶ ἀναγκασθῇ περὶ τούτου ὀμόσαι. διὰ τοῦτο οὖν εἶπεν·" μὴ σπουδάσῃς", μὴ π̣ ρ̣ ο̣ αι´̣ ρ̣ ετος ὅρμα ἐπὶ τὸ ὀμνύναι· μὴ τὴν ἀναπόδεικτον̣ πίστιν μεταχειρ̣ ι´̣ σ̣ ῃ̣ ς̣. ἐὰν δύνηται πίστις παρασχεθῆ ναι, μὴ σπουδάσῃς περὶ ὅρκον. ὁ ὀμν̣ υ´̣ ων τῷ πλησίον αὑτοῦ καὶ οὐκ ἀθετῶν, ὁ οὕτως ἀληθεύων, ἵνα μὴ ἀθετήσῃ̣, ο̣ ὐκ ἔστιν μισητός. ἀπὸ προσώπου αὐτοῦ πορεύσῃ, μὴ στῇς ἐν λόγῳ πονηρῷ· ὅτι οὐκ, ὃ ἐὰν ἐθελήσῃ, ποιη´̣ σει̣ καθὼς βασιλεὺς ἐξουσιάζων; δύναται κατὰ ὑπερβατὸν περὶ τοῦ ἀνα̣ ι̣ δο̣ ῦς̣ λε´̣ γεσθαι, ὅτι" ἀπὸ προσ ώπου αὐτοῦ πορεύσῃ." ἔξω γενοῦ τοῦ ἀναιδου῀̣ ς. ἀν̣ α̣ φ̣ έρεσθαι δὲ δύναται ταῦτα καὶ εἰς τὸν διάβολον αὐτὸν καὶ πᾶσαν πονηρ̣ ὰν δ̣ ύναμιν. τὰ γὰρ περὶ ἀνθρώπων λεγόμενα ὡς κακῶν, ὡς πονηρῶν, ῥη̣ θείη ἂν καὶ περὶ τῶν δαιμόνων καὶ τοῦ διαβόλου. ἃ γὰρ περὶ ἀνθρώπων λέγεται ὡς θν̣ η̣ τ̣ ῶν ζῴων, οὐκ ἀναφέρεται οὐδὲ εἰς διάβολον οὐδὲ εἰς δαίμονα. 235 δυνατὸν δὲ καὶ περὶ τοῦ βασιλέως, οὗ ἀπὸ προσώπου δεῖ ὀρθῶς πολι τεύεσθαι, εἰρῆσθαι·" ἀπὸ προσώπου αὐτοῦ πορεύσῃ" ὡς παρ' αὐτοῦ πεμ πόμενος, καθὸ σημαινόμενον λέγομεν ὅτι· ὅσδε ἀπὸ βασιλέως ἦλθεν.

μὴ στῇς ἐν λόγῳ πονηρῷ. τοῦτο λέγει· κἄν ποτε συμβῇ κατὰ ἄγνοιαν πονηρόν τι εἰπεῖν οἷον ψεῦδος βλαπτικόν, μὴ στῇς ἐν αὐτῷ, μὴ ἔνμενε αὐτῷ. περὶ δὲ τῶν θείων ῥημάτων καὶ λόγων γράφει Παῦλος ὅτι·" ἐπίμενε αὐτοῖς". τοῖς τοῦ θεοῦ λόγοις, τοῖς ἀκαταγνώστοις, τοῖς ὑγιαίνουσιν ἔνμενε. ὅτι οὐκ, ὃ ἐὰν ἐθελήσῃ, ποιήσει; ὁ ἀναιδὴς τῷ προσώπῳ οὐκ, ὃ βούλεται, ποιήσει; διὸ φεῦγε ἀπὸ προσ ώπου αὐτοῦ. ἐὰν δὲ καὶ περὶ θεοῦ ᾖν ὡς̣ βασιλέως, ὃ βούλεται ποι ῆσαι, μὴ νόμιζε, ὅτι ἁμαρτήσων διαφεύξῃ αὐτόν, ἐφιο̣ ρκῶν διαδιδράσκεις αὐτοῦ τὴν γνῶσιν. καθὼς βασιλεὺς ἐξουσιάζων. ὁ ἐξουσίαν ἔχων βασιλεὺς πρὸς οὐδενὸς κωλύεται, οὐδεὶς ἀντοφθαλ μεῖ αὐτῷ, ἀλλ' ὃ βούλεται, πᾶν ποιεῖ. κατ' ἀμφότερα οὖν λάβε αὐτά. ἤτοι περὶ τοῦ ἀληθινοῦ βασιλέως, τοῦ θεοῦ. ὃ βούλεται γάρ, ποιεῖ· οὐδεὶς ἀνθίσταται αὐτῷ. κἂν περὶ τοῦ ἀναι δοῦς λέγῃ, πάλιν φόβον ἐνποιεῖ ἡμῖν τοῦ φεύγειν αὐτόν. εἴρηκεν τοῦτο· ἀληθῶς δὲ βασιλεὺς ὁ σοφός ἐστιν. οἱ Στωϊκοὶ γοῦν λέγουσιν μόνον τὸν σοφὸν βασιλέα εἶναι, μο´̣ ν̣ ον̣ ἱερέα. εἰ γὰρ βασιλεύς ἐστιν ὁ νομίμως ἄρχων,̣ μόνος δὲ ὁ σοφὸς τοῦτο ε᾿̣ πίσταται, μόνος οὗτος βασιλεύς ἐστιν. αὐτίκα γοῦν πρὸς τὸν Ἀβραὰμ ἰδιώτην ὄντα τὴν τύχην εἴρηται πρὸς τῶν διορατικῶν" βασιλεὺς παρὰ θεοῦ σὺ εἶ ἐν ἡμῖν." εἰ καὶ παρὰ ἄλλων ἄλλοι, ἀλλὰ παρὰ θεοῦ σὺ εἶ." βασιλεὺς γὰρ βασιλευόντων" ἐστὶν ὁ θεός. ἐὰν δὲ καὶ περὶ τοῦ ἀναιδοῦς προσώπου ᾖν ὁ λόγος, καὶ αὐτὸς ὥσπερ βασιλεὺς ἐξουσιάζει τω῀̣ ν ὑποβαλλόντων ὑπὸ τὴν πρεσβείαν ἑαυτοῦ." μὴ οὖν βασιλευέτω ὑμῶν ἡ ἁμαρ̣ τ̣ ία ἐν τῷ θνητῷ ὑμῶν σώματι."" ὁ βασιλεύσας θάνατος ἀπὸ Ἀδὰμ μεχρὶ Μωϋσέως" ἐξουσιάζει τῶν ὑπὸ τὴν ἐξουσίαν αὐ τοῦ καὶ τὴν ἀρχήν. καὶ τίς ἐρεῖ αὐτῷ· τί ποιήσεις; ὁ υφυλάσσων ἐντολὴν οὐ γνώσεται ῥῆμα πονηρόν. καὶ περὶ θεοῦ ἀληθές ἐστιν εἰπεῖν, ὅτι οὐδεὶς αὐτῷ λέγει·" τί ποιή σεις;" καὶ περὶ τοῦ ἀναιδοῦς καὶ θρασέως βασιλέως. καὶ τάχα πρόσωπον δύναται οὗτος ὁ ἀναιδὴς φέρειν τοῦ Ἀντιχρίστου. καὶ γὰρ ἐκεῖ ἐν τῇ περὶ αὐτοῦ προφητείᾳ τοῦ Ἠλίου κόρη τις̣ ἀναστᾶσα οὕτως αὐτὸν ἤλεγξεν λέγουσα αὐτὸν ἀναιδῆ. 236 ὁ φυλάσσων ἐντολὴν οὐ γνώσετ̣ αι ῥῆμα πονηρόν. ἰδέ· ὁ ἐπιστάμενος τὸ ἀγαθὸν εὐθέως οἶδεν καὶ τὸ κακόν. τὸ ἐπίστα σθαι δὲ ὧδε οὐ τὸ χρᾶσθαι σημαίνει, ἀλλὰ τὸ εἰδέναι μόνον. εἰ γὰρ ἐντολὴ δίδοται, ἵνα" ἐκκλίνωμεν ἀπὸ τοῦ κακοῦ καὶ ποιῶμεν τἀγαθόν," δεῖ καὶ τὸ κακὸν εἰδέναι, ἵν' ἐκκλίνωμεν ἀπ' αὐτοῦ καὶ αἱρησώμεθα τὸ ἀγαθόν. περὶ τῶν τοιούτων γράφει ὁ ἀπόστολος λέγων·" πάντα δοκιμάζετε, τὸ καλὸν κατέχετε· ἀπὸ παντὸς εἴδους πονηροῦ ἀπέχεσθε." ὁρᾷς, ὡς ὁ πάντα δοκιμάζων οἶδεν τὸ καλόν, καὶ ὅτι αἱρετόν ἐστιν καὶ φυλακτέον, καὶ τὸ πονηρόν, ὅτι φευκτέον ἐστίν· τοῦ ἀλλοτριοῦσθαι προσήκει. εἰ οὖν ὁ εἰδὼς τὸ ἀγα θὸν οἶδεν καὶ τὸ κακὸν καὶ ἔνπαλιν, πῶς ἐνταῦθα λέγει τὸν φυλάττοντα ἐντολὴν μὴ γιγνώσκειν ῥῆμα πονηρόν; καίτοι ἡ ἐντο̣ λὴ ἀγαθόν ἐστιν ῥῆμα. ὁ δὲ τὸ ἀγαθὸν ῥῆμα εἰδὼς οἶδεν καὶ τὸ πονηρὸν ῥῆμα· λέγει δὲ τὸν φυλάττοντα ἐντολὴν μὴ γιγνώσκειν ῥῆμα πονηρόν, τουτέστιν οὐ λέγειν οὐκ ἐπίστασθαι, ἀλλὰ μὴ χρᾶσθαι, μὴ οὕτω γιγνώσκειν αὐτό, ὡς·" οὐδὲ Ἰησοῦς ἔγνω τὴν ἁμαρτίαν." οὕτως ὁ τῆς ἐντολῆς φύλαξ οὐ γιγνώσκει πονηρὸν ῥῆμα. ἔστω δὲ τὸ μὴ γιγνώσκειν ῥῆμα ἢ παρακοὴ ἢ τὸ μ̣ ὴ οὕτως ἀκοῦσαι τοῦ ῥήματος, ὡς δεῖ αὐτοῦ ἀκούειν. ὁ ὡς δεῖ ἀκούων ῥήματος ἔγνω αὐτό, ἔχει αὐτοῦ πεῖραν. ὁ δὲ τ̣ ὴν ἐντολὴν φυλάττων, ἐπεὶ οὐκ ἔχει τῆς ἐναντι ότητος τῆς ἐντολῆς πεῖραν, οὐ γνώσεται τὸ ῥῆμα τὸ πον̣ ηρόν. λέγεται δὲ πολλάκις τὸ ῥῆμα ἀντὶ αὐτοῦ τοῦ πράγματος. ἡ γοῦν Μαριὰμ ῥήμ̣ ατ̣ ος ἀκούσασα τοῦ ἀγγέλου λέγει·" ἰδοὺ ἡ δούλη κυρίου· γένοιτό μοι κατὰ τὸ ῥῆμά σου." οὕτω ὑπάρξεταί μοι, ὡς τὸ ῥῆμα τὸ σὸν διαγο ρεύει. καὶ οὐ παράδοξον ἐρῶ. καὶ γὰρ" ἐν τῇ ψυχῇ" ἔστιν ῥη῀̣ μα·" τὸ ἄνευ τοῦ ἀληθεύειν ἢ ψεύδεσθαι νόημα, ὁτὲ δὲ ἤδη ᾧ ἀνάγκη υ῾̣ πάρχειν θάτε ρον," ἢ τὸ ἀληθεύειν ἢ ψεύδεσθαι. ἰδὲ νόημα ῥῆμα καλεῖται, ἐπεὶ ὑποπίπ τει τῷ ὁρισμῷ αὐτοῦ γνώσεως·" ῥῆμα γάρ ἐστιν τὸ προσσημαῖνον χρόνον", καὶ ῥῆμά ἐστιν, ἐν ᾧ ἔστιν ἀληθεῦσαι ἢ

ψεύσασθαι. ἐπεὶ οὖν καὶ νοήματά εἰσιν τοιαῦτα, ῥήματα αὐτὰ ἐροῦμεν. 237 τοῦτο οὖν ὁ θεῖος ἀπόστολος ἐπιστάμενος λέγει" ἀκηκοέναι ἄρρητα ῥήματα." καὶ δοκεῖ ἀντίφασις εἶναι, εἰ μὴ κατὰ ἄλλο καὶ ἄλλο σημαινό μενον λάβωμεν τὸ ῥητὸν καὶ ἄρρητον. ἄρρητά ἐστιν, παρ' ὅσον ἐν νῷ μόνῳ ὁμι λοῦνται καὶ θεὸς ἐνίησιν αὐτὰ τῇ διανοίᾳ. καὶ ἔχουσιν τὸ ἀληθὲς καὶ τὸ ψεύδεσθαι, ὥστε καὶ κατὰ τοῦτό εἰσι̣ ν καὶ ῥήματα. ἄρρητά εἰσιν οὐ λεγό μενα διὰ συλλαβῶν, οὐχ οἷά τε ὄντα γραφῆναι καὶ χαραχθῆναι. τῷ δὲ μὴ προφέρεσθαι διὰ συλλαβῶν ἄρρητά ἐστιν. εἰ δὲ ἕκαστον, ὧν λέγω, ῥητόν ἐστιν– προφέρομαι γὰρ αὐτὸ διὰ ἐνάρθρου φωνῆς–, τὸ μέντοι νόημα, ὃ οὐχ ὑποβάλλει ἡ φωνή, ἄρρητον ῥῆμά ἐστιν. ἔχει γὰρ ἢ τὸ ἀληθὲς ἢ τὸ ψεῦδος. ἄρρητά εἰσιν παρὰ τὸ μὴ ἔχειν διὰ συλλαβῶν καὶ λέξεων ἐνάρθρων προφέρεσ̣ θαι, τῷ δὲ ἔχειν τὸ ἀληθὲς ἢ ψεῦδος ῥήματά εἰσιν. καὶ καιρὸν κρίσεως γιγνώσκειν καρδία σοφοῦ· ὅτι παντὶ πράγματι ἔστιν καιρὸς καὶ κρίσις, ὅτι γνῶσις τοῦ σο φοῦ πολλὴ ἐπ' αὐτόν. τοῦτο λέγει· ὁ νοῦς καὶ ἡ καρδία τοῦ σοφοῦ οἶδεν" τὸν τῆς κρίσεως καιρόν", οὐ μόνον τὸν κατωμιλημένον ἐν τῇ γραφῇ." καιρὸν κρίσεως" λέγουσιν οἱ θεῖοι λόγοι τὸν καιρὸν ἐκεῖνον, καθ' ὃν πάντες τῷ κριτη ρίῳ τοῦ θεοῦ παρίστανται. καὶ τοῦτον τὸν καιρὸν καλεῖ" ἡμέραν κρίσεως." ἐνταῦθα δὲ ὁ σοφὸς πάντα καιρὸν καὶ κρίσιν παντὸς πράγματος οἶδεν. κε κριμένως τοῖς πράγμασιν ἐπιβάλλει, τοὺς λόγους κεκριμένως πρ̣ οφέρει. οἶδεν γάρ, πότε δεῖ δοῦναι ἀπόκρισιν καὶ πότε οὔ, καὶ πότε ἀντισχεῖν τ̣ ο`̣ ν λόγον καὶ πότε ἐξαφεῖναι αὐτὸν̣ κατὰ τῶν ἀκροατῶν. τὴν κρίσιν οὖν τούτου τοῦ καιροῦ ἐπίσταται, ἵνα καιρὸν μὴ χρόνον λάβῃς τινὰ ῥητόν, οἷον ἡμερινὸν ἢ νυκτερινόν, ἀλλὰ καιρὸν τῷ εἰπεῖν τοιάδε τινὰ τῷ τοιάν δε ἕξιν ἔχοντι." ἡ καρδία οὖν τοῦ σοφοῦ οἶδεν τὸν καιρὸν τῆς κρίσεως", οἶδεν τὴν κρίσιν, καθ' ἣν̣ δ̣ εῖ τ̣ ο̣ ῖς καιροῖς χρήσασθαι. ὅτι παντὶ πράγματι ἔστιν καιρὸς καὶ κρίσις. πᾶν πρᾶγμα ἔχει καιρὸν καὶ κρίσιν δηλονότι. ὁ δυνάμενος οὖν τὰ πράγματα οὕτω με̣ ταχειρίζεσθαι, ὡς καιρίως λέγειν περὶ αὐτῶν καὶ κεκρι μένως, οὗτος σοφός ἐστιν καὶ σοφοῦ ἔργον ποιεῖ. ὅτι γνῶσις τοῦ ἀνθρώπου πολλὴ ἐπ' αὐτόν. 238 γνῶσιν δὲ ἀνθρώπου δίττως λαμβάνομεν, ἢ ἣν γιγνώσκει ἢ ἣν γιγνώσκε ται. οἷον οἱ ἑαυτῶν ἐπιγνώμονες σοφοὶ αὐτὸν τὸν λόγον ἔχουσιν, τοῦ τε γιγνώσκοντος καὶ τοῦ γιγνωσκομένου. εἰ ἑαυτῶν ἐπιγνώμονές εἰσιν καὶ οὐκ ἄλλοι αὐτοὺς ἐπιγιγνώσκουσιν, αὐτοί εἰσιν οἱ γιγνώσκοντες καὶ οἱ γιγ νωσκόμενοι." πολλὴ οὖν ἐστιν τοῦ ἀνθρώπου ἡ γνῶσις ἡ ἐπ' αὐτόν", καὶ ἣν αὐτὸς γιγνώσκει καὶ ἣν αὐτὸς γιγνώσκεται. ἀμέλει γοῦν μύρια ὅσα κεκινήκασιν ἄνθρωποι εἰς τὴν γνώμην ἐκείνην τὴν λέγουσαν" σεαυτὸν γνῶθι". μία ἐστίν, βραχεῖά ἐστιν ἡ φωνή, πολλὴ δέ ἐστιν ἡ διάνοια. ὁ γνοὺς ε῾̣ αυτὸν οἶδεν, ὅτι γενητός ἐστιν, καὶ οἶδεν, ὅτι πέφυκεν πρὸς ἀνάλημψιν ἀρετῆς. οἶδεν, ὅτι ἄρχει ἐν αὑτῷ ἡ ψυχὴ καὶ ἄρχεται τὸ σῶμα, καὶ πάλιν ἐν τῇ ψυχῇ ὅτι ἄρχει μὲν τὸ λογιςτικόν, ἄρ χεται δὲ τὸ ἐπιθυμητικὸν καὶ θυμικόν. ἐὰν ἔνπαλιν ταῦτα γίνεται, κάκι στόν ἐστιν. ἡ ψυχὴ ἐκείνη ἐὰν ἄρχηται ὑπὸ τοῦ σώματος καὶ ἄρχῃ τὸ σῶμα, ὄλεθρος τῷ ἀνθρώπῳ ἐκείνῳ· καὶ ἐὰν τὸ λογιστικὸν ἄρχηται ὑπὸ θυμοῦ ἢ ὑπὸ ἐπιθυμίας, ἡ ἀρχὴ αὕτη παράνομός ἐστιν. δεῖ οὖν τὸν σοφὸν εἰδέναι ἑαυτὸν καὶ ἐπίστασθαι, ὅτι" ἡ ἐπ' αὐτῷ γνῶσις πολλή ἐστιν", καὶ ἡ ἐπ' αὐτῷ, ἣν γιγνώσκειν ὀφείλει. ἐὰν γὰρ γνῷ, ὅτι" πολλή ἐστιν ἡ ἐπ' αὐτὸν γνῶσις"– ε᾿̣ π̣ ε̣ ι`̣ δε̣ ι῀̣ α̣ υ῾̣ τ̣ ο`̣ ν̣ γιγνώσκειν–, οὐκ ὀλίγα γνοὺς πεπαύσεται νομί ζων τετελειῶσθαι. κἂν πᾶσαν ο̣ ὐ῀̣ ν τὴν ἐνδεχομένην ἐνταῦθα ὑπαρχθῆναι σύν εσιν καὶ γνῶσιν λάβῃ, οἶδεν ὅτι" ἐκ μέρους γιγνώσκει" καὶ οὐ παύσε τα̣ ι̣ ὥς τινες ἤδη, ἀλλ' ἔτι ἐνεργεῖ πρὸς τὸ ἀναλαβεῖν καὶ ἄλλην γνῶσιν, κἂν γνῷ πάντα τὰ ὁρατά. καὶ, ὡς Σολομὼν λέγει, πάντων" τῶν ὄντων" λάβῃς" γνῶσιν ἀψευδῆ", ἀναφέρων τὸν νοῦν ἑαυτοῦ ἐπὶ τὰ ἀόρατα οἶδεν, ὅτι ἐν πολλοῖς ἔχει γνῶσιν. αἰσθητῶν γὰρ μόνων ἔχει ἀντίλημψιν. κἂν ἐπὶ τὰ ἀόρατά τις δὲ ἀνέλθῃ, ἐπ̣ ει`̣ και`̣ τούτων εἰσὶν ἐγγυτέρω καὶ πρῶτα, ἄλλα̣

δὲ μετ' ἐκεῖνα καὶ πέρα ὑπερβάλλοντα, οὐδέποτε πεπαύσεται τοῦ γιγνώσκειν, ἕως εἰς ἐκεῖνο τ̣ ο`̣ πέρας̣ φθάσῃ ὡς γνῶναι τὸν θεὸν καθώς ἐστιν. ὁ ἐπιστάνων ἑαυτῷ γνωστόν ἐστιν καὶ γνῶσις καὶ ἐπιστητόν ἐστιν καὶ ἐπι 239 στήμη. καὶ εἶπον καθόλου ταῦτα, ὅτι πολλάκις ἡ ψυχή, ὅτε φυτόν ἐστιν γεωργούμενον, αὐτὴ ἔχει ἀμφοτέρων τοὺς λόγους. ἑαυτὴν γεωργεῖ, οὐκ ἄλλο τι γεωργεῖ· οὐ τὰ ἔξω ἑαυτῆς γεωργεῖ ὡς ὁ τὰ φυτὰ τὰ αἰσθητὰ γεωργῶν· οὐχ ἑαυτοῦ ἐπιμέλεται, ἀλλὰ φυτῶν ἐστιν τεχνίτης. ὅτι οὐκ ἔστιν γιγνώσκων τί τὸ ἐσόμενον, ὅτι καθὼς ἔσται, τίς ἀναγγελεῖ αὐτῷ; διὰ τοῦτο" πολλή ἐστιν ἡ ἐπὶ τοῦ ἀνθρώπου γνῶσις." οὐδεὶς αἰσθήσει τὸ ἐσόμενον οἶδεν· τῶν παρόντων ἀντίλημψιν ἔχει ἡ αἴσθησις. τὰ δὲ ἐσό- μενα οὔπω ὑφέστηκεν. οὐκ ἔστιν οὖν αἰσθητικὴ ἀντίλημψις τῶν μὴ ὑφεστη- κότων, ἀλλὰ γνωστικὴ θεωρία· ἐπιστήμη ἐστὶν ἡ θεωροῦσα τὸ ἐσόμενον. αὐτίκα γοῦν ἵνα δῶμεν, ὅτι ἐπίστανταί τινες τὰ συμβαίνοντα ἐκ τῆς εἱμαρμένης, τὰ ἐσόμενα οὐκ ἴσασιν. εἰ μὴ γὰρ λάβῃ πάλι̣ ν̣ ἀκολουθίαν, ὅτι ὅσδε ὁ ἀστὴρ κατὰ τόδε τὸ ζώδιον γέγονεν, τὰ ὄντα πάλιν γιγνώσκει, οὐ τὰ ἐσόμενα. κἄν ποτε γοῦν προγνωστικῶς περὶ ἐκλείψεως ἡλίου ἢ σελή- νης λέγουσιν, λαμβάνει πάλιν, ὅτι ἐὰν τόδε ὁδεύηται καὶ τοιάδε γένη- ται κατάστα̣ σις τῶν ἀστέρων, τόδε ἀποτελεῖται. ἐξ ὄντων πάλιν λαμβάνει τὴν θεωρίαν, ἐκ τοῦ πολλάκις οὕτω γεγονέναι. ὅτι καθὼς ἔσται, τίς ἀναγγελεῖ αὐτῷ; παρετηρήσαντό τινες περὶ διαφορᾶς μέλλοντος καὶ ἐσομένου. μέλλον λέγετ̣ αι̣ τ̣ ο`̣ α̣ ι᾿̣ σ̣ θη̣ τικ̣ ῶς̣ δυν̣ άμεν̣ ο̣ ν̣ ὑπάρξα̣ ι, ἔσεσθαι δὲ λέγο̣ υ̣ σ̣ ιν̣ τὰ ὥσπερ ἐννοητά τινα ὄντα καὶ ἐν θεωρίᾳ τὴν ἀκολουθίαν ἔχοντα·" ἰδοὺ ἐγὼ μεθ' ὑμῶν πάσας τὰς ἡμέρας ἕως τῆς συντελείας τοῦ αἰῶνος τούτου." οὐκ̣ εἶπεν ὅτι “ὑστερίζω” τοῦτο. ἄλλο γάρ ἐστιν τὸ ἔστ̣ ιν̣ κ̣ α̣ ὶ τὸ ἔσεται. τὸ κατὰ ἀλήθειαν φύσεως ἀποβαῖνον τοῦτο λέγεται ἔσεσθαι, μέλλει̣ ν δὲ τὸ αἰσθητικῶς μὴ παρόν, δ̣ υνα´̣ μ̣ ενον̣ δὲ ὑπαρχθῆναι. ἰδού, λέγω· οὐ πέφυκ̣ εν ἄρτι γενέσθαι βροντή; οὐ λέγω περ̣ ὶ αὐτῆς ὅτι ἔσε- ται, ἀλλ' ὅτι μέλλει τὸ μέλλον· οὔπω γ̣ ὰρ ἔστιν. τὸ δὲ ἐσόμενον σ̣ υ̣ ν̣- άπτεται τῷ αυ᾿̣ τ̣ ῷ προλαβόντι, ἐὰν αἴτιον καὶ αἰτίαν ἐ´̣ χ̣ ῃ. π̣ ρ̣ ο`̣ ς̣ τὸ αἰτιατὸν οὐ λέγω μέλλειν, ἀλλὰ ἔσεσθαι. οὗ γὰρ αἰτίου τυγχάνοντος, ᾧ συνπε´̣ πλεκται ἡ ὕπαρξις ἐκείνου, πάντως ἔσετ̣ αι τοῦτο. τὰ οὕτως οὖν ἐσό- μενα οὐκέτι τις ἦν ἐπιστάμενος, εἰ μὴ θεὸς φανερῶτ̣ αι, εἰ μὴ ἡ ἀλή- θεια ἐπιστήσῃ τὸν νοῦν εἰς γ̣ νῶσι̣ ν. εἶπεν̣ οὕτω·" ἰδοὺ ἐγὼ ἔσομαι μεθ' ὑμῶν", οὐ" μέλλω ἔσεσθαι". καὶ γὰρ ἀπεντεῦθέν̣ ε̣ ἰμι π̣ α̣ ρ̣' υ῾̣ μῖν, ἀπεντεῦθεν μεθ' ὑμῶν ὑπάρχω καὶ ἔσομαι ἐπὶ πασῶν τῶν ἡμερῶν τοῦ 240 αἰῶνος. καὶ ἵνα σαφέστερον εἴπω, χρῶνται οἱ ἄνθρωποι καὶ γνώσει καὶ αἰσθή- σει. ὅταν μὴ παρῇ τὰ αἰσθητά, μέλλει τούτων ἔσεσθαι ἀντίλημψις· οὐδὲ ἀπεντεῦθεν ἀντιλαμβάνεται, ὅταν τὸ μὴ παρὸν οὐκ αἰσθάνεται ἀλλὰ τὸ ἤδη ὑφεστηκός. ὅταν δὲ ἐπιστημονικὴν ἔχῃ θεωρίαν, καὶ ἑκάστῳ προβλήματι ἀπο- δεικτικῷ ἐπιβάλλει· ἤδη ἔχων τὴν γνῶσιν καὶ ἔχει αὐτὴν ἐσομένην. οὐ γὰρ ἀφίπταται ὡς ἡ αἰσθητικὴ ἀντίλημψις. καὶ τόπος γοῦν τις ἐπιχειρεῖται τοιοῦτος σοφιςτικὸς μᾶλλον ἢ διαλεκτικός, ὅτι ὑπὲρ γῆν ἐστιν ὁ ἥλιος καὶ φαίνεται τότε ἡ τοιαύτη αὐτοῦ κίνη- σις, ὅταν ἡμέρᾳ ᾖν, ὅταν ὁ ὑποκείμενος ἀὴρ ὑπ' αὐτοῦ φωτίζηται. ὅταν δέ, φησίν, δύνῃ, οὐκ ἴσμεν, εἰ ἔστιν ἢ οὐκ ἔστιν. κἂν γὰρ τιθώμεθα, δέ, φησίν, δύνῃ, οὐκ ἴσμεν, εἰ ἔστιν ἢ οὐκ ἔστιν. κἂν γὰρ τιθώμεθα, ὅτι ἔστιν, ὑπολήμψει τινὶ τοῦτο ἔχομεν. εἰ δὲ οὐ φαίνεται, οὐκ ἴσμεν, εἰ ὑπάρχει ἢ οὐχ ὑπάρχει.– εἶπον δέ, ὅτι σοφιστικόν ἐστιν τὸ ἐπιχείρημα τοῦ- το. ἄκουσον· πρὸς τοὺς ὁρισμοὺς ἐκδέχονται τὰ πράγματα. τινὲς ὡρίσαν- το τὸν ἥλιον εἶναι ἄστρον ἡμεροφανές. καὶ ὡς διαφορὰν ἔλαβεν τὸ ἡμεροφανές. δεῖ δὲ τὰς διαφορὰς ὑπάρχειν ἀεὶ τοῖς ὁριστοῖς· εἰ τοίνυν ὡς διαφορὰ τοῦ η῾̣ λ̣ ίου̣ ε᾿̣ λ̣ η´̣ φ̣ θ̣ η, ὁ´̣ τι ἡμεροφανὲς ἄστρον ἐστίν, ἐὰν μὴ ᾖ ἡμέρα, ου᾿̣ κ̣ ἔχει τὴν̣ διαφορὰν τὴν ἐν τῷ ὁρισμῷ. ὅθεν ἄδηλον, εἰ ἔστιν ἢ οὐκ ἔστιν. προλαβὼν δὲ ε̣ ἶπ̣ ον ὅτι σόφισμά ἐστιν· οὐδὲ ἐπιστημο̣ ν̣ ι̣- κ̣ ὸν θεώρημά ἐστιν οὐδὲ διαλεκ̣ τι̣ κὸν προ´̣ βλημα. οὐκ ἔστιν ἄνθρωπος ἐξουσιάζων ἐν πνεύματι τοῦ κωλῦ- σαι σ̣ ὺν τὸ

πνεῦμα τὸ διοικοῦν τὰ ὅλα. κ̣ ατα`̣ τ̣ ὸ πρόχειρον καὶ τὸ ῥητὸν οὐκ ἔστιν ἄνθρωπος̣ ο῾̣ ἐξουσιάζων ἐν πνεύματι, ἵνα λ̣ άβῃς τὴν κίνησιν τοῦ ἀέρος πνεῦμα, τουτέστιν τὸν ἄνε- μον. μὴ γὰρ ἐξουσιάζει πολλὰ κ̣ αθὸ οὐ βούλεται ἄνεμον εἶναι. καὶ οὐ δύνα- τ̣ αι̣ α᾿̣ γαγεῖν αὐτόν, οὐ δυ κωλῦσαι δύναται τ̣ ὸν̣ φ̣ ιλ̣ ου῀̣ ντα ἂν βλάπ- τειν. οἱ πλέοντές ε̣ ι᾿̣ σιν ου᾿̣ κ ἔχοντες ἐξουσίαν, κἂν ἄριςτοι̣ κ̣ υβερνῆται ὦσιν, ὥστε ἀγαγεῖν πνοὴν πα̣ ράλληλον τοῖς πλέουσιν, οὐδὲ πα̣ υ῀̣ σαι αὐ- τ̣ ὴν σφοδρωτάτην καὶ βλαπτικήν. κ̣ ατα`̣ τὸ πρόχειρον οὖν οὕτω λημπτέ- ον. ἐπειδὴ δὲ πολλάκις ἡ ψυχὴ τοῦ ἀνθρώπου λ̣ ε´̣ γεται πνεῦμα, οὐκ ἔστιν ὁ ἔχων ἐcο̣ υσίαν ὥστε παραμεῖναι τὴν ψυχὴν ἢ ἀφε̣ ι῀̣ ν̣ α̣ ι̣ αὐτὴν ἀπὸ τοῦ ζῴου. προνοίας ἤρτηται... 316 Eccl 11, 1ab2a ἀπόστειλον τὸν ἄρτον σου ἐπὶ πρόσωπον τοῦ ὕδατος, ὅτι ἐν πλήθει τῶν ἡμερῶν εὑρήσεις αὐ τόν· δὸς μερίδα τοῖς ἑπτὰ καί γε τοῖς ὀκτώ.̣ 11, 1α̣ ἡ λέξις αὕτη οὐδὲν ἔχει πρὸς ῥητόν. ποῖον γὰρ ἐφ̣' ἱστορίας ὠφέλιμόν ἐστιν τὸν" ἄρτον", ὅν τις ἔχει," ἐπὶ πρόσωπον τοῦ ὕδ̣ ατο̣ ς" ἐκπέμπειν; μᾶλλον ἄχρηστον αὐτὸν ποιεῖ. δεῖ οὖν πρὸς διάνοιαν μόνην καὶ ἀναγωγὴν τὴν λέ ξιν ταύτην λ̣ αβ̣ εῖν. πολλαχοῦ τῶν θείων παιδευμάτων τὸ πλῆθος τῶν ἀν θρώπων τῷ ὀνόματι τ̣ ούτῳ προσαγορεύεται·" ῥῦσαί με", φησίν," ἐξ ὑδάτων πολλῶν, ἐκ χειρὸς υἱῶν ἀλλοτρίων"·" ὕδατα πολλὰ" εἴρηκεν τοὺς" ἀλλοτρίους" τῆς θεοσε βείας" υἱούς". καὶ πάλιν πολλ̣ αι`̣ ἄλλαι εἰσι`̣ ν γρα φαὶ τοῦτο διδάσ̣ κουσαι· λέγεται γοῦν ὅτι" δίδωσιν ὁ θεὸς ἐπὶ τὸ ὕδωρ τ̣ α̣··· 1– 3α" κα̣ ι`̣ οὐκ εὑρίσκον ται ἐφ̣' ἱστ̣ ο̣ ρ̣ ι´̣ ας λαμβανόμενα. δύναται δὲ τὸ πλῆθ̣ ο̣ ς̣ τ̣ ω῀̣ ν̣ α᾿̣ ν̣ θρώπων σημαίνειν τ̣ ὸ" ὕδ̣ ωρ". δ̣ ε̣ ι῀̣ δ̣ ὲ" ἐπὶ πρόσωπον τοῦ" τοιούτου" ὕδατος" το`̣ ν̣" ἀ´̣ ρ̣ τ̣ ον" τῆς σωτηρίας τὸν τρέφοντα ψυχὴν" ἀπο̣ στέλλειν". τοῦτο λέγει ει· α̣ ι̣·· κ̣?···" ὑ´̣ δωρ" εἶναι, ἀλλὰ" ἀπόστειλον"," μὴ φείσῃ" τὸν" ἄρτον"· σήψει γὰρ τὸ" ὕδωρ" τ· αφ······· ο̣ ὑ῀̣ τ̣ ος. πάλιν π̣ ρὸς ἀναγωγὴν δ̣ ε`̣ ἑτέραν ῥηθείη τοῦτο· ὁ" ἄρτος" οὗτος οὐκ ἔστιν ὁ αἰσθητός, ἀλλ̣ ὰ περὶ οὗ λέγε ται ὅτι" ἐξ οὐρανοῦ καταβέβηκεν"" ἄρτος τῆς ζωῆς". δεῖ τοῦτον τὸν" ἄρτον" μετὰ τὸ καθάρσιον τῆς ψυχῆς αἴρεσ θαι ὡς τὸ" ἐπιθυμήσας σοφίαν διατήρησον ἐντολάς, καὶ κύριος χορηγήσει σοι αὐτήν". πρῶτον καθάρσιον δέχῃ– καθάρισόν σου τὴν ψυχήν, τὴν ψυχήν σου λάμπρυνον– καὶ οὕτω τὸν" ἄρτον"" ἐπάνω τ̣ οῦ ὕδατος", τὸ" ἐπάνω" προσσημαίνει τὸ μετά. 11, 1b καὶ λέγει ὅτι" ἴσθι ὅτι ἐν πλήθει ἡμερῶν σου εὑρίσκεις̣ τοῦτον τὸν ἄρτον". οὐ μέχρι τοῦ παρόντος ζῆν" ἐνεργεῖ" καὶ τρέφει, α᾿̣ λλὰ καὶ" ἐν πλήθει ἡμερῶν". δυνατὸν δὲ καὶ τοῦτο ὅτι, ὅσω̣ ν φωτισμοὶ πολλοὶ γί νο̣ νται ἀπὸ τοῦ" ἡλίου τῆς δικαιοσύνης"," πλῆθος ἡμερῶν" ἔχεις κατὰ τὸ" μακρότητι ἡμερῶν ἐνπλήσω αὐτὸν" καὶ" ἔσῃ πολυήμερος"." εὑρήσεις τὸν ἄρτον ἐν τῷ πλήθει τῶν ἡ μερῶν". ἔτι μᾶλλον καὶ μᾶλλον, ὅσον" φωτίζῃ"," εὑ ρίσκεις" τὸν τῆς ἀληθείας" ἄρτον", τὸν" τῆς ζωῆς", ἵνα ἡ σπορὰ τῆς δικαιοσύνης τὸ" ὕδωρ" ἦν καὶ μετὰ σπορα`̣ ν̣ τῆς δικαιοσύνης," ἐπάνω", σπείρῃς τὸν τρύγητον καὶ τοῦ" φωτὸς τοῦ ἀληθινοῦ" τὴν γνῶσιν. 317 ἐπερ·" ἐπὶ" ψεκτοῦ" ὕδατος"" ἐνεργήσει" ὁ" ἄρ τος" ὁ ἐπαινετός;– οὐ λέγομεν" ἐπ̣ ι`̣" ψεκτοῦ" ὕδατος", ἀλλ' ὥσπερ λέ γομεν τὸν" ἐν ἀγνοίᾳ" καὶ" σκότει πορευόμενον̣" προσ ιέναι τῷ" φω̣ τὶ" καὶ οὐ λέγομεν ὅτι μένοντ̣ ε̣ ς" ἐν ἀ γνοίᾳ" καὶ" ἀγνωσίᾳ" πλησιάζουσιν τῷ" φωτί"· ὁ σ̣ υν δ̣ υαςμὸς λύει καὶ τὰ πρῶτα. οὕτω γοῦν καὶ τὸ" δεῦτε πρὸς ἐμὲ πάντες οἱ κοπιάσαντες καὶ πεφορτισμένοι", οὐχ ἵνα μείνητε" πεφορτισμένοι"," ἐγὼ" γὰρ" ἀναπαύσω ὑμᾶς". κα̣ ὶ τό γε παράδοξον· ὁ σὺν ἡδονῇ πράττων τὴν ἁμαρτί αν βαρυτάτην οὖσαν οὐ βαρεῖται, οὐ" φορτίζεται", οὐ δοκεῖ κακὸν υ῾̣ φ̣ ι´̣ στασθαι. ὅταν δὲ αἰσθηθῇ οἷον βάρος καὶ ἄχθος ἔχει ἡ ἁμαρτία, τότε" φορτίζεται" καὶ" κοπι ᾷ" καὶ π̣ ρ̣ όσεισιν τῷ" ἀναπαύοντι". τοιοῦτόν ἐστιν καὶ τὸ ἐν Ἰσαΐᾳ λεγόμενον ὅτι" ἐκοπ̣ ίασεν Αἴγυπτος, ἐμπορία Αἰθιόπων"– κατὰ κοινοῦ δηλονότι̣ ἢ" ἐμπορία" ἢ" ἐμ̣ πόρια"–" κα̣ ι`̣ ο̣ ι῾̣ Σαβαὶτ ἄνδρες ὑψηλοὶ"– κα̣ ὶ αυ᾿̣ τοὶ" ἐκοπίασαν̣"· καὶ λέγει εὐθέως ὁ´̣ τ̣ ι̣" ἐπὶ σὲ" προσ ίασιν, ὅτε.

" ἐκοπίασαν"· ὅτε προσεληλύθασιν, τότε̣" προσκυνήσουσίν σοι"········· ε̣········? ἀδύνα τόν ἐστιν προσιέναι τῷ" φωτὶ"········· κα̣ ι`̣ τῇ ἀρετῇ τὸν μ̣····· οντα" ἐν τῇ ἀγνοίᾳ" καὶ κακίᾳ· ὅσον γὰρ ἥδεται καὶ τέρπεται οὐ πρόσεισιν. 11, 2a δὸς μερίδα τοῖς ἑπτὰ καί γε τοῖς ὀκτώ. θεωρεῖς ὅτι ἡ ἐπιφορὰ τοῦ ἑξῆς στίχου οὐκ ἐπιτρέ πει πρὸς ῥητὸν τὸ" ἐξαπόστειλον τὸν ἄρτον σου" λαβεῖν." δίδωσιν μέρος τοῖς ἑπτὰ" ὁ προσιέμενος τὴν παλαι ὰν γραφὴν τὴν πρὸ τῆς ἐπιδημίας τοῦ ςωτῆρος· κα λεῖται δὲ" ἑπτὰ" διὰ τὸν σαββατισμόν." δίδωσιν μέρος τοῖς ὀκτὼ" ὁ παραδεξάμενος τὴν τοῦ ςωτῆρος ἀνά στασιν· μετὰ γὰρ τὸ σάββατον γενομένη α̣ ὕτη ἐστίν. οἱ Ἰουδαῖοι" τοῖς ἑπτὰ διδόντες" οὐ" δεδώκασιν τοῖς ὀκτὼ" καὶ διὰ τοῦτο οὐκ ἐσώθησαν. οἱ ἀπὸ τῶν αἱρέσεων πάλιν παραιτοῦνται τὸν νόμον καὶ τὴν παλαιὰν γραφήν· διὰ τὸ μὴ" διδόναι τοῖς ἑπτὰ μερίδα" ἐξ έπεσαν τοῦ σκοποῦ. καὶ ἵνα ἀκριβέστερον εἴπω, οὐ δὲ ὁ Ἰουδαῖος μὴ" διδοὺς τοῖς ὀκτὼ μερίδα δίδωσιν τοῖς ἑπτά", οὐδὲ ὁ ἀπὸ τῶν ἐθνῶν" δίδωσιν τοῖς ὀκτὼ" μὴ" διδοὺς μέρος τοῖς ἑπτά", τοῖς προαναφωνήσασιν τὴν ὀγδοάδα. καὶ ὥσπερ ἐὰν λέγομεν ὅτι ἔστιν ἦθος ἔχειν ῥερυθμισμένον ἄνευ θείας γνώσεως καὶ δοκεῖν θείαν 318 γνῶσιν ἔχειν ἄνευ πρακτικοῦ βίου, καὶ λέγομεν ὅτι πρα κτικὸς βίος ἄνευ γνώσεως, θεωρητικὸς β̣ ίος ἄνευ πράξε ως, τὸ δὲ ὅλον οὐδὲ οὗτος ὠφελεῖ οὐδὲ ἐκεῖνος. ἐκεῖ νος γὰρ τοῦ συνεζευγμένου ἀπολειπόμενος ἀσθενέστερός ἐστιν καὶ ἀνωφελής. ὁ ἐκκλησιαστικῶς μόνως φρονῶν, ἐκεῖνος" δίδωσιν καὶ τοῖς ἑπτὰ καὶ τοῖς ὀκτὼ μερίδα". ἑτερολέξως ε᾿̣ ν̣ τῷ Μιχέᾳ λέξι̣ ς δ̣ ιάνοιαν ταύ την ἔχουσα· λέγει ἐκεῖ γὰρ" καὶ αὕτη ἔσται εἰρήνη, ὅτ αν Ἀσσοὺρ ἐπέλθῃ ἐπὶ τὴν γῆν ὑμῶν καὶ ὅταν δράμῃ ἐπὶ τὰ ὅρια ὑμῶν, καὶ ἐπεγερθήσονται ἐπ' αὐτὸν ἑπτὰ ποιμένες καὶ ὀκτὼ δήγματα ἀνθρώπων, καὶ ποιμανοῦσιν τὸν Ἀσσοὺρ καὶ ἐν ῥομφαίᾳ καὶ τὴν γῆν τοῦ Νεβρὼν ἐν τῇ τάφρῳ αὐτῆς". τὸ μέρος τ̣ οῦ ρ῾̣ ητοῦ τούτου τινὲς ἐξήτασαν λέγοντες ὅτι “πῶς" εἰρήνη" γίνεται," ὅταν ἐπ̣ έλθ̣ ῃ ἐπὶ τὴν γῆν" τῆς ψυχῆς ἡμῶν" ὁ Ἀσσοὺρ καὶ ὅταν ἐπιβῇ ἐπὶ τὰ ὅρια" αὐτῆς; τ̣ ότε τάραχον ἐργάζεται”. καὶ ἔλεγον τοῦτο ὅτι ὅσον μακράν ἐστιν οὗτος ο······– πονηρὰ δὲ δύναμίς ἐστιν̣,? α̣ υ᾿̣ τ̣ ὸς ὁ διάβολος– ἡττᾶται πρὸς ὑμῶν. ὅταν δὲ ἐγγίσῃ καὶ πλησιάσῃ καὶ ι᾿̣ σ̣ χυ̣ ροὺς εὑ´̣ ρ̣ ῃ, τότε καταλυ´̣ ε̣ τ̣ α̣ ι̣. τοιοῦτόν τι καὶ πρὸ ὀλίγου μνημονευθέντος τοῦ ἐν Ἰ σαΐᾳ εἶπον·" πρὶν ἢ γνῶναι τὸ παιδίον καλεῖν πατέρα ἢ μητέρα, λήμψεται δύναμιν Δαμασκοῦ καὶ τὰ σκῦλα τῆς Σα μαρίας ἀπέναντι Ἀσσοὺρ τοῦ βασιλέως". οὐ μέγα ἦν, εἰ" εἰλήφει τὴν δύναμιν Δαμασκοῦ", τουτέστιν τὰ ἔθνη, καὶ" τὰ σκῦλα τῆς Σαμαρίας λαβὼν"" παραδώσει", εἰ ἀπῇ ὁ"̓ Ασσύριος". ὡς ἐάν τις κρατῇ χώρας ἀπόντος τοῦ κρα τοῦντος βασιλέως καὶ λάβῃ αὐτήν, οὐ μέγα ἐστὶν οὐδὲ" εἰ ρήνη" ἐστὶν ἀσφαλής·" ἐπελθὼν" γὰρ ἐκεῖνος ἐκδικήσει τὰ λημφθέντα τῇ ἀπουσίᾳ αὐτοῦ. ὅταν δὲ παρόντος τοῦ ὑπερασπίζοντος ληφθῇ ἀπ' αὐτοῦ, ἰσχυροί εἰσιν καὶ" εἰ ρήνην" βαθυτάτην ἔχοντες ο̣ ι῾̣ ἀφαιροῦντες τὰ ἐκείνου. τοῦτο οὖν λέγει ὅτι" αὕτη εἰρήνη" ἐστὶν ἡ ἀληθῶς." αὕ τη εἰρήνη" ἐστίν, ὅταν" ἐπελθὼν ὁ Ἀσσύριος εἰς τὴν γῆν ὑμῶν" ἡττηθῇ, ὅταν ἀπορηθῇ μηδὲν δυνάμενος" σκυλεῦ σαι" ἀπὸ τῆς" γῆς" διὰ ἀσθένειαν τὴν ἑαυτοῦ." καὶ ἐπεγερθήσονται", φησίν," ἐπ' αὐτὸν ἑπτὰ ποιμέ νες"– τοὺς πρὸ τῆς ἐπιδημίας ἁγίους, ὡς εἶπον, διὰ 319 τὸ σάββατον" ἑπτὰ" ὠνόμασεν–" καὶ ὀκτὼ δήγματα ἀν θρώπων" μετὰ τὴν ἐπιδημίαν πιστεύσαντα." δάκνουσιν" οὗτοι καὶ πόνον αὐτῷ ἐνποιοῦσιν. ἡ λέξις γὰρ ἐν τῇ γραφῇ τοῦτο σημαίνει·" εἰ δὲ ἀλλήλους δάκνετε καὶ κατεσθίετε"· καὶ ἐν τῷ Ἁμβακοὺμ πάλιν περὶ τοῦ αὐτοῦ τούτου τοῦ πονηροῦ λέγεται ὅτι" ἐξαίφνης ἀναστήσονται δάκνοντες αὐτόν". παρὰ προσδοκίαν οἱ ἀπὸ τῶν ἐθνῶν οἵ ποτε ὑπ' αὐτὸν" ἀναστήσονται" πόνον αὐτῷ ἐνποιοῦντες," δάκνοντες αὐτόν". λέγει οὖν ὅτι οἱ πρὸ τῆς ἐπιδημίας ἅγιοι" ἐπεγερθή σονται ἐπὶ τὸν Ἀσσύριον ἑπτὰ ποιμένες", ἵνα πάντας τοὺς προφήτας πρὸ τῆς ἐπιδημίας, αὐτοὺς τοὺς πατριάρ χας τούτους πρὸς τούτους" ποιμένας" λάβῃς, οὐκ ἐπὶ τὸν" ἑπτὰ" ἀριθμὸν ἱστάμενον τὸν τεμνόμενον εἰς πέντε καὶ δύο, ἀλλὰ εἰς τὸ μυςτικὸν τῆς ἑβδομάδος. οἱ τὸν

" ἀπολειπόμενον σαββατισμὸν τῷ λαῷ τοῦ θε οῦ" ἐσχηκότες εὕροντες διὰ Ἰησοῦ" ψυχῆς ἀνάπαυ σιν"–" εὑρήσετε" γὰρ" ἀνάπαυσιν ταῖς ψυχαῖς ὑμῶν"– οὗτοι ἐν τῷ ἀληθινῷ σαββάτῳ εἰσὶν καὶ παρονομάζονται ἀπ' αὐτοῦ διὰ τοῦ" ἑπτά". λέγο̣ νται̣" ὀκτὼ δήγματα ἀν θρώπων" οἱ μετὰ τὴν ἐπιδημίαν τοῦ ςωτῆρος προσεληλυθότες τῷ εὐαγγελίῳ καὶ καταπονοῦντες καὶ" δάκνοντες" τὸν ἐχθρόν. καὶ τὸν πόνον αὐτοῦ, ὃν ἔσχεν τοῦ εὐαγγελίου πάντας καλέσαντος, διαφόρως ὁ λόγος σημαίνει ὁτὲ μὲν" συν τριβὴν" αὐτοῦ–" ὁ θεὸς τῆς εἰρήνης συντρίψει τὸν σατανᾶν"–, ὁτὲ δὲ τὸν πόνον αὐτοῦ– τὸ" δάκνεσθαι"–, ὁτὲ τὸ λελῦσθαι τὴν βλάβην αὐτοῦ–" δέδωκα" γὰρ" ὑμῖν ἐξουσίαν πατεῖν ἐπάνω ὄφεων καὶ σκορπίων καὶ ἐπὶ πᾶ σαν τὴν δύναμιν τοῦ ἐχθροῦ, καὶ οὐδὲν ὑμᾶς οὐ μὴ ἀδική σει". τὸ" ἀδικήσει" ὧδε τὸ" βλάψει" σημαίνει. 11, 2b3ab ὅτι οὐ γιγνώσκεις τί ἔσται πονηρὸν ὑπὸ τὴν γῆν. ἐὰν πληρωθῶ σιν τὰ νέφη ὑετοῦ, ἐπὶ τὴν γῆν ἐκχέουσιν.̣ 11, 2b ἐπεὶ ἀγνοεῖς τὸ" ἐπὶ τῆς γῆς πονηρὸν" ἤτοι τὸ πραττόμενον ἐναντίως τῷ ἀγαθῷ ἢ τὸν πόνον ἐνποιῆσαν τὸ" πονηρὸν" τὸ διαδεξάμενον τὰ ἀνθρώ πινα πράγματα–, διὰ τοῦτο ποίησον, ἃ ἐντέλλομαί σοι·" δὸς μερίδα τοῖς ἑπτὰ καὶ τοῖς ὀκτώ"· ἐξ αὐτῶν γὰρ τῶν δύο γραφῶν" γνώσει" τὸ" πονηρῶς" πραττόμενον καὶ τὸ ἐπελευσόμενον" πονηρὸν" κατὰ τῶν τὸ κακὸν ποι ούντων. διὰ τοῦτο" δὸς μερίδα τοῖς ἑπτὰ καὶ τοῖς ὀκτώ". ἐπερ· σὺ οὖν ὁ" διδοὺς τοῖς ἑπτά"; 320– οὐ δύναται ἄλλως" γνῶναι". ὡς ἐὰν λέγῃς· ἀνάγνω θι τὴν γραφήν, ὅτι οὐκ οἶδας τί δεῖ πρᾶξαι καὶ τί οὐ. διὰ τοῦτο" γνῶθι τίνα ἔστιν", τίνα δεῖ πράττειν καὶ τί να μή. τούτῳ ὅμοιόν ἐστιν καὶ τὸ" πάντα δοκιμάζετε". διὰ τί δὲ" δοκιμάζετε"; ἵνα" τὸ καλὸν κατέχητε" καὶ" ἀπὸ παντὸς εἴδους πονηροῦ ἀπέχησθε". 11, 3ab ἐὰν πληρωθῶσιν τὰ νέφη ὑετοῦ, ἐκχέουσιν ἐπὶ τὴν γῆν. καὶ πρὸς τὸ ῥητὸν ἀληθές ἐστιν. ὅτε εὖ ἔχει τὰ πράγματα, ὅτε οἱ διακονούμενοι ὑπὸ τῆς προνοίας καλῶς ἔχουσιν, τὸ τηνικάδε" τὰ νε´̣ φ̣ η πληρωθέντα ἐπὶ τὴν γῆν ἐκχέουσιν". τὸ ὕδωρ, ἐὰν εἰς τὸ πέλαγος ῥέῃ, μὴ γὰρ χρησιμεύει πρὸς σπόρον. εἰ καὶ ἄλλως πως πάντα τὰ ὑπὸ τῆς προνοίας γινόμενα χρησιμεύει, ὅμως εἰς τὴν" γῆν" οὐδὲν λυσιτελεῖ, ἐν τῷ Ἀδρίᾳ ἢ ἐν τῷ πελάγει ἐὰν ῥέῃ. ὡς πρὸς τὸ ῥητόν, τοῦτο δὲ πρὸς διάνοιαν." νέφη πληρούμενα ὑετοῦ" τυγχάνουσιν αἱ διακονοῦσαι τῷ" λόγῳ τῆς σωτηρίας" ψυχαί. μία" νεφέλη" ὢν Μωϋσῆς ἔ λεγεν·" προσδοκάσθω ὡς ὑετὸς τὸ ἀπόφθεγμά μου". καὶ περὶ πάντων τῶν" βρεχόντων" τὸν πνευματικὸν" ἀμπελῶνα", τὸν" τοῦ Ἰσραὴλ οἶκον"," ἐντολὴ" δέδοται, ὅτε ἀντὶ" σταφυλῆς"" ἀκάνθας" ἠγίοχεν," μὴ βρέχειν εἰς αὐτόν". καὶ ἔτι ἐν̣ α̣ ὐτῷ τῷ Ἰσαΐᾳ λέγεται·" αἱ νεφέλαι ῥανάτωσαν δικαιοσύνην, βλαστησάτω ἡ γῆ ἔλεος". ἡ" βλάστη τοῦ ἐλέου" οὐχ ὑπὸ τῆς αἰσθητῆς" γῆς" γίνεται, ἀλλ' ὑπὸ ἐκείνης τῆς λεγομένης" ἀγαθῆς γῆς"" καλῆς καρδίας", ἔνθα πεσὼν ὁ Ἰησοῦ" σπόρος"" ἐκαρποφόρησεν". ταῦτα δὲ τὰ" νέ φη" πότε" πληροῦται τοῦ ὑετοῦ", τουτέστιν τοῦ λόγου, ἢ ὅτε" γίνεται ὁ τοῦ κυρίου λόγος πρὸς" αὐτοὺς ὡς ἕ καστον λέγειν·" τάδε λέγει πρός με κύριος". ἰδοὺ ὁ" ὑετός". τότε δὲ" πληροῦται τὰ νέφη ὑετοῦ", ὅτε" ἐκ χέουσιν ἐπὶ τὴν γῆν". ἐάν τις μὴ" πληρωθῇ" τοῦ λόγου, οὐ δύναται" βρέχειν"· ἀλλὰ οὐ δύναται ἕτερον" ποτίζειν"· οἷοί εἰσιν οἱ ψευδοδιδάσκαλοι οἱ μηδὲν ἐπιστάμενοι καὶ δοκοῦντες" πάντα κατέχειν"." ἐπὶ τὴν γῆν" δὲ ἤτοι τὴν ἀνθρωπότητα ἢ τὴν" καρ δίαν" ἑκάστου, τὴν εὐτρεπισμένην πρὸς ὑποδοχήν· ἰδοὺ" σπόρος" ποτιστοῦ. 11, 3cd ἐὰν πέσῃ ξύλον ἐν τῷ νότῳ καὶ ἐν τῷ βορρᾷ, τόπῳ, οὗ πίπτει, ἐκεῖ μενεῖ. 321 φανερὸν ὅτι ἀλληγορούμενον καὶ πρὸς ἀναγωγὴν τοῦτο. τίς γὰρ οὐκ οἶδεν ὅτι, ὁπότε ἄν τις ἐκκόπτῃ" ξύλα"," ἐκεῖ μενεῖ" τὸ" ξύλον, ὅπου πίπτει"; οὐδὲ τοῦτο δὲ πρὸς τὴν ἱστορίαν ἀληθές ἐστιν· τέμνεται γὰρ τοῦτο" ξύ λον", οὐχ ἵνα" ἐκεῖ

μείνῃ, ὅπου πίπτει", ἀλλ' ἵνα μετενεχθῇ εἰς χρείαν τινά." ξύλον" οὖν ὧδε λέγει τὸν ἄνθρωπον. καὶ λέγει ὅτι, ὅπου ἐὰν καταλημφθῇ ὁ ἄνθρωπος," ἐκεῖ" εὑρίσκε ται κἀκεῖ κρίνεται, ἵνα ᾖ ὅμοιον τὸ" τοὺς πάντας δεῖ ἡμᾶς παραστῆναι ἔνπροςθεν τοῦ βήματος τοῦ Χριστοῦ, ἵνα κομίσηται ἕκαστος πρὸς ἃ διὰ τοῦ σώματος ἔπρα ξεν". εἰ δὲ" ἀγαθόν"," πίπτει" εἰς τὸν" νότον"· εἰ δὲ" κακόν", εἰς τὸν" βορρᾶν". πολλαχῶς διαστέλλεται ὁ" νότος" πρὸς τὸν" βορρᾶν", καὶ τοπικῶς, ἀλλὰ καὶ πρὸς ἀναγωγήν. ἡ νύμφη ἐν τῷ ᾄσματι τῶν ᾀσμάτων λέγει·" ἐξεγεί ρου, βορρᾶ, καὶ ἔρχου, νότε". ἀποπέμπει τὴν πονηρὰν δύναμιν ἀπ' αὐτῆς. ἐν αὐτῇ δὲ ἦν ἡ πονηρὰ δύναμις. ὅτε τὸ" κακὸν" ἐνήρ̣ γ̣ ε̣ ι̣, τὸ" κακο`̣ ν" πρὸ τῆς πίστεως, πρὸ τῆς̣ κλη´̣ σεως, εἶχε τὸν" βορρέαν" κατασκηνοῦντα ἐν αὐτῇ. ὅτε δὲ" ἐξέκλινεν ἀπὸ τοῦ κακοῦ" καὶ ἐπὶ τὴν" ποίησιν τοῦ ἀγαθοῦ" ἐλήλυθεν, προσκαλεῖται τὸν" νότον". καὶ τὴν αἰτίαν σκόπει·" διάπνευσον κῆπόν μου καὶ ῥευσάτωσαν ἀρώματά μου" τοῦ" βορρᾶ" τοῦτο οὐ ποιοῦντος. καὶ φυσικώτερόν γε τοῖς ὀνόμασιν κέχρηται·" ψυχρὸν" γὰρ" ἄνεμον" εἶπεν τὸν" βορρέαν". ὁ" ψυ χρὸς" δὲ μύει τὰς" ὀπὰς" τῶν" δένδρων", τοὺς ἀο ράτους λεγομένους σπόρους, ὥστε ἐπέχεσθαι ἔνδον τὰ μόρ̣ ια. ἐὰν δὲ ὁ θερμὸς" νότος"" διαπνεύσῃ τὸν κῆ πον" τῆς ταῦτα λεγούσης ψυχῆς–" κῆπον" δὲ τὸν κατὰ ψυχήν– ἀραιοῦνται οἱ πόροι, τουτέστιν αἱ ἔννοιαι, ὅτι τὰ" ἀρώματα" τὰ εὐώδη νοήματα. τοῦτο οὖν λέγει ὅτι" ὅπου πέσῃ τὸ ξύλον, ἐκεῖ μενεῖ". ἐὰν" διαπνεούσῃ" τῇ ψυχῇ ἀπὸ τοῦ" νότου"," ῥεύσῃ τὰ ἀρώματα", εἰς τ̣ όπον, ὅπου τὰ εὐώδη," πίπτει". ἀντὶ τοῦ ἐπερ· οὐκοῦν οὐκέτι ἔνι μετάθεσις;– ἀλλὰ τέως τὴν εὐθέως γινομένην πτῶσιν λέγει, 322 ὡς ἐὰν λέγω ὅτι" πάντα τὰ ἔθνη παρασταθήσεται ἐπί προσθεν τοῦ βασιλέως τοῦ ἐρχομένου ςωτῆρος, ὥστε ἀφορίσαι αὐτὸν τὰς ἐρίφους ἀπὸ τῶν προβάτων· καὶ τὰ μὲν πρόβατα ἐκ δεξιῶν στήσῃ, τὰ δὲ ἐρίφια ἐξ εὐωνύμων". ἦ δέ," ὅπου ἔπεσεν, ἔμεινεν"" ἐξ εὐωνύμων τὸ ἐρί φιον, ἐκ δεξιῶν τὸ πρόβατον";– οὐ μήν, εἰ ἀκούει τὰ" ἐρίφια"" ὑπάγετε εἰς τὸ πῦρ τὸ αἰώνιον", οὐ λέγει ὅτι ἀεὶ" ἐκεῖ μενεῖ" οὐδὲ τὰ εἰς τὴν βασιλείαν κεκλημένα ἀεὶ" ἐκεῖνα μενεῖ" καὶ οὐχὶ χωρήσῃ καὶ εἰς μείζονας καὶ ὑπεραναβεβηκότας καὶ ὑπερκοσμίους τόπους, ὥστε φθάσαι ἐπὶ τὴν" δόξαν" ἐ κείνην, ἣν" εἶχεν πρὸ τοῦ κόσμου" ὁ ςωτήρ. καὶ τοῦτο λέγει ὅτι" ὅπου πίπτει, ἐκεῖ μενεῖ", ὡς ἐὰν λέγῃ ὁ φάσκων· ἐὰν σπουδαῖον ᾖ, εἰς τὴν ἀρετὴν" μενεῖ", ἐὰν φαῦλον, ἐν τῇ κακίᾳ. οὐκ ἔστιν δὲ τοῦτο ἀμφιβαλλόμενον, ἀλλὰ τὸ ἑπόμενον δεικνύς· εἰ δὲ καὶ ἀμφίβολον ε̣ ἰρήκει, διὰ τὸ τρεπτὸν τῆς προαιρέσεως· οὐκ εἴρηται δὲ ἀμφιβόλως. ἐπερ· τὸ" ξύλον" καὶ ἐν ἄλλῃ γραφῇ κεῖται;– ὁ μακαριζόμενος ἐπὶ τῷ μὴ βεβαδικέναι" ἐν βου λῇ ἀσεβῶν" μηδὲ" ἑστάσθαι ἐν ὁδῷ ἁμαρτωλῶν" μηδὲ" κε καθικέναι ἐν καθέδρᾳ λοιμῶν"" ἔσται", φησίν," ὡς τὸ ξύλον τὸ πεφυτευμένον παρὰ τὰς διεξόδους τῶν ὑδάτων". εἶτα μεθ' ὁλίγα ἐπιφέρει·" καὶ πάντα, ὅσα ἐὰν ποιῇ, κατευοδωθήσεται", δεικνὺς ὅτι περὶ ἀνθρώπου λέγε̣ ι· οὐ γὰρ φυτοῦ ἔστιν τὸ" ποιεῖν" καὶ" κατευοδοῦσθαι". καὶ ἐπιφέρεται·" οὐχ οὕτως οἱ ἀσεβεῖς, οὐχ οὕτως"," ὡς τὸ ξύλον". καὶ πάλιν ἐν Ἰηρεμίᾳ λέγεται·" εὐλο γημένος ἄνθρωπος, ὃς πέποιθεν ἐπὶ τῷ κυρίῳ· ἔσται κύριος ἐλπὶς αὐτοῦ· καὶ ἔσται ὡς ξύλον εὐθηνοῦν παρ' ὕδατα"· καὶ λέγει αὐτὸ" εὐλογημένον" ὑπὸ κυρί ου. καὶ πάλιν ἐν ψαλμοι῀̣ ς̣ ἔχ̣ εις·" τότε ἀγαλλιάσονται πάντα τὰ ξύλα τοῦ δρυμοῦ πρὸ προσώπου κυρίου". 11, 4ab5a τηρῶν ἄνεμον οὐ σπερεῖ, καὶ βλέπων ἐν ταῖς νεφέλαις οὐ θερίσει, ἐν οἷς οὐκ ἔστιν γιγνώσ κων, τίς ἡ ὁδὸς τοῦ πνεύματος.̣ 11, 4α̣ καὶ πρὸς τὸ ῥητὸν ἀληθές ἐστιν, ἐπεὶ γὰρ ὁ σφοδρὸς" ἄν̣ εμος" διαρίπτει τὸ σπειρόμενον 323 σπέρμα καὶ οὐ χωρεῖ εἰς οὓς ἔδει αὔλακας τῆς γῆς. ὡς δὲ πρὸς ἀναγωγὴν ὁ" ἄνεμος" πολλάκις ἐπὶ ἀβεβαί ου πράγματος λαμβάνεται· εἴρηται γὰρ ὅτι" περιφέρουσιν παντὶ ἀνέμῳ". ἐὰν" τηρεῖς" τὸν" ἄνεμον" τοῦτον," οὐ σπε ρεῖς", ἀλλ' ὅταν καταπαύσῃ, ὅταν γένηται αἰθρία πολλῇ νηνεμίᾳ· τουτέστιν ὅσον ἡ ψυχὴ ὑπὸ παθῶν περιφέρεται ὧδε

κἀκεῖσε, οὐ δύνῃ" σπεῖραι ἐν δάκρυσιν", ἵν'" ἐν ἀ γαλλιάσει θερίσῃς", οὐ δύνῃ" σπεῖραι εἰς δικαιοσύνην"." τήρει" οὖν τὸν" ἄνεμον". δυνατὸν δέ δυνατὸν δὲ καὶ τὸ" τηρεῖν" ἀντὶ τοῦ παρατηρεῖν λαμ βάνεσθαι. λαμβάνεται δὲ ἡ λέξις καὶ ἐπὶ τούτου, ὁτὲ μὲν ἐπὶ φυλακῆς, ὁτὲ δὲ ἐπὶ παρατηρήσεως. ὅταν λέγῃ ὅτι" παρατηρήσεται ὁ ἁμαρτωλὸς τὸν δίκαιον" καὶ" ζητεῖ τοῦ θανατῶσαι", ἐπιτηρεῖ δὲ ὡς εἰ τοξότης τηροίη, ποῖον μέλος γυμνόν ἐστιν τοῦ ἀντιπαρατεταγμένου, ἵν' ἐκεῖ πέμψῃ τὸ βέλος. ὅταν δὲ λέγῃ ὅταν δὲ λέγῃ ὅτι" διατηρήσεις ἡμᾶς", ἀντὶ τοῦ" διαφυλάξῃς ἡμᾶς". οὕτω καὶ ὁ ὄφις··· ου τὴν πτέρναν τοῦ ἀνθρώπου ἐπιτη ρε̣ ῖ, εἰ ἔξω ἐστὶν τοῦ ὑποδήματος. ο῾̣?" υ῾̣ π̣ οδεδεμέ νος τοὺς πόδας ἐν ἑτοιμασίᾳ τοῦ εὐαγγελίου" οὐ πλήττε ται τὴν πτέρναν ὑπὸ τοῦ ὄφεως. οὕτω γοῦν ἐν εὐλογίας τρόπῳ λέγεται πρός τινα·" σίδηρος καὶ χαλκὸς τὸ ὑπό δημά σου". οἶδας δὲ ὅτι" σίδηρος καὶ χαλκὸς" οὐκ ἔστιν εὐλογία εἰς ὑποδήματα παραλαμβανόμενον· πλήττει γὰρ τὸν πόδα· ἕλκει γὰρ εἰς τὸ ἑαυτοῦ σχῆμα τὸ ὑπόδημα τὸν" ὑποδεδεμένον" καὶ τραῦμα γίνεται περὶ τὸν πόδα. τὸ ἄτρωτον οὖν δείκνυσιν ὁ λαβὼν" ἐξουσίαν πατεῖν ἐπάνω ὄφεων καὶ σκορπίων καὶ ἐπὶ πᾶσαν τὴν δύναμιν τοῦ ἐχθροῦ". τὸ ἀκαταμάχητον καὶ τὸ ἄτρωτον διὰ τούτων τῶν ὑλῶν πολλάκι̣ ς σημαίνεται. 11, 4b καὶ βλέπων ε᾿̣ ν ταῖς νεφέλαις οὐ θερίσῃ. ὅταν" βλέπει ἐν ταῖς νε̣ φέλαις", ὁρᾷ ὄμβρον ἐπι κείμενον," οὐ θερίζει". βιαζόμεθα τὰ τοῦ ῥητοῦ· ἐὰν̣?····· η̣ ς ἐπικειμέ νου" ὑετοῦ", κατενεχ̣ θεὶς ὁ" ὑετὸς" βλάπτει τὰ θεριζό μενα ὑγραίνων καὶ εὐκόλως εἰς σῆψιν ἔρχονται. τοῦτο οὖν ἐστιν, ὃ προστάττει· ἐν καταλλήλῳ" και ρῷ" ἕκαστον" πρᾶγμα" καὶ ἰδίῳ καὶ σὺ ποίει. διὰ δὲ τῶν δύο λέξεων τούτων με̣ τ̣ αφ̣ έρει αὐτὰ εἰς πάντα. οἷον 324 ὁ ει᾿̣ σ̣ αγόμενος εἰς θεοσέβειαν, ἀπὸ γνώσεως θείας τύχῃ" σπειρέτω", ὅτε" καιρός" ἐστιν, δεχόμενος μαθήματα, ἃ προσῆκεν τῷ εἰσαγομένῳ δέξασθαι. καὶ μὴ παραυτὰ" θε ριζέτω", ἀλλ' ὅταν ἴδῃ ἐπικείμενον" ὑετὸν" δυνάμενον ποτίσαι, τότε" θεριζέτω". ἅμα γὰρ ἐπὶ τῶν τοιούτων ἀμ φότερα λαμβάνεται. ὁ σπουδαῖος ἄρχεται καὶ τέλος ἔχει ἀεὶ ἐν τῷ προ κόπτειν. αἱ προλαβοῦσαι προκοπαὶ τέλος λαμβάνουσιν, ἀρχὰς̣ δὲ αἱ διαδεχόμεναι. τοιοῦτό ιουν τι οὖν καὶ ἐν εὐαγγελίῳ ὁ ςωτὴρ περὶ πνεύματος" θεριζόντων" καὶ" σπειρόντων" λέγει·" ἵνα ὁ σπείρων ἅμα χαίρῃ καὶ ὁ θερίζων". οὐκ ἔστιν δὲ τοῦτο ἐπωφελὲς ἐν τῷ αὐτῷ καιρῷ τὸ αἰσθητὸν" σπείρειν" καὶ" θερίζειν". τὰ δὲ τῆς ἀ ρετῆς καὶ" θεριζόμενα" φύεται καὶ φυόμενα εἰς τὸ" θε ρίζεσθαι" ἔρχεται. εἶπον γὰρ ὅτι τῶν μὲν ἀπολείπεται, τοῖς δὲ ἐπέρχεται. εἴρηται γοῦν" ὅταν συντελέσῃ ἄν θρωπος, τότε ἄρχεται"· ᾗ δὲ" ἄρχεται" καὶ" συντε λεῖ"" ἅμα". σημαίνει δὲ τὴν" σπορὰν" ἡ" ἀρχή", τὸ δὲ" τέλος" ὁ" θερισμός"." ἅμα χαίρει σπείρων καὶ θερί ζων". δυνατὸν δὲ καὶ οὕτως λαβεῖν· ὅτε τὸ σπέρμα αὐτοῦ" τελεσφορεῖται", οὐκ ἔχει τὸν" θερίζοντα". ὁ" θερί ζων", ὅτε οὐκ ἔχει" σπεῖραι", οὐκ ἔχει, ὃ" θερίσῃ"." ἅμα" οὖν δύναται α̣ υ᾿̣ τ̣ ὰ ὑπαρχθῆναι" εὐλογίᾳ" καὶ" χάριτι θεοῦ". 11, 5a ἐν οἷς οὐκ ἔστιν γιγνώσκων, τίς ἡ ὁδὸς τοῦ πνεύματος. τοῦτο λέγει ὅτι" ἐν οἷς οὐκ ἔστιν γιγνώςκων τὴν ὁδὸν τοῦ πνεύματος" αἱ ἐντολαὶ αὗται χρησιμεύουσιν. εἶπον δὲ ὅτι ὁ σπουδαῖος καὶ τέλειός γε σπουδαῖος καὶ ἀεὶ ἐκ προκοπῶν εἰς προκοπὰς διαβαίνων ἀμφότερα ποι εῖ· οἶδεν γὰρ ἐκεῖνος τὴν" ὁδὸν τοῦ πνεύματος". οὕτως οὖν" ἐστιν ὁ γιγνώσκων τὴν ὁδὸν τοῦ πνεύ ματος"·" τηρείτω", εἰ" ἄνεμός" ἐστιν, μὴ" σπειρέτω", καὶ π̣ ότε ἐπίκειται" ὑετός", καὶ μὴ" θεριζέτω". 11, 5bc ὡς ὀστᾶ ἐν γαστρὶ τῆς κυοφο ρούσης, οὕτως οὐ γνώσῃ τὰ ποιήματα τοῦ θεοῦ. το`̣ ἀκατάλημπτον τῶν" ποιημάτων" τούτων ἢ τὸ δυσκατά λημπτον σημαίνει. οἱ περὶ φύσεως ζῴων πραγματευσάμε νοι ἑκάστου μορίου εἴρηκαν ὁδόν τινα καὶ ἀκολουθίαν μεταβολῆς· περὶ" ὀστέου" οὐκ ἔσχον εἰπεῖν.

λέγουσιν ὅτι αἷμα συνίστα̣ τ̣ αι τ̣ οιῶσδε· τῆς τροφῆς τῆς προσενεχ θείσης δι̣ αγευθείσης– ὅταν διὰ τοῦ πεπέμφθαι φλέγ 325 μα γένηται– ἡ τροφὴ εἰς αἷμα μεταβάλλει· τὸ δὲ ἄπεπ τον ἐκβλητέον ἐστίν, οὐκ ἀναλύεται εἰς τὴν σύνστασιν τοῦ βεβρωκότος, ἀλλ' ὡς περίττευμα ἀποβάλλεται. ὅταν δὲ πεφθῇ, τότε κατὰ μεταβολὴν καθεξῆς γινομένην ἀναλύεται εἰς αἷμα. εἶτα ἐκ τοῦ αἵματος λέγουσιν πυκ νωθέντος καὶ παγέντος γίνεσθαι σάρκα καὶ ἐκ τῶν περιτ τευμάτων τῆς τροφῆς γίνεσθαι τρίχας, ὄνυχας καὶ τὰ τοι αῦτα, τἃ ὥσπερ περιττεύματά ἐστιν. περὶ δὲ τῆς γενέ σεως τοῦ" ὀστέου" οὐδεὶς ἐκείνων εὗρεν, ἵνα ἦν τοῦτο ὡς" τὰ κρίματά σου ἄβυσσος πολλή". τοιοῦτόν ε᾿̣ στιν καὶ τὸ ἐν ἑνὶ τῶν ψαλμῶν λεγόμενον·" οὐκ ἐκρύβη τὸ ὀσ τοῦν μου ἀπὸ σοῦ, ὃ ἐποίησας ἐν κρυφῇ". καὶ τὸ" ὃ ἐ ποίησας ἐν κρυφῇ" τοῦτο λέγει ὅτι κεκρυμμένη ἐστὶν αὐ τοῦ ἡ γένεσις·" οὐκ ἐκρύβη" δὲ τοῦτο" ἀπὸ σοῦ". λοιπὸν πρὸς ἀναγωγὴν τοῦτο λάμβανε." κυοφορεῖ" ἡ συνλαβοῦσα ὑπὸ ἀνδρὸς ἡ σπέρματα δεξαμένη. τὸ σπέρ μα δὲ καταβληθὲν εἰς τὴν ὑστέραν πρώτην μεταβολὴν δέ χεται εἰς φύσιν. οὐδὲν γὰρ ἕτερόν ἐστιν φύσις ἢ σπέρμα πεπυκνωμένον ἐγγὺς ἔχον τοῦ μεταβαλεῖν εἰς σάρ κα. μετὰ τὴν φύσιν ἡ μεταβο̣ λὴ εἰς τὸ ἔν̣ βρυον ἄγει, τὸ ἔνβρυον εἰς τὸ ζῷον, μεθ' ὃ ἡ ἀπότεξις εὐθέως γίνεται. ὥσπερ οὖν" οὐ γιγνώσκεται" τὰ" ἐν γαστρὶ τῆς κυοφο ρούσης", εἰ μὴ τύχοι ἀποκάλυψις υ῾̣ π̣ ὸ θεοῦ γε̣ νέσθαι, οὕτως ἡ ψυχὴ ἡ προσηκαμένη τὰ σπέρματα καὶ τὰς γονὰς τὰς τοῦ" νυμφίου" τοῦ ςωτῆρος, περὶ οὗ λέγεται" ὁ ἔχων τὴν νύμφην νυμφίος ἐστ̣ ι´̣ ν", κεκρυμμένας ἔχει τὰς γονάς. τότε δὲ γίνονται φανεραί, ὅταν εἰς ν̣ οήμα τα καὶ ἔργα μεταβάλωσιν αἱ γοναί, ἃς ἔσπειρε θε ός. οὐ δεῖ οὖν ἀεὶ" ἐν γασ̣ τ̣ ρ̣ ὶ" αὐτὰ ἔχειν." ἐν γαστρὶ" δὲ ἔχει αὐτὰ καὶ" κυοφορεῖ" ἡ μὴ μεταβάλλου σα τοὺς λόγους̣ κ̣ αι`̣ τὰς νοήσεις τῶν ἔργων εἰς ἔργα καὶ θεωρήματα δογματικά. ὥσπερ οὖν ε᾿̣ κεῖνα" οὐ γιγνώσκεις", εἰ μὴ μεταβάλωσιν εἰς ἔργα ἀγαθὰ καὶ θεω ρίας ευ᾿̣ σεβεῖς, οὕτ̣ ως οὐδὲ τὰ ἄλλα" ποιήματα τοῦ θεοῦ γνώσει", ἐὰν μὴ μεταβάλωσιν εἰς τ̣ ὰ κατ' ἐνερ γείαν ἔργα. ἵνα" ὀστᾶ τῆς κυοφορούσης" κατὰ ἀναγωγὴν τὰ ἰσχυρὰ δ̣ ο´̣ γ̣ μ̣ α̣ τα λάβῃς· διακρατητικὰ γάρ ἐστιν̣ τὰ" ὀστέα" ὅ λου τοῦ σω´̣ μ̣ ατος· οὕτω κα̣ ὶ ἀ´̣ ν̣ ευ τῶν δογμάτων τῆς εὐ 326 σεβείας τὰ πάθη καὶ ἐπιτηδεύματα οὐκ̣ ἐ´̣ στ̣ ιν ὀρθῶς κείμενα. διὰ τοῦτο λέγεται περὶ τούτων τῶν" ὀστέων" ὅτι καὶ" γνῶσιν" ἔχουσιν" θεοῦ" καὶ ἴσασιν ὅτι οὐδεὶς" αὐτοῦ ὅμοιός" ἐστιν. οὐ καθάπαξ οὖν εἶπεν, ἀλλ' ὅσον" ἐν τῇ γαστρὶ τῆς κυοφορούσης"· ὡς ἐὰν λέγω ὅτι νυκτὸς οὔσης οὐδὲν ὁρᾶται τῶν ὁρατῶν, οὐ τοῦτο λέγω ὅτι οὐδὲν ὁρᾶται, ἀλλὰ νυκτὸς οὔσης· οὐ ταὐτὸν δέ ἐστιν τὸ μηδὲν ὁρᾶσθαι καὶ νυκτὸς μηδὲν ὁρᾶσθαι. 11, 6abc ἐν πρωΐᾳ σπεῖρον τὸ σπέρμα σου καὶ ἐν ἑσπέρᾳ μὴ ἀφέτω ἡ χείρ σου, ὅτι οὐ γιγνώσκεις, ποῖον στοιχήσεις τοῦτο ἢ τοῦτο.̣ 11, 6ab ἐπειδὴ πάνυ τρεπόμεθα ὡς ἐπὶ τὸ πλεῖ στον πρὸς ῥητόν, καὶ τοῦτο πρὸς ἱστορίαν λημπτέον. πολλαχοῦ τὸ ὄνομα τῆς" ἡμέρας" οὐ τὸν πεφωτισμέ νον ἀέρα μόνον, ὅταν ὑπὲρ γῆς ἦν ὁ ἥλιος, σημαίνει, ἀλλὰ καὶ ὅλον τὸν βίον τοῦ ἀνθρώπου, ὡς ἐὰν λέγῃ ὁ ὑμνῳδὸς" καὶ σὲ ὑπέμεινα ὅλην τὴν ἡμέραν". πολλάκις δὲ λέγεται" ἡμέρα" καὶ" καιρός" τις ἀρχόμενος καὶ λή γων. λέγει οὖν ὅτι ἐν τῇ ἀρχῇ τοῦ" καιροῦ"– ἵνα τὸν" καιρὸν" τοῦ" σπόρου" καὶ τοῦ" θερισμοῦ" λάβῃς" ἡ μέραν" μίαν– λέγει ἀρχομένου τοῦ" καιροῦ" ἐκείνου, καθ' ὃν ἔστιν" σπεῖραι", μὴ ἀργὸς ἔσο," σπεῖρον τὸ σπέρμα σου". οὕτω γὰρ ἐν τῇ" ἑσπέρᾳ" οὐκ" ἀφῆται ἡ χείρ σου" εὑρίσκουσα τί" θερίσει"·" πληρωθέντος τοῦ χρό νου" ὁ" θερισμὸς" ἐνστήσεται. καὶ ταῦτα μὲν ὡς πρὸς ῥητόν. ὡς δὲ πρὸς διάνοιαν οι῾̣" ἐν δάκρυσιν σπείροντες", οἱ" σπείροντες εἰς τὸ πνεῦμα, ἵνα θερίσουσιν ζωὴν αἰώνιον", ἐν ἀρχῇ" ἡμέρας"" σπείρουσιν"," ἡμέρας" δὲ ἐκείνης, ἧς ἔρωτα καὶ πόθον ἔλαβεν ὁ" Ἀβραάμ, ἵνα ἴ δῃ" καὶ δε̣ ι̣ χ̣ θῇ αὐτῷ ὑπὸ τοῦ ςωτῆρος· καὶ ἡ" ἡμέ ρα" ἐκείνη, περὶ ἧς πως ὁ τῶν ἁγίων χόρος λέγει·" αὕτη ἡ ἡμέρα, ἣν ἐποίησεν ὁ κύριος". τὴν αὐτὴν ταύτην ὑποσημαίνει καὶ ὁ ἀπόστολος Ῥωμαίοις γράφων·" ἡ νὺξ προέκοψεν, ἡ δὲ

ἡμέρα ἤνγισεν, ὡς ἐν ἡμέρᾳ εὐσχημόνως περιπατοῦμεν". τοῦτο οὖν λέγει· τέλος ἀπείληφεν ὁ τῆς" ἀγν̣ οίας" καιρὸς" νὺξ" ὀνομαζόμενος· τούτου" προκό ψαντος" διαδέχεται ἡ" ἡμέρα". 327 ἀρχὴ τῆς" ἡμέρας" ἐστὶν" πρωΐα", ἐν ᾗ σπεύδουσιν πάντες οἱ ἅγιοι. καὶ ὁ μὲν αὐτῶν λέγει·" τὸ πρωῒ παρα στήσομαί σοι καὶ ἐφόψομαι" καὶ" ὁ θεός, ὁ θεός μου, πρὸς σὲ ὀρθρίζω". ἄλλος·" ἐκ νυκτὸς ὀρθρίζει τὸ πνεῦμά μου πρὸς σέ, ὁ θεός". ἐν ταύτῃ τῇ πρωϊνῇ" σπεῖρον ἐν δάκρυσιν", σὺν πόνοις" σπεῖρον" τὰ τῆς ἀρετῆς σπέρματα, σὺν ἱδρῶτι" σπεῖρε εἰς τὸ πνεῦμα", ἵνα" θερίσῃς ζωὴν αἰώνιον" καὶ" σπείρας ἐν δάκρυσιν ἐν ἀγαλλιάσει θερί σῃς" καὶ ἔλθῃς" ἀγαλλιώμενος" φέρων τὰ δράγματα τοῦ σπόρου." μὴ ἀφέτω" οὖν" ἡ χείρ σου" τὴν ἀρχὴν τῆς σπο ρᾶς. ἐπ' ἀμφοτέρους τοὺς λόγους" σπεῖρον". δυνατὸν δὲ καὶ οὕτω λαβεῖν· ἐπεὶ" ὡς ἐν ἡμέρᾳ εὐ σχημόνως περιπατεῖν" δεῖ καὶ" υἱοὶ φωτός" εἰσιν καὶ" υἱ οὶ ἡμέρας", οὗτοι τῆς ἀρετῆς" πρωΐαν" ἐ´̣ χουσιν τὸν" ἐνεστῶτα αἰῶνα", ἐν ᾧ" σπείρειν" ὀφείλουσιν, ἵν' ἐν τῷ" ἑσπερινῷ"" θερίσουσιν". οὐκ α̣ υ᾿̣ τῶν δέ ἐστιν" ἑσπε ρινὸς" ἐκεῖνος, ἀλλὰ ἄλλων· αὐτ̣ οῖς̣ γ̣ ὰρ̣ ἔσται φῶς αἰώνιον, ὁ" ἥλιος τῆς δικαιοσύνης" ἀεὶ αὐτοὺς καταλάμ πων.̣ ὅμοιον ἔχεις ἐν ψαλμῷ κείμενον·" τὸ ἑσπέρας αὐ λισθήσεται κλαυθμὸς καὶ εἰς τὸ πρωῒ ἀγαλλίασις". ἅμα" ἀνατέλλει καὶ δύει ὁ ἥλιος", ἀλλ' οὐ τοῖς αὐτοῖς· οἷς ο̣ ὖν̣" ἀνατέλλει"," ἀγαλλιῶνται"· οἷς δὲ" δύεται"," κλαίουσιν". παραπλήσιον του´̣ τῳ ἐν̣ Ἰηρεμίᾳ φέρεται·" ὀψὲ φωνὴ αὐτῆς ὠλόλυξεν", ὅτε" ἔδυε" αὐτῆς ὁ" ἥλιος". ἀπειλῆς δὲ τρόπῳ εἴρηται·" καὶ δύσεται ἥλιος ἐπὶ τοὺς προφήτας"–" προφήτας" δὲ ὧδε λέγει τοὺς ψευ δοπροφήτας–" καὶ συνσκοτάσει" γὰρ" ἐπ' αὐτοὺς ἡ ἡμέ ρα". σὺ οὖν, ὦ ἄνθρωπε, προτρεπόμενος" πρωΐᾳ σπεῖρε, μὴ ἀφέτω ἡ χείρ σου" μέχρι τῆς" ἑσπέρας", ἵνα λάβῃς" θερισμὸν" ἄριστον παρὰ θεοῦ γνῶσιν·" φωτίσατε" γὰρ" ἑαυτοι῀̣ ς φῶς γνώσεως, τρυγήσατε εἰς καρπὸν ζωῆς, ἕως οὗ ἔλθωσιν ὑμῖν γενήματα δικαιοσύνης". 11, 6c ὅτι οὐ γιγνώσκεις, ποῖον στοιχήσεις τοῦ το ἢ τοῦτο." οὐ γιγνώσκεις", φησίν," ποῖον στοιχεῖ τοῦτο ἢ τοῦτο". ἐὰν" σπείρας" μὴ γεωργῇς, οὐκ οἶδας, εἰ φέρει καρπὸν ἢ οὐ φέρει. 328 δυνατὸν δὲ καὶ τοῦτο λαβεῖν ὅτι ὁ αυ᾿̣ τὸς" ἅμα"" σπείρει" καὶ" θερίζει", ὡς μὴ" στοιχῆσαι π̣ ο̣ ι̣ ο`̣ ν̣" πρῶτον καὶ" π̣ οιὸν" δεύτερον" ἅμα" πάντων γινομένων. καὶ ἔλα βον χθὲς μαρτύριον τοῦ εὐαγγελίου ὅτι" ἵνα ὁ σπείρων ὁμοῦ χαίρῃ καὶ ὁ θερίζων", ὡς τὸν αὐτὸν" καιρὸν" εἶναι καὶ" σπόρου" καὶ" θερισμοῦ"," θερισμοῦ" μὲν τῆς προ λαβούσης προκοπῆς," σπόρου" δὲ τῆς μελλούσης δ̣ ια δέχεσθαι. δύναται δὲ καὶ ἡ ἐπιδημία τοῦ ςωτῆρος τοῖς μὲν γεγονέναι" πρωΐα", τοῖς δὲ" ἑσπέρα"·" ἑσπέρα" μὲν τοῖς ἀπιστήσασιν," πρωΐα" δὲ οἷς" ἀνέτειλεν" διὰ τῆς" πίστεως" καὶ τῆς" εὐσεβείας". καὶ τοῦτο δὲ ῥητέον· ἀδύνατόν ἐστιν ὀρθῶς διδάξαι μὴ μαθόντα. ἐν τῇ οὖν ἀρχῇ τῆς εἰσαγωγῆς τῆς παιδεύσε ως" σπεῖρε καὶ μὴ ἀφέτω ἡ χείρ σου" ὥστε δυνηθῆναι πά λιν ἔχειν γένημα καὶ" σπεῖραι" καὶ θρέψαι ἄλλους. τοιαύ τη τις εὐλογία φέρετα̣ ι ἐν τῇ Γενέσει περὶ Παύλου·" Βε νιαμίν", φησίν," λύκος ἅρπαξ τ̣ ο`̣ πρωϊνὸν ἔδετα̣ ι̣ καὶ τὸ ἑσπέρας διαδώσει τροφήν"." λύκος ἅρπαξ" ἦν, ὅτε" ἐδίωκεν τὴν ἐκκλησίαν καὶ ἐπόρθει αὐτήν"· αλλο?······· τ̣ η῀̣ ς̣ καταστάσεως ἐκείνης καὶ λοιπὸν γέγονεν ἐκ τοῦ" Βενιαμὶν" τοῦ υἱοῦ τῆς δεξίας, τοῦ" υἱοῦ τῆς ἡμέρας", τοῦ υἱοῦ τῆς ἀναπαύσεως, τότε λοιπὸν" τὸ πρωῒ ἤσθιεν", ἐπαιδεύετο ἐν τῇ εἰσαγωγῇ τ̣ ῃ῀̣ κατὰ τὴν πίστιν," κ̣ α̣ ι`̣ τὸ ἑσπέρας διέδωκε τροφήν"," ἀπόστολος" γέγονεν," διδάσκαλος ἐν πίστει καὶ ἀληθείᾳ ἐθνῶν". ἐπερ· τὸ οὖν" οὐ γιγνώσκεις";– ἐπεὶ" ἅμα" εἰσίν, οὐκ ἔχεις γνῶσιν διαιροῦσαν τόδε ἀπὸ τοῦδε. τὸ" στοιχῆσαι" ὧδε σημαίνει τὸ συν καταθέσθαι. 11, 6d7ab καὶ ἐὰν τὰ δύο ἐπὶ τὸ αὐτὸ ἀγαθά. καὶ γ̣ λ̣ υκὺ τὸ φῶς καὶ ἀγα θὸν τοῖς ὀφθαλμοῖς τοῦ βλέπειν σὺν τὸν ἥλιον.̣ 11, 6δ̣ ἐάν, φησίν," σπείρῃς" ἀγαθῶς καὶ" θερίσῃς"," τὰ δύο ἀγαθὰ ἐπὶ τὸ αὐτὸ" γέγονεν. καὶ καλῶς̣ τ̣ ελέ σας τὴν

προλαβοῦσαν προκοπὴν καὶ τὴν διαδεχομένην κα λῶς παρε´̣ λ̣ αβες. αὐτὸς οὖν̣ Ἰησοῦς λέγει εἶναι" ἀρχὴ καὶ τέλος"·" ἐγώ", φησίν," εἰμι τὸ ἄλφα καὶ τὸ ὦ, ἡ ἀρχὴ καὶ τὸ τέ λος"," ὁ πρῶτος καὶ ὁ ἔσχατος, ὁ ζῶν καὶ ἐγενάμην νε κρὸς καὶ ἰδοὺ ζῶν εἰμι εἰς τοὺς αἰῶνας". ὅρα πῶς αὐτὰ τα`̣ δοκοῦντα ἀντικείμεν̣ α κ̣ αὶ πρότερα κατ̣' ὕστε 329 ρα αὐτὸς εἶναι λέγει. λέγει γοῦν ὅτι" ἐγὼ ὁ πρῶτος καὶ ἐγὼ ὁ ἔσχατος", ἢ πρῶτον" ἐγὼ τὸ ἄλφα καὶ ἐγὼ τὸ ὦ". ἔστιν γράμματα, ἃ χαράττει τὸ πνεῦμα τὸ ἅγιον ἐν τῇ καρδίᾳ τῶν οὕτω παρεσκευασμένων. λέγει γάρ·" οὐκ ἐν πλαξὶν λιθίναις, ἀλλ' ἐν πλαξὶν σαρκίναις ἐπιγράφω"· καὶ λέγει ταύτας γράφεσθαι ὑπὸ τοῦ ἁγίου" πνεύματος", ὑπὸ τοῦ" ζῶντος πνεύματος". αὐτὸς οὖν ἐστιν καὶ τὰ γράμματα τὰ θεῖα· ἐν ᾗ γράφεται ἡ" βίβλος τῶν ζώντων", ἐν ᾗ χαράττονται" τὰ ὀνόματα" τῶν ἀποστόλων" ἐν τοῖς οὐρανοῖς", ἐκεῖ ἐνπολιτογραφοῦσιν. λέγει οὖν" ἐγὼ τὸ ἄλφα καὶ ἐγὼ τὸ ὦ". διὰ τ̣ ῶν ἄλλων ἐδήλωσεν ὅτι κ̣ α̣ ι`̣ τ̣ ὰ ἄλλα ἐστίν." ἀρχὴ" οὖν καὶ" τέλος" αὐτός ἐστιν. ἐξὸν οὖν αὐτοῦ μετέχειν" ἅμα", καθ' ὃ" ἀρχή" ἐστιν καὶ" τέ λος"· κατὰ ἄλλο μὲν" ἀρχή", κατὰ ἕτερον δὲ" τέλος". καὶ ὥσπερ τὸν αὐτὸν λέγομεν" ἀμνὸν" καὶ" ποιμένα" καὶ οὐ μάχεται ταῦτα, οὕτω λέγομεν καὶ" ὁδὸν" καὶ" θύ ραν" καὶ οὐκ ἀντίκειται ταῦτα. οὕτως αὐτὸς λέγεται" ἀρχὴ" καὶ" τέλος"." ἀρχή" ἐστιν ὡς" θεμέλιος" τῆς" θείας οἰκοδομῆς" καταβαλλόμενος·" θεμέλιον γὰρ ἄλ λον οὐδεὶς δύναται θεῖναι παρὰ τὸν κείμενον". αὐτὸς δέ ἐστιν ἡ" κεφαλὴ τῆς γωνίας"· αὐτὸς ὁ" τεθει`̣ ς̣ θεμέλιος"" γέγονεν κεφαλὴ τῆς γωνία̣ ς̣" συνάπτων· ἡ" γωνία" δὲ δύο τοίχων συναφή ἐστιν. ὡς οὖν συνήχθη σαν αἱ δύο διαθῆκαι καὶ οἱ δύο λαοὶ καὶ ἡ ἐκκλησία μία γέγονεν" κεφαλῇ" τῷ Χριστῷ χρωμένη, γέγονεν καὶ" τέλος". ἰδοὺ" ἀρχὴ καὶ τέλος"," πρῶτος καὶ ἔσχατος". τὸ" πρῶτον" ὧδε κατὰ τιμὴν λάβε· εἰσὶν" ἐν τῇ ἐκκλησίᾳ" τὰ πρωτεῖα φερόμενοι οἷον" ἀπόστολοι, προφῆται"· εἰσὶν καὶ τὰ ἄλλα ἔχοντες οἷον" χάρισμα ἰαμάτων, ἀντίλημψιν, κυβέρνησιν, γλῶτταν". πάντα οὖν αὐτός ἐστιν. αὐτὸν γ̣ ὰρ μιμούμενοι γίνονται ταῦτα. καὶ οὕτω λέγεται καὶ" πρῶτος" κατὰ τιμὴν καὶ" ἔσχατος" κατὰ τιμ̣ ήν. εἰ δὲ θέλεις καὶ βαθύτερον λόγον ἀκοῦσαι· Ἰη σοῦς" διερχόμενος τοὺς οὐρανοὺς" οὐ μόνον ἐν τῇ ἀν όδῳ ἀλλὰ καὶ ἐν τῇ καθόδῳ πάντας ἐμιμήσατο τοὺς λογι κο̣ ύς, ὡς ἐν Ἰσαΐᾳ φέρεται τῷ ἀναβατικῷ, ἵν' ὠφε λήσει πᾶν τάγμα· οὐ διέβη γὰρ τόπον κ̣ ατιω´̣ ν, ἔνθα̣ οὐ πεποίηται ὠφέλειαν. δύναται οὖν καὶ τὸ ὑπεραναβε βηκὸς ζῷον ε̣ ἰ῀̣ ναι," ἔσχατον" δὲ τ̣ άχα ὁ" ἄνθρωπος ἢ ὁ κα̣ ταχθόνιος. πάντας̣ οὖν ἐμιμήσατο, ἵνα πᾶν̣ τ̣ άγ μα ω᾿̣ φελήσει. ε̣ ι᾿̣ γὰρ ὁ ἀπόστολος αὐτο`̣ ς" τοῖς πᾶσιν πάντα γέγονεν, ἵνα πάντας κερ̣ δήσῃ"– ἐκ̣ είν̣ οις δὲ" πάντα γέγονεν" καὶ ᾡ῀̣" ἔσχατοί" εἰσιν," γέγονεν τοῖς ἀνόμοις ἄνομος, ἵνα τοὺς ἀνόμ̣ ους κερδήσῃ, τοῖς 330 Ἰο̣ υδ̣ αίοις̣ Ἰουδαίοις Ἰουδαῖος", τοῖς" σοφοῖς" σοφός–, εἰ οὖν ὁ μιμητὴς αὐτοῦ ταῦτ' ἐποίει, πολλῷ πλέον αὐτός. εἶτα λοιπὸν εἰρηκὼς λέγει·" ὁ ζῶν καὶ ἐγενάμην νε κρός"." ἐγὼ ὁ ζῶν", οὐχ̣ ὁ" γενάμενος ζῶν"·" ζῶν" γάρ ἐστιν," ζωὴ" γάρ ἐστιν," ἐγένετο" δὲ" νεκρός"· ἀλ λὰ τὸ μεσολαβῆσαι λύεται· ἐπήγαγεν γάρ·" καὶ ἰδοὺ ζῶν εἰμι εἰς τοὺς αἰῶνας". εἰ γὰρ καὶ" ζῶν" τυγχάνων" νεκρὸς γέγονα", οὐ" γέγονα εἰς τοὺς αἰῶνας νεκρὸς" ἀναλαμπούσης ἐκείνης τῆς" ζωῆς", ἧς εἶχον πρὸ τῆς νεκρώσεως. 11, 7a καὶ γλυκὺ τὸ φῶς καὶ ἀγαθὸν τοῖς ὀφθαλμοῖς. ἑκατέρως τὸ" φῶς γλυκύ" ἐστιν" τοῖς ὀφθαλμοῖς καὶ ἀ γαθόν". ὠφελεῖ τοὺς" ὀφθαλμούς". καὶ εἰ μὲν ἐπὶ τῶν αἰσθητῶν λαμβάνεις, δείκνυσιν αὐτῷ τὰ ὁρατά. εἰ δὲ περὶ του῀̣ θείου" φωτὸς" τοῦ ἀϊδίου, περὶ οὗ λέγεται" ἦν τὸ φῶς τὸ ἀληθινόν, ὃ φωτίζει πάντα ἄνθρωπον"" τοὺς ὀ φθαλμοὺς τῆς καρδίας̣ φωτίζον"," γλυκύ" ἐστιν αὐτοῖς. ἑκατέρως δὲ λημπτέον τὸ" φῶς" καὶ τοὺς" ὀφθαλ μούς", ω῾̣ σ̣ αύτως καὶ τὴν" γλυκύτητα". ὁμοίως ἐὰν πε ρὶ τῶν ὁρατῶν λέγῃ τῶν δεικνυμένων ὑπὸ τοῦ αἰσθητοῦ" φωτός", τὸ" γλυκ̣ υ`̣" α᾿̣ ν̣ τὶ του῀̣ ἡδύ ἐστιν̣. ἐὰν δὲ λά β̣ ῃς̣ τοὺς ἔσω" ὀφθαλμοὺς" καὶ τὸ" φῶς τὸ ἀληθινόν", οὕτω" γλυκύ" ἐστιν, ὡς εἴρηται" γ̣ ε̣ υ´̣ σασθε̣ καὶ ἴδετε ὅτι χρηστὸς ὁ κύριος" καὶ" ὡς γ̣ λ̣ υκ̣ ε´̣ α̣ τ̣ α`̣ λόγ̣ ι̣ α´̣ σου ὑπὲρ μέλι καὶ

κηρίον"," φάγε μέλι, υἱέ, ἀγαθὸν γὰρ κηρίον, ἵνα γ̣ λυ̣ κανθ̣ ῇ ο῾̣ φ̣ άρ̣ υ̣ ν̣ ξ". κα····· τ̣ ο" μέ λι", τὸ ἐσθιόμενον, τὸν" ἀγαθόν", τὸ πνευματικὸν α᾿̣ π̣ ο´̣ σταγμ̣ α̣ τ̣ ῶν γρα̣ φῶν ε̣··· τὸ" κηρίον" δέ, ἐν ᾧ συνίσταται ἡ λέξις τῶν γραφῶν·········. 11, 7b τ̣ ο̣ υ῀̣ β̣ λ̣ ε´̣ πειν̣ σὺν τὸν ἥλιον. ο῾̣ ἔχων τὸ" φῶς" τοῦτο τὸν" ἥλιον βλέπει". ἑκατέρως πάλιν ἄκουε. τὰ ἄλλα̣ ο῾̣ ρατὰ δείκ̣ ν̣ υται ὑπὸ" ἡλίου" καὶ" φωτός"· αὐτὸ δὲ τὸ" φῶς" ο̣ ὐχ̣ υ῾̣ π̣ ὸ ἄλλου δείκνυται, ἀλλ' αὐ τὸ ἑαυτὸ ε᾿̣ μφανίζει. ὅπερ οὖν ἐπὶ τῆς ἱστορίας γίνεται τοῦτο καὶ ἐπὶ τῆς ἀναγωγῆς. εἰς τὸ ἁρμονίως ἰδεῖν δεῖ ὄψιν εἶναι καὶ" φῶς" καὶ ὁρατά. ἐ´̣ σ̣ τι̣ ν̣ γάρ π̣ οτε τη῀̣ ς̣ ὄψε̣ ω̣ ς οὔσης̣ τὰ ο῾̣ ρατὰ μὴ θεωρεῖσθαι, ὅταν νὺξ ᾖ. καὶ πάλιν τ̣ οῦ" φω τὸς" ὄν̣ το̣ ς̣ ὅτ̣ αν τι̣ ς̣ μ̣ ὴ σ̣ κ̣ οπῇ, κἀ`̣ ν̣ μ̣ ὴ στερηθῇ αὐτοῦ, οὐχ ὁρᾷ αὐτά. τότε οὖν τ̣ αυ῀̣ τ̣ α ὁρᾶτα̣ ι, ὅτε? τ̣ ὸ" φῶς"············· εἰς ἀντίλημψιν αὐτῶν καὶ αὐτὰ? φ̣ ανερώσει. καὶ ἄλλο ἐστι`̣ ν? τὸ δεικνύον" φῶς" καὶ ἄλλο τὰ δεικνυόμενα ὁρ̣ α̣ τ̣ ὰ καὶ ἕτερον ἡ δεικνύουσα ὄψις. περι`̣ μ̣ ε´̣ ντοι τῶν νοητῶν 331 οὐχ οὕτως ἔχει. τὸ" φῶς"‖ οὐχ ὑπ̣ ὸ" φωτὸς" δείκν̣ υται καίτοι̣ ὂν̣ ὁρατόν, ἀλ̣ λ' ἑαυτὸ φανεροῖ. τοῦτο μέν τοι Μω̣ ϋσῆς θ̣ εασ̣·· ε̣·· ς καὶ ει?··· κ̣ ρως ἔλεγεν· “" ἐμ φάνισόν μοι̣ σεαυτόν", οὐκ ἄλλος δὲ δύναταί μοι" ἐμφανίσ̣ α̣ ι" “, ὡς εἴ τις τῷ" ἡλίῳ" ἔλεγεν· “" ἐμφά νισόν μοι σεαυτόν", ἄλλο γὰρ οὐδὲν δύναται σὲ δεῖξαι”. οὕτω καὶ ὁ ςωτὴρ ἐν εὐαγγελίοις ἔλεγεν·" ο῾̣ ἔχων τὰς ἐντολάς μου̣ καὶ τηρῶν αὐτάς, ἐκεῖνός ἐστιν ὁ ἀγαπῶν με· ὁ δὲ ἀγαπῶν με ἀγαπηθήσεται ὑπὸ τοῦ πα τρός μου, καὶ ἐμφανίσω αὐτῷ ἑαυτῷ ἐμαυτόν". πάλιν" ἐμφανίζω", “οὐκ ἄλλος με δείκνυσιν”. ἀλλὰ λέγεις ὅτι ο῾̣ υἱὸς" δείκνυσιν τὸν πα τέρα". ἀλλὰ σκόπει ὅτι ἡ αὐτή ἐστιν πατρὸς καὶ υἱοῦ ου᾿̣ σία· ὥσπερ γὰρ ὁ" πατὴρ δείκνυται" ὑπὸ τοῦ υἱοῦ, οὕτω καὶ ὁ υἱὸς ὑπὸ τοῦ πατρός·" ὁ ἑωρακὼς ἐμέ", φησίν," ἑώρακεν τὸν πατέρα". καὶ ὅρα ὅτι ἀποκαλύπτει ὁ υἱὸς τὸν πατέρα, ἀποκαλύπτει δὲ καὶ ὁ πατὴρ τὸν υἱόν. Παῦλος γοῦν λέγει ὡς" εὐδόκησεν ὁ θεὸς ἀποκαλύψαι τὸν υἱὸν αὐτοῦ ἐν ἐμοί". καὶ ὁ Πέτρος ἐμαρτυρήθη ὅτι" σὰρξ καὶ αἷμα οὐκ ἀπεκάλυψεν" αὐτῷ τὸν υἱόν, ἀλλ' ὁ γεν νήσας αὐτὸν" οὐράνιος πατήρ". 11, 8abcd καὶ ἐὰν ἔτη πολλὰ ζήσεται ὁ ἄνθρωπος̣, ἐν πα῀̣ σιν··· εὐφραν θήσετ̣ αι καὶ μνησθήσεται τὰς ἡμέ ρας τοῦ σκότους, ὁ´̣ τι πολλαὶ ἔσονται.̣ 11, 8a" κἂν" μυρία" ἔτη ζήσει ὁ ἄνθρωπος", ἦν δὲ" ἄνθρωπος" φυλάττων τὸ" κατ' εἰκόνα καὶ ὁμοίωσιν" καὶ οὕτω ὁ" ἄνθρωπος" ὡς" εὐθὴς" γέγονεν ὥστε εἰδέ ναι τὴν εὐθύτητα τοῦ φωτὸς καὶ τὸ" πρωῒ σπείρειν" καὶ τὸ" ἑσπέρας μὴ ἀφιέναι τῇ χειρὶ" μηδέν," εὐφρανθήσε ται".̣ 11, 8ab" κἂν πολλὰ ἔτη ζήσεται, εὐφρανθήσεται"." ἔτη" δὲ" πολλὰ" γίνεται ἐκ περιόδου τοῦ" ἡλίου τῆς δικαιοσύνης". ὡς γὰρ ὁ αἰσθητὸς ἥλιος περιοδεύων κύ κλους τινὰς" ἔτη" καὶ ἐνιαυτοὺς κατασκευάζει, οὕτω καὶ" τὸ φῶς τὸ ἀληθινόν". περὶ τούτων οὖν λέγει ὁ ἅγιος ὁ φωτισθεὶς ὑπ' αὐτοῦ·" ἔτη αἰώνια ἐμνήσθην καὶ ἐμελέτησα". εἰ" πρόσκαιρά" ἐστιν πάντα τὰ καθ̣' ἡμᾶς, πῶς" αἰώνια ἔτη" ῥητέα τὰ παρ' ἡμῖν γινόμενα; καὶ ἔτι·" ἐμνήσθην ἡμερῶν αἰωνίων, σύνετε γενεὰς γε 332 νεῶν". ἐξ" αἰωνίων ἡμερῶν" κατασκευάζεται τὰ" αἰώ νια ἔτη"." κἂν πολλὰ" οὖν" ἔτη ζήσῃ ὁ ἄνθρωπος, εὐφρανθή σεται ἐν αὐτοῖς", ἐὰν οὕτως ὡς" ἄνθρωπος" ἐνεργῇ, ἐὰν μὴ" σ̣ υνπαραβληθ̣ εὶς" γένηται" κτηνώδης", ἐὰν μὴ" ἵππος θηλυμανής"," μὴ συνετὸς" κατὰ τὴν" ἡμίονον". ἐπερ· τὸ" καὶ ἐάν";– ἐπεὶ οὐ πάντες" ζῶσιν" ταῦτα τὰ" ἔτη"· ἀλλ' οὐ δὲ κατὰ φύσιν ὁ" ζῶν ζῇ", ἀλλὰ ἐὰν θελήσῃ," ζῇ". κἂν τοῦτο οὖν ὑπαρχθῇ," εὐφρανθήσεται" ἐν πάσαις ταῖς ἡμέραις. ἐπὶ τοῦ ῥητοῦ οὖν οὐκ ἀναφέρεται τὸ ἀληθές" οὐκ," ἐὰν" μυρία τις" ἔτη ζήσῃ"," ἐν πᾶσι̣ ν αὐτοῖς εὐφραν θήσεται", εἰ μὴ ἄρα οὕτως εἴποις· ὁ σοφὸς οὐκ ἐπὶ τοῖς ἡδέσιν μόνοις χαίρει, ἀλλὰ καὶ ἐπὶ τοῖς ἀηδέσιν γενναίως αὐτὰ φέρων·" εὐλογήσω" γοῦν" τὸν κύριον ἐν παντὶ καιρῷ", λέγει, κἂν ἀηδῆ ἦν τὰ περιεστηκότα, κἂν ἀνιαρὰ ἦν· ὥσπερ ὁ Ἰὼβ" ἐν παντὶ καιρῷ"" εὐ φραίνετο".

11, 8cd καὶ μνησθήσεται τὰς ἡμέρας τοῦ σκότους, ὅτι πολλαὶ ἔσονται. ὡς ἐπὶ τὸ πλεῖστον ὁ ἐν κακίᾳ ὢν οὐ" μνημονεύει" τῶν" αἰωνίων φωτῶν", ὁ δὲ ἐν ἀρετῇ ὢν οἶδεν καὶ τὴν̣ κακίαν καὶ" μνημονεύει" αὐτῆς· οὕτω γοῦν" ἐκ κλίνει" ἀπ' αὐτῆς··· σ̣ κ̣ ο̣··················· μέχρ̣ ι̣ γ̣ ὰρ̣ τ̣ οῦ παρόντος ζῆν ἐνεργοῦσιν, ἀλλ' οἱ κακοὶ παραδίδονται καὶ μετὰ ταῦτα τῷ σκότῳ καὶ τοῖς ἄλλοις ἀηδέσιν, ταῖς τιμωρίαις πάσαις. ὁ" μνημονεύων" οὖν οὐ πειραθήσεται αὐτῶν. ἑτέρως δὲ τὸ" μνημονεύειν" λαμβάνομεν· λαμβάνο μεν δὲ καὶ τὴν χρῆσιν πολλάκις μνήμην καὶ τὸ μὴ χρᾶσθαι λήθην. ὅταν γὰρ λέγῃ περὶ τῶν δικαίων τῶν τὰς θείας ἐπαγγελίας ἀπολαμβανόντων ὅτι" ἐπιλήσον ται τῆς θλίψεως αὐτῶν τῆς πρώτης"– ἀντὶ τοῦ οὐ πειραθήσονται αὐτῆς ἔτι–" οὐδὲ ἐπέλθῃ αὐτῶν ἔτι ἐπὶ τὴν καρδίαν". διὰ τί;" ἔσται γὰρ ὁ οὐρανὸς και νὸς καὶ ἡ γῆ καινή"· μεταστοιχειωθέντος τοῦ κόσ μου καὶ τῶν ἐπαγγελιῶν ἀποδοθησομένων, οὐκέτι μνήμη ἔσται θλιβηροῦ. καὶ οὕτως εἰώθαμεν λέγειν· ὅταν μεταβολὴ γένηται, λέγομεν λήθην" τῶν προτέ ρων" λαμβάνειν, κἂν ἀγαθὰ κἂν μὴ ἀγαθὰ ὦσιν. λέ γεται γοῦν·" ἐν ἡμέρᾳ ἀγαθῇ ἀμνηστία κακῶν". μὴ γὰρ 333 τοῦτο λέγει ὅτι ὁ πειραθεὶς" ἡμερῶν ἀγαθῶν" καὶ φωτεινῶν ἐπελάθετο ὅτι πεπείραται" κακῶν". ἀλλ' οὐκέτι οὕτω" μνημονεύει" αὐτῶν κατὰ πεῖραν. 11, 8e9abcd πᾶν τὸ ἐρχόμενον ματαιό της. εὐφραίνου, νεανία, ἐν νεότητί σου, καὶ ἀγαθυνάτω σε ἡ καρδία σου ἐν ἡμέραις νεότητός σου, καὶ περιπάτει ἐν ὁδοῖς ἄμωμος καὶ ἐν ὁράσει ὀφθαλμῶν σου.̣ 11, 8e" τὸ ἐρχόμενον" οὐκ ἔστιν αἰώνιον·" πρόσκαιρά" εἰσιν πρὸς ταῦτα" τὰ βλεπόμενα", τὰ ὁ ρατὰ δημιουργήματα·" οὐ βλεπόμενα" δὲ καὶ" αἰώνια", ἃ σπουδάζουσιν ἔχειν οἱ ἅγιοι λέγοντες·" σκοπούν των ἡμῶν οὐ τὰ βλεπόμενα· τὰ γὰρ βλεπόμενα πρόσ καιρα, τὰ δὲ μὴ βλεπόμενα αἰώνια". εἰ" αἰώνιά" εἰ σιν, οὐκ εἰσὶν μέλλοντα, κἄν π̣ οτε μέλλουσαν εἴ πῃς" ἀρετὴν" ἢ" γνῶσιν"· παρ' ἡμᾶς τοῦτο γίνεται· εἰ μὴ γὰρ ἐγεγόνειμεν ἐν κακίᾳ ἢ ἐν ἀγνοίᾳ, οὐκ εἴ χαμεν μέλλοντα φωτισμὸν ἢ μέλλουσαν ἀγαθωσύνην. τῇ φύσει οὖν τὰ θεῖα ἔξω εἰσὶν τοῦ μέλλειν ἀ εὶ π̣ α̣ ρ̣ ο´̣ ντα. καὶ μέμνημαι ὅτι κέχρημαι τοιούτῳ παρα δείγματί ποτε. ὁ μεταν̣····················· ς̣ πάρεστιν δέ· ὧδε μέλλει. καὶ ἐχρησάμην τοιούτῳ παραδείγματι ὅτι ἡμέρας οὔσης ἐν οἴκῳ τι̣ ς̣ θύραν κατα κλείσας φραξάτω πᾶσαν ὀπήν, οὐ πάρεστιν αὐτῷ τὸ φῶς, πάρεστιν δέ. ἐὰν οὖν ἀνοίξῃ τὰς θυρίδας, ἐὰν τὴν ἄ γνοιαν ἀποβάλῃ, εὑρίσκει παρὸν τὸ φῶς· ὥστε οὐ μέλλον ἐστίν." τὸ ἐρχόμενον" οὖν πᾶν τοιοῦτόν ἐστιν"" μάται όν" ἐστιν, τῆς τῶν" ματαίων" φύσεως." μάταιον" γὰρ οὐ λοιδορούμενον, εἰ μὴ ἐκ συνκρίσεως τῶν ὑπεραναβεβη κότων. τοιαῦτα μὲν ἐλέχθη ἐν ἀρχῇ τοῦ βιβλίου· τότε δὲ παραδείγμασιν τοιούτοις ἐχρώμεθα ὅτι δᾷδα καὶ λαμπὰς φωτίζει· ὡς πρὸς τὸν ἥλιον δὲ καὶ τὸ φῶς ἐκεῖ νο τὸ ἡλιακὸν" ματαία" ἐστὶν αὕτη, οὐ ψεγομένη ἀλλ' ὑποδεεστέρα. ἀμέλει γοῦν τινες θέλουσιν περὶ τῆς ἀρετῆς φρο νεῖν, ἃ καὶ περὶ τῆς κακίας διανοοῦνται· εἴρηται γὰρ περὶ τῆς κακίας ὅτι" οὐδὲ ἦν ἐξ ἀρχῆς, οὐδὲ εἰς τὸν αἰῶνα ἔσται". περὶ μὲν γὰρ τῆς εἰδωλολατρίας καὶ 334" πορνείας" εἴρηται, συνεκδοχικῶς δὲ περὶ πάσης κα κίας τοῦτο ἐκλαμβάνεται. καὶ λέγεται ὅτι" ἡ ἀδικία ἐ ψεύσατο ἑαυτήν". τὸ" ψεύσασθαι" δέ, ὡς λέγομεν γῆν" ἐψεῦσθαι", ὡς σῖτον, ὡς ἄμπελον. καὶ λέγουσίν τι νες οἱ περὶ τὴν συνσπορὰν τῆς ψυχῆς ἔχοντες ὅτι ἡ ἀ ρετὴ τοιαύτη ἐστίν· οὐχ ὑφέστηκεν ἄνευ τοῦ ἐνερ γοῦντος. ψεῦδος δέ ἐστιν τοῦτο" ἐν τῷ θεῷ γὰρ ἔ στιν κἀκεῖθεν αὐτὴν ἀρυόμεθα. κἂν ἡμεῖς οὖν ἀποστῶ μεν, ἔστιν ἐν θεῷ τὸ ἀγαθόν. τὸ δὲ κακόν, ἐὰν μὴ ἐνεργῇ τις, οὐκέτι ἔστιν· καὶ περὶ αὐτοῦ γοῦν τοῦ ἀρχεκάκου τοῦ μετὰ ἄρθρου ὀνο μαζομένου πάντα τὰ κακά· λέγεται γὰρ καὶ ὁ" πονη ρὸς" καὶ ὁ" ἐχθρὸς" καὶ ὁ" θάνατος" καὶ ὁ" ἁμαρτω λός". λέγεται γοῦν" σύντριψον τὸν βραχίονα τοῦ ἁ μαρτωλοῦ καὶ πονηροῦ"," σύντριψον" αὐτοῦ τὸ ἔργον" βραχίονα" ὀνομαζόμενον εἶτα εὐθέως λέγει·" ζητη θήσεται ἡ ἁμαρτία αὐτοῦ, καὶ οὐ μὴ εὑρεθῇ δι' αὑτήν"." δι' ἑαυτὴν οὐκ εὑρίσκεται"· οὐκ ἔστιν γὰρ τῶν ὑφ εστηκότων, συμβεβηκός ἐστιν δυνάμενον ἀποβληθῆναι. οὐκ

ἔστιν ἀχώριστον συμβεβηκός· οὐδὲν δ̣ ε`̣ τῶν̣ ἀ χωρίστων̣ ἐπιγίνεται, ἐπεὶ οὐδὲ ἀποβ̣ άλλεται ο̣ ὐδ̣ έν̣. ο̣ ὕτω οὐδὲν πολλάκις ἐπιγενόμενον μένει. ἐπερ· καὶ κάκωσις τί;– μένει ἀχώριστον· πλὴν οὐκ ἀεὶ ἦν ἀχώριστον, ἀλλὰ ἀφ' οὗ ἐβεβαιώθη, ἀφ' οὗ ἕξιν ἔσχεν παράμονον. 11, 9a εὐφραίνου οὖν, νεανίσκε, ἐν νεότητί σου. λοιπὸν πρὸς τὸν" νεανίσκον" ἀποτείνεται. ἐὰν δὲ ἐπὶ" νεανίσκον", μὴ χαρακτῆρας περιβλεπώ μεθα σώματος· αἱ ἐντολαὶ γὰρ καὶ αἱ ἀπαγορεύσεις καὶ αἱ προτροπαὶ ἀπαρεμφάτως γίνονται·" οὐ φονεύ σεις". καὶ λέγουσιν εἰς ἄλλας διαλέξεις τὰς προστά ξεις ἑτέρως γίνεσθαι πρὸς θηλείας, ἑτέρως πρὸς ἄρρε νας, παρ' Ἑβραίοις καὶ παρ' Αἰγυπτίοις· παρ' ἡμῖν δὲ οὐ παρενφαίνει τὸ πρόσωπον. ἐὰν λέγω ὅτι" εὐφραί νου", οὐκ ἄλλως τῇ θηλείᾳ λέγεται καὶ ἄλλως τῷ ἀν δρί. οὕτω καὶ τὸ" νεανίσκε" λέγω κ̣ α̣ ὶ συνήθειαν λέ γω τῆς χρήσεως τῶν τοιούτων. ἐάν τις ἅμα ἀνδρῶν καὶ γυναικῶν μνημονεύῃ, εἰς τὸ ἀρρενικὸν συνπεραίνει τὸν λόγον· λέγομεν ὅτι πάρεισιν ἄνδρες καὶ γυναῖκες 335 ἀκροασόμενοι, οὐκ ἀκροασόμεναι· ὕβριν γὰρ φέρει τὸ συναπενεχθῆναι τὸν ἄνδρα τῇ γυναικί, τὴν δὲ γυ ναῖκα τῷ ἀνδρὶ ἀποδοθῆναι μᾶλλον ἔπαινον φέρει· καὶ ἔτι προηγεῖται ἡ ἐντρέχεια τοῦ ἀνδρὸς τῆς γυ ναικός· καὶ ἔτι, ἐὰν ᾖ αὐτὴ γυνὴ σύνζυγος τῷ ἀνδρί," ἓν σῶμά" εἰσιν καὶ οὐκ ἀποδίδοται εἰς τὸ σῶμα τῆς γυναικὸς ὁ ἀνὴρ ἀλλ' ἡ γυνὴ εἰς τὸ τοῦ ἀνδρός·" κε φαλὴ" γὰρ αὐτῆς ἐστιν. ἐὰν οὖν λέγῃ" εὐφραίνου νεα νίσκε", εἰς ἡλικίαν σκοποῦμεν· συναποδίδοται γὰρ καὶ ἡ γυνή. καὶ ἐπὶ ῥητοῦ δὲ δύναταί τις εἰπεῖν τοῦτο ὅτι “ὦ" νεανίσκε", ὅτε ἀρχὴν ἔλαβες τοῦ εἰδέναι ἐφ' οἷς" εὐφρανθῆναι" δεῖ," εὐφραίνου". μὴ ποτὲ τοῦτο ποίει, ποτὲ δὲ μή”. ὡς ἐὰν λέγω τῷ σωφρονοῦντι “σωφρόνει”, οὐ λέγω ὅτι “ποτὲ ποίει, ποτὲ δὲ μή”. καὶ" δικαίως τὸ δίκαιον δίωκε". εἶπον δὲ πολλάκις ὅτι τὸ ἀποπαύεσ θαι τῶν ἐπαινετῶν ψόγον φέρει. καὶ πρὸς ἀναγωγὴν δὲ πολλῷ πλέον· εἰσὶν γὰρ" νεα νίσκοι" οἱ" ἰσχυροὶ" γινόμενοι ἐκι̣ τοῦ ἔχειν τὸν τοῦ" θεοῦ λόγον" καὶ δυνατοὶ γινόμενοι κατὰ τοῦ" πονηροῦ". γράφει γοῦν ὁ Ἰωάννης καὶ λέγει ὅτι" ἔγραψα ὑμῖν, νεανίσκοι, ὅτι ἰσχυροί ἐστε καὶ ὁ λό γος τοῦ θεοῦ ἐν ὑμῖν μένει καὶ νενικήκατε". καὶ οὐ δήπου μιᾷ ἡλικίᾳ γράφει σωματικῇ, ἀλλὰ τῇ νεαζούσῃ ψυχῇ τῇ" ἐνδυσαμένῃ τὸν νέον ἄνθρωπον". περὶ οὗ" νεανίσκου" λέγεται·" νεανίσκος μετὰ ὁσίου, καὶ εὐ θεῖα ἡ ὁδὸς αὐτοῦ". ἐὰν γὰρ" μετὰ ὁσίου", τῆς ἀρε τῆς, ὑπάρχῃ, οὗτος" εὐθεῖαν" ἔχει" τὴν ὁδόν", οὐκ ἔχει" καμπύλην" ὁδόν, οἵαν εἶχον πρὸς οὓς ὁ λόγος" ὦ οἱ ἐνκαταλείποντες ὁδοὺς εὐθείας", ὧν αἱ" ὁδοὶ τρα χεῖαι" καὶ" καμπύλαι". 11, 9b καὶ ἀγαθυνάτω σε ἡ καρδία ἐν ἡμέραις νεό τητός σου." ἡ καρδία σου ἀγαθυνάτω σε", μὴ τὰ ἔξω. πολλάκις ἐλέχθη ἡμῖν περὶ διαφορᾶς εὐδαιμονίας καὶ μακαριότητος ὅτι τίθενταί τινες εὐδαιμονίαν τὴν συνπληρουμένην ἐκ τῶν τριῶν γενῶν τῶν ἀγαθῶν. οὐκ" ἀγαθύνει" δὲ ὁ πλοῦτος, ἀγαθὸν ἀληθῶς οὐ ποιεῖ, οὐ δὲ τὸ ὑγιαίνειν τῷ σώματι οὐδὲ τὸ ἀξίωμα καὶ δοξά ριον ἔχειν. ἔχειν δὲ ψυχῆς ἀρετὴν" εὐφραίνει". τοῦτο οὖν ἐστιν" ἡ καρδία σου ἀγαθυνάτω σε", μὴ τὰ ἐκτός, μὴ τὰ περὶ σῶμα· μὴ ἐπὶ τούτοις μέγα φρό νει καὶ ταῦτα θηρᾶν σπεῦδε. 11, 9c καὶ περιπάτει ἐν ὁδοῖς ἄμωμος. βάδιζε, ἃς εἶπον" εὐθείας" ἀρτίως" ὁδούς"· αἱ ἀρε 336 ταὶ δὲ καὶ αἱ κατ' αὐτὰς ἐνέργειαι καὶ αἱ θεωρίαι τῆς ἀληθείας" ὁδοὶ ἀγαθαὶ καὶ εὐθεῖαί" εἰσιν. αὐτίκα γοῦν πρὸς τὸν Ἐλύμαν τὸν μάγον τὸν διαστρέψαντα τὸν ἀνθ ύπατον ὁ Παῦλος λέγει·" οὐ παύῃ διαστρέφων τὰς ὁδοὺς κυρίου τὰς εὐθείας;" οὐχ ὅτι" διαστρέφονται" ἐκεῖ ναι, ἀλλ' ὅσον ἧκεν εἰς ἐκεῖνον" διαστρέφει" αὐτάς. ὡς εἴ τις νέον ἀναπείθοι λέγων ὅτι οὐ δεῖ σωφρονεῖν καὶ ψόγους φέρει τῆς σωφροσύνης, μὴ γὰρ ψεκτὴν αὐτὴν ποιεῖ. τινὲς γοῦν συναγορεύουσιν τῇ ἀδικίᾳ· οἱ δὲ ταύ τῃ συναγορεύοντες διαβάλλουσιν τὴν δικαιοσύνην." ἀγαθυνέτω σε" οὖν" ἡ καρδία σου", μὴ τὰ τυχηρά, μὴ τὰ σωματικά. τότε δὲ" ἀμώμους ὁδοὺς" ἕξεις ὡς καὶ μακαρισμοῦ τυχεῖν·" μακάριοι" γὰρ" οἱ

ἄμωμοι ἐν ὁ δῷ" καὶ" πορευόμενος ἄμωμος καὶ ἐργαζόμενος δικαι οσύνην". καὶ θεώρει ὅτι τὸ" περιπατεῖν" οὐ μάτην κεῖ ται· ἠδύνατο γὰρ εἰπεῖν καὶ στῆθι" ἄμωμος" καὶ κά θου" ἄμωμος"· προκοπὴν δὲ ὁ περίπατος σημαίνει." περιπάτει" οὖν" ἄμωμος", ἀρξάμενος ἄνυε τὴν" ὁδὸν" μετὰ τοῦ" ἀμώμου". τοιοῦτόν ἐστιν καὶ τὸ παρὰ Παύλῳ γραφόμενον·" ἐν καινότητι ζωῆς περιεπατήσομεν", ἵνα προκόπτωμεν" ἐν τῇ καινότητι τη῀̣ ς̣ ζ̣ ωη῀̣ ς̣". τὸ ἱμάτ̣ ιον μὲν τῆς παλαιᾶς ζωῆς" τὸν παλαιὸν ἄνθρω πον̣ ἀποδυσάμενοι ἐνδυσόμεθα τὸν νέον". καινὴν ζω ὴν ἔχομεν, προκόπτομεν ἐν αὐτῇ, μὴ ἀπογευσάμενοι ἀπ' αὐτῆς ἀναχαιτίσομεν. 11, 9d καὶ ἐν ὁράσει ὀφθαλμῶν σου. ἑκατέρως πάλιν λάβε. ὅταν" ἀγαθύνῃ σε ἡ καρδία σου", καὶ τοὺς" ὀφθαλμοὺς" ἔχεις καλῶς ὁρῶντας. καὶ ἐπὶ ῥητοῦ· οὐ περιεργάζῃ κάλλος ἀλλότριον, ἀποστρέφεις τὸν" ὀφθαλμὸν" ἀπὸ γυναικὸς πόρνης, οὐχ ὁρᾷς γυναῖκα πρὸς ἐπιθυμίαν αἰσχράν· ἔχεις δὲ" ἄμω μον" τὴν" ὅρασιν τῶν ὀφθαλμῶν". ἐὰν δὲ καὶ τοὺς τῆς διανοίας λάβῃς" τοὺς πεφω τισμένους ὀφθαλμοὺς καρδίας" καλουμένους, πολλῷ πλέ ον τὸ" ἄμωμον" συνίσταται. 11, 9ε10αβ καὶ γνῶθι ὅτι ἐπὶ πᾶσιν τούτοις ἄξει σε ὁ θεὸς ἐν κρί σει, καὶ ἀπόστησον θυμὸν ἀπὸ καρ δίας σου καὶ παράγαγε πονηρίαν ἀπὸ σαρκός σου. 337̣ 11, 9ε̣ ποίει ἃ προστάττω σοι μετὰ τοῦ εἰδέ ναι" ὅτι ἐν πᾶσιν τούτοις ὁ θεὸς ἄξει σε εἰς κρί σιν". ἡ" κρίσις" φαύλοις κόλασιν ἐπιμετρεῖ, τοῖς δὲ σπουδαίοις ἐπαγγελίαν καὶ ἀγαθά. ἐπεὶ οὐκ ἀμισθὶ κα ταλύεις, ἐὰν" πορευθῇς"" ἄμωμος ἐν ταῖς ὁδοῖς" σου καὶ" εὐφρανθῇς ἐν ἡμέραις νεότητός σου", σπούδαζε·" ἄξει" γὰρ" ὁ θεός σε εἰς κρίσιν" περὶ τούτων. εἰ ἦν φαῦλα, περὶ ὧν ἡ" κρίσις" αὐτῷ ἐγίνετο, κόλασις ἦν προσδοκητέα· ἐπειδὴ δὲ ἀγαθά ἐστιν– ἐπιτηδεύμα τα γὰρ καὶ πράξεις αἱ" ὁδοί" εἰσιν καὶ θεῖαι νοή σεις–, ἐὰν οὕτως" ἄμωμος" βαδίσῃς, οὐκ ἀμισθὶ καταλύεις·" ἄγει σε" γὰρ" ὁ θεὸς ἐν τούτοις εἰς κρίσιν". 11, 10a καὶ ἀπόστησον θυμὸν ἀπὸ καρδίας σου. ὁ" θυμὸς" οὐκ ἔστιν ἀρετὴ" καρδίας" ἀλλὰ τοῦ θυμοειδοῦς. τοῦτο οὖν λέγει· μὴ τῷ λογιστικῷ σου καὶ τῷ νῷ καταχρῶ εἰς" θυμόν", ἀλλά, κἄν ποτε παρα στῇ αὕτη ἡ κίνησις ἐν τῷ θυμοειδεῖ, τῇ" καρδίᾳ σου" κώλυε. οὕτω ἀφίσταται" ἀπὸ τῆς καρδίας σου" οὐ ψαύων αὐτῆς. τριδύναμός ἐστιν ἡ ψυχή, ὡς πολλοὶ εἰρήκασιν. καὶ ἔχει οὕτω τὸ πρᾶγμα· αἰσθήσεις ἔχομεν διαφό ρους. καὶ ὥσπερ οὐκ ἔστιν ἀκοῇ ὁρᾶν οὐδὲ τῇ νο ήσει ἅπτεσθαι ἢ ὀσφραίνεσθαι, οὕτω φαινόμεθα κατὰ τὸν ἔσω ἄνθρωπον καὶ αὐτὴν̣ τὴν ψυχὴν ἔχοντες. δύναμιν θυμικὴν ἔχομεν δὲ καὶ λογιστικὴν καὶ ἐπιθυ μητικήν. πόθεν δέ; ὅτι ἑτέρα ἐστὶν ἡ λογιστικὴ τῆς θυμικῆς καὶ ἐπιθυμητικῆς ἐκ τῶν ἀλόγων ζῴων θεώρη σον· ἔχουσιν θυμικὴν δύναμιν καὶ" θυμὸν" τὰ ἄλογα ζῷα καὶ ἐπιθυμητικὴν καὶ ἐπιθυμίαν, λογισμὸν δὲ οὐκ ἔχουσιν. μὴ ἔχοντα γὰρ λογισμὸν δηλονότι οὐκ ἔχουσιν λογιστικόν, οὐκ ἔχουσιν νοῦν. σημαίνεται δὲ ὁ νοῦς τῷ ὀνόματι τῆς" καρδίας" συνεχῶς ἐν τῇ γραφῇ. τοῦτο οὖν λέγει ὅτι, κἄν ποτε θυμωθῇς, μὴ με ταγάγῃς τὸν" θυμὸν" εἰς τὴν" καρδίαν", ἵνα μὴ διά θεσις γένηται ὁ" θυμός". κἂν ἐπιθυμίαν σχῇς ἄφνω γενομένην ἐν τῷ ἐπιθυμητικῷ, μὴ μετενέγκῃς αὐτὴν εἰς τὸν νοῦν καὶ τὸ λογιστικόν· διάθεσις γὰρ ἔσται καὶ οὐκέτι πάθος ἢ προπάθεια ἀλλὰ κακία. 11, 10b καὶ παράγαγε πονηρίαν ἀπὸ σαρκός σου." καὶ ἀπ̣ ὸ τῆς σαρκός σου παράγαγε τὴν πονηρί αν". κακία δὲ δοκεῖ ἐπιθυμίας εἶναι ἡ ἀκ̣ ολασία· ταύτην οὖν" παράγαγε ἀπὸ τῆς σαρκός σου". δυνατὸν δὲ καὶ οὕτως· ἐὰν" ἀποστῇ ὁ θυμὸς ἀπὸ τῆς καρδίας σου", οὐ πράττεις διὰ τῶν μελῶν καὶ τοῦ 338 σώματος πονηρίαν· ὁ θυμούμενος τύπτει πολλάκις καὶ ἐπιτίθησιν καὶ φονεύειν. ὅταν οὖν" ἀποστῇ ὁ θυμὸς ἀπὸ τῆς καρδίας σου", παρέρχεται καὶ τὰ διὰ τῶν πράξεων πονηρὰ γινόμενα. 11, 10c. 12, 1abc ὅτι ἡ νεότης καὶ ἡ ἄ νοια ματαιότης· καὶ μνήσθητι τοῦ κτίσαντός σε ἐν ἡμέραις νεότητός σου, ἕως οὗ μὴ ἔλθωσιν αἱ ἡμέραι τῆς κακίας σου.̣ 11, 10c ἐὰν ὁ νέος μὴ" πορεύηται"" ἐν ταῖς ὁδοῖς ἄμωμος" μηδὲ τὰ ἄλλα ποιῇ, ἃ προσετάγη ποιεῖν, ἐν" ἀγνοίᾳ" ἐστίν.

εἴρηται γοῦν καὶ ἐν παροιμίαις ὑπ' αὐτοῦ τούτου τοῦ σοφοῦ·" ἄνοια ἐξῆπται καρδίᾳ νέου". παραφύεται τῇ" νεότητι" ἡ" ἄγνοια". εἰ μή τις γοῦν ὑπερβάλῃ τὴν τῆς" νεότητος" κίνησιν καὶ ὥσπερ ἐν" νεό τητι" πρεσβυτικῶς κινῆται," ἄγνοιαν" πολλὴν ἔχει." ἵνα δῷ ἀκάκῳ πανουργίαν, παιδὶ δὲ νέῳ αἴσθησίν τε καὶ ἔννοιαν". εἰ" δίδοται τῷ παιδὶ τῷ νέῳ" ὑπὸ τῆς σοφίας" αἴσθησις καὶ ἔννοια", δῆλον ὅτι ἀπέβαλεν τὴν" ἄγνοιαν". ὅτε μὴ ἔχει ἐπιστήμην, ἐν ἀνοησίᾳ ἐστίν. διὰ τοῦτο καὶ ἐν ψαλμοῖς τῇ" νεότητι" προσῆψεν τὰ τοιαῦτα·" ἁμαρτίας νεότητός μου καὶ τὰς ἀγνοίας μου μὴ μνησθῃ῀̣ ς". ὅρα ὅτι ἡ" νεότης" μάλιστα τούτων δεκτική ἐστιν καὶ ταῦτα ἔχει. διὰ τοῦτο" εὐφραίνου", ἵνα μὴ ἔχῃς" ἄνοιαν"· διὰ τοῦτο" πορεύου", ἵνα μὴ" μα ταιότητα" ἔχῃς καὶ" πονηρίαν σαρκός". 12, 1ba ἐν ἡμέρᾳ οὖν τῆς νεότητός σου μνήσθητι τίς ἔκτισέν σε. θεός ἐστιν ὁ" κτίσας"· οὐ" κτίζει" δὲ θεὸς με τὰ κακίας· διὰ τοῦτο σκόπει ὅτι" ἔκτισέν σε ἐν νεό τητι", οὐχ ἵνα" ἄγνοιαν" ἔχῃς, οὐχ ἵνα ἀφραίνῃς, οὐχ ἵνα ἀνεπιστήμων ᾖς, ἀλλ' ἵνα δεκτικὸς ὢν ἐπιστήμης ἀναλάβῃς αὐτήν. 12, 1c ἕως οὗ ἔλθωσιν αἱ ἡμέραι τῆς κακίας σου. ἐὰν τὴν" κακίαν" λέγῃ ταύτην τὴν ἐναντίαν τῇ ἀρε τῇ τὴν ψόγον φέρουσαν τῷ ἔχοντι, λέγει·" ἕως μὴ ἔλ θωσιν αἱ ἡμέραι τῆς κακίας σου", ἐς ὅσον δεκτικὸς εἶ ἀρετῆς καὶ" κακίας", μὴ προσδόκα τὴν" κακίαν", μὴ ἕτοιμον σε̣ αυτὸν πρὸς ταύτην παρασκεύαζε. ὅταν γὰρ ἀρετὴν ἔχῃς, οὐκ ἔχει χώραν ἔν σοι ἡ" κακία". ἐν τοῖς ἄγαν νηπίοις δύναμις ἀμφοτέρων ἐστίν, καὶ ἀρετῆς καὶ" κακίας"· ἐν δὲ τοῖς ὑπερβᾶσιν τὴν νέαν ἡλικίαν τὴν κομιδῇ νηπίων οὕτως οὐκ ἔνι" κακία" τῷ 339 ἀρετὴν εἶναι ἐν τῇ ψυχῇ ἐκείνῃ. καὶ τὸ βρέφος ἀμοι ρεῖ" κακίας" καὶ ὁ σπουδαῖος ἀνήρ, ἀλλ' ἑτέρως καὶ ἑτέρως ἐκτός εἰσιν" κακίας". ὁ μὲν γὰρ σπουδαῖος τῷ διάθεσιν ἔχειν ἐναντίαν τῇ" κακίᾳ"– αὕτη δέ ἐστιν ἡ πρακτικὴ ἀρετή, ἡ ἁπαξαπλῶς ἀρετή· οὐ δύνανται δὲ συνυπάρξαι τὰ ἐναντία–, ἐν δὲ τῷ βρέφει οὐ διάθε σίς ἐστιν τὸ μὴ ἔχειν" κακίαν", ἀλλὰ ἀπόφασις" κα κίας". ἐὰν οὖν τὴν" κακίαν" λέγῃ̣ ταύτην τὴν χειρίστην ἕξιν," ἕως μὴ ἔλθωσιν αἱ ἡμέραι τῆς κακίας σου", ποί ει τὰ προςτεταγμένα σοι," ἄμωμος" βάδιζε. ἐπερ·" ἕως οὗ ἔλθωσιν" ὡς ἀναγκαίως" ἐρχομένων" αὐτῶν;– οὔ, ἀλλ' ἡμῶν ἐπισπωμένων τὴν" κακίαν". ἐὰν λέ γω ὅτι ἐς ὅσον ὑγιαίνει τὸ τοῦ ζῴου σῶμα, οὐκ" ἔρχε ται" νόσος, μὴ γὰρ ἀναγκαῖον λέγω. πάλιν λέγω ὅτι ἐς ὅσον νήπιός τίς ἐστιν, οὐκ" ἔρχεται" αὐτῷ ἐπιστή μη. ἑτέρως λέγω τοῦτο· ἡ ἡλικία γὰρ ἐνποδίζει· οὐχ ἡλικία γὰρ κωλύει τὴν νόσον ἢ τὴν ὑγίειαν, ἀλλὰ ἡ θα τέρου τῶν ἐναντίων λέξις. ἐὰν δὲ" κακίαν" λέγει ὅπερ λέγει τὴν κάκωσιν– ἡ κάκωσις δὲ καὶ κόλασις εἶναι δύναται–, πρὶν" ἔλ θῃ" ἡ κόλασις, ἡ" κακία", ποίησον ἃ λέγω σοι, ἵνα" ἐλ θοῦσα" ἡ κάκωσις ἡ κολαστικὴ μὴ εὕρῃ σε ὑπεύθυνον. ἐπερ· πρὶν" ἔλθῃ" ἡ κόλασις;– ὁ θεὸς προσάγει τιμωρίαν τοῖς ἀνθρώποις οὐχ ὡς ἔτυχεν, ἀλλ' ὅταν κρίνῃ συμφερόντως αὐτὴν ἐπενεγ κεῖν· κύριος γὰρ" κριτὴς δίκαιος, ἰσχυρὸς καὶ μακρό θυμος μὴ ὀργὴν ἐπάγων καθ' ἑκάστην ἡμέραν· ἐὰν μὴ ἐ πιστραφῆτε, τὴν ῥομφαίαν αὐτοῦ στιλβώσει"." κριτοῦ δικαίου" ὄντος τοῦ θεοῦ πῶς ἁμαρτόντες ἄνθρωποι οὐχ ὑποπίπτουσιν τιμωρίᾳ καὶ ἀνταποδόσει; ἆρα πα ρὰ ἀσθένειαν" μὴ ε᾿̣ π̣ ήγαγεν"; οὔ·" ἰσχυρός" ἐστιν καὶ η᾿̣ δ̣ ύνατο παραυτὰ τιμωρήσασθαι, ἀλλὰ σὺν τῇ ἰσχύι" καὶ μακρόθυμός" ἐστιν καὶ" οὐκ ἐπάγει ὀργὴν καθ' ἑκάστην ἡμέραν"· ᾧ μὲν" ἐπάγει", ᾧ δὲ οὔ, δι' οὓς οἶδεν α̣ ὐ τὸς βαθυτάτους λόγους. ὅταν οὖν" μὴ ἐπάγοντος αὐτοῦ ὀργὴν καθ' ἑκάστην ἡμέραν" καταφρονοῦσιν τῆς ἀ πειλῆς, ἐπεὶ λάθῃ τὰ τῆς" κακίας", ὡς χρείαν λοιπὸν γενέσθαι τιμωρηθῆναι, τότε," ἐὰν μὴ ἐπιστραφῶσιν" οἷς ἐμακροθύμησεν," τὴν ῥομφαίαν αὐτοῦ στιλβώσει". αὕτη ἐστὶν ἡ" κακία" ἡ" ἐρχομ̣ ένη", οὐ χειρί στη ἕξις οὖσα, ἀλλὰ κολαστική, σφοδροτάτη οὖσα κάκω σις. ἐν τῷ" καιρῷ" οὖν τῆς" κρίσεως", ἐπὶ καθένα" καιρόν", πάντας κρίνει. καὶ καλεῖ τὸν" καιρὸν" 340 τοῦτον ὁτὲ μὲν" καιρὸν

κρίσεως" ὁτὲ δὲ" ἡμέραν ὀρ γῆς" καὶ" ἡμέραν ἀνταποδόσεως"." ἕως οὗ ἐλθεῖν τὴν κακίαν" ταύτην," ἕως οὐκ ἦλ θεν ἡ κακία", μετανόησον." τόπον" ἔχει" μετανοί ας"·" οὐ βραδύνει κύριος τῆς ἐπαγγελίας, ὥς τινες βραδύτητα ἡγοῦνται, ἀλλὰ μακροθυμεῖ ἐπ' αὐτοῖς μὴ βουλόμενός τινα ἀπολέσαι, ἀλλὰ πάντας εἰς με τάνοιαν χωρῆσαι". ἐπεὶ τοίνυν ὑπέρθεσίς σοι δέδοται" μετανοίας", μετανόησον πρὶν" ἐλθεῖν" τὴν" κακίαν". 12, 1de2abc καὶ φθάσουσιν ἔτη ἐν οἷς ἐρεῖς· οὐκ ἔστιν μοι ἐν αὐτοῖς θέ λημα· ἕως οὗ μὴ σκοτισθῇ ὁ ἥλιος καὶ τὸ φῶς καὶ ἡ σελήνη καὶ οἱ ἀστέρες καὶ ἐπιστρέψωσιν τὰ νέφη ὀπίσω τοῦ ὑετοῦ.̣ 12, 1de ἐὰν" ἔλθῃ ἡ κακία" ἡ κακωτική," ἔτη" ἐνίστανται" ἐν οἷς οὐκ" ἔχεις" ἐν αὐτοῖς θέλημα". οὐδεὶς δὲ θέλει κολασθῆναι. ἐὰν ἐνστῇ τὰ" ἔτη" τῶν ἐπαγγελιῶν, ἔχουσιν οἱ σπουδαῖοι" ἐν αὐτοῖς τὸ θέ λημα"· θέλουσιν δὲ ἀπολαῦσαι τῶν ἐπαγγελιῶν ἐργα σάμενοι τὰ φέροντα αὐτά. οἷον οἱ φιλήδονοι καὶ αὐτὸ τοῦτο τὰ αἰσθητὰ μόνα ἀποδεχόμενοι μὴ ἔχουσιν" θέ λημα" εἰς καιρὸν λιμοῦ, ἔχουσιν δὲ εἰς εὐετηρίας καιρόν. τοῦ δικαίου οὖν ἐστιν" θέλημα" ἐν τοῖς καιροῖς ἐκείνοις, ὅτε αἱ ἀνταποδόσεις γίνονται." θέλημα" ἐν Ἰσαΐᾳ γέγραπται·" θελήσουσιν", φη σίν," εἰ ἐγενήθησαν πυρίκαυστοι" οἱ κακοί. μὴ ὁ θέ λων ὀργῆς ἐπικειμένης" πυρίκαυστος γένηται"; ἔχει ἐν τῷ καιρῷ ἐκε̣ ι´̣ νῳ τὸ" θέλημα" ἑαυτοῦ. 12, 2ab ἕως οὗ μὴ σκοτισθῇ ὁ ἥλιος καὶ τὸ φῶς καὶ ἡ σελήνη καὶ οἱ ἀστέρες. δύναται καὶ ἐπὶ ῥητοῦ ληφθῆναι τὸν καιρὸν καὶ τὰ" ἔτη ἐν οἷς οὐκ" ἔχει" θέλημα" ὁ ἁμαρτωλός· τότε γενήσεται, ὅταν" ὁ οὐρανὸς καὶ ἡ γῆ παρ έλθῃ"." παρερχομένου" δὲ" τοῦ οὐρανοῦ καὶ τῆς γῆς"" ὁ ἥλιος", φησίν," σκοτισθήσεται καὶ ἡ σελήνη οὐ δώσει τὸ φῶς αὐτῆς"." ἕως οὗ σκοτισθῇ ὁ ἥλιος"· δυνατὸν δὲ καὶ οὕ τως λαβεῖν· ὅσον ἐσμὲν ἐν τῷ βίῳ τούτῳ καὶ τὸ αὐτε ξούσιον ἀκώλυτον ἔχομεν, δυνάμεθα καταλάμπεσθαι ὑπὸ τοῦ" ἡλίου τῆς δικαιοσύνης" καὶ ὑπὸ τοῦ" φω τὸς τοῦ ἀληθινοῦ" καὶ" τῆς σελήνης καὶ τῶν ἀστέρων"." σελήνην" δὲ ἀλληγορικώτερον λαμβάνομεν τὴν ἐκκλησιαστικὴν γνώμην· πρὸς δὲ τὸν" ἥλιον τῆς δι καιοσύνης"" σελήνη" δύναται λεχθῆναι ἡ διδασκαλία 341 ἡ δυναμένη ἐνταῦθα φωτίσαι. καὶ καταλλήλως καὶ τοὺς" ἀστέρας" λάμβανε τοὺς διακόνους τῆς θείας δωρεᾶς, τοὺς" ἀγγέλους", ἐν οἷς ὁ θεὸς" λαλεῖ" τὸν" λόγον" ἑαυτοῦ." σκοτίζονται" οὖν, τουτέστιν ἀπὸ σοῦ· οὐδὲ γὰρ καθάπαξ σβέννυται ὁ" ἥλιος". καὶ ὥςπερ ἐν ταῖς νυ ξὶν δοκεῖ" σκοτίζεσθαι" ἡμῖν ὁ" ἥλιος" αὐτὸς οὐ τοῦ το πάσχων, ἀλλὰ πόρρω ἡμῶν γινόμενος μακρὰν τῆς ὄψεως, οὕτως καὶ" ὁ τῆς δικαιοσύνης ἥλιος"" σκοτίζε ται" ἐκείνοις τοῖς μηκέτι ἀξίοις τοῦ φωτίζεσθαι ὑπ' αὐτοῦ. 12, 2c καὶ ἐπιστρέψωσιν τὰ νέφη ὀπίσω τοῦ ὑετοῦ." νέφη" πολλάκις ἐλέχθησαν τὰ διακονοῦντα τὸν πνευματικὸν" ὑετόν", ἤτοι ἄνθρωποι ἢ ἄγγελοι." ἐπι στρέφει" δὲ ταῦτα" ὀπίσω τοῦ ὑετοῦ", οὐκέτι διακονεῖ τὸν" ὑετόν"· οὐδὲ γὰρ συμφέρει τότε τὸν" ὑετὸν" κατ ελθεῖν. ἔχεις ἀποστολικὸν ῥητὸν τοιοῦτον· συμβουλεύει σπουδαίους εἶναι τοὺς ἀνθρώπους καὶ ἀρετῆς καὶ θείας γνώμης ἐπιμέλεσθαι καὶ ἀπέχεσθαι τῶν ἀντι κειμένων· καὶ λαμβάνει παράδειγμα τοιοῦτο εἰπὼν τοῦτο ὅτι ἐς ὅσον ἡ θεία διδασκαλία ἐστίν," προσέχειν δεῖ" καὶ ἀναλαβεῖν τὴν ἀρετὴν καὶ ἀποστῆναι τῆς κακίας· κα̣ ι`̣ λέγει·" γῆ δὲ ἡ πιοῦσα τὸν ἐπ' αὐτῆς πολλάκις ἐρ χόμενον ὑετὸν καὶ τίκτουσα βοτάνην εὔθετον ἐκείνοις δι' οὓς καὶ γεωργεῖται μεταλαμβάνει εὐλογίας παρὰ θεοῦ· ἐκφέρουσα δὲ ἀκάνθας καὶ τριβόλους ἀδόκιμος καὶ κατάρας ἐγγὺς εἰς τὸ τέλος"· καὶ μεθ' ἕτερα λέγει· πεπείσμεθα δὲ περὶ ὑμῶν, ἀγαπητοί, τὰ κρείσσονα̣ τ̣ ὰ ἐχόμενα σωτηρίας", ἀντὶ τοῦ· δεόντως τῷ" ὑε τῷ" χρησάμενοι καὶ ποτισθέντες τὰ δέοντα ἠνέγκατε, ἃ εἴρηκεν" σωτηρίας βοτάνην". οὐκέτι διακονοῦσίν σοι τὸν" ὑετόν"· οὐδὲ γὰρ συμφερόντως σοι γίνεται τοῦτο· ἔχεις ἐνκείμενα σπέρματα τῶν" ἀκανθῶν καὶ τριβόλων". συμφέρει οὖν αὐτὴν οὕτως ἔχουσαν" γῆν" μὴ ποτίζεσθαι, ἵνα μὴ βλάστη γέ νηται ἐνκειμένων κακῶν καὶ τὰ

πάθη εἰς κακίας καὶ δια θέσεις μεταβάλωσιν. εἰ τοίνυν οὕτως ἐσμὲν ὡς" γῆ δόκι μος" εἶναι κα̣ ὶ" τίκτουσα βοτάνην εὔθετον", ῥεῖ τὰ" νέφη" τὸν" ὑετὸν" τὸν αὐξητικὸν τῶν πνευματικῶν" βοτανῶν". ἐπερ· τοὺς διακονοῦντας ἀγγέλους;–" οὐχὶ πάντες ἐστὲ λειτουργικὰ πνεύματα εἰς 342 διακονίαν ἀποστελλόμενα διὰ τοὺς μέλλοντας κληρονο μεῖν σωτηρίαν;" καὶ ἄνθρωποι δὲ διακονοῦσιν τὸν θεῖον" ὑετόν", καὶ τούτοις προστάττεται" ῥαίνειν δικαιοσύνην", οὐ" ῥαίνειν" ὕδωρ, οὐ ῥεῖν ὄμβρον. 12, 3a ἐν ἡμέρᾳ ᾗ ἂν σαλευθῶσιν φύλακες τῆς οἰκίας. τὸ τῆς" οἰκίας" ὄνομα ἐν τοῖς θεοπνεύστοις λο γίοις κατὰ διαφόρων κεῖται. ὅταν γὰρ λέγῃ τὸν τοὺς Ἰησοῦ" λόγους ἀκηκο ότα" καὶ μεταβαλόντα εἰς ἔργα" οἰκοδομεῖν τὴν ἑαυ τοῦ οἰκίαν ἐπὶ τὴν πέτραν", τὴν πολιτείαν καὶ τὸν βίον τὸν πρακτικὸν καὶ θεωρητικὸν" οἰκίαν" λέγει τοῦ ἐνεργήσαντος. καὶ τὸ" οἰκίαι παρανόμων ὀφειλήσουσιν κα θαρισμόν, οἰκίαι δὲ δικαίων δεκταὶ" τοὺς βίους καὶ τὰς πολιτείας" οἴκους" ὀνομάζει. καὶ" ἐπεὶ ἐφοβοῦντο αἱ μαῖαι τὸν θεόν, ἐποίησαν ἑαυταῖς οἰκίας"," φοβηθεῖ σαι" αὐτὸν τὸν φόβον ἔσχον καὶ" οἶκον" καὶ" ὀχύρωμα"·" ὀχύρωμα" γὰρ" ὁσίου φόβος κυρίου". σημαίνεται δὲ τῷ ὀνόματι τῆς" οἰκίας" πολλάκις ὁ περὶ γῆν τόπος· ὅταν γὰρ λέγῃ ὅτι" ἐν μεγάλῃ οἰκίᾳ οὐ μόνα χρυσᾶ καὶ ἀργυρᾶ σκεύη τυγχάνουσιν, ἀλλὰ ξύλινα καὶ ὀστράκινα" καὶ" ἐάν τις", φησίν," ἑαυτὸν ἐκκαθάρῃ ἀπὸ τούτων"– τῶν" εἰς ἀτιμίαν σκευῶν"–," ἔσται σκεῦος εἰς τιμήν, εὔχρηστον τῷ δεσπότῃ, εἰς πᾶν ἔργον ἀγαθὸν ἡτοιμασμένον", τοῦτο οὖν λέγει· ἐν τῷ κόσμῳ εἰσὶν σπουδαῖοι ἄνδρες· οὗτοι δὲ" σκεύη" εἰσὶν" χρυσᾶ καὶ ἀργυρᾶ". καὶ ὅσοι τὸν νοῦν ἑαυτῶν" καθαίρουσιν" καὶ ἐργάζονται διὰ πυρώσεως" σκεύη" εἰσὶν" χρυσᾶ", οἱ περὶ τὰ νοητὰ ἔχοντες τὴν σπουδήν, οἱ περὶ τὰ ὑπερκόσμια ἠκονημένοι." ἀργύρεα" δὲ" σκεύη" εἰσὶν οἱ τὸν λόγον διακονούμενοι. πολλάκις γὰρ ἀποδέδεικται ὅτι ὁ" λόγος" τῷ ὀνόματι τοῦ" ἀργύρου" παρίσταται. καὶ λέγω ἀπὸ ἀπο στολικοῦ ῥητοῦ σαφῶς εἰρημένου, ἵνα τὸ αἴν̣ ιγ̣ μα τοῦτο φανῇ· τὸ πνεῦμα δίδωσιν" λόγον σοφίας" καὶ" λόγον γνώ σεως". καὶ ἔχεις διαφορὰν ταύτην· ὁ" λόγον" ἔχων" σο φίας" καὶ" λόγον γνώσεως" καὶ νοεῖ ὀρθω῀̣ ς̣ καὶ θεωρεῖ τὰ ἐπιστημονικὰ καὶ λέγειν αὐτὰ δύναται διδασκαλικῶς· εἰσὶν γὰρ" λόγον γνώσεως" ἔχοντες, οὐχ" ἱκανοὶ" δὲ" δι 343 δάξαι"· καί εἰσιν τῷ ὄντι ἀκριβῆ νόησιν ἔχοντες καὶ γνῶσιν ἀδιάπτωτον, οὐχ οἷοι δέ εἰσιν τὰ νοηθέντα αὐτοῖς εἰς ἑτέρους μεταγαγεῖν διδασκαλικῷ τρόπῳ. εἰσὶν οὖν νοῦν ἔχοντες ἠκριβωμένον καὶ διὰ τοῦτο" χρύσεα σκεύη" εἰσίν, οὐχ οἷοι δέ εἰσιν διακονεῖν εἰς ἄλλους τὰ νοη θέντα αὐτοῖς. ἄλλοι δὲ" ἀργύρεά" εἰσιν δυνάμενοι λόγῳ τὰ νοηθέν τα αὐτοῖς καὶ ἃ ἀναγιγνώσκουσιν σαφηνίσαι. εἰσὶν δὲ ἄλλα" σκεύη ξύλινα καὶ ὀστράκινα". καὶ τούτων" τὰ μὲν εἰς τιμήν, τὰ δὲ εἰς ἀτιμίαν" ἐστίν. τίμια δέ εἰσιν τὰ" χρύσεα καὶ ἀργυρᾶ"," ἀτιμί ας" δὲ τὰ" ξύλινα καὶ ὀστράκινα". τὰ μὲν" ξύλινα" δύνα ται ὑπὸ πυρὸς δαπανηθῆναι, τὰ δὲ" ὀστράκινα" οἷά τέ ἐστιν" συντριβῆναι". ἀλλ' οὐ φύσεις εἰσηγεῖται ὧδε ἀμεταβλήτους, ὡς βούλεται τῶν ἑτεροδόξων ὁ μῦθος. ἐπηγίοχεν γοῦν ὅτι" ἐάν τις ἐκκαθάρῃ αὐτῶν ἀπὸ τῶν τῆς ἀτιμίας αὑτὸν" δη λονότι" σκευῶν"," ἔσται σκεῦος εἰς τιμὴν τῷ δεσπότῃ ἐπὶ πᾶν ἔργον ἀγαθόν"· ὥστε παρ' ἑαυτόν τις γίνεται τί μιον καὶ ἄτιμον" σκεῦος". ἔστιν γοῦν καὶ μετάπτωσις γινομένη ἀπὸ τιμίων εἰς τὸ ἄτιμον· εἴρηται γοῦν ἐν τοῖς Ἰηρεμίου θρήνοις μεταβολῆς πολλῆς γενομένης τοῦ Ἰσραὴλ ἀπὸ εὐσεβ̣ είας εἰς ἀσέβειαν καὶ ἀπὸ πρακτικῆς ἀρετῆς εἰς πρακτικὴν κακίαν·" υἱοὶ Σιὼν οἱ τίμιοι ἐπηρμένοι χρυ σίῳ" καὶ ἀργ̣ ύρῳ," πῶς ἐλογίσθησαν εἰς ἀγγεῖα ὀστρά κινα". θεωρεῖς ὅτι τὰ τίμια ἐκ χρυσοῦ καὶ ἀργύρου πεποιη μένα" ἐλογίσθησαν εἰς ὀστράκινα". ἀμέλει γοῦν καὶ τὸ τοῦ Ἰσραὴλ γένος, ὅτε ἠπίστησεν τῷ ςωτῆρ̣ ι," ὡς σκεύη κεραμέως συντρίβονται, ποιμανεῖς αὐτοὺς ἐν ῥάβδῳ σιδηρᾷ"· ὅτε ἦσαν πρόβατα, χρυσᾶ ἦσαν καὶ ὑπὸ" ῥάβδου" ποιμαντικῆς ἤγοντο, νῦν δὲ" ἐν ῥάβδῳ σιδηρᾷ", καὶ" συν τρίβονται ὡς σκεύη κεραμέως". αὐτ̣ ίκ̣ α̣ γο̣ υ῀̣ ν κ̣ αὶ ἐν Ἰηρεμίᾳ μυστικόν τι περὶ τῶν τοιούτων κεῖται· προστάττεται" καταβῆναι εἰς τὸν

οἶκον τοῦ κεραμέως, καὶ καταβὰς" εἶδεν" σκεῦος" πλατ τόμενον," πηλὸν" σχηματιζόμενον εἰς" σκεῦος"· καὶ ἐπει 344 δὴ οὐκ εἶχεν τὸ οἰκεῖον σχῆμα τοῦ" σκεύους" τοῦ" τιμί ου"," διέπεσεν ἐκ τῶν χειρῶν αὐτοῦ"· ὁ κεραμεὺς" διέ πεσεν" αὐτό, ἵνα ἀναπλάσηται αὐτὸ ὁ κεραμεύς. ὅτε οὖν χώραν τις ἔχει μετανοίας, πήλινόν ἐστιν" σκεῦος" δυνάμενον ἀναπλασθῆναι, μετασχηματισθῆναι. ὅταν δὲ λοι πὸν βεβαιότητα σχῇ ἐν ἕξει σχεδὸν ἀδιαπτώτῳ ἢ δυσμετα πτώτῳ, τότε λοιπὸν" ὀστράκινόν" ἐστιν. διὰ τοῦτο προσ ίεται. λοιπὸν ὁ προφήτης μετὰ τὸ ἰδεῖν ἐν τῷ" οἴκῳ τοῦ κεραμέως" τὴν διάπλασιν τοῦ" σκεύους" λαμβάνει" βῖκον ὀ στράκινον" καὶ" συντρίβει" αὐτόν. καὶ λέγει." οὕτως φθερῶ τὴν ὕβριν Ἰακώβ". τότε λοιπὸν ἀπεδοκιμάσθησαν, τότε" ἐκβέβληνται". καὶ λέγει περὶ αὐτοῦ ἐν Ἰσαΐᾳ τούτου τοῦ" συντρι βέντος σκεύους ὀστρακίνου" ὅτι οὕτω" συνετρίβη"" ὡς μὴ εὑρεθῆναι" μέρος αὐτοῦ" ἐν ᾧ" τις δύναται ὀλίγον" ὕ δωρ" λαβεῖν ἢ" πῦρ", τουτέστιν ἀχρήσιμον παντελῆ γενό μενον οὐδὲ τὸ" ὕδωρ"† τὸ ὀλίγον† ἢ τὸ ποτίζον ἔτι δυ νάμενον δέξασθαι, οὐδὲ τὸ" πῦρ" ἐκεῖνο τὸ εἰς" ὀστρά κινον" αὐτὸ καὶ στερεότητα ἀγαγόν. ἐπερ· ὧδε οὖν" οἰκίαν" λέγει τὸν κόσμον ἢ τὴν ἐκκλησίαν;– εἰσὶν καὶ ἐν ταύτῃ τὰ διάφορα" σκεύη" τα`̣" εἰς τιμὴν καὶ εἰς ἀτιμίαν". καὶ ὅτι εἰσὶν ἐν τῇ ἐκκλη σίᾳ τ̣ ο̣ ι̣ οῦτο̣ ι̣ ὁ θεῖος λ̣ ο´̣ γος λέγει·" ἐξάρατε τὸν πονηρὸν ἐξ ὑμῶν αὐτῶν"" ἀτιμίας σκεύη" κ·····? πάλιν" ἀκούεται ἐν ὑμῖν πορνεία, καὶ τοιαύτη πορνεία ἥτις οὐ δὲ ἐν τοῖς ἐ´̣ θνεσιν, ὥστε γυναῖκά τινα τοῦ πα τρὸς ἔχειν". καὶ" ἐκβάλλεσθαι" τοῦτον κελεύε̣ ι̣. καὶ ἡ ἐκκλησία·· 1– 2ν δ̣ ύνατα̣ ι̣ εἶναι ἡ" μεγάλη οἰκία" καὶ ὁ περι`̣ γῆν τ̣ όπος̣." φύλακες" δὲ ταύτης τῆς" οἰκίας" εἰσὶν οἱ τεταγμένοι φρουρεῖν αὐτὴν η········ ι̣ ἢ διδασκαλι´̣ ᾳ. ἐα`̣ ν μὲν τὴν ἐκκλησίαν λάβῃς, οἱ διδάσκαλοι. παρ̣ έπονταί γ̣ ε τούτοις καὶ ἄγγελοι. περὶ γοῦν τοῦ Πέτρου εἴρηκαν·" ὁ ἄγγελος αυ᾿̣ τοῦ ἐστιν". καὶ οἱ ἐν τῇ ἐκκλησίᾳ μικροὶ ἔχουσιν ἀγγέλους" βλέποντας διὰ παντὸς τὸ πρόσωπον τοῦ πατρός". ε̣ ι᾿̣ δὲ οἱ μικροί, πόσῳ οἱ τέ λειοι. ἐπερ· οὗτοι··· ε̣ αν" σ̣ αλε̣ υθῶσιν";– ἐπίτασις γεγένητ̣ αι τῆς κακίας τῶν φρουρουμένων· καταλείψ̣ ουσιν οἱ φρουροί, κἄν γ̣ ε̣ ἄνδ̣ ρ̣ ες ἦσαν τέλειοι 345 κἂν ἄγγελοι. λέγουσιν γοῦν· δεῦτε γὰρ καὶ" ἐνκαταλεί πομεν αὐτήν"· ὡς προαναφωνεῖν τὸ ἅγιον πνεῦμα καὶ λέ γειν·" ἐνκαταλειφθήσεται ἡ θυγάτηρ Σιὼν ὡς σκηνὴ ἐν ἀμπελῶνι". γέγονέν τις Ἰουδαϊκὸς ἱστοριογράφος Ἰώσιππος· ἐκεῖνος ἐν ταῖς θεοσημίαις ταῖς γενομέναις μετὰ τὸ προ δοθῆναι τὸν ςωτῆρα ὑπὸ τῶν Ἰουδαίων καὶ τοιαύτην ἔθηκεν ἣν λέγει· θύρα μεγάλη τοῦ ναοῦ ἦν· μόλις ἔκλειον ἰσχυροὶ ἄνδρες τριάκοντα, καὶ μοχλοὶ ἐπέκειντο ἵν' ἀσφαλισθῇ κλεισθεῖσα· ἄφνω, λέγει, ἐν νυκτὶ μιᾷ οἱ ἱερεῖς̣ περιερχόμενοι ἤκουσαν, λέγει, φωνὴν ὡς πολλῶν λεγόντων·" μεταβαίνομεν ἐντεῦθεν"· καὶ ἄφνω, λέγει, αὐ τομάτως ἠνεῴχθησαν αἱ πύλαι. καὶ τοῦτο ἦν τὸ" ἐνκαταλειφθήσεται ἡ θυγάτηρ Σιὼν ὡς σκηνὴ ἐν ἀμπελῶνι". καὶ τότε μάλιστα τοῦτο ὑπῆρκται, ὅτε ὁ ςωτὴρ" ἐνκαταλέλοιπεν" λέγων·" ἐνκατέλειψα τὸν οἶκόν σου, ἀφεὶς τὴν κληρονομίαν μου"·" ἰδοὺ ἀφίεται ὑμῖν ὁ οἶκος ὑμῶν" ὁ ςωτὴρ πάλιν αὐτοῖς τοῖς Ἰου δαίοις. τοῦτο οὖν ἐστιν τὸ" σαλευθῆναι τοὺς φύλακας τῆς οἰκίας", τὸ μεταστῆναι τοὺς φρουρούς, τὸ μηκέτι περιέ πειν τὸν" οἶκον". ἐπερ· ἐν ἡμε´̣ ρᾳ οὖν ποίᾳ;–···· ε·? λ········ ι̣ ν τ̣ ῆς κρίσεως̣·· λε········· οι̣. ἐπερ· εἰ δὲ περὶ γῆν τόπος, τί;– πάλιν·········· ιωδε ἐπιτραπέντες δι̣······· ε̣. 12, 3bcd καὶ διαστραφῶσιν ἄνδρες τῆς δυνάμεως· καὶ ἤργησαν αἱ ἀλήθου σαι, ὅτι ὠλιγώθησαν· καὶ σκοτά σουσιν αἱ βλέπουσαι ἐν ταῖς ὀπαῖς.̣ 12, 3b οἱ" ἄνδρες τῆς δυνα´̣ μεως" οὗτ̣ οί εἰσιν, οἳ ὡσανεὶ στρατηγοὶ ἄρχουσι̣ ν τ̣ ῆς οἰκίας, οἱ ἄρχον τ̣ ες." διαστροφὴν" δὲ οὐ κακίαν αὐτῶν λέγει, ἀλλὰ τὴν μετάθεσιν τὴν ἐκ τῆς ἀρχῆς, ἧς ἦσ̣ αν ἐνκεχει ρισμένοι. μηκέτι· ε̣········· υ̣ τω···· ν̣ π̣· ρ······· οὐκέτι ὁ στρατηγὸς στρατηγός ἐστιν, οὐκέτ̣ ι̣ ὁ ἱπ πεὺς ἱππεύς ἐστιν. 12, 3c καὶ ἤρ̣ γησα̣ ν αἱ ἀλήθουσαι, ὅτι ὠλιγώθησαν.? ἐκ π···· ς̣ τρόπου··· α······ χει ἱσ̣ τορι´̣ αν. εἰ γὰρ" καταργεῖται" ἡ" κοιλ̣ ία"

καὶ τὰ" βρώματα" αὐτῆς, ὅταν······ ὁ βίος···· ς καὶ ὁ κόσμος περιτ τὸν το······" ἤργησαν αἱ ἀλήθουσαι"······ οὐκε´̣ τι ὄντων τῶν" ἀληθομένων" λ············· τ̣ ο ὅτι οὐ τοῦ θεοῦ········? εἰσιν. λέγει γοῦν ἐν Ἰ ηρεμίᾳ πρὸς τοὺς ψευδοπροφήτας τοὺς ἐπιμειγνύοντας 346 τὰ λογικὰ" ἀχύροις"· εἰ τὸ" ἄχυρον" πρὸς τὸν ἄνεμον" σῖτον"–" λέγει κύριος, οὐχ ὥσπερ σῖτος οἱ λόγοι μου;"–, οἱ τοῦ θεοῦ" λόγοι σῖτός" εἰσιν. οἱ δυνάμενοι διαιρεῖν αὐτοὺς καὶ λεπτύνειν καὶ παρασκευάζειν, οὗτοι" ἀλήθοντές" εἰσιν ἢ" ἀλήθουσαι", ἵνα θηλυκῶς εἴπω κατὰ τὴν λέξιν. οἱ ἐκκλησιαστικῶς διαιροῦντες τοὺς" λόγους" τοῦ θεοῦ," σῖτον" ὄντα, τροφίμους ἄρτους ποιοῦσιν καὶ" σιμίδαλιν" προςάγουσιν εἰς τὸ θυσιαστήριον· εἰσὶν γὰρ καὶ θυσίαι διὰ" σιμιδά λεως" προσφερόμεναι. οἱ ἀπὸ τῶν ἑτεροδόξων οὐχ ὡς δεῖ διαιροῦντες τοὺς τοῦ θεοῦ" λόγους" ἀλλ' ἐσφαλμένως καὶ εἰς ἀσέβειαν αὐτοὺς α·· ν̣ τες κακῶς" ἀλήθουσιν". τούτων τὸ" ἄλευρον"" ἐκβλητόν" ἐστιν, οὐδὲ εἰς θυσίαν οὐδὲ εἰς τροφὴν χρησιμεῦον. ἐν Ὠσῆε γοῦν τῷ προφήτῃ λέγει·" ἵνα τί παρεσιωπήσατε ἀσέβειαν καὶ τὰς ἀδικίας αὐτῆς ἐτρυ γήσατε, ἐφάγετε καρπὸν ψευδῆ;" εἶτα λέγει·" ἀνεμό φθορα ἔσπειραν, καὶ ἡ καταστροφὴ αὕτη· δράγμα οὐκ ἔσχον ἰσχὺν τοῦ ποιῆσαι ἄλευρον". τοῦτο κακῶς" ἀ λήθεται" παρὰ τὴν" ἀλήθουσαν". ἐν ταὐτῷ δὲ ἐπὶ τῶν νοητῶν καὶ········································ ἐν εὐα̣ γ̣ γ̣ ελίῳ························" δύο̣ εἶναι ἐν τ̣ ῳ῀̣ ἀγρ̣ ῷ, ἕνα παραλαμβανόμεν̣ ο̣ ν̣ κ̣ αι`̣ ἕν̣ α̣ ἀφ̣ ιε´̣ μενον"·̣ και`̣" δ̣ ύο ἀλήθουσα̣ ι, μία παραλαμβάνεται······ ἀφ̣ ι´̣ ε̣ ται"······················· οὗτοί εἰσιν οἱ σπείροντες·· ο?······ ρ········ τ̣ α̣ ι̣············· ν̣ αὐτοῖς δεδωκότος····· ην···· σπείροντες καὶ ἐξ αὐτη̣············ ν" ἀφίενται" πάλιν····· α̣ γ̣ α······?······· ρ············" παραλαμβανομένου" κ····················· α̣ υτω·············· τη αὐτῇ γραφῇ καὶ α················ ωσ················" ἀφίεται" ὡς" ἀνε μόφ̣ θορα̣ σπείρασα"·· χ̣ υν·················· προς τ̣ ινα?·· νεν················· ο̣················" ἄλευρα" ου᾿̣ κ" ἄλευρα" αληθ̣················ φι··············· τον" ἄλευρον", ὃ δύναται̣ 347········ γενε´̣ σθαι καὶ εἰς θυσίαν προσενεχθῆναι. περὶ τῆς ματαίας ταύτης" σιμιδάλεως" ἐν Ἰσαΐᾳ λέγει·" ἐὰν προσφέρητε σιμίδαλιν, μάταιον, θυμίαμα μάταιόν μοί ἐστιν". οὐδὲ τὸ" θυμίαμα" ἔχει τὴν" θυμιάματος"" εὐωδίαν"· διὸ" βδέλυγμά ἐστιν"· οὐδὲ ἡ" σιμίδαλις" ἔχει τι χρήσιμον πρὸς τὸ ἀρτοποιηθῆναι ἢ εἰς θυσίαν προσενεχθῆναι· διὸ" μάταιόν ἐστιν". αὗται οὖν αἱ" ἀλήθουσαι" αἱ ἐπαινεταὶ" ἤργησαν"· οὐκέτι γὰρ σαφηνίζουσιν τὰς γραφὰς συνσταλέντος τοῦ χω ρίου, τέλος ἀπολαβόντος τοῦ αἰῶνος τούτου." ἤργησαν" οὖν αἱ" ἀλήθουσαι, ὅτι ὠλιγώθησαν"· τὸ ὅσον ἐφ' ὑμῖν," ὀλίγας" αὐτὰς πεποιήκατε, ἀσθενεῖς αὐ τὰς κατεσκευάσατε. ἐπερ· οὐ διὰ τοῦτο ὡς τοῦ καιροῦ μηκέτι ἐπιτρέ ποντος" ἀλήθειν";– τὸ ὅσον ἧκεν εἰς τούτους ἠλαττώθησαν· τὴν" ὀλίγω σιν" ὧδε μὴ ἐλάττωσιν τοῦ ἀριθμοῦ ἡγοῦ, ἀλλὰ τῆς δυνά μεως καὶ ἰσχύος αὐτῶν. ἐπερ· ἀλλὰ ἡ ἰσχὺς αὐτῶν παρὰ τὸν καιρὸν γέγονεν;– νομίζεις γὰρ ὅτι ὡς οἷόν τέ ἐστιν αἱ" ἀλήθουσαι" αὗται οὐκ" ἀλήθουσιν" καὶ μετὰ ταῦτα τοῖς δυναμένοις τρέ φεσθαι παρ' αὐτῶν." ὠλιγώθησαν" δέ, ἐπειδὴ τὸ πλεῖον μέρος τῶν τρεφομένων ἠλαττώθη καὶ ἔξω γέγονεν τοῦ ζητεῖν τοιαύτην τροφήν. ἐπερ· οὐ καταλλήλως λαμβάνομεν καὶ τοῦτο ἐκεί νῳ τῷ" καὶ ἐσκοτίσθη ὁ ἥλιος";– καὶ περὶ τοῦ" φωτὸς" οὖν καὶ τοῦ" ἡλίου" εἴπομεν ὅτι με`̣ ν εἰς ἐκείνους ἔδοξα̣ ν" σκοτίζεσθαι", οὐκ" ἐσκο τώθησαν" δέ. πάλιν οὖν λέγω ὡς πρὸς τούτους τοὺς ἀν αξίους̣ τῆς τροφῆς η··········?" αἱ ἀλήθουσαι ἤργησαν". 12, 3d καὶ σκοτάσ̣ ουσιν αἱ βλε´̣ π̣ ου̣ σ̣ αι ἐν ταῖς ὀπαῖς. αἱ" βλέπουσαι̣ ἐν ταῖς ὀπαῖς" ψυχαὶ αὗταί εἰσιν αἱ ταῖς̣ α̣ ἰσθήσεσιν χρώμεναι." ὀπὰς" γὰρ τὰς αἰσθή σεις λάβε." σκοτάσουσιν" οὖν αἱ" βλέπουσαι ἐν τα̣ ῖς ο᾿̣ παῖς". ὅταν γὰρ παρέλθῃ τ̣ ὰ αἰσθητά, τότε τὸ σκότος κρατήσει· οὐκέτι ὁρῶσιν τ̣ α`̣ αἰσθ̣ η̣ τα`̣ ὡς δεῖ, ἔξω γέ γοναν λοιπὸν? τῆς ἀκριβοῦς αἰσθήσεως. δυνατο`̣ ν δ̣ ε`̣ καὶ οὕτως λαβεῖν· οἱ" ἐρευνῶντες τὰς γραφὰς" καὶ" προσέχοντες τῇ ἀναγνώσει" αὐτῶν εὑ ρίσκουσιν" ὀπάς", δι' ὧν δύνανται φωτισθῆναι καὶ ὁ ρᾶν τὸ ἔνδον ὑπάρχον φῶς." ἐσκοτίσθησαν" οὖν αὗται αἱ" ἐν̣ ταῖς ὀπαῖς βλέπουσαι" οὐκέτι οὐσῶν τῶν" ἀλη θουσῶν". αἱ δὲ" ἀλήθουσαι" σχίζουσαι τὰ σπ̣ έρματα ἐποίουν

" ὀπάς". καταλλήλως λάβε τῇ σχίσει τῶν σπερμά των τὴν" ὀπὴν" τὴν ἔρευναν τῶν γραφῶν, τὴν σαφήνει αν αὐτῶν· αὕτη δέ ἐστιν τὸ καὶ" ἀλήθεσθαι" αὐτάς. καὶ ἑτέρως δὲ ῥητέον· δοκοῦσιν, φησίν, αἱ" βλέπουσαι ἐν ταῖς ὀπαῖς" ἰδεῖν πολλά· καὶ εἰσίν 348 τινες δυνάμεναι προσβάλλειν τῷ φωτί· καὶ παρὰ τὴν δύ ναμιν καὶ τὴν ἀςθένειαν τῆς ὄψεως ἀντίλημψις γίνεται τοῦ φωτός. ὅταν οὖν πάλιν τὸ φῶς κεκρυμμένον γένη ται, αἱ" βλέπουσαι" δι'" ὀπῶν" τινων" σκοτίζονται". οὐ δύνανται ἰδεῖν τὸ φῶς τὰς μικρὰς" ὀπὰς" ἐκείνας ἔχο̣ ν̣ τες. ὅταν μέντοι μεταβάλῃ αὐτῶν τὸ σῶμα ἀπὸ τοῦ" φθαρτοῦ" ἐπὶ τὸ" ἄφθαρτον" καὶ ἀπὸ τοῦ" ψυχικοῦ" ἐπὶ τὸ" πνευματικόν", οὐκ ἔχουσιν οὐκέτι αἰσθήσεις" σκοτιζομέ νας" ἀλλὰ ἀναλαμπούσας καὶ αὐξομένας. οὐ παντελῆ οὖν ὕβριν φέρει τὸ" σκοτισθῆναι τὰς βλεπούσας ἐν ταῖς ὀ παῖς"· ὅταν γὰρ" σκοτισθῶσιν", κατὰ τὸ μέτρον τῆς παρ ούσης αἰσθήσεως μειζόνως ὄψονται τὰ πράγματα" κατ αργουμένου τοῦ ἐκ μέρους", ἵνα μὴ καὶ ἡ" ἐκ μέρους" αὐτῶν" ὀπὴ"" καταργηθῇ" γινομένης μεγάλης ἀνοίξεως. δυνατὸν δὲ καὶ οὕτω λαβεῖν διὰ τὸ πληθυντικῶς εἰ ρῆσθαι" τα̣ ῖς ὀπαῖς". φέρεται ἐπαινετὴ" ὀπὴ" ἑνικῶς ἐν τοῖς Μωσαϊκοῖς γράμμασιν, ὅτε πόθον ἔλαβεν τοῦ" ἰδεῖν τὸ πρόσωπον" τοῦ θεοῦ καὶ ἐμφανῆ αὐτὸν" γνωστ̣ ῶς ἰδεῖν". εἶπεν αὐτῷ ὁ θεὸς ὅτι" ἄνθρωπος" ἔτι ὠ`̣ ν" οὐ δύνασαι" τὴν αὐγ̣ ὴν ἔχει̣ ν·" τίθημι δέ σε ἐν τῇ ὀπῇ τῆς πέτρας", μιᾶς" πέτρας" εἶπεν" ὀπήν". ἔστιν δὲ" ἡ πέτρα ὁ Χρι στὸς" ἐκ τῆσ̣ δε τῆς" πέτρας" καὶ ἡ ενδεχομ̣ ε̣····· σ̣ ις τοῦ Χριστοῦ ἐντ̣ αυ῀̣ θ̣ α̣······. κ̣ αι`̣ λ̣ ε´̣ γ̣ ονται γ̣ ὰρ" π̣ ε´̣ τ̣ ρα̣ ι" ψεκταὶ πληθυντικῶς καὶ̣" ὀπαί"·" πνεῦμα συντρῖβον πέτρας". καὶ λέγεται πρὸς τὸν διάβολον·" ἡ ὑπερηφανία τῆς καρδίας σου ἐπῆρέν σε κατασκηνοῦντα ἐν ταῖς ὀπαῖς τῶν πετρῶν"– οὐκ" ἐν τῇ ὀπῇ τῆς πέτρας", μακάριον γὰρ τοῦτο–, ἀλλ' ἐπειδὴ ἀντιχρίστοις προςέχουσιν καὶ ψευδοδι δασκάλοις καὶ ψευδοπροφήταις, ἡ" ὀπὴ" ἐκείνων οὐκ ἔστιν ἐφοπτικὴ ἀλλὰ μᾶλλον βλαπτική." σχισμαὶ πετρῶν" γοῦν ἐν ἀ´̣ λλοις" ὀπαὶ" λέγονται· τὸ ἀσύμφωνον δὲ τῆς διδασκαλίας" σχίσμα" ἐστὶν καὶ" ὀπῶν" πλῆθος. οὐκ αἱ" βλέπουσαι" οὖν ἐν τῇ" ὀπῇ"" συνσκοτάζουσιν", ἀλλὰ μᾶλλον φωτίζονται. αἱ δὲ ἐν ταῖς πολλαῖς" ὀ παῖς" δοκοῦσαι ὁρᾶν" σκοτίζονται". ὅταν δὲ ἡ ἀλήθεια εἰς μέσον ἔλθῃ, πᾶσα ἀπάτη λύεται· ἐν τῇ ἀπάτῃ δὲ ἦσαν αἱ πολλαὶ" ὀπαί". καὶ ὡς ἔλεγον πολλάκις τὴν εἰκόνα τῆς διαψηφίσεως ὅτι ο̣ ἱ ἀποτυγχάνοντες τοῦ 349 διαψηφισμοῦ μυρίας" πέτρας" λέγουσιν. ἐὰν οὖν ἐπι λάμψῃ ἡ ο᾿̣ ρθὴ ψῆφος, ἃ οἱ διαψηφίζοντες ἐσφαλμένως ἔλεγον λύεται. οὕτως αἱ ψευδοδοξοῦσαι ἀπούσης τῆς ἀληθείας γίνονται· ὅταν ταὕτη φανῇ καὶ ἀναλάμψῃ, λύονται ὅλαι αἱ ψευδοδοξοῦσαι. 12, 4ab καὶ κλείσουσιν θύρας ἐν ἀγο ρᾷ ἐν ἀσθενείᾳ φωνῆς τῆς ἀληθούσης.̣ 12, 4a εἶπον περὶ τῶν ἀνθρωπίνων πραγμάτων τῶν τε" βλεπομένων καὶ προσκαίρων". περὶ τοῦ μέλλοντος αἰῶνος καὶ τοῦ τέλους τοῦ παρόντος αἰῶνος διδάσκει καὶ λέγει ὅτι" κλείσουσιν θύρας ἐν ἀγορᾷ"." ἀγορὰν" δὲ ἐνταῦθα τὴν ἐκκλησίαν λέγει, ὡς οἱ ῥή τορες λέγουσιν. ὅσον ἐνέστηκεν ὁ βίος οὗτος, αἱ" ἀγοριαὶ" τυγχάνουσιν ἢ ἡ" ἀγορά", ἡ ἐκκλησία, ἐν ᾗ ἀγορεύουσιν οἱ ἀγορεύοντες." κλεισθήσεται" δὲ μετὰ ταῦ τα οὐκ ἐν̣ ούσης ἔτι διδασκαλίας ἐν τῷ τῆς" κρίσεως καιρῷ". οὐ τοῦτο λέγω ὅτι οὐκ ἐνίοτε ἔσται παίδευσις ἐν τοῖς μέλλουσιν αἰῶσιν, ἀλλὰ κατ' αὐτὸν τὸν" καιρὸν" καθ' ὃν" παρίστανται" οἱ κρινόμενοι" τῷ βήματι τοῦ Χρισ τοῦ"· τὸν λόγον γὰρ πρὸς τὰ πραχθέντα ἔχουσιν, πρὸς τὸ παιδευθῆναι ἢ διδαχθῆναι. εἰ δέ ποτε ὁ πόνος ὁ ἐκ τῆς···· ε̣· σ̣··· ε̣?········· ε̣ σ̣?· ν ἄλλος λόγος οὐ διδασκαλία ἐστὶν παρὰ ἀνθρώπων προφερομένη ἢ ἀγγέλων·······?············· π̣ ε̣ ρ̣ ὶ τῶν δέκα παρθένων ἐν τῇ παραβολῇ λέγεται ὅτι αἱ πέντε αι῾̣ ἔχουσαι συ̣ ναχθὲν ἔλαιον τρυγηθὲν ἀπὸ τῆς ἐλαίας τῆς ἀληθινῆς ἐκεῖναι ἔχ̣ ο̣ υσαι τὸ χορηγούμενον θρεπτικὸν ἐκφωτί ζουσαι δᾳδουχοῦσαι εἰσῆλθον μετὰ τοῦ νυμφίου εἰς τὸν παστόν, ὅτε" μέσον νυκτὸς κραυγὴ γέγονεν. ἦλθεν ὁ νυμ φίος, ἐξέλθατε εἰς ὑπάντησιν". αἱ δὲ μὴ λαβοῦσαι ἔλαιον ἐν τοῖς ἀγγείοις, ἀλλὰ ἀμελήσασαι τοῦ φυλάττοντος τὸ φῶς, ἀπῆλθαν ἀγοράσαι καὶ οὐκέτι εὗρον τοὺς

πωλοῦν τας· οὐκέτι γὰρ ἦν τότε διδασκαλεῖον, οὐκέτι οἱ πω λοῦντες τοὺς θείους λόγους ἦσαν. καὶ διὰ τοῦτο ἀπέ μειναν ἔξω. καὶ ἐνταῦθα οὖν συνσταλέντος τοῦ χωρίου" κλείονται" αἱ" ἀγοραί", οὐκ ἔχουσιν ἐκείνας τὰς" θύρας ἠνεῳγμέ νας" περὶ ὧν γράφουσιν οἱ θεῖοι λόγοι. αὐτίκα γοῦν ὁ 350 ἀπόστολος λέγει·" θύρα δέ μοι ἠνέῳγεν μεγάλη καὶ ἐν εργὴς καὶ ἀντικείμενοι πολλοί". ἐὰν ἡ" μεγάλη θύ ρα" τοῦ λόγου" ἀνοιγῇ" καὶ" ἐνεργῇ", τότε οἱ" ἀντι κείμενοι πολλοί" εἰσιν. τότε δὲ" ἐνεργεῖ", ὅτε οἱ ἀ κούοντες εἰς ἔργα μεταβάλλουσιν τὰ παιδεύματα. καὶ" ἀντικείμενοι" γίνονται" πολλοί"· ἀμέλει γοῦν ἐὰν πα ρατηρησώμεθα τὰς γραφάς, οὐκ ἄλλοτε εὑρίσκονται ψευ δοπροφῆται ἢ ὅτε προφῆται εἰσίν, καὶ οὐκ ἐν ἑτέρῳ και ρῷ εἰσὶν οἱ ψευδαπόστολοι ἢ ὅτε ἀπόστολοι καὶ διδάσ καλοι εἰσίν. φθονοῦντες γὰρ" ἀντίκεινται" καὶ πειρῶν ται τῇ ἀληθείᾳ ἀντιλέγειν, πειρῶνται τοῖς καλῶς διδάσ κουσιν ἀντιλέγειν, ἐνίοτε γοῦν καὶ ἐπιβουλεύουσιν αὐ τοῖς καὶ εἰς θάνατον αὐτοὺς ἄγουσιν." θύρα" οὖν" μοι ἠνέῳγεν μεγάλη καὶ ἐνεργής". οὐκ" ἐκέκλειστο" δὲ ἡ" ἀγορά", οὐκ αἱ" θύραι" τῆς" ἀγο ρᾶς" ἦσαν" ἠνεῳγμέναι". καὶ ἐν ἑτέρᾳ ἐπιστολῇ αὐτοῦ λέγει·" ἐλθόντος" δέ μου" καὶ θύρας ἀνεῳχθείσης"" οὐκ ἔσχον ἄνεσιν τῷ πνεύματί μου τῷ μὴ εὑρεῖν Τίτον τὸν ἀδελφόν". πρὸ τῆς" θύρας ἀνοιγείσης οὐκ ἔσχεν ἄνεσιν" ὥστε τὸν λόγον προενέγκασθαι οὐχ εὑρὼν τὸν συνεργοῦν τα. καὶ ἐν ταῖς παροιμίαις δὲ λέγεται·" μακάριος ἀνήρ, ὃς εἰσακούσεταί μ̣ ου, καὶ ἄνθρωπος, ὃς ἐὰν τὰς ἐμοῦ ὁδοὺς φυλάξῃ ἀγρυπνῶν ἐπὶ ἐμαῖς θύραις καθ' ἡμέ ραν". αἱ" θύραι" τῆς σοφίας αἱ" θύραι" τῆς" ἀγορᾶς" εἰ σιν." κλείονται" οὖν αἱ" θύραι" ἐν τῇ" ἀγορᾷ", ὅταν συνσταλῇ τὸ παιδευτήριον. καὶ ὅρα γε ὅτι ἑκουσίως" κλείουσιν" τὰς" θύρας". οὐ βίᾳ ἡ" κλῇσις" τῶν" θυ ρῶν" γίνεται. τάχα δὲ τοῦτο, ἐπεὶ προστάττει εναις" κρούειν ἵνα ἀνοιγῇ", ὅταν ὀκνῶσιν οἱ ἄνθρω ποι μὴ κόπτωσιν τὰς" θύρας"," κλείονται".̣ 12, 4b" κλεισθεισῶν" δὲ τῶν" θυρῶν" τῆς" ἀγορᾶς" σκόπει, τί γίνεται" ἐν ἀσθενείᾳ φωνῆς τῆς ἀληθούσης". ἐλέγετο ἡμῖν ὅτι ἔστιν" ἀλήθουσα παραλαμβανομένη" κα λῶς" ἀλήθουσα" καὶ" ἄλευρον" καὶ" σιμίδαλιν" ἐπωφελῆ ποιοῦσα, ἄλλη δὲ" ἀφιεμένη"" ἀνεμόφθορα σπείρασα"· καὶ" ἄλευρον" ἔχει οὐ δυνατὸν ποιῆσαι ἄρτον. ἡ" μία" οὖν ἡ" παραλαμβανομένη"" ἐν ἀσθενείᾳ" τὴν" φωνὴν" ἔχει. θέλω δέ τι καινότερον εἰπεῖν, ὃ προτρέπομαι μὴ καταδραμηθῆναι. 351" ἐν ἀσθενείᾳ", φησίν," φωνὴ τῆς ἀληθούσης", τῆς" παραλαμβανομένης", οὐ τῆς" ἀφιεμένης". οὐ πάντῃ δὲ ἀφωνίαν ἀναδέχεται· ἁγία γάρ ἐστιν ψυχὴ ἢ ἐκκλησία ἁγία· καὶ μετὰ ταῦτα γάρ, ὡς ἐνδέχεται, λαλεῖ. τὸ δὲ παράδοξον, ὃ ἔλεγον ἐρεῖν, τουτέστιν· περὶ Μωϋσέως εἰρήκαμέν ποτε ὅτι οὐ προθέσει κατηγόρου ἔλεγεν κατὰ τῶν Ἰουδαίων. τοῦτο γὰρ ὁ ςωτὴρ εἴρηκεν ὅτι" μὴ νομίσητε ὅτι ἐγὼ κατηγορήσω ὑμῶν πρὸς τὸν πατέ ρα· ἔστιν Μωϋσῆς ὁ κατηγορῶν ὑμῶν εἰς ὃν ὑμεῖς ἠλ πίσατε. εἰ γὰρ ἐπιστεύετε Μωσεῖ, ἐπιστεύετε ἂν ἐμοί. εἰ δὲ τοῖς ἐκείνου γράμμασιν οὐ πιστεύετε, πῶς τοῖς ἐμοῖς ῥήμασι πιστεύετε;" οὐ προθέσει οὖν τοῦ κατ ειπεῖν αὐτῶν" ἐκατηγόρει", εἴ γε καὶ περὶ" μοσχο ποιησάντων" ἠξίωσεν λέγων·" εἰ μὲν ἀφεῖς αὐτοῖς τὴν ἁμαρτίαν αὐτῶν, ἀφῇς· εἰ δὲ μή γε, κἀμὲ ἐξάλει ψον ἐκ τῆς βίβλου σου, ἧς ἔγραψας". οὕτως οὖν" ἐκατη γόρει". ἐπεὶ" οὐκ ἐπίστευσαν" οὐδὲ" τοῖς γράμμασιν" αὐτοῦ, ἀπολογεῖται ὅτι “οὐδὲν τῶν χρηματισθέντων μοι ἀπεσιώπησα, ἀλλ' εἰπόντος τοῦ θεοῦ·" τάδε ἐρεῖς τῷ οἴκῳ Ἰακὼβ καὶ ἀγγελεῖς τοῖς υἱοῖς Ἰσραήλ", εἴρη- κα, καὶ οὐδέν ἐστιν τῶν χρηματισθέντων, ὃ ἀπεσιώπησα”. ἡ ἀπολογία ο̣ ὐ῀̣ ν, ἣν ἐ´̣ λ̣ ε̣ γεν, ἐδ̣ όκει ἐκείνων εἶναι κατηγορία, ἐπεὶ εἰπόντος αὐτοῦ τὰ πρὸς πίστιν καὶ ἀπόδειξιν̣ ἀ´̣ γ̣ οντα̣ οὐ π̣ ροσήκαντο. οὕτω καὶ ἐνταῦθα" ἀσθενής" ἐστιν ἡ" φωνὴ τῆς ἀλη θούσης". οὐχ οὕτω τεθαρρηκότως λέγει, ὡς ὅταν ὠφελῶν ται οἱ ἀκούοντες καὶ οἱ τρεφόμενοι ὑπὸ τῶν" ἀληθου σῶν", ἀλλὰ τρόπον τινὰ ἀπολογεῖται. καὶ εἰ οἷόν τε ἦν, ἤθελεν, εἰ δυνατὸν ἦν, κρύψαι τὴν ἀπολογίαν, ἵνα μὴ ἐκεῖνοι ὑπόποδες γένωνται· ἀλλὰ ἀναγκάζεται διὰ τῆς ἀληθείας εἰπεῖν ἃ πέφυκεν. ἐπερ· οἱ

" κλείοντες" οὖν τὴν" ἀγοράν";– οἱ διδάσκαλοι. ὅμοιόν ἐστιν τοῦτο τῷ ἐν Ἰσαΐᾳ λεγομένῳ κατὰ ἄλλην διάνοιαν μᾶλλον δὲ λέξιν·" ἐν τελοῦμαι ταῖς νεφέλαις τοῦ μὴ βρέξαι εἰς αὐτὸν ὑε τόν"· ἐπεὶ γὰρ ἐκ τοῦ δέχεσθαι τὸν" ὑετὸν" τὰς" ἀκάν θας" καὶ τοὺς" τριβόλους" εἰς φυτὰ μετέβαλλον, ἡ πρόθεσις δὲ τῶν" νεφελῶν" καὶ τὸ ἐντειλάμενον αὐ ταῖς ἦν, ἵνα ὁ" ἀμπελὼν βραχεὶς σταφυλὴν" ἐνέγκῃ· ἐπειδὴ δὲ ἀντὶ" σταφυλῆς ἀκάνθας" ἠγίοχεν, οὐ θέλων 352 δὲ αὐτῶν αὐξήσειν τὸ κακὸν φειδῷ πάλιν καὶ ἀγα θότητι" ἐνετείλατο" αὐταῖς" μὴ βρέχειν". οὕτω καὶ οὗτοι, ἐπεὶ οὐκέτι εἶχον οὓς δεῖ διδασκαλίαν δέ χεσθαι," ἔκλεισαν τὰς θύρας ἐν ἀγοραῖς". καὶ ὧδε δὲ γίνεται τοῦτο πολλάκις, ὅταν γὰρ οἱ διδάσκαλοι ἀκούωσιν·" μὴ δῶτε τὸ ἅγιον τοῖς κυσίν, μηδὲ βάλητε τοὺς μαργαρίτας ἔνπροσθεν τῶν χοίρων, μήποτε στραφέντες ῥήξωσιν ὑμᾶς καὶ καταπατήσωσιν". πρὸς καλοῦ πάλιν" οὐ δίδοται ἐκείνοις". ἔμελλον γὰρ ἀσεβεῖν μειζόνως" πατοῦντες" τοὺς θείους λόγους ὄν τας" μαργαρίτας", κόσμησιν τοῦ" ἔσω ἀνθρώπου" εν δοντος· οὐδὲ τὸ κάλλος οὐδὲ τὸ τίμιον αὐτῶν ἐπιστά μενοι ἔμελλον αὐτοὺς" πατεῖν", ἀντὶ τοῦ καταφρονεῖν. τρόπον οὖν τινα καὶ ὧδε" ἐν ἀγορᾷ κλείουσιν τὰς θύρας"· εἰ δὲ ὧδε, πολλῷ πλέον ἐκεῖ, ἕως τὸ κριτήρι ον καὶ τὸ βῆμα" ἠνεῳγμένον" γένηται. 12, 4cd καὶ ἀναστήσεται εἰς φωνὴν τοῦ στρουθίου καὶ ταπεινωθήσονται πᾶσαι αἱ θυγατέρες τοῦ ᾄσματος.̣ 12, 4c" ἀναστήσεται" ἡ" ἀγορὰ"" εἰς φωνὴν τοῦ στρουθίου". οἱ" ἐκ μέρους γιγνώσκοντες καὶ προφη τεύοντες"" ἔκλεισαν" τὴν" ἀγορὰν" καὶ τὰς" θύρας" αὐ τῆς. οὗτοι δέ εἰσιν οἱ" ἀπόστολοι", οἱ" προφῆται", οἱ ἐν ἀνθρώποις" διδάσκαλοι". δῶμεν ὅτι καὶ τὰ πνευμα τικὰ τὰ" εἰς διακονίαν ἀποστελλόμενα"" εἰς φωνὴν τοῦ στρουθίου" κα·?· ἀφίστανται. δύναται" στρουθίον" ἐνταῦθα ὁ ςωτὴρ λέγεσθαι κατὰ τὸν ἄνθρωπον κατὰ το·····" καὶ ἐγενήθην ὡς στρουθίον ἐπὶ δώματος". καὶ ἕκαστος δὲ τῶν ο᾿̣ ρνίθων, ὅταν" ἀκούσας τοὺς" Ἰησοῦ" λόγους" εἰς ἔργα μετα βάλῃ καὶ" οἰκίαν οἰκοδομήσῃ" καὶ πληρώσῃ τὴν οἰκοδο μὴν καὶ στεφανοῖ τὴν οἰκοδομήν, τὸ τηνικάδε" ἐπὶ τοῦ δώματος" βοᾷ ἐπαγρύπνως τὴν" φωνὴν" ἐγείρων. δύναται δὲ καὶ αὐτὸ τὸ κήρυγμα τῆς ἀληθείας" στρου θίον" τότε λεχθῆναι, ὑψιπετὲς τότε γινόμενον, ὅτε μὲν γὰρ κάτω ἐγίνετο πρὸς τοὺς ἀκροατάς. ἐπειδὴ δὲ νῦν καὶ οἱ ἀκροαταὶ οἱ τέλειοι ἐπηρμένοι γεγένηνται καὶ μεταδιώκουσιν τὰ ὑπερκόσμια, ἐκεῖ αὐτοῖς βοᾷ τὸ" στρουθίον ἐπὶ τοῦ δώματος"· ἄνω τοῦ κόσμου γενόμενον κέκραγεν τὸ τέλειον, τὸ" πρόσωπον πρὸς πρόσωπον" προσ βαλεῖν τῇ ἀληθείᾳ." ἀναστάντες εἰς φωνὴν τοῦ στρουθίου", ἐπειδὴ δὲ δυνατὸν καὶ" ἀναστῆναι" αὐτουςτοὺς περὶ ὧν ὁ λόγος 353 κατὰ τὴν προσδοκωμένην ἀνάστασιν. πολυτρόπως δὲ κή ρυγμα τῆς ἀναστάσεως σημαίνεται ἓν ὄν. ὅτε μὲν γὰρ" σάλπιγγι" παραβάλλεται–" σαλπίσει καὶ οἱ νεκροὶ ἀνα στήσονται ἄφθαρτοι"–, ὁ σαλπικτὴς οὗτος καὶ ὁ κῆ ρυξ τῆς ἀναστάσεως ὁ βοῶν ἵνα τοῦ συνθέματος πάντες ἀκούσαντες" ἀναστῶσιν". διὰ τοῦτο" σάλπιγγι" παραβέ βληται. μεγαλόφωνον δὲ τὸ ὄργανον τοῦτο καὶ πανταχοῦ ἐξηχούμενον. οὕτως καὶ ἐνταῦθα" στρουθίον" εἶπεν πά λιν τὸ κήρυγμα τῆς ἀναστάσεως, δοκεῖ οὐ χαμαίζηλον." ἐγείρονται" οἱ" ἐγειρόμενοι", ἀλλὰ ἀντὶ" φθαρτῶν"" ἄφθαρτοι", ἀντὶ" ἀτίμων" καὶ" ἀσθενῶν"" ἰσχυροὶ" καὶ" ἔνδοξοι", ἀντὶ" ψυχικῶν"" πνευματικοί"." ἀναστήσεται" οὖν" εἰς φωνὴν τοῦ στρουθίου". ἐπερ· ἡ" ἀγορὰ" ἐκείνη ἡ" κλεισθεῖσα"" ἀναστή σεται";–" ἀναστήσεται" ἐν ὅλῳ τῷ κόσμῳ. τοῦτο λέγω ὅτι τὸ κήρυγμα ἐκεῖνο τὸ ὧδε δημοσιευόμενον τὸ" ἐνεργούμε νον" μεταβαλεῖ, ὥστε μηκέτι" ἐκ μέρους" εἶναι" προ φητείαν ἢ γνῶσιν" ἀλλὰ" πρόσωπον πρὸς πρόσωπον". τοῦ τό ἐςτιν τὸ" ἀναστῆναι" τὴν κατὰ τὴν προτέραν ἀπό δοσιν. ἐπερ· ἵνα ποῖον" καιρὸν" λάβωμεν;– τὸν τῆς" κρίσεως". ἐπερ· ποίῳ" καιρῷ"" κλείεται";– ὅταν τέλος λάβῃ ὁ παρὼν αἰών. ἐν τοι῀̣ ς̣·········· ενοις ἡ ἀρχὴ καὶ τὸ τέλος ἕν ἐστιν. τὸ τέλος τῆς ἡμέρας ταύτης ἀρχὴν φέρει τῆς ε῾̣ ξη῀̣ ς σ̣ υν· χη············ οὐκ ἔστιν διαστῆσαι χρόνον ἀπὸ χρόνου. τὸ λεγόμενον οὖν “νῦν”?, ὃ λέγουσιν

σημειῶδες καὶ πέρας χρόνου, τοῦ μὲν παρεληλυθότος τέλος ἐστίν, τοῦ δὲ ἐνεστῶτος μέλλων καὶ πάλιν τοῦ ἐνεστῶτος τέλος, ἀρχὴ δὲ τοῦ μέλλοντος. τοῦτο ἐὰν οὖν λέγω, κρίσιν καὶ ἀνάστασιν ἅμα λέγω· δοκεῖ δὲ τέλος εἶναι τῆς ἀνα στάσεως ἡ ἀρχὴ τῆς κρίσεως· προεπινοοῦμεν γὰρ αὐτοὺς ἐγειρομένους, οὐ κρινομένους, κἂν ἅμα γίνηται. ὡς ἔλεγον πολλάκις ὅτι τὸ σῶμα καὶ τὸ χρῶμα ἅμα εἰσίν. οὐκ ἔστιν θάτερον πρὸ θατέρου εἰπεῖν· προεπινοεῖται γὰρ τὸ σῶμα· δεῖ εἶναι σῶμα, ἵν' οὕτω ᾖ χρῶμα· οὐδὲ γὰρ προεπινοῶ τὸ χρῶμα, ἵνα ᾖ τὸ σῶμα. 12, 4d καὶ ταπεινωθήσονται πᾶσαι αἱ θυγατέρες τοῦ ᾄσματος. κατὰ πάσας τὰς ἀποδοθείσας εἰς τὸ" ἀναστήσεται εἰς φωνὴν τοῦ στρουθίου" τὴν" ταπείνωσιν" τῶν" θυγα τέρων τοῦ ᾄσματος" λέγω. 354 οἱ ψευδοδιδάσκαλοι" ᾄσματός" εἰσιν" θυγατέρες"," φωνῆς" μόνης εἰσὶν" θυγατέρες", οὐ νοῦ, οὐ σοφίας, οὐκ ἐπιστήμης, οὐ φωτός. καὶ διὰ τὸ καὶ διὰ τὸ ἄναν δρον αὐτῶν καὶ διὰ τὸ ἐκτεθηλυμμένον περὶ τὰ" πρόσ καιρα" ἐχουσῶν" θυγατέρες" εἴρηνται." ταπεινωθήσονται" οὖν αὗται· οἵῳ δὲ τρόπῳ παρ όντος φωτὸς λύεται τὸ σκότος, οὕτω παρόντος τοῦ" ἀνα στάντος εἰς φωνὴν τοῦ στρουθίου" ἢ τῆς" ἀγορᾶς" ἢ τοῦ ςωτῆρος ἢ τῶν θείων διδασκάλων τὸ μηδὲν οὖσαι ἐλέγχονται. δείκνυται ὅτι ἡ διδασκαλία αὐτῶν μέ χρι τοῦ παρόντος ζῆν τὴν ὕπαρξιν εἶχεν καί– ἵνα μι κρὸν εἴπω πτωχότερον πολλάκις λεγόμενον ὑπό τινων– ὅτι ἡ" ἀνθρωπίνη σοφία" εὐγλωττίαν ἐπαγγελλομένη καὶ σύνθεσιν λέξεων μέχρι" φωνῆς" ἔχει τὴν ὕπαρξιν. ἐπειδὴ δὲ παρελεύσεται ἡ" φωνὴ" αὕτη οὐκέτι κρουο μένου ἀέρος, ὅταν ὑπὲρ τὸν ἀέρα γένωνται, οἱ περὶ ὧν ὁ λόγος" ταπεινοῦνται". τὸ μηδὲν εὑρίσκονται αἱ" θυγα τέρες τοῦ ᾄσματος" οὐκ ἂν λεχθέντων τῶν σοφῶν διδασ κάλων" θυγατέρων" ἢ" ᾄσματος θυγατέρων" ἀλλ'" υἱῶν φωτός"," υἱῶν σοφίας". ἐπερ· ἐξ ἄλλης γραφῆς ἔχομεν εἰπεῖν ψεκτῶς;–" μετάστησον ἀπ' ἐμοῦ ἦχον ᾠδῶν σου καὶ ψαλμὸν ὀρ γάνων σου οὐκ ἀκούσομαι"· ἐνοχλουμένην τὴν" ᾠδὴν" αὐτῶν ἡγεῖται." ᾠδὴ" δὲ καὶ" ᾆσμα" ταὐτόν ἐστιν. κα̣ ι`̣ ἐ´̣ τι̣" μεταστρέψω", φησίν," τὰς ἑορτὰς αὐτῶν εἰς πένθος καὶ τὰς ᾠδὰς αὐτῶν εἰς θρήνους"· ἰδοὺ ψεκτὸν" ᾆσμα". καὶ οἱ λέγοντες δὲ" ὕμνον ᾄσατε ἡμῖν ἐκ τῶν ᾠδῶν Σιὼν" χλευάζοντες ἔλεγον. ηδε" ἐπὶ τῶν ποταμῶν Βαβυλῶνος ἐκεῖ ἐκαθίσαμεν καὶ ἐκλαύσαμεν"· “φθάσαντες ἐπὶ τὴν" Βαβυλῶνα" καὶ τὰ ἄστατα αὐτῆς ῥεύματα" πο ταμοὺς" καλούμενα" ἐκαθίσαμεν"· οὐκέτι περαιτέρω ἠθε λήσαμεν ἀπελθεῖν μνήμην λαβόντες τῆς πατρίδος ἑαυτῶν." ἐν τῷ μνησθῆναι ἡμᾶς τῆς Σιὼν" τοῦτο γέγονεν· οὐκέτι προσωτέρω τῆς" Βαβυλῶνος" ἠθελήσαμεν”. εἶτα λέγει·" ἐπὶ ταῖς ἰτέαις ἐν μέσῳ αὐτῆς ἐκρε μάσαμεν τὰ ὄργανα ἡμῶν", τὰ" ὄργανα" τὰ μουσικά, τὰ τοῦ" ᾄσματος" τοῦ" καινοῦ". αἱ" ἰτέαι" δὲ φυτόν ἐστιν ἀκάρπους κατασκευάζον τοὺς ἀνθρώπους. λέγουσιν δὲ ὅτι, ἐὰν τὸ ἄνθος αὐτοῦ ἐκτριβῇ εἰς ὕδωρ καὶ ποθῇ, ἀγό νους ποιεῖ τοὺς πεπωκότας. διὰ τοῦτο ὁ ποιητὴς εἶπεν 355" ὠλεσικάρπους" τὰς" ἰτέας", ὅτι εὐνουχίζει τρόπον τι νὰ τοὺς πιόντας. τὰ" ὄργανα" οὖν, τουτέστιν τὰ σώματα, ἐξήρτουν τῶν" ἰτεῶν", τῶν κλάδων τῆς ἁγνείας. εἶτ' ἐκεῖνοι ὥσπερ ἐπικερτομοῦντες ἔλεγον·" ὕμνον ᾄσατε ἡμῖν ἐκ τῶν ᾠδῶν Σιών", ὑβριστικώτερον" ᾠδὰς" λέγοντες πληθυντικῶς. μία γὰρ" ᾠδή" ἐστιν ἡ τῆς" Σιὼν" καὶ εἷς" ὕμνος"· λέγεται γὰρ τοῦτο ὅτι" ὁ θεός, ᾠ δὴν καινὴν ᾄσομαί σοι", μίαν" ᾠδήν". οὗτοι οὖν, ἐπεὶ τὸ διάφωνον ποιεῖ πολλὰς" ᾠδάς", ἠρέμα τοῦτο λέγου σιν· διάφωνα λέγεται" ἐκ τῶν ᾠδῶν ὑμῶν ᾄσατε ἡμῖν ὕμ νον". εἶτα ἐκεῖνοι γνόντες ὅτι κακοήθως τὰς" ᾠδὰς" εἶ πον πληθυντικῶς λέγουσιν·" πῶς ᾄσομεν τὴν ᾠδὴν κυρί ου ἐπὶ γῆς ἀλλοτρίας;" “ἐν" γῇ ἀλλοτρίᾳ" ἐσμὲν τῇν ὑμῶν”. ὥστε ἔστιν ψεκτὸν" ᾆσμα" καὶ ἐπαινετόν. καὶ ἐὰν λέγῃ" μετὰ ψαλλούσης μὴ ἐνδελέχιζε", ψε κτὸν" ᾆσμα" σημαίνει, ψαλμὸν οὐκ ὀρθῶς προφερόμενον. 12, 5abc καί γε ἀπὸ ὕψους ὄψονται καὶ θάμβοι ἐν τῇ ὁδῷ· καὶ ἀνθήσῃ τὸ ἀμύγδαλον, καὶ παχυνθῇ ἡ ἀκρίς.̣ 12, 5a ἐάν τις" ἀπὸ τοῦ ὕψους" θεωρήσῃ ὑψηλὸς γε

νόμενος, ἄνω τὴν καρδίαν ἔχῃ, ἄνω τὸ φρόνημα, ὁρᾷ ὅτι" ἐν ταῖς ὁδοῖς θάμβοι" εἰσίν, φόβοι εἰσίν. το´̣ δε ὅλως περὶ τοιο·········· σ̣ υνχεῖ τ̣ ὴν διάνοιαν τ̣ ὰ πε ρ̣ ι`̣ τῆς χρήσεως ἀπαγγελλόμενα· καὶ μάλιστα, ὅταν πι στευθῇ ἐγγὺς εἶναι, συνχεῖ τὴν διάνοιαν καὶ" θάμβος" γίνεται· θαμβοῦνται ἐκ τῶν λεγομένων, καὶ ὥσπερ ἐπὶ τῶν αἰσθητῶν, ἐὰν προσδοκηθῇ κεραυνοῦ βολή, πάντες φοβοῦν ται, βροντῆς γινομένης πάντες δεδίασιν. τοῦτο γοῦν καὶ ὁ ὑμνῳδὸς εἶπεν·" ἀπὸ φωνῆς βροντῆς σου δειλι άσουσιν". καὶ ὥσπερ ἀπὸ τῆς αἰσθητῆς" φωνῆς" δέος λαμ βάνουσιν συνχεόμενοι, οὕτως ἀπὸ τοῦ μεγαλοφώνου θε οῦ λόγου, περὶ οὗ λέγεται ὡς" βροντῆς"·" ὁ θεὸς τῆς δόξης ἐβρόντησεν" καὶ ἔτι" καὶ ἐβρόντησεν ἐξ οὐρα νοῦ κύριος". ταύτης τῆς" βροντῆς" ἤκουσαν οἱ ἀμφὶ τὸν Ἰά κωβον καὶ Ἰωάννην· ἐχρημάτισαν γὰρ" υἱοὶ βροντῆς". καὶ ὡς Πέτρος διὰ τὸ στερρὸν τῆς πίστεως ἧς ἔσχεν" πέτρας" καλουμένης παρωνομάσθη" Πέτρος", οὕτω καὶ οὗτοι ἀπὸ τῆς μεγαλοφωνίας ἐχρημάτισαν" υἱοὶ βροντῆς". ἀλλ' ἴσως τις ἐνστήσεται πρὸς ἡμᾶς ὅτι “ναί, βροντάτω μεγάλα ὁ Ἰωάννης θεολογῶν καὶ λέγων" ἐν ἀρχῇ 356 ἦν ὁ λόγος" καὶ" ἦν τὸ φῶς τὸ ἀληθινὸν" καὶ" μονογενὴς θεὸς ὁ ὢν εἰς κόλπον τοῦ πατρός"· ποίαν" βροντὴν" ὁ Ἰάκωβος ἐνήνοχεν; εὐθέως γὰρ ἀφῃρέθη”. λέγομεν ὅτι συνλημπτικῷ τρόπῳ δύναται εἰρῆσθαι ἢ ὅτι ἀμ φότεροι μὲν κατὰ τὴν διάνοιαν εἴχοντο μεγαλοφώνων, οὐκ ἐπετράπη δὲ ὁ Ἰάκωβος γράψαι ταχέως ἀπαλλαγεὶς ἅμα τῇ ἀναλήμψει τοῦ σωτῆρος τοῦ βίου. ὥσπερ οὖν ἀπὸ τῆς" βροντῆς" τῆς αἰσθητῆς" θάμ βος" λαμβάνει τοὺς ἀκούοντας καὶ διὰ προσδοκίας ἢ ἄλ λου τινὸς σκηπτροῦ φοβοῦνται, οὕτως, ὅταν" ὑψωθῶ σιν" οὗτοι οἱ κήρυκες τῆς ἀληθείας," θάμβος" λαμβά νει τοὺς ἔτι" ἐν τῷ ὁδεύειν" ὄντας· δεῖ δὲ αὐτοὺς ἀναβάντας εἰς τὸ" ὕψος" ἤδη εἶναι. 12, 5b καὶ ἀνθήσῃ τὸ ἀμύγδαλον. οἱ περὶ φύσεως φυτῶν εἰρηκότες περὶ τοῦ" ἀμυγ δάλου" τοῦτο λέγουσιν· πρὸ πάντων φυτῶν ἐν τῷ ἔαρι ἐκφέρει φύλλα καὶ ἀποβάλλει αὐτὰ μετὰ τὴν ἀποβο̣ λ̣ ὴν πάντων τῶν ἄλλων δένδρων· παράμονον οὖν ἐστιν τοῦτο. διὰ τοῦτο καὶ ἡ" ῥάβδος" ἡ ἱερατικὴ" καρυΐνη" εἴ ρηται. οὐ μέχ̣ ρι γὰρ ὀλίγων ἡμερῶν διέμεινεν· ἀπὸ Μωσέως ἕως τῆς ἐπιδημίας τοῦ ςωτῆρ̣ ος̣ ἐφάνη. ἐγεγόνεσαν δὲ καὶ ἄλλης διδασκαλίας ἀντὶ Ἰουδαί ων παραδόσεις.·· ρ̣···· πράττοντες?" ε᾿̣ ν̣ τολὰς ἀν θρώπων̣"············ α··· διάκονο̣ ι τούτων τῶν παραδόσεων. καὶ ταχὺ" ἤνθησαν" καὶ ταχὺ ἐμαράνθησαν. ἡ μέντοι" ῥάβδος" ἡ ἱερατικὴ" καρυΐνη" οὐ῀̣ σ̣ α̣ παρέμεινεν ἕως πολλοῦ, ἕως διαδοχὴ γένηται ἀπὸ τῆς μείζονος καὶ πνευματικωτέρας ἱερωσύνης· καὶ προήν θησεν τῶν ἄλλων. καὶ τοῦτο δὲ λεκτέον ὅτι οὔσης ἀληθοῦς διδασκα λίας ἔσται καὶ ψευδὴς καὶ ἠπατημένη. ὅ γε ἔλεγον· ἐν τοῖς καιροῖς τῶν προφητῶν εὑρίσκονται ψευδοπρο φῆται· μιμηλὸν γάρ ἐστιν τὸ κακὸν τοῦ ἀληθοῦς. ἀφ' οὗ βεβόηται Χριστὸς ἐπιδημίᾳ, πολλοὶ ψευδόχριστοι ἐπηγγείλαντο ἐλεύσεσθαι. τοῦτο οὖν λέγομεν ὅτι, κἂν ἐκεῖνα φυτὰ ἦσαν τὰ τῶν ἄλλων διδασκαλιῶν, καὶ ὕστερον" ἀνθεῖ" μετὰ τὴν ὀρ θὴν διδασκαλίαν καὶ πρὸ αὐτῆς λήγει· ἐπιφανείσης γὰρ αὐτῆς σζβέννυνται. αὕτη οὖν ἡ" ῥάβδος" τὰς τῶν ἄλλων" ῥάβδους" ἔλυσεν, τῶν ψευδαποστόλων, τῶν ψευδοπροφη τῶν. ἐπερ·" ἀνθήσει" οὖν τὸ" ἀμύγδαλον";– τοῦτο· ὅταν" αἱ θυγατέρες τοῦ ᾄσματος ταπεινωθῶ 357 σιν" αἱ ἐπαγγελλόμεναι διδασκαλίας ψευδεῖς," ῥάβ δους" ψευδεῖς, τότε ἔτι μᾶλλον" ἀνθήσει τὸ ἀμύγ δαλον". εἰς τὴν ἀποστολικὴν λέξιν εἴπομεν ὅτι τότε σύνστα σι̣ ς ἔσται τῆς δικαιοσύνης, ὅταν κρατήσῃ ἐν ἀνθρώ ποις ἡ ἀδικία. λύουσα τὴν ἀδικίαν καὶ τ̣ ο̣ ὺς πρεσ βεύοντας αὐτὴν ἀναδείκνυται μεγάλη τις οὖσα, οὐκ ἂν δειχθέντο̣ ς τοῦ μεγέθους αὐτῆς εἰ μὴ ἦν συνστᾶσα πολλὴ ἀδικία, ἣν ἔλυσεν. καὶ ἐλέγομεν ὅτ̣ ι" ἡ ἀλήθεια τοῦ θεοῦ ἐν τῷ ἀνθρωπίνῳ ψεύδει ἐπερίσ σευσεν". καὶ ἐφάσκομεν τότε ὅτι τότε μάλιστα τ̣ ὸ κα̣···· ν ἐφάνη τῆς ἀληθείας, ὅτε πολλοὶ σοφι̣ σ̣ τα̣ ι`̣ εἰς μέσον ἦλθαν ψευδεῖς καὶ ἐριστικοὺς λόγους ἐπαγγελλό μενοι. ἔσ̣ τ̣ ω̣ τις̣ βασιλεὺς ἱκανὸς καὶ χεῖρα π̣ ολ λ̣ ὴν ἔχων καὶ ἐμπειροπόλεμος. μὴ τὸ μ̣ έγ̣ εθος αὐτοῦ φαίνεται, ὅταν πολεμίου

συνστάντος τριάκοντα ἀνθρώ ποις ε᾿̣ π̣ ε´̣ λ̣ θῃ καὶ περιγένηται αὐτῶν; καὶ οὑ´̣ τως ὑπ̣ ὸ τοῦ Ἐκκλησιαστοῦ, μᾶλλον δ̣ ὲ ὑπ̣ ο`̣ τ̣ ο̣ ῦ Ἔσ- δρα προβλήματα προυβλ̣ η´̣ θησαν περὶ τὸν βασιλέα. καὶ εἰρήκασ̣ ιν οι῾̣ πρότεροι δύο καλῶς, ἴσχυσεν δὲ ἡ δευτέρα ἑρμηνεία τοῦ τρίτου· καὶ εἴρηται̣ ὅτ̣ ι" νικᾷ ἡ ἀλήθεια" καὶ ἰσχύει. εἰ γὰρ καὶ" ἰσχύουσιν αἱ γυναῖ κες" καὶ ὁ τοιοῦτος" οἶνος" καὶ ὁ" βασιλεὺς" καὶ τὰ ἄλλα, ἀλλὰ" ὑπερισχύει ἡ ἀλήθεια". ἡ" ὑπερίσχυ σις" τῆς" ἀληθείας" ἐφάνη ἐκείνων ἰσχυρῶν ὄντων τῶν ἑρμ̣ η̣ νευθε´̣ ν̣ των ὑπὸ τῶν ἄλλων.† εξευ̣ τ̣ ελης ησαν μνημονευκότες μνημονευκότες δὲ ουτος† τὸ μέγεθος τῆς" ἀληθείας" οὐκ ἐφαίνετο. 12, 5c καὶ παχυνθῇ ἡ ἀκρι´̣ ς. ἐν τῷ ἀποστολικῷ ἐλέγετο πάλιν τοῦτο ὅτι ὅπου" νό μος", ἐκεῖ καὶ ἡ" πα̣ ράβασις". εἰ μὴ ἐληλυθὸς ἦν εἰς μέσον τὸ εὐαγγέλιον, οὐκ ἐγ̣ ίνετο μεγάλ̣ η τιμωρία κα τὰ τῶν μὴ παραλαμβανόντων αὐτό. αὐτίκα γοῦν λέγει ὅτι δεῖ" κηρυχθῆναι τὸ εὐαγγέλιον τοῦτο τῆς βασιλεί ας ἐν ὅλῳ τῷ κόσμῳ εἰς μαρτύριον πᾶσιν τοῖς ἔθνεσιν", ὅπως μηδεὶς πρόφασιν ἕλῃ τὸ ἀνήκοον. ὅταν οὖν" ἀνθήσει" τὸ προειρημένον" ἀμύγδαλον"," παχύνεται ἡ ἀκρίς"· ἡ" ἀκρὶς" δὲ ἀντὶ κολάσεως παρα λαμβάνεται·" τὰ κατάλοιπα τῆς κάμπης κατέφαγεν ἡ ἀκρίς"." παχύνεται" δὲ τότε πολλὴν τροφὴν δεχομένη· τροφὴ δὲ αὐτῆς εἰσιν οἱ παραδιδόμενοι αὐτῇ ἄνθρωποι. δυνατὸν δὲ καὶ εἰς ἦθος λαβεῖν τὸ" ἀνθήσει τὸ ἀμύγδαλον". 358 τὸ" ἀμύγδαλον" ἔξω τοῦ ἐδωδίμου δύο περιβολὰς ἔχει· ὀστρακώδη καὶ ἔπειτα πικρά, τὸ λέπος τὸ ἔξωθεν. δύναται τὸ ἔξω λέπος εἶναι τὸ σῶμα· πικρὸν γάρ ἐστιν, ἐπιτρεπῶς ἔχον πρὸς ἡδονάς. τὸ δὲ ὀστρακῶδες ἐκεῖνο λέπος ἡ ψυχή, εὔτονος γὰρ καὶ μεγάλη· ἔνδον δὲ τὸ ἐ δώδιμον τὸ πνεῦμα. ὅταν οὖν πληρωθῇ ἐκεῖνο τὸ τῆς ἐπευχῆς τοῦ ἀποστόλου γράφοντος·" ὁ δὲ τῆς εἰρήνης θεὸς ἁγιάσα̣ ι ὑμᾶς, ὁλόκληρον ὑμῶν τὸ πνεῦμα καὶ ἡ ψυχὴ καὶ τὸ σῶμα"," ἤνθησεν τὸ ἀμύγδαλον"· ἐν τῷ" ἀνθεῖν" γὰρ ἔχει τὰ τρία ταῦτα." ἀνθεῖ" τοίνυν ὁ ἄνθρωπος, ὅτε προκόπτει ἐν ἀρετ̣ ῇ, ὁ´̣ τ̣ ε" μετασχηματιζόμενον" ἔχει" τὸ σῶμα" ὥσ τε" σύνμορφον" γενέσθαι" τῷ σώματι" τοῦ Χριστοῦ. 12, 5de καὶ διασχεδασθῇ ἡ κάππαρις, ὅτι ἐπορεύθη ὁ ἄνθρωπος εἰς οἶκον αἰῶνος αὐτοῦ.̣ 12, 5ε̣ ὁ" οἶκος τοῦ αἰῶνος" τοῦ" ἀνθρώπου" ἡ μετὰ ταῦτα ζωή ἐστιν. πάντα τὰ εἰρημέν̣ α γίνεται· καὶ" κλείονται ἐν τῇ ἀγορᾷ αἱ θύραι", καὶ" ἀνίσταν ται εἰς φω̣ νὴν τοῦ στρουθίου" οἱ εἰς τοῦτο κα λούμενοι, καὶ" ταπεινοῦνται αἱ θυγατέρες τοῦ ᾄσμα τος". οἱ ὀ´̣ ντ̣ ες ἐν τῷ" οἴκῳ" τοῦ" αἰῶνός" εἰσιν οἱ" ἄνθρωποι". ὁ περὶ γῆν δὲ τόπος οὗτός ἐστιν ὁ τούτου τοῦ" αἰῶνος τοῦ πονηροῦ"" οἶκος". τὰ εἰ ρημένα πάντα γίνεται. ἐπεὶ οὖν" ἐπορεύθη εἰς" ἕτερον" αἰῶνα", αφ" εἰς" τὸν τοῦ" οἴκου ἑαυτοῦ αἰῶνα"," εἰς" τὸν μετὰ ταῦτα, λύεται ὅλα τὰ ὧδε φθάσαντα. δυνατὸν καὶ οὕτως αὐτὸ λαβεῖν, ἐπεὶ ὁ" ἄνθρω πο̣ ς"·········· ε᾿̣ σ̣ τιν κατὰ τὴν ψυχη····?. ὅταν λυθῇ πάντα τὰ προσγενάμενα τῷ" ἀνθρώπῳ", τὰ ψεκ τά, τὰ φαῦλα," εἰς" τὸν ἑαυτοῦ λοιπὸν" οἶκον πορεύ εται" ἀφεὶς τὸν τοῦ" αἰῶνος" τούτου." αἰὼν" δὲ κατάλληλος καὶ" οἶκός" ἐστιν τῷ" ἀνθρώ πῳ" τῷ" κατ' εἰκόνα καὶ ὁμοίωσιν θεοῦ" γεγονότι θεία κατάστασις, ἐν ᾗ" ἐπορεύθη" ἀπὸ τοῦ" αἰῶνος" τού του. ἐκεῖνα λύεται, ὡς ἐὰν λέγῃ τις ὅτι πεπαύσεται πορνεία." ἐπορεύθη" γὰρ ὁ" ἄνθρωπος εἰς" τὸν τῆς ἀφθαρσίας χῶρον. 12, 5φ καὶ ἐκύκλωσαν ἐν ἀγορᾷ οἱ κοπ τόμενοι. λοιπὸν" διασχεδασθείσης τῆς καππάρεως" καὶ" τῆς ἀ κρίδος" πληθυνούσης οἱ πάλαι ἀγορεύοντες ὑπὲρ σωτηρί ας τῶν ἀνθρώπων ὥσπερ θρηνοῦσιν αὐτούς. λοιπὸν" ἐν τῇ ἀγορᾷ οἱ κοπτόμενοι ἐκύκλωσαν". ἔχεις καὶ ἐν εὐαγγελίῳ λεγόμενον ὑπὸ τοῦ ςωτῆ ρος·" τίνι ὁμοιώσω τὴν γενεὰν ταύτην;" καὶ λέγει·" ὁ μοία ἐστὶν παιδίοις ἐν ἀγορᾷ καθημένοις, ἃ προσφωνεῖ ἕτερα πρὸς ἕτερα λέγοντες· ηὐλήσαμεν ὑμῖν καὶ οὐκ ὠρ 359 χήσασθε, ἐθρηνήσαμεν ὑμῖν καὶ οὐκ ἐκόψασθε". καὶ ἐπι φέρει·" ἦλθεν Ἰωάννης μήτ̣ ε ἐσθίων μήτε πίνων". ἰδοὺ τὸ" θρηνοῦν παιδίον"· ὁ γὰρ Ἰωάννης εἰς πᾶσαν τὴν πα λαιὰν γραφὴν καὶ τοὺς διακονήσαντας αὐτὴν λαμβάνεται, ὁ δὲ υἱὸς τοῦ ἀνθρώπου εἰς τὸ

σῶμα τῆς ἐκκλησίας, τὸν ἀποστολικὸν καὶ εὐαγγελικὸν χορόν. λέγει οὖν ὅτι τὰ" παιδία αὐλεῖ" δέον τοὺς ἀκούοντας τοῦ αὐλοῦ" ὀρ χεῖσθαι". ἡ ὄρχησι̣ ς δὲ λόγων μίμησιν ἐπαγγέλλεται διὰ χειρῶν γινομένην. ὅταν τοίνυν ἀκο̣ υ´̣ ω̣ σιν τῶν τῆς σωτηρίας σοφῶν καὶ τὸν τῆς εὐσεβείας προφερομέ νω̣ ν λόγον καὶ συνσχηματισθῶσιν τοῖς ἀπαγγελλομένοις τοῖς ἔργοις καὶ τῇ διανοίᾳ" ὀρχοῦνται" ἐπαινετῶς κατὰ τὴν ὄρχησιν, ἣν" ὠρχήσατο" Δαυὶδ ἔνπροσθεν τῆς κιβωτοῦ. ὅταν γὰρ" θρηνοῦσιν" εἰς μετάνοιαν καλοῦν τες, εἰς αἴσθησιν ἐγείροντες" κ̣ όπτονται", ὅτι τοῦτο αἴσθησιν ἐγείρει. ὅταν ἄλλου ἁμαρτάνοντος ἄλλος" θρη νῇ" καὶ" κόπτηται", εὐθέως λέγει ὅτι “ὅσον οὗτος ὑπὲρ ἐμοῦ κακίζει ἑαυτόν, ὀφείλω κἀγὼ τοῦτο ποιῆ σαι”. καὶ οὗτοι οὖν ἀκούοντες τὸν θρῆνον, ἐὰν κατὰ τοῦ στήθους φέρωσιν τὰς χεῖρας" κοπτόμενοι", αἴσθησιν ἑαυτῶν ἀνεγείρουσιν. οὗτοι οὖν οἱ πάλαι ἀγορεύσαν τες καὶ πολλὰ εἰρηκότες περὶ τῶν μὴ ἀκουσάντων" κόπ τονται". οὕτω γοῦν καὶ ὁ" Ἰηρεμίας μετὰ τὸ αἰχμαλω τισθῆναι τὸν Ἰςραὴλ καὶ Ἰερουςαλὴμ ἐρη- μωθῆναι καθίσας κλαίων ἐθρήνησεν τὸν θρῆνον". καὶ αὐ τὸς ὁ θεὸς λέγων·" θρήνησον πρός με ὑπὲρ νύμφην περιεζωσμένην σάκκον ἐπὶ τὸν ἄνδρα αὐτῆς τὸν παρθε νικόν"." ἐκύκλωσαν" οὖν" ἐν ἀγορᾷ οἱ κοπτόμενοι". χαίρουσιν οἱ διδάσκαλοι κατορθούντων τῶν ἀκροατῶν· λυποῦνται, ὅταν παρακούωνται τὰ θεσπίσματα τὰ θεῖα. ἐ πεὶ τοίνυν καὶ μετὰ τὸ ἁμαρτάνειν τοὺς ἀκροατὰς φείδον ται αὐτῶν οἱ διδάσκαλοι ἐν τῷ ἀγορεύειν τὰ θεῖα," κυ κλοῦσιν κοπτόμενοι" οὐχ ὁρῶντες ἐκείνους ποιοῦντας, ἃ προστάττονται ποιεῖν. καὶ ἡ καινὴ διαθήκη οἶδεν τὴν ἐκκλησίαν" ἀγοράν", ὡς καὶ Ἕλληνες. ἐν ταῖς πράξεσιν γοῦν τῶν ἀποστόλων λέγει ὅτι" ἔχουσιν" ζήτημάτα τι," ἀγοραῖοι ἄγονται", τουτέστιν ῥήτορες. “δύνασθε”, φησίν, “δίκην περὶ τού του κινεῖν ἔχοντες τοὺς ἀγορεύοντας, τοὺς ῥητορεύον τας”." κοπτόμενοι" οὖν" ἐκύκλωσαν ἐν ἀγορᾷ" οἱ ἀγορεύ οντες· γεγηθότες ἂν καὶ" ὀρχούμενοι"" κυκλώσαντες", 360 εἰ τὰ λεγόμενα ὑπ' αὐτῶν εἰς ἔργα αἰώνων ἦν μετα βαλλόμενα. 12, 6ab ἕως οὗ μὴ ἀνατραπῇ τὸ σχοι νίον τοῦ ἀργυρίου καὶ συντριβῇ τὸ ἀνθέμιον τοῦ χρυσίου.̣ 12, 6α̣ πρὸς ῥητόν·" σχοινίον τοῦ ἀργυρίου" δύ ναται εἶναι ἡ δόσις καὶ ἡ λῆμψις ἡ περὶ τὰ συναλλάγ ματα. πρὸς δὲ διάνοιαν· ἐπεὶ ὁ λόγος κυρίου" ἄργυ ρός" ἐστιν καὶ" τὰ λόγια αὐτοῦ ἀργύριον πεπυρωμένον" ἐστίν," σχοινία" ἐκ τούτων πλέκεται· ἤτοι καλῶς νοού- μενα ὑπὸ τῶν ὀρθοδόξων ἢ ἑτέρως, ἀμφοτέρως οὐκ" ἀνατρέπεται τὸ σχοινίον τοῦ ἀργυρίου"," ἐνεργεῖ". ἐπειδὴ δὲ δεῖ πρὸς τὸ κείμενον λέγειν, δύ- ναται τοῦτο λέγεσθαι ὅτι" ἕως τὸ σχοινίον τοῦ ἀργυρί- ου"" ἐνεργεῖ" οὐκ" ἀνατρεπόμ̣ εν̣ ον", οὐκ" ἐκβαλλόμε- νον"–" ἐκβληθήσεται" γὰρ μετὰ ταῦτα, ὅταν" τὸ ἐκ μέ- ρο̣ υς καταργηθῇ"–, οἱ" ἐν ἀγορᾷ οἱ κοπτόμενοι κυκλοῦσιν"," ἕως" ἔχουσιν τὸ" σχοινίον τοῦ ἀργυρίου"," ἕως" πλέ- κουσιν τὰ" λόγια κυρίου"· τότε γ̣ α`̣ ρ καὶ ἀγορεύ- ουσιν. 12, 6b καὶ συντριβῇ τὸ ἀνθέμιον τοῦ χρυσίου. ἡ θήκη τοῦ" χρυσίου" ο̣ ὑ´̣ τω καλεῖται, τάχα δὲ καὶ τὸ απαν5– 7" χρυσίου", μᾶλλον δὲ ἡ θήκη. ἀμ̣ έλει γοῦν τοὺς θησαυροφυλακοῦντας λε············ ς ἐσ- τιν ουτος ἀντὶ τοῦ φύλαξ" χρυσίου"." χρυσι´̣ ον" οὖν ἐν τούτοις λημπτέον τὸν νοῦν·" ἀργύριον" δὲ εἰ τὸν προφορικὸν λόγον," χρυσὸν" λαμ- βάνεις ὧδε τὸ νόημα," ἀνθέμιον" δὲ τὸ ἡγεμονικὸν··· ς τ̣ ο εἶναι θήκη καὶ φυλακὴ τοῦ" χρυσίου". ἐὰν δὲ" ἄργυ- ρον" σημαίνῃ τὸν λόγον καὶ τὴν τοῦ θεοῦ γραφήν, πλοκή ἐστιν τὰ κατάλληλα καταλλήλοις λαμβάνειν ῥητὰ καὶ τὴν νόησιν εἴρειν τῶνδε πρὸς τάδε καὶ τὴν ἐκείνων πρὸς ταῦτα. ἐπερ·" ἕως" τὴν ἐκκλησίαν οὐ λέγει;– τοῦτο λέγει·" ἐν ἀγορᾷ οἱ κοπτόμενοι κόπτονται κυκλοῦσιν"." ἀγορὰ" δέ ἐστιν ἡ ἐκκλησιαστικὴ διδασ- καλία. ἐκκλησιαστικὴν δὲ λέγω οὐ πάντως τὴν Χριστι- ανῶν, ἀλλὰ τὴν συνελευστικήν. τοῦτο οὖν λέγει ὅτι ἐς ὅσον" ἐνεργεῖ" τὸ" σχοινίον τοῦ ἀργυρίου"," κυκλοῦσιν" καὶ" κόπτονται" τοὺς μὴ πειθομένους. ὅταν δὲ" ἀνατραπῇ"" καταργηθέντος τοῦ ἐκ

μέρους", οὐκέτι" κυκλοῦσιν κοπτόμενοι τὴν ἀγοράν"· οὐκέτι γὰρ ὁ κοπετὸς αὐτῶν ἐνεργήσει τι τότε ἀκουσομένου ἑκάστου· “νῦν μετανοεῖς, ὅτε" καιρὸς" οὐκ ἔστιν.” οὐ τοῦτο δέ φημι ὅτι οὐδέποτε ἔσται μετάνοια, ἀλλὰ τότε, ὅτε ὁ" καιρὸς τῆς κρίσεως" ἐνεργεῖ, ὅτε" τῷ βήματι τοῦ Χριστοῦ παρίστανται ἐπὶ τῷ κομίσασθαι ἕκαστος, ἃ ἔπραξεν διὰ τοῦ σώματος". ἐπερ· ἐὰν δὲ" μὴ ἀνατραπῇ";– τοῦτο· τότε" κυκλοῦσιν ἐν ἀγορᾷ οἱ κοπτόμενοι", ὅταν ἔτι" ἐνεργῇ" ὁ λόγος ὁ τῆς διδασκαλίας μὴ πειθο- 361 μένων ἐκείνων, μὴ συνκατατιθεμένων, μὴ δεσμουμένων ὑπὸ τοῦ" σχοινίου τοῦ ἀργυρίου"· δεσμεῖται γὰρ ὁ συνκατατιθέμενος." καὶ συντριβῇ τὸ ἀνθέμιον". ἐλέχθη ὅτι ἡ γραφὴ διὰ τοῦ" χρυσοῦ" σημαίνει τὰ νοήματα· τὰ νοήματα οὖν τὰ κατειργ̣ ασ̣ μ̣ ένα κ̣ αὶ εὐτρεπισθέντα οὕτως ὥστε λ̣ όγ̣ ια α᾿̣ γ̣ αθὰ γενέσθαι. καὶ γὰρ φαίνεται" πε´̣ τ̣ αλα" τὰ τεμνόμενα ἐν τοῖς ἱματίοις τ̣ οῦ ἀρχιιερέως· λέγεται γὰρ εκιο̣············" χρυσίον" καὶ τ̣ η κατ̣ ω̣ κατασκευ̣········· ης. δύναται οὖν" συντριβη῀̣ ναι"···· συνενῶσαι αὐτὰ καὶ ὥσπερ ἠλαθῆναι. 12, 6cd καὶ συντριβῇ ὑδρία ἐπὶ τὴν πηγήν, καὶ συντροχάσει ὁ τροχὸς ἐπὶ τὸν λάκκον.̣ 12, 6c? τινῶν ἐστιν ἀπ' αὐτῆς τῆς" πηγη῀̣ ς̣" ἀ´̣ ν̣ ευ το̣ ῦ ἀγγείου πίνειν. ἡ Ῥεβέκκα ἡ ε᾿̣ πιμονὴ τῶν καλῶν, ἡ τελεία διδασκαλία," ἐπὶ τὴν πηγὴν κατα- βαίνουσα"" ὑδρίᾳ" ἐλάμβανεν τὸ ποτόν, ἵνα" ποτίσῃ παῖδα" διψώμενον· ἐξ αὐτῆς τῆς" πηγῆς" δ̣ ὲ αὐτὴ ἔπιεν ἄνευ" ὑδρίας". οὕτως εὑρίσκεις καὶ περὶ τῆς Σαμαρίτιδος γε- γραμμέν̣ ο̣ ν̣ ὅτι καὶ ἐκείνη" ἀφῆκεν τὴν ὑδρίαν", ἐν ᾗ ει᾿̣ ληλύθει ἀρύσασθαι ὕδωρ," κα̣ ι`̣ α᾿̣ πῆλθεν" τοῖς πολίταις ἑαυτῆς εἰπεῖν ὅτι" δεῦτε ἴδετε ἄνθρωπον, ὃς εἶπέν μοι πᾶν τ̣ ο`̣ α῾̣ μ̣ άρτημά μου". ἡ Ῥεβέκκα οὖν τὸν τοῦ Ἀβραὰμ" παῖδα ποτίζει" καὶ οὐκ αὐτόν̣ γ̣ ε̣ μ̣ όνον, ἀλλὰ καὶ πάν̣ τας τοὺς μετ' αὐ- τ̣ ο̣ υ῀̣." κ̣ αὶ τ̣ α̣ ι῀̣ ς καμήλ̣ ο̣ ι̣ ς" α̣ υ᾿̣ τη···?············· πίνουσα–" κατέβη" γὰρ" ἐπὶ τὴν πηγήν"–, ἀλλὰ κἂν φέρῃ" ὑδρία" υ̣ δ̣········ ἔφερεν, ἀλλὰ" πάσαις"." τὸ ἐκ μέρους γιγνωσκόμενον" καὶ" τὸ ἐκ μέρους προφητευόμενον" ἀπὸ τῆς" πηγῆς"" ὑδρία" ἐστὶν πλη- ρωθεῖσα. ὅταν οὖν" καταργηθῇ τὸ ἐκ μέρους"," συν- τρίβεται ἡ ὑδρία". καὶ οὐκ ἀπόλλυται, ἀλλ' εἰς τὴν" πηγὴν"·······. καὶ ὑπομιμνῄσκω ἄλλο θεώρημα λεχθὲν δι' ἑτέρων φωνῶν καὶ ση̣ 8– 10νων ὑλῶν ἐλέγομεν ὅτι" τὸ ἐκ μέρους" οὐκ ἀφανίζεται, ἀλλὰ 8– 10" ἐκ μέρους" εἶναι· προσθήκης γὰρ τῆς λειπούσης τιμῆς γεγενημένης····· κα̣ ὶ" τὸ ἐκ μέρους" ἐν τοῖς ὅλοις. οὕτω καὶ ἐνταῦθα, ὅταν μηκέτι χρεία ᾖ τοῦ ἐξ" ὑδρίας" πο- τισμοῦ τοῦ ςωτῆρος" ποτίσαντος" καὶ πεποιηκότος ἐν τῷ" πίνοντι"" ρ῾̣ εύματα ὕδατος ζῶντος", ὁ ἔχων ἐν ἑαυτῷ τὴν" πηγὴν τοῦ ὕδατος τοῦ ζῶντος" οὐχ" ὑδρίας" δεῖται." συντρίβει" ἄρα κατ̣' αὐτήν. καὶ οὐκ ἔξω που 362" συντρίβει", οὐκ ἔξω που βάλλων" συντρίβει", ἀλ- λὰ······" πηγὴν" χύννεται τὸ" μέρος" τῷ ὅλῳ···? τουτέστιν τὸ" καταργεῖσθαι" αὐτο`̣ κα̣ ι`̣ τ̣ ὸ" συντρίβεσθαι τὴν ὑδρίαν", ἵνα μ̣ η̣ κ̣ έτι" ὑδρ̣ ία̣" ᾐ῀̣. καταλλήλως δὲ τοῖς ὀνόμ̣ ασι̣ ν καὶ πράγ̣ μασιν τὰ νοητὰ χρῶνται ταῖς λέξεσιν. ἐπεὶ γὰρ" πηγῆς" μνήμη········ ε̣? ν" συντριβη"" τὸ ἐκ μέρους" καὶ ε·· περὶ γνώσεως ἦν τελείας·······" συντριβὴν"" ὑ- δρίας" ε····· αλλ·" κατάργησιν τοῦ ἐκ μέρους"········ τ̣ ὸ κείμενον·" τὸ ἐκ μέρους" κα̣ ὶ ἡ" ὑ- δρία" ταὐτόν ἐστιν καὶ ἡ" πηγὴ" καὶ τὸ" πρόσωπον πρὸς πρόσωπον" ποι····· δε··· κι ἡμεῖς πολλάκις ἐν- ταῦθα·· ασον· αρ······· νο, οὗ ἡ παρουσία" καταργεῖ τὸ ἐκ μέρους". πολλάκις ἐλέγομεν εἶναι····· τα ἐπιπολαιότερα α̣······· κ̣ ι̣ νος ἀκοῦσαι, ἐξ ὧν ὠφεληθῆναι······ ἐὰν ἴδωμεν αὐτόν, υ········· ε᾿̣ κεῖνα" συντρίβομεν"· ἐπεὶ μείζονα θεω̣ ροῦμεν," ἐκβάλλομεν" αὐτά· οὐκ ἀθετοῦμε̣ ν̣ α̣ ὐτά, ἀλ̣ λ̣ α`̣" συν- τρίβομεν" αὐτὰ εἰς μείζονα. 12, 6d καὶ συντροχάσε̣ ι οὖν ὁ τροχὸς ἐπὶ τὸν λάκκον. δύναται ἐκ παραλλήλου" λάκκος" καταληφθῆναι· ὥσπερ ἔστιν" ὑδρίᾳ" α᾿̣ πὸ" πηγῆς" ἀρύσασθαι, οὕτω καὶ ἀ- πὸ" λάκκου"" τ̣ ροχῷ" ἀνιμήσασθαι ὕδωρ. ὅταν οὖν μη- κέτι χρεία ἦν τοῦ οὕτως ἀνιμᾶσθα̣ ι, τότε" ὁ τρ̣ οχ̣ ο`̣ ς̣ ἐπὶ τὸν λάκκον συντροχάσει"····· c······· ο̣ λεις α̣ ὐτὸν········· ι. δυνατὸν δὲ καὶ ἑτέρως· στιχήριον γάρ ἐστιν καὶ ἕκαστος στίχος ἰδίαν ἔχει νόησιν. λέγομεν τοίνυν τοῦτο ὅτι ἐν πολλοῖς τόποις τῆς γραφῆς ὁ ᾅδης" λάκ- κος" ὀνομάζεται. ἴδε γὰρ τί λέγει·" κύριε ἀνήγαγες ἐξ

ᾅδου τ̣ ὴν ψυχήν μου, ἔσωσάς με ἀπὸ τῶν κατα- βαινόντων εἰς λάκκον". καὶ ὁ ςωτὴρ ἐνανθρωπήσας καὶ θάνατον ὑπὲρ ἀνθρώπων ἀναδεξάμενος λέγει·" προσ- ελογίσθην μετὰ τῶν καταβαινόντων εἰς λάκκον, ἐπεὶ ἐγενόμην ὡς ἄνθρωπος ἀβοήθητος". ἐσταυρώθη καὶ ἦσαν αἱ χεῖρες αὐτοῦ καὶ οἱ πόδες ὡς" ἀβοηθήτου"·" ἤχθη ὡς πρόβατον ἐπὶ σφαγήν", ὡς" ἀβοήθητος". ἑαυτὸν δὲ εἰς τὸ" ἀβοήθητον" περιήγαγεν. καὶ ἐπιφέ- ρει· “" ἐν νεκροῖς ἐλεύθερος", καὶ" προσελογίσθην μετὰ τῶν καταβαινόντων εἰς λάκκον", κ̣ αὶ" ἄνθρω- πος ἀβοήθητος" ἔδοξα εἶναι, ἀλλ'" ἐν νεκροῖς ἐλεύ- θερός" εἰμι”.······ ος δὲ δύναται νοεῖσθαι τὸ" ἐν νεκροῖς ἐλεύθερος", τουτέστιν ἄνευ ἁμαρτίας.‖