Reader

LIBER PRIMUS

Regnante in Anglia gloriosissimo rege Edgaro, et totum regnum sanctis legibus strenue gubernante, Dunstanus Cantuariorum antistes, vir totus ex virtutibus factus, Christianae legis moderamine totam Britanniam disponebat. Hujus gravi operatione atque consilio rex idem et Deo devotus exstitit, et undique irruentium barbarorum impetus invicta virtute debellavit, evicit, compressit. Pacem itaque diesque felices Anglia circumquaque obtinuit, dum regis istius et Patris Dunstani corporali presentia potiri promeruit. Qui rex cum vitae suae diem ultimum propinquum fore sentiret, Edwardo filio suo regni habenas reliquit. Successor ergo gloriosi patris gloriosus Edwardus, a sancto Dunctano institutus, regnum, quo tempore vixit, strenuissime rexit. Verum, evolutis coronae suae pauculis annis, impia suae novercae fraude necatus, fratrem suum, Edelredum nomine, filium ipsius malae mulieris, regni quidem sed nullius probitatis haeredem sortitus est. Cui, quia per sanguinem fratris ad regnum aspiravit, gravi invectione praefatus antistes comminatus est quod ipse videlicet in sanguine victurus, quod barbarorum incursus atroci oppressione passurus, quod ipsum quoque regnum innumeris atque cruentis vastationibus conterendum foret edixit. Quae prophetia viri Dei quam vera exstiterit, et in Chronicis, qui legere volunt, et in nostris tribulationibus qui advertere sciunt, videre facillime possunt, ne dicam in his quae istius operis series per loca, veritate dictante, demonstrabit.

Translato igitur ad coelestia beato Dunstano, e vestigio, ut praedixerat ipse, barbarorum irruptioni Anglia patuit. Regis etenim desidia circumcirca innotuit, et ideo exterorum cupiditas opes Anglorum quam mores affectans, hac et illac, per mare, terram invadere, et primo propinquas mari villas et urbes, deinde remotiores, ac demum totam provinciam miserabili depopulatione devastare. Quibus cum ille nimio pavore percussus, non armis occurrere, sed data pecunia pacem ab eis petere non erubuisset, ipsi suscepto pretio in sua revertebantur, ut numero suorum adaucto ferociores redirent, ac praemia iteratae irruptionis multiplicata reciperent, unde modo decem millia, modo sedecim millia, modo viginti quatuor millia, modo triginta millia librarum argenti consecuti sunt, omnia eis largiente praefato rege Edelredo, et gravi exactione totum regnum opprimente. Inter ista mala quartus a beato Dunstano Alfegus Wentanus episcopus Ecclesiam Cantuariensem regendam suscepit, vir strenuus et ab infantia sua sacra religionis vita et habitu decoratus. Hic igitur, consideratis innumeris malis quibus totum regnum in immensum devastabatur, inhorruit; et quibus poterat modis operam dare coepit quemadmodum immanitati nefandorum hominum possit obviari. Quod ipsi percipientes, et ne consuetis quaestibus privarentur, sibi ac suis providentes, in ipsum acerbo odio animati sunt. Unde vastata et conflagrata civitate Cantuaria, civibusque ejus lacrymabili per eos sorte damnatis, ecclesiam quoque Salvatoris in ea consistentem flamma consumpsit. Ipse Pater interea furentum manibus vinctus abducitur, trucidatis primo coram eo pene omnibus monachis qui sub ejus regimine in ipsa ecclesia Domino Christo famulabantur. Inde Alfegus naucellae injectus, ad Grenewic vehitur, et crudeli custodiae per septem menses mancipatus, dum malignantium iniquitati manus dare nullis minis victus acquiesceret, saevissima nece ab eis lapidatus occubuit. Haec paucis commemoraverim non historiam texens, sed quam veridico vaticinio Pater Dunstanus mala Angliae ventura praedixerit, scire volentium intellectui pandens. Nec hic malorum finis exstitit. Acta sunt enim post haec et alia per Angliam ingentia mala, ac pluribus annis semper sunt sibi ipsis in deterius acta. Inter quae, monasteria quoque servorum et ancillarum Dei, quae usque in quadraginta octo numero, tempore regis Edgari per Patrem Dunstanum, cooperantibus sanctis Oswaldo videlicet Eboracensi et Athelwoldo pontifice Wintoniensi, nova surrexerant, et magna ex parte diruta, et religio monachici ordinis in nihil pene redacta est. Transierunt in istis anni plures.

Regnante autem Edwardo, quem ex sorore Richardi comitis Northmannorum, Imma nomine, praefatus rex Anglorum Adelredus filium susceperat; monasteriorum, quae usque id temporis destructioni supererant, plurima destructio facta est. Qua tempestate Godwinus Cantiae comes magnanimus per Angliam terra marique habebatur. Hic orto inter illud et regem gravi discidio, exsul ab Anglia cum suis omnibus fere judicatus est. Ivit itaque ad comitem Baldwinum in Flandriam, et Haraldus filius ejus in Hiberniam. Hinc, matre regis Imma defuncta, Godwinus et Haraldus in Angliam reversi sunt, numerosis uterque navibus et valida militum manu vallatus. Quod multi principum regis agnoscentes, et bellum hinc inde moveri horrescentes, ut pax utrinque fieret institerunt. At rex Godwini versutias suspectui habens restitit, nec paci acquiescere voluit, nisi primo quibus sibi securitas pararetur obsides haberet. Vulnothus itaque filius Godwini, et Hacun filius Suani filii sui, obsides dantur, ac in Northmanma Villhelmo comiti, filio scilicet Roberti filii Richardi fratris matris suae, custodiendi destinantur. Quibus gestis Godwinus, utpote hostis Ecclesiae Cantuariensis( nam seducto Edzino archiepiscopo, villam ipsius Ecclesiae nomine Folchestanum ei subripuit) mala morte post breve tempus interiit, et Haraldus filius ejus comitatum Cantiae patri succedens obtinuit. Is, elapso modico tempore, licentiam petivit a rege Northmanniam ire et fratrem suum atque nepotem qui obsides tenebantur liberare, liberatos reducere. Cui rex:« Hoc, inquit, non fiet per me; verumtamen ne videar te velle impedire, permitto ut eas quo vis, ac experiare quid possis. Praesentio tamen te in nihil aliud tendere, nisi in detrimentum totius Anglici regni et opprobrium tui. Nec enim ita novi comitem mentis expertem, ut eos aliquatenus velit concedere tibi, si non praescierit in hoc magnum proficuum sui.» Ascendit itaque Haraldus navem suo quam regis consilio credens cum ditioribus et honestioribus hominibus suis, auro et argento vesteque pretiosa nobiliter instructis. Mare turbulentum navigantes exterritat, et navem undarum cumulus vehementer exagitat. Ejecta tandem cum omnibus quae ferebat in Pontivum fluvium qui Maia vocatur, a domino terrae illius, pro ritu loci, captivitati addicitur; et homines in ea consistentes diligentiori custodiae mancipantur. Constrictus igitur Haraldus quemlibet ex vulgo promissa mercede illectum clam ad comitem Northmanniae dirigit, exponere illi quid sibi contigerit. At ille festinato per nuntios mandat domino Pontivi Haraldum cum suis ab omni calumnia liberum sibi quantocius mitti, si pristina amicitia sua a modo vellet ex more potiri. Sed cum ille hominem dimittere nollet, iterum in mandato accepit se necessario Haraldum missurum, alioquin certissime sciret Willhelmum Northmanniae ducem armatum pro eo Pontivum iturum. Mittit igitur virum cum sociis, primo tamen eis quae meliora detulerant simul ablatis. Hinc ad Willhelmum Haraldus veniens honorifice suscipitur. Et audito cur patriam exierit, bene quidem rem processuram si in ipso non remaneret, Willhelmus respondit. Tenuit ergo virum aliquot diebus circa se, et in mora illa, more prudentis, aperuit ei quod habebat in mente. Dicebat itaque regem Edwardum quando secum juvene olim juvenis in Northmannia demoraretur, sibi interposita fide sua pollicitum fuisse quia si rex Angliae foret, jus regni in illum jure haereditario post se transferret. Et subdens, ait:« Tu quoque si mihi te in hoc ipso adminiculaturum spoponderis, et insuper castellum Dofris cum puteo aquae ad opus meum te facturum; sororemque tuam quam uni de principibus meis dein in uxorem te, ad me, tempore quo nobis conveniet, destinaturum; necne filiam meam te in conjugem accepturum fore promiseris, tunc et modo nepotem tuum, et cum in Angliam regnaturus venero, fratrem tuum incolumem recipies. In quo regno si aliquando fuero tuo favore confirmatus spondeo quia omne quod a me tibi rationabiliter concedi petieris, obtinebis.» Sensit Haraldus in his periculum undique, nec intellexit qua evaderet, nisi in omnibus istis voluntati Willhelmi acquiesceret. Acquievit itaque. At ille ut omnia rata manerent, prolatis sanctorum reliquiis, ad hoc Haraldum perduxit quatenus super illas jurando testaretur se cuncta quae convenerantinter eos opere completurum, nisi communi mortalibus sorte praesenti vitae praeriperetur. His ita gestis, Haraldus, adepto nepote, in patriam suam reversus est. Ubi vero quid acciderit, quid egerit, regi percunctanti narravit.« Nonne dixi tibi, ait, me Willhelmum nosse, et in illo itinere tuo plurima mala huic regno contingere posse?» In brevi post haec obiit Edwardus. Juxta quod illic ante mortem statuerat, in regnum ei successit Haraldus.

Dein venit nuntius in Angliam a praefato Willhelmo directus, expetens sororem Haraldi, juxta quod convenerat Willhelmo et illi. Alia etiam quae, violato sacramento, servata non erant, calumniatus est. Ad quae Haraldus hoc modo fertur respondisse:« Soror mea quam, juxta condictum, expetis, mortua est. Quod si corpus ejus quale nunc est vult comes habere, mittam, ne judicer sacramentum violasse quod feci. Castellum Dofris et in eo puteum aquae licet nesciam cui, ut vobis convenit, explevit. Regnum quod nec dum fuerat meum, quo jure potui dare vel permittere? Si de filia sua quam debui in uxorem, ut asserit, ducere, agit; super regnum Angliae mulierem extraneam, inconsultis principibus, nec debere, nec sine grandi injuria posse adducere noverit.» Reversus nuntius responsa retulit domino suo. Quibus ille auditis, iterum ei amica familiaritate mandavit quatenus aliis omissis, servata fidei sponsione, saltem filiam suam uxorem duceret, alioquin se promissam regni successionem armis sibi vindicaturum procul dubio sciret. At ipse nec illud quidem se facere velle, nec hoc formidare, respondit. Unde Willhelmus indignatus, magna spe vincendi belli ex hac Haraldi injustitia est animatus. Parata igitur classe. Angliam petit, consertoque gravi praelio Haraldus in acie cecidit, et Willhelmus victor regnum obtinuit. De quo praelio testantur adhuc Franci qui interfuerant: quoniam licet varius casus hinc inde exstiterit, tamen tanta strages ac fuga Northmannorum fuit, ut victoria qua potiti sunt, vere et absque dubio soli miraculo Dei ascribenda sit, qui puniendo per hanc iniquum perjurii scelus Haraldi ostendit se non dominum esse volentem iniquitatem.

Rex itaque factus Willhelmus, quid in principes Anglorum qui tantae cladi superesse poterant, fecerit, dicere, cum nihil prosit, omitto. Qui ex quo victoria usus est, quod fuit pridie Idus Octobris, inunctus permanens, in Nativitate Domini unctus est in regem apud Westmonasterium a beatae memoriae Ealredo archiepiscopo Eboracensi, et nonnullis episcopis Angliae. Quam consecrationem licet ipse rex et omnes alii optime nossent debere specialiter fieri et proprie a pontifice Cantuariensi; tamen quia multa mala et horrenda crimina praedicabantur de Stigando, qui eo tempore ibi pontifex erat, voluit eam ab ipso suscipere, ne maledictionem videretur induere pro benedictione. Usus ergo atque leges, quas patres sui et ipse in Northmannia habere solebant, in Anglia servare volens, de hujusmodi personis episcopos, abbates, et alios principes per totam terram instituit, de quibus indignum judicaretur, si per omnia suis legibus, postposita omnia lia consideratione, non obedirent; et si ullus eorum, pro quavis terreni honoris potentia, caput contra eum levare auderet, scientibus cunctis unde, qui, ad quid assumpti fuerint. Cuncta ergo divina simul et humana ejus nutum exspectabant. Quae cuncta ut paucis animadvertantur, quaedam de eis quae nova per Angliam servari constituit, ponam, aestimans illa scitu esse necessaria ad cognitionem eorum quorum causa maxime istud scribendi onus suscepimus. Non ergo pati volebat quemquam in omni dominatione sua constitutum Romanae urbis pontificem pro apostolico, nisi se jubente recipere, aut ejus litteras, si primitus sibi ostensae non fuissent, ullo pacto suscipere. Primatem quoque regni sui, archiepiscopum dico Cantuariensem, si coacto generali episcoporum consilio praesideret, non sinebat quidquam statuere aut prohibere, nisi quae suae voluntati accommoda, et a se primo essent ordinata. Nulli nihilominus episcoporum suorum concessum iri permittebat, ut aliquem de baronibus suis seu ministris, sive incesto, sive adulterio, sive aliquo capitali crimine denotatum, publice nisi ejus praecepto implacitaret aut excommunicaret, aut ulia ecclesiastici rigoris poena constringeret. Quae autem in saecularibus promulgaverit, ea re litterarum memoriae tradere supersedemus; quoniam et ea nihil nostri officii scribere refert, et ex divinis quae juxta quod delibavimus ordinavit, qualitas illorum, ut reor, adverti poterit. Ut ita coeptum peragamus iter, de his satis dictum.

In hujus regni anno quinto Lanfrancus Cadomensis coenobii abbas, vir strenuus, et in divinis atque humanis rebus excellenti scientia praeditus, Angliam ex praecepto domini papae Alexandri et praedicti regis advenit, et pauco post tempore archiepiscopatum Cantuariensem regendum suscepit. Sacratus est autem in ipsa metropoli sede quarto Kalend. Septembris a cunctis ferme episcopis Angliae. Hic Romam pro debito sibi pallio iens, Thomam archiepiscopum Eboracensem, quem ipse facta sibi de subjectione sua canonica professione Cantuariae consecraverat, et Remigium Lincolniensem episcopum comites itineris habuit. Qui Romam simul pervenientes, urbane suscepti sunt, honore singulis congruo. Post quae, statuto die Pater Lanfrancus apostolicae sedis pontifici Alexandro praesentatur. Cui, quod Romanam scientibus consuetudinem forte mirum videatur, ipse papa ad se intranti assurgens, eum, ut gressum figeret, dulciter hortatus est. Ac deinde subdens:« Honorem, inquit, exhibuimus non quem archiepiscopatui tuo, sed quem magistro( cujus studio sumus in illis, quae scimus, imbuti) debuimus. Hinc quod ad te pertinet, ob reverentiam beati Petri te exsequi par est.» Residente igitur illo, Lanfrancus progressus humiliat se ad pedes ejus, sed mox ab eo erigitur ad osculum ejus. Consident, et laete inter eos agitur dies ille. Sequenti luce, cum jam diversa negotia in medium ducerentur, calumniatus est coram papa memoratum Thomam cum praefato Remigio, quod neuter illorum jure fuerit promotus ad pontificatum. Primus, ea scilicet re, quod sacri canones filios presbyterorum, quos religionis ordo non ornat, a sacrorum ordinum promotione removeant. Sequens vero pro eo quod, facta conventione, illum a Willhelmo, post rege facto, emerit, officio videlicet quo ei in excidium Angliae properanti multifaria contentione ac multiplicibus impensis deservierat. Ad haec illi nullam, qua excusari possent, probabilem causam habentes, redditis baculis et annulis cum cura pontificali, ad petendam misericordiam conversi sunt. Quorum precibus sese Lanfrancus medium injiciens, sicut erat vir pietate ac sapientia pollens, eos multarum rerum scientia fultos, novo regi in novis regni dispositionibus pernecessarios, multis praestare oratoria facultate ostendit. Quibus auditis, pontifex summus conversus ad eum:« Tu videris, inquit, pater es patriae illius, ac per hoc industria tua consideret quid expediat. Virgae pastorales, quas reddiderunt, ecce hic sunt, accipe illas atque dispensa prout utilius Christianitati regionis illius agnoscere poteris.» At ille, susceptis eis, illico in praesentia papae revestivit praefatos viros, quemque sua. Dein Lanfrancus stola summi pontificatus a papa suscepta in iter reversus Angliam cum sociis alacer advectus est; et a Cantuaritis debita reverentia receptus, primas totius Britanniae confirmatus est. Post haec, evoluto brevi temporis spatio, fama nominis ejus et magnitudo prudentiae ejus quaque insonuit, eumque apud hominum mentes clarum fecit atque spectabilem.

Is inter alios, imo prae aliis, erat memorato regi Willhelmo acceptus, et Dei rebus in cunctis non mediocri cura intentus. Quapropter magno semper operam dabat, et regem Deo devotum efficere, et religionem morum bonorum in cunctis ordinibus hominum per totum regnum renovare. Nec privatus est desiderio suo: multum enim illius instantia atque doctrina per totam terram illam religio aucta est, et ubique nova monasteriorum aedificia, sicut hodie apparet, constructa. Quorum aedificiorum constructoribus ipse primus exemplum praehens, Ecclesiam Christi Cantuariensem, cum omnibus officinis quae infra murum ipsius curiae sunt, cum ipso muro aedificavit. Qua vero prudentia, et quo paternitatis officio monachos in eadem Ecclesia consistentes a saeculari vita, in qua illos invenit plus aequo versari, erexerit, omnique sanctae conversationis tramite imbuerit, ac multiplicato illorum numero, qua eos dum vixit benignitate confoverit, cui unquam ad plenum declarare possibile erit? Quos, ut interim alia taceam, quia sine penuria et sollicitudine Dei servitio semper intendere desiderabat, apud regem sua sagacitate et industria egit, quatenus fere omnes terras, quas Northmanni de jure ipsius Ecclesiae, cum primo terram coepissent, invaserant, et etiam quasdam alias quae ante illorum introitum propter diversos casus perditae fuerant, ipsi Ecclesiae redderet. Verum de his ac innumeris aliis bonis, quibus insudando vitam suam consummavit, licet mihi quidem scribere opus non sit, propter quod et opera ejus ita parent, ut ipsa se evidentius scripto demonstrent, et ipsemet de rebus ecelesiasticis quae suo tempore gesta sunt, veracissimo et compendioso calamo scripserit; tamen pro dulcedine memoriae ejus, quae praelibavimus paucis explicare gratum duximus.

Hic ergo Lanfrancus cum Cantuariam primo venisset, et ecclesiam Salvatoris, quam regere susceperat, incendio atque ruinis pene nihil factam invenisset, mente consternatus est. Sed cum magnitudo mali illum cogeret desperare, rediit in se, animique fortitudine fretus sua commoditate posthabita domos ad opus monachorum necessarias citato opere consummavit. Quibus ubi per plures annos usi sunt, adaucto eorum conventu, parvae admodum visae sunt. Destructis itaque illis, alias decore ac magnitudine prioribus multum praestantes aedificavit. Aedificavit et curiam sibi, ecclesiam praeterea, quam spatio septem annorum a fundamentis ferme totam perfectam reddidit; in cappis, casulis, dalmaticis, tunicis auro magnifice insignitis, palliis, et aliis ornamentis multis ac preciosis nobiliter decoravit. Erga fratres autem ipsius ecclesiae quam bonus, quam pius, quam beneficus exstiterit, inde aliquantulum colligi potest, quod nec ex parentibus aut fratribus eorum sustinere poterat penuria ulla quemquam affligi. Et, quod magis forte mireris, in usum acceperat non exspectare ut subvenire rogaretur, sed misericordiae visceribus plenus, modo huic, modo illi ultro offerebat, quod egenti cognato per plurimum temporis auxilio esse valeret. In quo tamen semper ducebatur praecipua discretione, considerato videlicet penes se merito ac necessitate cujusque. Ad haec, quidam ipsius coenobii frater singulis annis triginta solidos denariorum ad opus matris suae ab ipso Patre solebat accipere. Huic quadam vice solidi quinque de illis( nam divise per temporum vices conferebantur) ex praecepto ejus dati sunt; quos ipse in panno ligatos, matri loquens in manum sicut putabat clanculo dedit. At ipsa, alias mente intenta, quid filius faceret non advertit; et ita nummis decidentibus, divisi ab invicem sunt mater et filius. Post haec mandavit mulier filio suo, scire volens quid de nummis actum fuerit, quos sibi se daturum spoponderat. Admiratus ille fecit eam venire ad se. Et audiens rei eventum tristis effectus est, non tantum pro damno quod matri contigerat, sed ne hoc archiepiscopus sciens, ob incuriam suam irritatus, eum aliquatenus gratia sua privaret. Inter haec, pius Pater pro more claustrum introiens sedit, ac fratrem a materno colloquio redeuntem moestum intuens, remotis aliis, causam moestitiae ejus secrete perquirit, audit et benignissimo vultu, sicut jugiter erat circa afflictos, ita respondit:« Et inde, fili mi charissime, contristaris? Denarios illos Deus alii praedestinavit et contulit, qui eis plus matre tua fortassis indiguit. Tace, et ne cuiquam inde loquaris diligenter attende. Ac ne quod actum est animum tuum vel modicum gravet, solidos septem pro illis quinque ad utilitatem matris tuae tibi hodie dari praecipiam. Sed, ut dixi, inde id nemo sciat.» Ipsum quippe usum in dando habebat, ut danda hilariter daret, et nulli vel datum vel dantis personam cuivis revelare concederet. Et haec quidem de ipsius matris ecclesiae monachis dicta sint. Caeterum quis unquam pauper clamavit ad eum, et despectus est? Quis peregrinorum de quocunque ordine hominum petiit opem ejus, et eam assecutus non est? Quae congregatio monachorum seu clericorum ad ipsum aliquando misit subsidium petens, et copiam largitatis ejus ultra quam sperabatur experta non est? Testis horum quae dicimus ltalia, Gallia, Britannia est, quae usque hodie mortem Lanfranci miserando suspirio plangit. Quid referam de abbatia Sancti Albani, quam intus et extra ad nihilum fere devolutam ipse, ut suam, instituto ei bonae memoriae Paulo abbate, a fundamentis reaedificavit, et intus magna religione foris multarum rerum donatione auxit, honestavit, ditavit. In episcopatu Roffensi non multo plures quam quatuor canonicos et ipsos aerumnosam vitam agentes sub Siwordo episcopo reperit. Qui episcopus ubi cum Ernesto quem ei successorem Lanfrancus statuerat, praesenti vitae sublatus est, monachus piae recordationis, Gundulfus nomine, ab eodem ibi subrogatus episcopus est. Per hunc vetustam ecclesiam episcopatus cum fabrica adjacente subvertit, et nova quaeque exstruxit. Clericos qui illic, sicut diximus, vitam agebant, aut in eodem loco ad religionis culmen erexit; aut, datis aliis rebus, de quibus abundantius solito victum et vestitum haberent, in alia loca mutavit. Sedem etenim episcopalem monachici ordinis cultu instituit, ac delegatis terris et aliis quae sustentationi illic servientium Deo competebant, divitem de paupere, sublimem de humili, sicut in praesenti habetur, effecit. Sed quod de pauperibus foras muros civitatis Cantuariae fecit, praetermittendum mihi in hoc opere fore non arbitror. Extra aquilonalem denique portam urbis illius lapideam domum decentem et amplam construxit, et ei pro diversis necessitudinibus hominum et commoditatibus habitacula plura cum spatiosa curte adjecit. Hoc palatium in duo divisit; viros videlicet variis infirmitatum qualitatibus pressos uni, parti vero alteri feminas se male habentes instituens. Ordinavit etiam eis de suo vestitum et victum quotidianum: ministros quoque atque custodes qui modis omnibus observarent ne aliquid eis deesset, neque viris ad feminas, vel feminis ad viris accedendi facultas ulla adesset. Ex altera vero parte viae ecclesiam in honorem beati Gregorii papae composuit, in qua canonicos posuit, qui regulariter viverent et praefatis infirmis quae saluti animarum suarum congruerent cum sepultura ministrarent. Quibus etiam in terris, in decimis, et in aliis redditibus tanta largitus est, ut ad sustentationem eorum sufficientia esse viderentur. Remotius vero quam a boreali, ab occidentali portae civitatis ligneas domos in devexo montis latere fabricans, eas ad opus leprosorum delegavit, viris in istis, quemadmodum in aliis, a feminarum societate sejunctis. His nihilominus pro qualitate sui morbi omnia quibus egerent de suis ministrari constituit, institutis ad hoc peragendum talibus viris, de quorum solertia benignitate ac patientia, ut sibi quidem videbatur, nemini foret ambigendum. Super haec, in villis ad pontificatum pertinentibus domos multas atque honestas partim de lapide, partim de ligno, sibi et successoribus suis aedificavit. Pro dignitate autem Ecclesiae Cantuariensis quam quidam de episcopis, sed maxime Thomas archiepiscopus Eboracensis, ut novus Angliae civis, nimium conatus est ad exaltationem suae Ecclesiae humiliare, quantos labores perpessus sit, et quemadmodum ipsum Thomam ad mensuram antecessorum suorum humiliaverit, supervacaneum est atque dependens hic aliquid scribere. Ipse etenim inde veritate plena et totius regni assensu confirmata sub testimonio regii sigilli scripta reliquit. Qui eo quidem magis in istis laboravit, quod antiqua ipsius Ecclesiae privilegia in ea conflagratione quae eamdem ecclesiam tertio ante sui introitus anno consumpsit, pene omnia perierant

Alias quoque consuetudines quas priscis temporibus Ecclesiae Cantuariensi, ut liberrima in cunctis existeret, reges Angliae sua munificientia contulerunt, et stabiles in perpetuum manere sacratissima sanctione constituerunt, quorumdam imprudentia perditas, sua prudentia recuperavit. Odo siquidem episcopus Bajocensis, ut de aliis taceam, frater praedicti regis Willhelmi et Cantiae comes, priusquam Lanfrancus Angliam intrasset, magnus et praepotens per totum regnum habebatur. Hic dominatione qua immensum sustollebatur, non modo terras, sed et libertatem nominatae Ecclesiae nullo ei resistente multipliciter invaserat, oppresserat, tenebat. Quae ubi Lanfrancus, ut erant, didicit; apud regem de illis agit sicut oportere sciebat. Unde praecepit rex, quatenus adunatis primoribus et probis viris non solum de comitatu Cantiae, sed et de aliis comitatibus Angliae querelae Lanfranci in medium ducerentur, examinarentur, determinarentur. Disposito itaque apud Pinnedene principum conventu Goffridus episcopus Constantiensis, vir ea tempestate praedives in Anglia, vice regis Lanfranco justitiam de suis querelis strenuissime facere jussus, fecit. Lanfrancus enim valida ratione subnixus, ex communi omnium astipulatione et judicio, ibi cuncta recuperavit quae ostensa sunt antiquitus ad jura Ecclesiae Christi Cantuariensis pertinuisse, tam in terris quam in diversis consuetudinibus.

Item alio tempore idem Odo, permittente rege, placitum instituit contra saepefatam ecclesiam, et tutorem ejus Patrem Lanfrancum, et illuc omnes quos peritiores legum et usum Anglici regni noverat, gnarus adduxit. Cum igitur ad eventilationem causarum ventum esset, omnes qui tuendis Ecclesiae causis quaque convenerant in primo congressu ita convicti sunt, ut in quo eas tuerentur simul amitterent. Ipse namque Lanfrancus non intererat. Talibus enim, nisi necessitas summa urgeret, ei interesse moris non erat. Ipsi ergo in camera lectioni divinae occupato quid gestum fuerit nuntiatur. At ille nil corde perterritus dicta adversariorum non recte processisse asseruit, et ideo cuncta in crastinum induciari praecepit. Sequenti nocte, adest in visu antistiti beatus Dunstanus, monens ne illum multitudo conturbet, sed de praesentia sui securus placitum mane ipsemet hilaris intret: quod et fecit. Suas itaque causas quodam exordio quasi a rebus quae tractatae fuerant vel tractandae penitus alieno cunctis stupentibus orsus ita, processit ut quae super eum pridie dicta fuerunt sic devinceret et inania esse monstraret, ut donec vitae praesenti superfuit, nullus exsurgeret qui inde contra eum os aperiret. De his ita.

Super haec suis quoque, et eisdem ferme diebus omnes circiter qui ex clericali ordine per regem Willhelmum in Anglia constituti pontifices erant, monachos qui in nonnullis episcopatibus Angliae ab antiquo vitam agebant, inde eliminare moliti sunt, et regem ipsum in hoc sibi consentaneum effecerunt; in quo tamen se effectu potituros certi exstiterant, ut Walchelinus episcopus adunatos pene quadraginta clericos, canonicorum more, tonsura ac veste redimitos haberet, quos, ejectis monachis, Wentanae Ecclesiae cui praesidebat, mox intromitteret. Sola mora haec peragendi, nondum requisita ab archiepiscopo Lanfranco licentia fuit. Ut autem eam dicto quoque citius impetraret, nulla menti ejus dubitatio inerat; sed aliter ac sibi mens sua spoponderat exitus rei provenit. Nam ubi quod episcopus moliretur insonuit auribus ejus, illico facinus exhorruit, nec se dum viveret ut effectum quoque modo talis voluntatis obtineret consensurum asseruit. Ita ergo et clerici, qui succedere monachis fuerant per Walchelinum collecti, et in sua dimissi sunt, et monachi qui cedere clericorum praejudicio quodam damnati erant, gratia Dei et instantia boni Lanfranci pristinae conversationis in sua Ecclesia compotes eflecti sunt. Nec ista pro sedandis quorumdam animositatibus, quas ad dejectionem monachorum conceperant, sufficere poterant. Namque pari voto, simili conamine, uno consensu, concordi animo pontifices, quos religionis ordo non sibi astrinxerat, eniti coeperunt quatenus saltem de primatu Cantuariensi monachos eradicarent, intendentes se hoc facto facillime alios aliunde exclusuros. De illis etenim, potioribus, sicut eis videbatur, rationibus ad id agendum fulciebantur, partim ob sublimitatem primatis sedis, quae dispositioni et correctioni Ecclesiarum per suas personas quaque per Angliam invigilare habet, partim ob alias multiplices causas quarum exsecutio, juxta quod ipsi confingebant, magis clericorum quam monachorum officium spectat. Deductus est in sententiam istam rex et alii principes regni, Lanfranco ut sui moris erat totis viribus obnitente, et omnium molimini ac invidiae viriliter resistente. Ne tamen post obitum suum fieret quod se superstite sciebat per auxilium Dei nequaquam perficiendum, nesciens mortis suae diem vel horam, egit sagacitate et industria, qua pollebat, ut auctoritate Romanae et apostolicae sedis monachorum habitatio in eadem Ecclesia confirmaretur, et inconvulsa dum saeculum duraret in perpetuum stabiliretur. Quod privilegio tali summus apostolicae antistes Alexander sedis ita scripto suo roboravit:

« Alexander episcopus, servus servorum Dei, reverendissimo fratri in Christo Lanfranco venerabili Cantuariorum archiepiscopo, salutem et apostolicam benedictionem.

« Accepimus a quibusdam,» etc. Vide in Alexandro II.

Quam vero secura libertate et libera securitate quaeque ad jura Ecclesiae Cantuariensis pertinentia potiri, saepe fatus Pater Lanfrancus intenderit, et ex his quae paucis designavimus, et ex epistola quam ecce subscribemus cuivis scire volenti patere satis erit: quam epistolam de causis ecclesiasticis scriptam ea re maxime placuit aliis omissis praesenti operi commiscere. Quatenus hi qui scientiam talem negotiorum non omnino expertes sunt, ex consuetudinibus aliarum Ecclesiarum animadvertant qua dignitate ipsam Ecclesiam inter alias constet eminere. Epistola igitur ista est:

« Lanfrancus gratia Dei archiepiscopus, dilectissimo fratri Stigando Cicestrensi episcopo, salutem.

« Clerici villarum nostrarum qui in vestra dioecesi existunt, questi nobis sunt quod vestri archidiaconi, repertis occasionibus, pecunias ab eis exquirunt, et a quibusdam jam acceperunt. Meminisse debet fraternitas vestra quia contra morem antecessorum, nostrorum et vestrorum vobis concessimus, eisque imperavimus quatenus ad vestras synodos irent, et ea quae ad Christianae religionis notitiam prodesse possunt, sine interpellatione vel discussione aliqua a vobis audirent. Si quae in ipsis culpae invenirentur, suspensa interim vindicta, ad nostrum examen servarentur et nobis vel in miserendo vel in ulciscendo, sicut semper consuetudo fuit, obnoxii tenerentur. Mandamus itaque vobis ut male accepta sine dilatione reddi jubeatis, et ministris vestris ne ulterius id praesumant, servandae charitatis studio, prohibeatis. Nos vero presbyteris nostris qui extra Cantiam constituti sunt omnino praecipimus ne ad vestram vel alicujus episcopi synodum amplius eant, nec vobis nec aliquibus ministris vestris pro qualibet culpa respondeant. Nos enim cum ad villas nostras venerimus, quales ipsi vel in moribus vel in sui ordinis scientia sint, pastorali auctoritate vestigare debemus. Chrisma tamen a vobis accipiant, et ea quae antiquitus instituta sunt in chrismatis acceptione persolvant. Sicut namque ea quae antiquitus usque ad nostra tempora antecessores nostri habuerunt solerti vigilantia cupimus illibata custodire; ita aliis debita aliqua, quod absit! usurpatione denegare nolumus.»

Ad haec qua sagacitate( hoc enim paulo ante memoratum paucis replicare abs re non esse putamus), qua, inquam, sagacitate memorabilis Pater Lanfrancus apud regem Willhelmum egerit ut per inspirationem gratiae Dei ad hoc, eo imminente, perduceretur, ut quamplures terras nominatae Ecclesiae Cantuariensi diversis causis ac violentiis hominum ablatas, pro redemptione animae suae restitueret, et referre longum et aestimavi non necessarium. Earumdem enim terrarum et numerus et nomina eidem Ecclesiae notissima sunt; et redditus illarum ex quibus hi qui sub domino ipsi loco deserviunt sustentantur, pro aeterna ejus salute, oculis justi judicis, die noctuque consideranda ab eisdem ipsis praesentantur. Quid itaque de aliis ipsius Ecclesiae terris quae in eadem qua olim ablatae sunt direptionis injuria permanent, successoribus tanti provisoris servorum Dei faciendum sit, fructus quem iste ex his quae restituit consecutus est docebit eos, juxta quod sui curam habebunt. Re etenim vera et illas restituisset, si ultra quam vixit aliquanto tempore supervixisset. In hoc quippe illum gnara principis Lanfranci prudentia duxerat, et praefixo termino id se facturum spoponderat. Verum dum sponsionis suae effectu potiri non meruit, quanto studio quis, dum potest, bonis insistere debeat, exemplo sui praemonuit. Haec et hujusmodi, quae gloriosus Pater Lanfrancus magnifice operatus est, si quisquam uti sunt describere volet, copiosa materia est, ad opus grande sufficiens. Ego autem quia probabili et firma ratione, sicut cepi, in alia ducor; tantum adhuc de eo breviter dico, ipsum revera magnum et insuperabilem Ecclesiae Christi defensorem et pium totius Angliae principem, ac in quantum sibi licuit bonum pastorem cunctis in ea consistentibus, dum vixit, fuisse.

Per idem tempus erat quidam abbas Becci nomine Anselmus, vir equidem bonus et scientia litterarum magnifice pollens. Contemplativae vitae totus intendebat. Hic toti Northmanniae atque Franciae, pro suae excellentis sanctitatis merito, notus, charus et acceptus, magnae famae quoque in Anglia habebatur, ac regi praefato, necne Lanfranco archiepiscopo sanctissima familiaritate copulabatur. Hic cum nonnunquam pro diversis Ecclesiae et aliorum negotiis ad curiam regis veniret, rex ipse, deposita feritate, qua multis videbatur saevus et formidabilis, ita fiebat inclinus et affabilis, ut, ipso praesente, omnino quam esse solebat, stupentibus cunctis, fieret alius. Hunc itaque et Lanfrancum videlicet viros divina simul et humana prudentia fultos, prae se magni semper habebat, et eos in omnibus quae sibi, quantum officii eorum referebat, agenda erant, dulciori prae caeteris studio audiebat. Unde et consilio eorum ab animi sui severitate in quosdam plurimum et saepe descendebat, et quatenus in sua dominatione ad observantiam religionis monasteria surgerent, studiose operam dabat. Quae religio ne nata deficeret, procurabat Ecclesiarum pacem quaque tueri; et eis quae in usus servientium Deo proficerent, in terris, in decimis, in aliis redditibus, ex suo largiri. Hac tamen benevolentia super Ecclesias Northmanniae respiciebat.

Hic ergo Willhelmus cum vicesimo primo regni sui anno infirmitate qua et mortuus est, detentus apud Rothomagum fuisset, et se meritis ac intercessionibus Anselmi omnimodis commendare disposuisset, eum ad se de Becco venire et non longe a se fecit hospitari. Verum cum ei de salute animae suae loqui differret, eo quod infirmitatem suam paulum levigari sentiret, contigit ipsius principis corpus tanta invalitudine deprimi, ut curiae inquietudines nullo sustinere pacto valeret. Transito igitur Sequana, decubuit lecto in Ermentrudis villa, quae est contra Rothomagum in altera fluminis parte. Quidquid tum deliciarum regi infirmo deferebatur, ab eo illarum medietas Anselmo infirmanti mittebatur. Verumtamen nec eum amplius in hac vita videre, nec ei ut proposuerat quidquam de anima sua loqui promeruit. Tanta enim infirmitas occupavit utrumque, ut nec Anselmus ad regem Willhelmum, nec Willhelmus posset pervenire ad abbatem Anselmum. Et quidem Willhelmus ita mortuus est, non tamen ut dicitur, inconfessus; atque Anselmus evestigio est ab infirmitate relevatus, pristinaeque saluti post modicum redonatus. Qui autem regio funeri interfuerint, quave pompa corpus ejus Cadomum delatum sit; quamque libera, imo quam servili calumnia in ecclesia beati Stephani sepultum sit, et dictu lugendum et auditu fatemur esse miserendum. Quae enim conditio sortis humanae non moveat ad pietatem, cum auditum fuerit regem istum qui tantae potentiae in vita sua exstitit, ut in tota Anglia, in tota Northmannia, in tota Cenomanensi patria, nemo contra imperium ejus manum movere auderet. mox ut in terram spiritum exhalaturus positus est, ab omni homine, sicut accepimus, uno solo duntaxat serviente excepto, derelictum cadavere ejus sine omni pompa per Sequanam naucella delatum, et cum sepeliri deberet, ipsam terram sepulturae illius a quodam rustico calumniatam qui eum haereditario jure reclamans conquestus est illam sibi jam olim ab eodem injuria fuisse ablatam? Quantus autem moeror Lanfrancum ex morte ejus perculerit, quis dicere possit, quando nos qui circa illum nuncia morte illius eramus, statim eum prae cordis angustia mori timeremus?

Defuncto itaque rege Willhelmo, successit ei in regnum Willhelmus filius ejus, qui cum regni fastigia fratri suo Roberto praeripere gestiret; et Lanfrancum, sine cujus assensu in regnum ascisci nullatenus poterat, sibi in hoc ad expletionem desiderii sui non omnino consentaneum inveniret; verens ne dilatio suae consecrationis inferret ei dispendium cupiti honoris, coepit tam per se quam per omnes quos poterat, fide sacramentoque Lanfranco promittere justitiam, aequitatem et misericordiam se per totum regnum, si rex foret, in omni negotio servaturum; pacem, libertatem, securitatem Ecclesiarum contra omnes defensurum, necne praeceptis atque consiliis ejus per omnia et in omnibus obtemperaturum. Sed cum posthac in regno fuisset confirmatus, postposita pollicitatione sua, in contraria dilapsus est. Super quo cum a Lanfranco modeste redargueretur, et ei sponsio fidei non servatae opponeretur, furore succensus:« Quis, ait, est, qui cuncta quae promittit implere possit?» Ex hoc igitur non rectis oculis super pontificem intendere valebat, licet a nonnullis ad quae illum voluntas sua trahebat, ipsius respectu, eo superstite, temperaverit. Erat enim Lanfrancus idem, vir divinae simul et humanae legis peritissimus, atque ad nutum illius, totius regni spectabat intuitus. Qui cum de hac vita translatus fuisset, quam gravis calamitas ex obitu illius Ecclesias Angliae devastaverit, multa praetermittendo paucis ostendere placuit. Confestim enim rex foras expressit quod in suo pectore, illo vivente, confotum habuit. Nam mox, ut alia quae perperam gessit omittam, ipsam totius Angliae, Scotiae et Hiberniae necne adjacentium insularum matrem, Ecclesiam scilicet Cantuariensem, invasit; cuncta quae juris illius erant intus et extra per clientes suos describi praecepit; taxatoque victu monachorum inibi Deo servientium, reliqua sub censu atque in suum dominium redigi jussit. Fecit ergo Ecclesiam Christi venalem; jus in ea dominandi prae caeteris illi tribuens qui ad detrimentum ejus in dando pretium alium superabat. Unde misera successione singulis annis pretium renovabatur. Nullam siquidem conventionem rex stabilem esse sinebat, sed qui plura promittebat excludebat minus dantem, nisi forte ad id quod posterior offerebat, prima conventione vacuata, prior assurgeret. Videres insuper quotidie, spreta servorum Dei religione, quosque nefandissimos hominum regias pecunias exigentes per claustra monasterii torvo et minaci vultu procedere, hinc inde praecipere, minas intentare, dominationem potentiamque suam in immensum ostentare. Qua de re quae vel quot scandala, dissensiones, inordinationes ortae sint, reminisci piget. Super haec, quidam ipsi Ecclesiae monachi, malis ingruentibus dispersi ac missisunt ad alia monasteria; et qui relicti multas passi tribulationes et improperia. Quid de hominibus Ecclesiae dicam, qui tam vasta miseria, miseraque vastatione sunt attriti, ut dubitarem, si sequentia mala non essent, an salva vita illorum possent miserius atteri. Nec ista quae dicimus in sola Ecclesia Cantuariensi facta sunt. Desaevit immanitas ista etiam in cunctis per Angliam constitutis filiabus ejus, quae viris suis, episcopis scilicet seu abbatibus decedentibus, in viduitatem ea tempestate cadebant. Et quidem ipse primus hanc luctuosam oppressionem Ecclesiis Dei indixit, nullatenus eam ex paterna traditione excipiens. Destitutas ergo Ecclesias solus in dominio suo tenebat. Nam aliam neminem praeter se substituere volebat, quandiu per suos ministros aliquid quod cujusvis pretii duceret, ab eis extrahere poterat. Itaque planum erat ubique miseriam videre. Duravit autem fere per quinque annos( ut de aliis taceam) super Ecclesiam Cantuariensem haec ipsa miseria semper in pejus proficiens, sibique ipsi miserior deteriorque succrescens.

Quarto inter haec anno Hugo comes Cestrensis, volens in sua quadam ecclesia monachorum abbatiam instruere, missis Beccum nuntiis, rogavit abbatem Anselmum Angliam venire, locum inspicere, eumque per monachos suos regulari conversatione informare. Renuit ipse, nec venire voluit. Jam enim quodam quasi praesagio mentes quorumdam tangebantur, et licet clanculo nonnulli ad invicem loquebantur eum, si Angliam iret, archiepiscopum Cantuariensem fore. Quod quamvis omnino remotum esset a voluntate ejus, et firmitas propositi sui se nunquam hoc onus subiturum, certitudinem promitteret animo ejus; tamen quia hoc non omnes intelligebant( providendo bona non tantum coram Deo, sed etiam coram omnibus hominibus) Angliam intrare noluit, ne se hujus rei gratia intrasse quisquam suspicaretur. Contigit interea comitem ipsum acri languore gravari. Quod mox Anselmo mandans, magnopere precatus est quatenus. antiqua familiaritate considerata, ad consulendum animae suae sine mora veniret. Et si timor, inquit, suscipiendi archiepiscopatus, ne veniat, eum detinet, fateor, inquit, in fide mea, quoniam id quod rumor inde jactat nihil est; ac per hoc indecens ejus sanctitati esse sciat, si nihilo tentus magnae meae necessitati subvenire detrectat. Perstat ille in non veniendo, et comes aeque permanet in requirendo. Tertio itaque mandat illi haec:« Si non veneris, revera noveris quia nunquam in vita aeterna in tanta requie eris, quin perpetuo doleas te ad me non venisse.» Quod ille audiens:« Angustiae, ait, mihi sunt undique. Si Angliam ivero, vereor ne cui per hoc prava suspicio subrepat, et me causa consequendi archiepiscopatus illuc ire existimet. Si non ivero, fraternae charitatis violator ero, quam quidem non solum amico, verum exhibere jubemur et inimico. Quae denique si erga inimicum violata peccatum est, erga amicum quid est? Et certe amicus meus familiaris ab antiquo comes Cestrensis Hugo fuit, qui mei nunc, ut dicit, indiget. In necessitate probatur amicus. Si ergo propter obliquam, quam in me forsan homines habere possunt opinionem, amico meo in sua necessitate non succurro; meum certum, pro dubio aliorum, peccatum incurro. Commendans igitur me, atque meam conscientiam ab omni terreni honoris ambitione vacuam, Deo pergam, respectu sancti amoris ejus, morem gerere amico meo. Caetera ipse Deus agat, et me salva gratia sua ab omni saecularis negotii impedimento pro sua misericordia immunem custodiat.» Exigebant etiam tum temporis Ecclesiae suae quaedam valde necessariae causae ut Angliam pergeret; sed praefato illum cohibente pavore, nullo pro eis pacto volebat iter arripere. Contigit interea ut comitissae Idae locuturus Bononiam iret, ubi cum per dies aliquot necessario detentus moraretur, mandatum est illi a Beccensibus ne, si peccato inobedientiae notari volet, ultra monasterium repeteret, donec transito mari suis in Anglia rebus subveniret. Profectus igitur, mare transiit, et Dofris appulsus est. Inde citato gressu ad comitem venit, ipsumque ab infirmitate jam convaluisse invenit. Detentus est tamen in Anglia fere mensibus quinque, detinente eum non solum abbatia quam disponere venerat. sed et multiplicium ratione causarum, quae illius adventus causa non inferior, sicut diximus, erat. Sicque hujus temporis spatium transiit, ut de pontificatu Cantuariensi nihil ad eum vel de eo dictum actumve sit, ipseque sui periculi et antiqui timoris securus effectus fuerit. Post haec in Northmanniam regredi volens, negata a rege licentia copiam id agendi habere non potuit.

Inter haec cum gratia Dominicae Nativitatis, omnes regni primores ad curiam regis pro more venissent, contigit ut eorum optimi quique uno consensu inter se de communi matre regni quererentur quod viduata suo pastore tam diu et tam inaudita vexatione opprimeretur. Hujusmodi ergo de hoc ab eis consilium sumptum est, ut supplici prece dominum suum regem convenirent, quatenus orationes, quod posteris mirum dictu fortasse videbitur, per Ecclesias Angliae fieri ad Dominum permitteret, ut ipse sua pietate regi inspiraret quatenus instituto illi digno pastore, a tanta eam clade, et alias per eam relevaret. Quod cum illi una suggessissent, ipse licet nonnihil exinde indignatus, tamen fieri quod petebatur permisit, dicens quod quidquid Ecclesia peteret, ipse sine dubio pro nullo dimitteret quin faceret omne quod vellet. Hoc ita responso accepto, episcopi ad quos ista maxime pertinebant, Anselmum super reipsa consuluerunt. Et quod ipse orationis agendae modum et summam ordinaret, vix obtinere suis precibus ab eo potuerant. Episcopis enim praeferri in tali statuto ipse abbas fugiebat. Coactus itaque, juxta quod magis Ecclesiae Dei expedire sciebatur, modum orandi cunctis audientibus edidit, et laudato sensu ac perspicacia animi ejus, tota quae convenerat nobilitas regni, soluta curia, in sua discessit. Institutae igitur preces fiunt per Anglorum Ecclesias omnes.

Haec inter evenit ut die quadam unus de principibus terrae cum rege familiariter agens promeantibus verbis in hoc, ut sic fit, sic ei inter alia diceret: Hominem tantae sanctitatis nullum novimus, quantae est, ut vere probamus, abbas Beccensis Anselmus. Nihil etenim amat praeter Deum, nihil( ut in omni studio ejus claret) cupit transitorium.

Ad quod rex subsannans:« Non, inquit, nec archiepiscopatum Cantuariensem.» Cui cum alter referret:« Nec illum quidem maxime, sicut mea, multorumque fert opinio.» Obtestatus est rex quod manibus ac pedibus plaudens in amplexum ejus accurreret, si ullam fiduciam haberet se ad illum posse ullatenus aspirare. Et adjecit:« Sed per sanctum vultum de Luca,( sic enim jurare consueverat) nec ipse hoc tempore nec alius quis archiepiscopus erit, me excepto.» Haec illum dicentem evestigio valida infirmitas corripuit, et lecto deposuit, atque in dies crescendo ferme usque ad exhalationem spiritus egit. Quid plura? Omnes totius regni principes coeunt; episcopi, abbates et quique nobiles nihil praeter mortem ejus praestolantes. Suggeritur aegro de salute animae suae cogitare, carceres aperire, captivos dimittere, vinculatos solvere, repetendarum pecuniarum debita perdonare, Ecclesias suo eatenus dominio, servituti subactas, locatis pastoribus, libertati restituere, praecipueque Ecclesiam Cantuariensem, cujus oppressione, inquiunt, totius in Anglia Christianitatis constat esse detestandam dejectionem. Hac tempestate Anselmus inscius horum morabatur in quadam villa non longe a Glocestria, ubi rex infirmabatur. Mandatum ergo illi est quatenus sub omni festinatione ad regem veniat, et ejus obitum sua praesentia tueatur et muniat. Accelerat ipse venire audito tali nuntio, et venit. Ingreditur ad regem, rogatur quid consilii salubrius morientis animae judicet. Exponi sibi primo postulat quid se absente ab assistentibus aegro consultum sit. Audit, probat et addit.« Scriptum est: Incipite Domino in confessione, unde videtur mihi ut primo de omnibus, quae se contra Deum fecisse cognoscit, puram confessionem faciat, et se omnia, si convaluerit, emendaturum sine fictione promittat; ac deinde quae consuluistis, absque dilatione fieri jubeat.» Laudatur haec consilii summa, sibique hujus confessionis suscipiendi injungitur cura. Refertur ad notitiam regis quid saluti animae illius magis expedire Anselmus dixerit. Nec mora, acquiescit ipse, et corde compunctus cuncta quae viri sententia tulit se facturum, necne totam vitam suam in mansuetudine et justitia amplius servaturum pollicetur. Spondet in hoc fidem suam, et vades inter se et Deum facit episcopos suos, mittens qui hoc votum suum Deo super altare sua vice promittant. Scribitur edictum regioque sigillo firmatur, quatenus captivi quicunque sunt in omni dominatione sua relaxentur, omnia debita irrevocabiliter remittantur, omnes offensiones ante haec perpetratae, indulta remissione, perpetuae oblivioni tradantur. Promittuntur insuper omni populo bonae et sanctae leges, inviolabilis observatio juris, injuriarum gravis, et quae terreat caeteros, examinatio. Gaudetur a cunctis, benedicitur Deus in istis, obnixe oratur pro salute talis ac tanti regis.

Interea regi a bonis quibusque suadetur quatenus communem totius regni matrem instituendo illi pastorem, solvat a pristina viduitate. Consentit libens, et in hoc animum suum versari fatetur. Quaeritur itaque quis hoc honore fungi dignius possit. Sed cunctis ad nutum regis pendentibus praenuntiavit ipse, et concordi voce subsequitur acclamatio omnium. abbatem Anselmum tali honore dignissimum. Expavit Anselmus ad hanc vocem, et expalluit. Cumque raperetur ad regem, ut per virgam pastoralem investituras archiepiscopatus de manu ejus susciperet, toto conamine restitit, idque multis obsistentibus causis nullatemus fieri posse asseruit. Accipiunt igitur eum episcopi, et ducunt seorsum de multitudine, haec ei verba dicentes:« Quid agis? Quid intendis? Quid contraire Deo niteris? vides omnem Christianitatem in Anglia fere periisse, omnia in confusionem venisse, omnes abominationes emersisse, quaquaversum nos ipsos et quas regere deberemus Ecclesias Dei in periculum mortis aeternae per tyrannidem istius hominis decidisse; et tu, cum possis subvenire, contemnis? Quid, o mirabilis homo, cogitas? Quo fugit sensus tuus? Ecclesia Cantuariensis, in cujus oppressionem omnes oppressi sumus et destructi, te vocat, te sublevatorem sui et nostri anxia quaeritat, et tu postposita libertate ejus, postposita nihilominus relevatione nostra, fratrum laboris participium abjicis, tui solus otiosam quietem appetis.» Ad haec ille:« Sustinete, inquit» quaeso, sustinete et intendite; fateor, verum est, tribulationes multae sunt, et ope indigent. Sed considerate, obsecro. Ego jam grandaevus sum, et omnis terreni laboris impatiens. Qui ergo pro me ipso laborare nequeo, qualiter laborem totius Ecclesiae per Angliam constitutae suscipere queo? Ad haec, sicut mea mihi conscientia testis est, ex quo monachus fui, saecularia negotia fugi, nec unquam eis ex voto intendere potui, quia nihil in eis esse constat quod me in amorem aut delectationem sui flectere queat. Quare sinite me pacem habere; et negotio, quod nunquam amavi, ne non expediat, implicare nolite. Tu tamen, inquiunt, primatum Ecclesiae nihil haesitans suscipe; etsi prae in via Dei, dicendo et praecipiendo quod faciamus, et ecce tibi manus dabimus, quod sequendo et obtemperando quae jusseris non deficiemus. Tu Deo pro nobis intende, et nos saecularia tua disponemus pro te. Impossibile est, ait, quod dicitis: abbas sum monasterii regni alterius, archiepiscopum habens cui obedientiam, terrenum principem cui subjectionem, monachos quibus debeo consilii atque auxilii subministrationem. His omnibus ita sum astrictus ut nec monachos deserere possim sine illorum concessione, nec me a dominatu principis mei valeam exuere sine ejus permissione, nec obedientiam pontificis mei subterfugere queam, cum salute animae meae, absque ipsius absolutione. De his omnibus, aiunt, leve consilium, et facilis erit assensus omnium.» Ait ille:« Nihil est omnino; non erit quod intenditis.» Rapiunt igitur hominem ad regem aegrotum, et pervicaciam ejus exponunt. Contristatus est rex, pene ad suffusionem oculorum, et dixit ad eum:« O Anselme, quid agis? Cur me poenis aeternis cruciandum tradis? Recordare, quaeso, fidelis amicitiae, quam pater meus et mater mea erga te et tu semper erga eos habuisti, et per ipsam obsecro ne patiaris filium eorum me in corpore et anima simul perire. Certus sum enim quod peribo, si archiepiscopatum in meo dominio tenens vitam finiero. Succurre igitur mihi, succurre, domine Pater, et suscipe pontificatum pro cujus retentione nimis confundar, et vereor ne in aeternum plus confundar.» Compuncti sunt ex his verbis quique assistentium, et Anselmum se excusantem, et tantum onus nec tunc quidem subire volentem, invadunt, talia cum quadam indignatione et conturbatione ipsi ingerentes:« Quae dementia occupavit mentem tuam? Regem turbas, turbatum penitus necas, quando quidem illum jam morientem obstinatia tua exacerbare non formidas. Hunc igitur scias quia omnes perturbationes, omnes oppressiones, omnia crimina quae deinceps Angliam prement, tibi imputabuntur, si tu hodie per susceptionem curae pastoralis eis non obviaveris.» Inter has angustias positus Anselmus, vertit se ad duos monachos, qui secum erant, Balduinum videlicet et Eustachium, dixitque illis:« Ah! fratres mei, cur mihi non subvenitis?» Dixit hoc( ecce coram Deo, quia non mentior) in tanta, sicut affirmare solebat, anxietate constitutus, ut si ei tunc optio daretur, multo laetius salva reverentia voluntatis Dei mori eligeret, quam archiepiscopatus dignitate sublimari. Respondit itaque Balduinus:« Si voluntas Dei est ut ita fiat, nos qui voluntate Dei contradicamus?» Quae verba lacrymae, et lacrymas sanguis ubertim mox e naribus illius profluens secutus est, palam cunctis ostendens ex qua cordis contritione cum lacrymis verba prodierint. Audito hujusmodi responso, Anselmus:« Vae, quam cito, inquit, baculus tuus confractus est.» Sentiens ergo rex quod incassum labor omnium expendebatur, praecepit eis ut omnes ad pedes caderent si forte vel ita ad consentiendum illici posset. Sed quid! Cadentibus illis, cecidit ipse coram ejus, nec a prima sententia sua cadere voluit. At illi, animati in eum, seque ipsos, pro mora quam objectionibus ipsius intendendo passi sunt, ignaviae redarguentes, virgam huc pastoralem, virgam, clamitant, pastoralem. Et arrepto brachio ejus dextro, alii renitentem trahere, alii impellere, lectoque jacentis coeperunt applicare. Rege autem ei baculum porrigente, manum contra clausit et eum suscipere nequaquam consensit. Episcopi vero digitos ejus strictim volae infixos erigere conati sunt, quo vel sic manui ejus baculus ingereretur: verum cum in hoc conatum suum aliquandiu frustra expenderent, et ipse pro sua, quam patiebatur, laesione verba dolentis ederet, tandem, indice levato, sed protinus ab eo reflexo, clausae manui ejus baculus appositus est, et episcoporum manibus cum eadem manu compressus atque retentus. Acclamante autem multitudine, vivat episcopus, vivant episcopi cum clero, sublimi voce hymnum Te Deum laudamus decantare coepere, electumque portaverunt pontificem potius quam duxerunt in vicinam Ecclesiam; ipso modis quibus poterat resistente, atque dicente:« Nihil est quod facitis, nihil est quod facitis.» Gestis vero quae in tali causa geri in Ecclesia mos est, revertitur Anselmus ad regem, dicens illi:« Dico tibi, domine rex, quia ex hac tua infirmitate non morieris ac pro hoc volo noveris quam bene corrigere poteris quod de me nunc actum est, quia nec concessi nec concedo, ut ratum sit.» His dictis, reflexo gressu, discessit ab eo. Deducentibus autem eum episcopis, cum tota regni nobilitate, cubiculo excessit. Conversusque ad eos, in haec verba sciscitatus est:« Intelligitis quid molimini? Indomitum taurum, et vetulam ac debilem ovem in aratro conjungere, sub uno jugo, disponitis. Et quid inde proveniet? Indomabilis utique feritas tauri, sic ovem lanae et lactis et agnorum fertilem per spinas et tribulos hac et illac raptam, si jugo se non excusserit, dilacerabit, ut nec ipsa sibi nec alicui, dum nihil horum ministrare valebit, utilis existat. Quid ita? Inconsiderate ovem tauro copulastis. Aratrum Ecclesiam perpendite, juxta Apostolum dicentem: Dei agricultura, Dei aedificatio estis. Hoc aratrum in Anglia duo boves caeteris praecellentes regendo trahunt, et trahendo regunt, rex videlicet et archiepiscopus Cantuariensis. Iste saeculari justitia et imperio; ille divina doctrina et magisterio. Horum boum unus, scilicet Lanfrancus archiepiscopus mortuus est; et alius ferocitatem indomabilis tauri obtinens jam invenituraratro praelatus, et vos loco mortuibovis me vetulam ac debilem ovem cum indomito tauro conjungere vultis? Quae dico, satis intelligitis, et ea re quid cui velitis associare vellem consideraretis, considerantes ab incoepto desisteretis. Quod si non desistitis, en praedico vobis quia me, de quo lanam et lac verbi Dei, et agnos in servitium ejus, nonnulli possent habere( extra quam modo putetis) regia feritas diversis a se fatigatum injuriis opprimet, et gaudium, quod nunc de me quasi pro relevationis vestrae spe vos tenet multos( cum nihil consueti consilii aut sperati auxilii per me habere potuerint) versum in moestitiam dolentes efficiet. Eoque proficietis ut Ecclesiam quam relevare a viduitate, tantopere satagitis, relabi in viduitatem etiam vivente pastore suo, quod pejus est, quandoque cernatis. Et haec mala, quibus imputabuntur, nisi vobis qui tam inconsiderate regis feritatem et meam imbecillitatem conjunxistis? Cum igitur, me oppresso, nullus ex vobis fuerit, qui ei in aliquo audeat obviare, vos quoque procul dubio pro libitu suo non dubitabit undique conculcare.» Haec dicens, ac erumpentibus lacrymis dolorem cordis simulare non valens, ad hospitium suum, dimissa curia, vadit.

Acta sunt haec anno Incarnationis Dominicae millesimo nonagesimo tertio, pridie Nonas Martii, prima Dominica Quadragesimae. Praecepit itaque rex ut sine dilatione ac diminutione investiretur de omnibus ad archiepiscopatum pertinentibus intus et extra, atque ut civitas Cantuaria quam Lanfrancus suo tempore in beneficio a rege tenebat, et abbatia sancti Albani quam non solum Lanfrancus sed et antecessores ejus habuisse noscuntur, in alodium Ecclesiae Christi Cantuariensis pro redemptione animae suae, perpetuo jure, transirent.

Anselmus autem post haec in villis ad archiepicopatum pertinentibus ex praecepto regis morabatur, conversante secum ac victui suo exinde necessaria quaeque procurante venerabili Gundulpho Roffensi episcopo.

Interea missi sunt a rege nuntii cum litteris in Northmanniam ad comitem, ad pontificem Rothomagensem, ad monachos Beccenses, quatenus his quae in Anglia de abbate Beccensi gesta fuerant, singuli quantum sua intererat assensum praeberent. Sed quid? Plurima in hunc modum acta nihil apud eos profecerunt. Tandem tamen importuna ratione ac rationabili importunitate, Deo disponente, devicti, quae de Anselmo coepta erant, perfici concesserunt, et ne onus impositum subterfugeret, ei per obedientiam injunxerunt. Unde et litterae a singulis singulae scriptae sunt, quae in uno eodemque concordantes per nuntios Anselmo et regi sunt transmissae, de quibus omnibus, unas huic opusculo inseram quatenus in ipsis et aliarum sensus eluceat. Sint igitur hae:« Frater Guilielmus archiepiscopus suo Domino et amico Anselmo, Dei benedictionem et nostram. De his quae de vobis a me rex quaesivit, et de quibus ipse mihi scripsistis, sicuti de tanta re decuit hucusque diu multumque pertractavi, et amicorum meorum ac vestros, super hoc, consilium quaesivi. Qui utrinque voluissent, si possibile fuisset, et vestram semper, ut olim, habere praesentiam, et non facere unde offenderent divinam voluntatem. Sed quia ad hoc res venit ut utrumque impleri nequeat, sicut dignum est, divinam voluntatem nostrae praeponimus, et nostram voluntatem divinae subjicimus atque ex parte Dei et sancti Petri, omniumque amicorum meorum ac vestrorum qui secundum Deum vos diligunt jubeo, ut pastoralem curam Cantuariensis Ecclesiae et ecclesiastico more benedictionem episcopalem suscipiatis, oviumque vestrarum vobis, ut credimus, divinitus commissarum saluti deinceps invigiletis. Valete, viscera mea.»

Istae litterae cum aliis Anselmo directis prius ipsi quam regi suae sunt allatae. Inter haec, juxta quod Anselmus praedixerat, rex ab infirmitate convaluit. Mox igitur cuncta quae infirmus statuerat boni, dissolvit, et irrita esse praecepit. Captivi nempe, qui nondum fuerant dimissi, jussit ut arctius solito custodirentur; dimissi, si capi possent. recluderentur; antiqua jamque donata debita in integrum exigerentur; placita et offensiones in pristinum statum revocarentur; illorumque judicio, qui justitiam subvertere magis quam tueri defendereve curabant, tractarentur et examinarentur, ad miserorum utique oppressionem et pecuniae direptionem potius quam ad alicujus peccati correctionem. Orta est ergo tam vasta miseria miseraque vastatio per totum regnum, ut qui illius recordatur parem se ei ante hanc vidisse in Anglia, sicut aestimo, non recordetur. Siquidem omne malum quod rex fecerat, priusquam fuerat infirmatus, bonum visum est, comparatione malorum quae fecit ubi est sanitati redonatus. Quae si qui scire velint de quo fonte manaverint, ex eo perpendere possunt quod ipse praedicto Roffensi episcopo, cum illum, recuperata sanitate familiari affatu moneret, ut se amplius circumspecte secundum Deum in omnibus haberet, respondit:« Scias, o episcope, quod per sanctum vultum de Luca, nunquam me Deus bonum habebit pro malo quod mihi intulerit.» Haec de rege ad praesens succincte memorasse sufficiat, jamque ad destinatum narrandi ordinem sermo recurrat. Cum igitur Anselmus, secundum quod praelibavimus, litteras a Northmannia destinatas suscepisset, et rex de Dofris a colloquio Roberti comitis Flandriae Rovecestram, ubi tunc ipse Anselmus erat, venisset, in secretum locum Anselmus regem tulit, eumque taliter allocutus est:« In utroque dubius pendet adhuc, domine mi rex, animus meus, utrum videlicet acquiescam pontificatum suscipere, annon. Verum si me ad susceptionem illius ratio perduxerit, volo brevi praenoscas quid velim facias. Volo equidem ut omnes terras quas Ecclesia Cantuariensis, ad quam regendam electus sum, tempore beatae memoriae Lanfranci archiepiscopi tenebat, sine omni placito et controversia ipsi Ecclesiae restituas, et de aliis terris quas eadem Ecclesia ante suum tempus habebat, sed perditas nondum recuperavit, mihi rectitudinem judiciumque consentias. Ad haec volo ut in iis quae ad Deum et Christianitatem pertinent, te meo prae caeteris consilio credas, ac sicut ego te volo terrenum habere dominum et defensorem, ita et tu me spiritualem habeas patrem et animae et animae tuae provisorem. De Romano quoque pontifice Urbano quem pro apostolico hucusque non recepisti, et ego jam recepi atque recipio, eique debitam obedientiam et subjectionem exhibere volo, cautum te facio ne quod scandalum inde oriatur in futuro. De his, quaeso, tuae voluntatis sententiam edicito, ut, ea cognita, certior fiam quo me vertam.» Rex itaque, vocato ad se Willhelmo Dunelmensi episcopo, et Roberto comite de Mellento, jussit ut ei praesentibus, quae dixerat, iteraret. Fecit imperata, et rex sibi per consilium ita respondit:« Terras de quibus Ecclesia saisita quidem fuerat sub Lanfranco omnes eo quo tunc erant tibi modo restituam, sed de illis quas sub ipso non habebat, praesenti nullam tecum conventionem instituo. Verumtamen, de his et aliis, credam tibi sicut debeo.» Finierat rex in istis et ab invicem discesserunt.

Deinde, paucis diebus interpositis, rex ipse consensum quem a Northmannis super Anselmo, juxta quod praefati sumus, expetierat, per epistolas accepit. Et veniens in villam suam quae Windlesora vocatur, Anselmum per se suosque convenit, quatenus et secundum totius regni de eo factam electionem pontifex fieri ultra non negaret, et terras Ecclesiae quas ipse rex, defuncto Lanfranco, suis dederat pro statuto servitio, illis ipsis haereditario jure tenendas, causa sui amoris, condonaret. Sed Anselmus nolens Ecclesiam, quam necdum re aliqua investierat, exspoliare, terras, ut petebatur, nullo voluit pacto concedere, et ob hoc, orto inter eum et regem discidio, quod primum quoque de pontificatu ejus agebatur, indefinitum remansit. Unde Anselmus oppido laetatus est, sperans se hac occasione a praelationis onere per Dei gratiam exonerandum. Jam enim cum virga pastorali curam quam super Beccum abbas susceperat, pro descripta superius absolutione, ipsi Becco restituerat. Et nunc eo quod terras Ecclesiae injuria dare nolebat, episcopalis officii onus sese laetus evasisse videbat. Verum cum decurso non exiguo tempore clamorem omnium, de Ecclesiarum destructione conquerentium, rex amplius ferre nequiret, virum ad se Wintoniae, adunato ibi conventu nobilium, venire fecit ac multis bonis et Ecclesiae Dei profuturis promissionibus illectum, primatum Ecclesiae Anglorum suscipere suasit atque persuasit. Ille igitur more et exemplo praedecessoris sui inductus, pro usu terrae, homo regis factus est, et sicut Lanfrancus suo tempore fuerat, de toto archiepiscopatu saisiri jussus est.

Venit posthaec Cantuariam VII Kalend. Octobris atque immensa monachorum, clericorum totiusque plebis alacritate susceptus ad regendam Ecclesiam Dei locum pontificis magno deductus honore conscendit. Eodem die venit Cantuariam a rege missus quidam nomine Ranulphus, regiae voluntatis maximus exsecutor, qui, spreta consideratione pietatis ac modestiae, placitum contra eum ipsa die instituit; et ferus ac tumens, tantum Ecclesiae gaudium conturbare non timuit. Quae res cunctorum animos graviter vulneravit, conquerentium ac nimis indigne ferentium tanto viro tantam injuriam fieri, ut nec primum quidem suae dignitatis diem permitteretur in pace transigere. Quorum indignationi hoc quoque non parum doloris adjiciebat, quod negotium unde agebatur ad jura Ecclesiae pertinebat, nec in aliquo regalis judicii definitionem respiciebat. Igitur eo tempore nimis atroci plaga percussi sunt homines ipsius Ecclesiae. Unde Anselmus vehementissime dolens, sed regi contraire non valens, ex praesentibus futura conjecit; et quia multas in pontificatu angustias foret passurus, intellexit atque praedixit. Accedens itaque ad novum sibique insolitum genus serviendi Deo, juxta Salomonem, stabat in timore, et praeparabat animam suam ad tentationem, sciens omnes pie volentes in Christo vivere tribulationem necessario pati oportere.

Instante vero tempore suae consecrationis, venit ex more Thomas archiepiscopus Eboracensis, et omnes episcopi Angliae, Cantuariam, eumque debita veneratione ibi pontificem consecravere pridie nonas Decembris. Duo tamen episcopi, Vigornensis videlicet et Exoniensis, infirmitati detenti, huic consecrationi interesse non valuerunt. Sed nuntiis apicibusque directis, absentiam suam coepiscoporum suorum praesentiae hac in causa praesentem et consentaneam fore denuntiaverunt. Verum cum ante ordinandi pontificis examinationem Walchelinus Wentanus episcopus, rogatu Mauritii episcopi Lundoniensis cujus hoc officium est, ecclesiastico more electionem scriptam legeret, mox in primo versu Thomas Eboracensis graviter offensus eam non jure factam conquestus est. Nam cum diceretur.:« Fratres et coepiscopi mei, vestrae fraternitati est cognitum quantum temporis est ex quo, accidentibus variis eventibus, haec Dorobernensis Ecclesia totius Britanniae metropolitana suo sit viduata pastore,» subintulit dicens:« Totius Britanniae metropolitana? Si totius Britanniae metropolitana, Ecclesia Eboracensis quae metropolitana esse scitur, metropolitana non est. Et quidem Ecclesiam Cantuariensem primatem totius Britanniae esse scimus, non metropolitanam.» Quod auditum ratione subnixum esse, quod dicebat intellectum est. Tunc statim scriptura ipsa mutata est, et pro totius Britanniae metropolitana, totius Britanniae primas scriptum est, et omnis controversia conquievit. Itaque sacravit eum ut totius Britanniae primatem. Cum igitur inter sacrandum, pro ritu Ecclesiae, textus Evangelii super eum ab episcopis apertus, tentus et peracta consecratione fuisset inspectus, haec in summitate paginae sententia reperta est:« Vocavit multos, et misit servum suum hora coenae dicere invitatis ut venirent, quia jam parata sunt omnia; et coeperunt simul omnes excusare.» Deinde jam consummato ordinationis suae die octavo, Cantuariam egrediens ad curiam regis pro imminente Nativitate Domini vadit. Quo perveniens, hilariter a rege totaque regni nobilitate suscipitur.

Ea tempestate rex Northmanniam fratri suo Roberto toto conamine auferre laborans, multam et immensam undecunque collectam pecuniam in hoc expendebat, adeo ut nonnullas etiam difficultates pateretur, quas regiam pati excellentiam incedens videbatur. Suasus igitur ab amicis suis novus pontifex, quingentas argenti libras regi obtulit, sperans et pollicentibus credens sese pro hoc ejus deinceps gratiam firmiter adepturum, et quae Dei sunt intendere volentem fautorem in cunctis habiturum, necne rebus ecclesiasticis intus et extra pacem tuitionemque illius contra omnes aemulos acquisiturum. Rex ergo tali oblatione audita, bene rem quidem laudando respondit; sed quidam malignae mentis homines regem, ut fieri solet, ad hoc perduxerunt quatenus oblatam pecuniam spernendo recipere non acquiesceret.

« Tu, inquiunt, eum prae caeteris Angliae principibus honorasti, ditasti, exaltasti; et nunc cum tua necessitate considerata duo millia, vel certe, ut levissime dicatur, mille libras pro agendis munificentiae tuae gratiis tibi dare deberet, quingentas( pro pudor!) offert. Sed paululum sustine, faciemque tuam super eo commuta, et videbis quod consueto aliorum ductus terrore, ovans ad tuam benignita tem recuperandam quingentis quas offert totidem libras adjiciet.» Siquidem hunc ipse rex morem erga cunctos quibus dominatur, habebat, ut cum quis eorum aliquid ei pecuniarum etiam solius gratiae obtentu offerebat, oblatum, nisi quantitas rei voto illius concurreret, sperneret. Nec offerentem in suam ulterius amicitiam admittebat, si ad determinationem suam oblatum munus non augeret. Opinati sunt ergo illi maligni Anselmum quoque hoc more terrendum atque ad explendam regis voluntatem aucta pecunia illico promovendum. Verum mentita est iniquitas sibi. Itaque mandatur illi regem oblatam pecuniam refutare, et miratus est. Aditoque rege, sciscitatus est utrum ab eo tale mandatum processerit, annon. Audit vere processisse, et statim postulans ait:« Ne, mi domine, precor, hoc facias ut quod inpraesentiarum offero suscipere abnuas. Licet enim primum sit, non tamen extremum archiepiscopi tui donum erit. Et fateor, utilius tibi est, et honestius a me pauca cum amica libertate, et saepe suscipere, quam violenta exactione mihi multa simul sub servili conditione auferre. Amica nempe libertate me et omnia mea ad utilitatem tuam habere poteris, servili autem conditione nec me nec mea habebis.» Ad quae, iratus rex:« Sint, inquit, cum jurgio tua tibi, sufficient mea mihi. Vade.» Surrexit ergo et exiit reputans apud se, forte non sine praemonitione, primo ad sedem suam introitus Dei evangelium lectum fuisse: Nemo potest duobus dominis servire. Et alacrior in ipsum reversus:« Benedictus sit, ait, omnipotens Deus, qui me sua misericordia immunem servavit ab omni infamia. Si enim haec quae obtuli rex gratiose suscepisset, profecto a malignis hominibus, qui exundant, jam ante pro episcopatu promissa, et nunc sub callida oblatione reddita fuisset putatum. Sed modo quid agam? Praesignatum utique munus pro redemptione animae suae pauperibus Christi dabo, non illi; et quo ei suam gratiam infundat, meque ab omni malo defendat, devotus orabo.» Quaesita dehinc per internuntios, sed quia pecuniam duplicare noluit, minime acquisita gratia ejus, a curia, festivitate finita, recessit sollicitus agens oblato munere, ut proposuerat, Christi pauperes recreare.

Veniens autem in villam suam, quae Herga[ al. Berga] vocatur, dedicavit illic ecclesiam quam Lanfrancus quidem fabricaverat, sed morte praeventus sacrare nequiverat. Inter quam dedicationem venerunt illuc duo canonici de Sancto Paulo ab episcopo Londoniae missi, litteras ex parte episcopi deferentes, in quibus ut ipsam dedicationem, donec simul inde loquerentur, differret, deprecatus est. Dicebat onim ipsam ecclesiam in sua parochia esse, et ob hoc, licet in terra archiepiscopi fuerit, dedicationem illius ad se pertinere. Audiens hoc Anselmus et antecessorum suorum antiquam consuetudinem sciens, ratus est ab ipso ministerio pro hominum precibus non cessandum, nec fecit. Si quidem mos et consuetudo archiepiscoporum Cantuariensium ab antiquo fuit et est, ut in terris suis ubicunque per Angliam sint, nullus episcoporum praeter se jus aliquod habeat, sed humana simul et divina omnia velut in propria dioecesi in sua dispositione consistant. Anselmus tamen nulli quidquam injuriarum, quasi libera utens potestate, facere volens, diligenti postmodum inquisitione consuetudinis hujus certitudinem studuit investigare quatenus si eam ratam non fuisse constaret, amodo ab ea temperaret, Supererat adhuc beatae memoriae Volstanus episcopus unus et solus de antiquis Anglorum Patribus, vir in omni religione conspicuus, et antiquarum Angliae consuetudinum scientia apprime eruditus. Hunc Anselmus de negotio consuluit, et quo simplicem sibi veritatem innotesceret, postulavit. Quo ille suscepto, scripsit illi haec:

« Reverendissimo ac beatissimo vitae sanctitate et summae sedis dignitate praelato, ANSELMO archiepiscopo, WOLSOTANUS servorum Dei minimus, Wigorniensis Ecclesiae episcopus merito indignus, orationum obsequia, fideliaque ex charitate servitia.

« Novit prudentia vestra quotidianos labores et oppressiones sanctae Ecclesiae, malignis eam opprimentibus et ipsis quos oportuerat eam tueri, auctoribus existentibus. Ad hos repellendos, et contra tales sanctam Ecclesiam defendere, sanctitas vestra locata est in summa arce. Ne igitur dubitet, non eam saecularis potentiae timor humiliet, non favor inclinet, sed fortiter incipiat, incepta cum Dei adjutorio perficiat; insurgentibus obsistat, opprimentes reprimat, sanctamque matrem nostram contra tales defendat. De his autem unde nobis dignitas vestra scribere et nostrae parvitatis consilium est dignata quaerere, quantum recordari possumus, dicere non omittimus. Hanc denique unde consuluit causam ventilari nunquam audivimus, quia nullus aliquando exstitit qui hanc Cantuariensi archiepiscopo potestatem adimere vellet, et ne dedicationem propriarum duntaxat Ecclesiarum publice faceret, defenderet. Exstant quippe et in nostra dioecesi altaria, et quaedam etiam Ecclesiae in his scilicet villis quas Stigandus, vestrae excellentiae praedecessor, haud tamen jure ecclesiasticae haereditatis, sed ex dono possederat saecularis potestatis, ab ipso dedicata nostris et antecessoris nostri temporibus, nobis inconsultis, nec antea nec postea inde calumniantibus, utpote hanc spiritualem potestatem ejusdem metropolitani episcopi esse scientibus. Judicium tamen hinc agitatum, aut hoc ex jure sibi judicatum aliquando minime audivimus, sed quod in nostra dioecesi eum fecisse libere agnovimus, in aliorum etiam facere posse credimus. Ecce quantum inde reminisci aut scire potuimus prudentiae vestrae intimavimus, jam quid faciendum sit ipsa consideret. Valeat paternitas vestra, et oret pro nobis.»

Roboratus igitur Anselmus ex istis, atque ex multis aliorum, quos longum est enumerare, testimoniis, secure deinceps suorum morem antecessorum aemulabatur, non solum ecclesias inconsultis episcopis sacrans, sed et quaeque divina officia in cunctis terris suis per se suosve dispensans.

Evolutis dehinc aliquantis diebus, ex praecepto regis omnes fere episcopi, una cum principibus Angliae ad Hastinges convenerunt, ipsum regem in Northmanniam transfretaturum sua benedictione et concursu prosecuti. Venit et Pater Anselmus, suis quam maxime orationibus per marina pericula regem protegendo ducturus. Morati vero sunt ibi rex et principes plus uno mense, vento transitum regi prohibente. In qua mora Anselmus sacravit, in ecclesia sanctae Dei genitricis Mariae quae est in ipso castello, Robertum ad regimen Ecclesiae Lincolniensis, ministrantibus sibi in hoc officio septem de suffraganeis episcopis suis. De qua tamen consecratione quidam de episcopis atque principibus conati sunt contra Anselmum scandalum movere, intendentes ad hoc ut eumdem episcopum absolute absque debita professione consecraret. Quod nullo jure fulti ea solummodo re sunt aggressi, quia putabant se animo regis aliquid ex conturbatione Anselmi unde laetaretur inferre, scientes eum pro suprascripta causa adversus ipsum non parum esse turbatum. Sed Anselmus ex his nihil rancoris mente concipiens, placito vultu nulla ratione assensum eis praebere, nec episcopum, nisi primo suscepta professione ab eo de subjectione et obedientia sua, sacrare voluit. Rex quoque, ubi quid episcopi moliebantur audivit, asseruit se nullo pacto consensurum ut pro inimicitia quam contra archiepiscopum habebat, matri suae Ecclesiae Cantuariensi de sua dignitate quid quivis detraheret.

Eo tempore curialis juventus ferme tota crines suos juvencularum more nutriebat; et quotidie pexa, ac irreligiosis nutibus circumspectans, delicatis vestigiis, tenero incessu, obambulare solita erat. De quibus cum in capite jejunii sermonem in populo ad missam suam et ad cineres confluente idem Pater habuisset, copiosam turbam ex illis in poenitentiam egit, et attonsis crinibus, in virilem formam redegit. Illos autem quos ab hac ignominia revocare nequivit, e cinerum susceptione, et a suae absolutionis benedictione suspendit. Erat autem in his et hujusmodi prudenter ac libere agens. Necne solius justitiae respectum prae oculis in omnibus habens, qualiter ad Dei servitium justitiamque colendam regem provocaret studiosius intendit.

Die igitur quadam ad eum ex more ivit, et juxta illum sedens, eum his verbis alloqui coepit:« Mare te, domine mi rex, transiturum et Northmanniam tuae ditioni subjugaturum disposuisti. Verum quo haec et alia quae desideras tibi prospere cedant; obsecro primum fer opem et consilium qualiter in hoc regno tuo Christianitas, quae jam fere tota in multis periit, in statum suum redigi possit.» Respondit:« Quam opem, quod consilium? Jube, ait, si placet, concilia ex antiquo usu renovari, quae perperam acta sunt in medium revocari, revocata examinari, examinata redargui, redarguta sedari. Generale nempe concilium episcoporum, ex quo rex factus fuisti, non fuit in Anglia celebratum, nec retroactis pluribus annis. Quapropter multa crimina erupuerunt, et nullo qui ea recideret existente in nimium robur per pravam consuetudinem excreverunt.» At ille:« Cum, inquit, mihi visum fuerit de his agam, non ad tuam sed ad meam voluntatem. Sed in hoc aliud tempus expendetur.» Et adjecit subsannans:« Tu vero in concilio unde loqueris?» Tunc ille:« Nefandissimum Sodomae scelus, ut illicita consanguineorum connubia, et alia multa rerum detestandarum facinorosa negotia taceam, scelus, inquam, Sodomae noviter in hac terra divulgatum jam plurimum pullulavit, multosque sua immanitate foedavit. Cui, fateor, nisi districtius a te prodiens sententia judicii, et ecclesiasticae vigor disciplinae celerius obviet, tota terra non multo post Sodoma fiet. Sed conemur una, quaeso, tu regia potestate et ego pontificali auctoritate quatenus tale quid inde statuatur, quod cum per totum fuerit regnum divulgatum, solo etiam auditu quicunque illius fautor est, paveat et deprimatur.» Non sederunt haec animo principis, et paucis ita respondit:« Et in hac re quid fieret pro te? Si non, inquit Anselmus, pro me, spero fieret pro Deo, et te. Sufficit, dixit, nolo inde ultra loquaris.» Tacuit ille, sed mox verba sua vertit ad alia dicens:« Est et aliud cui tuam industriam intendere vellem, et intendendo consilii tui manum extendere. Abbatiae quamplures sunt in hac terra suis pastoribus destitutae. Quamobrem monachi, relicto ordine suo, per luxus saeculi vadunt, et sine confessione de hac vita exeunt. Unde consulo, precor, moneo, quatenus tanta re diligenter inspecta, secundum voluntatem Dei, abbates illis instituas, ne in destructione monasterium et perditione monachorum tibi, quod absit, damnationem acquiras.» Non potuit amplius spiritum suum rex cohibere, sed oppido turbatus, cum iracundia dixit:« Quid ad te? Nunquid abbatiae non sunt meae? Hem, tu quod vis agis de villis tuis; et ego non agam quod volo de abbatiis meis?» Ait:« Tuae quidem sunt ut illas quasi advocatus defendas atque custodias, non tuae autem ut invadas aut devastes. Dei scimus eas esse, ut sui ministri inde vivant, non quo expeditiones et bella tua inde fiant. Denique villas et quamplures redditus habes, unde pleniter administrare tua potes. Ecclesiis, si placet, sua dimitte. Pro certo, inquit, noveris mihi valde contraria esse quae dicis. Nec enim antecessor tuus auderet ullatenus patri meo talia dicere: et nihil faciam pro te.» Intellexit ergo Anselmus se verba in ventum proferre; et surgens abiit.

Reputans autem in hujusmodi responsis nonnihil pristinam iram operari, et considerans offenso principis animo nequaquam posse pacem rebus dari; quo et rebus consuleret et liberius, favente sibi regali providentia, Deo fructificaret, humili per episcopos prece regem deprecatus est, ut in amicitiam sui sese gratis admitteret.« Quod si, ait, facere non vult, cur nolit edicat; et si offendi, satisfacere paratus sum.» Relata sunt ista ad regem, et respondit:« De nulla re illum inculpo, nec tamen ei gratiam meam, quia non audio quare, indulgere volo.» Quod cum episcopi viro retulissent, percunctatus est quidnam illud esset quod, quia non audiebat, preces suas exaudire nolebat.« Mysterium hoc, inquiunt, planum est. Nam si pacem ejus vis habere, necessario te oportet ei de pecunia tua copiose praebere. Jam nuper obtulisti ei quingentas libras; sed quoniam parum sibi visum est, noluit illas recipere. Nunc si vis nostro consilio credere, et quod in simili negotio facimus te quoque facere suademus: ipsas ei quingentas libras ad praesens da, et tantumdem pecuniae quam ab hominibus tuis accipies illi promitte; et confidimus quod et tibi amicitiam suam restituet, et tuam ut voles pacem habere permittet. Aliam qua exeas viam non videmus; nec nos pari angustia clausi aliam exeundi habemus.» At ille continuo intelligens qui consilii hujus effectus praetenderet, ait:« Absit hic exitus a me! Nam cum ipse mihi juxta quod dicitis, nullam alicujus offensae calumniam imponat, et tamen tantum iratus est mihi ut nonnisi mille libris argenti pacari queat: forte si nunc novus episcopus hac eum donatione pacarem, ex ipso usu alia vice similiter irasceretur, ut pari voto pacaretur. Amplius: Homines mei, post obitum venerabilis memoriae Lanfranci antecessoris mei, depraedati sunt et spoliati, et ego cum hucusque nihil eis unde revestiri possint contulerim, jam eos nudos spoliarem, imo spoliatos excoriarem? Absit! Nihilo quoque minus hoc absit a me, amorem domini mei facto ostendere venalem esse Fidem ei debeo et honorem, et ego illi hoc dedecus facerem, scilicet gratiam suam quasi equum vel asinum vilibus nummulis emerem? Emptum denique amorem ejus utique tanti pendere postea quantum pretium pro eo datum aestimarem. Sed longe sit a me sublimitatem tantae rei humili pretio comparare. Magis autem satagite, quo gratis et honeste me sicut archiepiscopum Cantuariensem et Patrem suum spiritualem diligat, et ego ex mea parte dabo operam ut me et mea ad servitium et voluntatem ejus juxta quod debebo exhibeam.» Dixerunt:« Scimus quod saltem oblatas ei quingentas libras non negabis.» Respondit:« Nec ipsas utique illi amplius dabo, quia cum eas sibi offerrem suscipere noluit, et jam plurimam partem earum ut promisi pauperibus dedi.» Nuntiata sunt ista regi, et jussit haec ei contra referri:« Heri magno, et hodie illum majori odio habeo, et sciat revera quod cras et deinceps acriori et acerbiori odio semper habebo. Pro Patre vero vel archiepiscopo nequaquam illum ultra tenebo, sed benedictiones et orationes ejus exsecrans penitus respuo. Eat quo vult, nec me transfretaturum pro danda benedictione diutius exspectet.» Festinantius igitur a curia discessimus, et ipsum voluntati suae reliquimus. Et ipse quidem in Northmanniam transiit, expensaque immensa pecunia eam sibi nullatenus subigere potuit. Infecto itaque negotio in Angliam reversus est.

Quem consistentem in quadam villa, quae tribus milliaris a Sceftesberia distans Ilingheham vocatur, Anselmus adiit, eique suam voluntatem in hoc esse innotuit, ut Romanum pontificem pro pallii sui petitione adiret. Ad quod rex:« A quo, inquit, papa illud requirere cupis?» Erant quippe illo tempore duo, ut in Anglia ferebatur, qui dicebantur Romani pontifices a se invicem discordantes, et Ecclesiam Dei inter se divisam post se trahentes: Urbanus videlicet, qui primo vocatus Odo fuerat episcopus Ostiensis; et Clemens, qui Wibertus appellatus fuerat, archiepiscopus Ravennas. Quae res ut de aliis mundi partibus sileam, per plures annos Ecclesiam Angliae in tantum occupavit, ut ex quo venerandae memoriae Gregorius, qui antea vocabatur Hildebrandus, defunctus fuit; nulli, loco papae, usque ad hoc tempus subdi vel obedire voluit. Sed Urbano jamdudum pro vicario beati Petri ab Italia Galliaque recepto, Anselmus etiam utpote abbas de Northmannia eum pro papa receperat, et sicut vir nominatissimus, nec non auctoritate plenus ejus litteras susceperat, eique velut summo sanctae Ecclesiae pastori suas direxerat. Requisitus ergo a rege a quo papa usum pallii petere voluisset, respondit: Ab Urbano. Quo rex audito, dixit illum pro apostolico se nondum accepisse, nec suae vel paternae consuetudinis eatenus exstitisse, ut praeter suam licentiam aut electionem aliquis in regno Angliae papam nominaret, et quicunque sibi hujus dignitatis potestatem vellet praeripere, unum foret ac si coronam suam sibi conaretur auferre. Ad quae Anselmus admirans in medium protulit quod supra retulimus, se videlicet antequam episcopus fieri consentiret, ei apud Rovecestram dixisse quod ipse abbas Beccensis existens Urbanum pro papa susceperit, nec ab illius obedientia et subjectione quoque modo discedere voluerit. Quibus ille auditis, irae stimulis exagitatus protestatus est illum nequaquam fidem quam sibi debebat simul et apostolicae sedis obedientiam, contra suam voluntatem, posse servare. Anselmus igitur, salva ratione sua, quam de subjectione et obedientia Romanae Ecclesiae in medium tulerat, petivit inducias ad istius rei examinationem; quatenus episcopis, abbatibus, cunctisque regni principibus una coeuntibus communi assensu definiretur utrum, salva reverentia et obedientia sedis apostolicae, posset fidem terreno regi servare, annon. Quod si probatum, inquit, fuerit utrumque fieri minime posse, fateor, malo terram tuam, donec apostolicum suscipias, exeundo devitare, quam beati Petri ejus que vicarii obedientiam vel ad horam abnegare. Dantur ergo induciae, atque ex regia sanctione ferme totius regni nobilitas quinto Idus Martii pro ventilatione istius causae in unum apud Rochingheham coit.

Fit itaque conventus omnium Dominico die in ecclesia quae est in ipso castro sita ab hora prima, rege et suis secretius in Anselmum consilia sua studiose texentibus. Anselmus autem episcopis, abbatibus et principibus ad se a regio secreto vocatis, eos et assistentem monachorum, clericorum, laicorum numerosam multitudinem hac voce alloquitur:« Fratres mei, filii Ecclesiae Dei, omnes dico qui hic congregati estis in nomine Domini, precor, intendite, et causae propter quam ventilandam adunati estis, pro viribus opem vestri consilii ferte. Quae autem ipsa causa sit, brevi qui nondum pleniter audistis, si placet, audite. Verba quaedam orta sunt inter dominum nostrum regem et me, quae quamdam videntur dissensionem generare. Nam, cum nuper licentiam adeundi Urbanum sedis apostolicae praesulem juxta morem antecessorum meorum pro pallii mei adeptione ab eo postulassem, dixit se Urbanum ipsum pro papa necdum suscepisse, et ideo nolle me ad eum illius rei gratia properare. Quinetiam ait, si eumdem Urbanum aut quemlibet alium sine mea electione et auctoritate in regno meo pro papa suscipis aut susceptum tenes, contra fidem quam mihi debes facis, nec in hoc me minus offendis, quam si coronam meam mihi tollere conareris. Unde scias in regno meo nullum te participium habiturum, si non apertis assertionibus probavero te omnis obedientiae subjectionem Urbano de quo agitur, pro voto meo, negaturum. Quod ego audiens, admiratus sum. Siquidem abbas eram, ut nostis, in alio regno per misericordiam Dei conversatus ad omnes sine querela. Nulla vero spe vel desiderio pontificatus, sed quibusdam rationabilibus causis, quas nullatenus omittere poteram, in hanc terram sum venire coactus. Ipso autem rege infirmato, omnes qui tunc aderatis ei ut matri suae et vestrae scilicet Ecclesiae Cantuariensi per institutionem pontificis ante mortem suam consuleret, pro voto consuluistis. Quid dicam? Suscepto consilio, placuit illi et vobis in hoc opus eligere me. Objeci plurima, subducere me praesulatui gestiens. nec acquievistis. Professus sum inter alia me hunc de quo nunc querela ista conseritur Urbanum pro apostolico suscepisse, meque ab ejus subjectione quoad viveret vel ad horam discedere nolle; et qui ad hoc tunc temporis mihi contradiceret nemo fuit. Sed quid? Rapuistis me et coegistis onus omnium suscipere qui, corporis imbecillitate defessus, meipsum vix poteram ferre. In quo facto putabatis forsan mihi ad votum servire. Sed quantum illud desideraverim, quam gratum habuerim, quantum in illo delectatus sim, dicere in praesenti quidem, cum nihil prosit, supervacuum aestimo. Vorum ne quis in hac re conscientiam meam nesciens scandalizetur in me: fateor verum dico quia salva reverentia voluntatis Dei maluissem illa die, si optio mihi daretur, in ardentem rogum comburendus praecipitari, quam archiepiscopatus dignitate sublimari. Attamen videns importunam voluntatem vestram, credidi me vobis et suscepi onus quod imposuistis, confisus spe auxilii vestri quod polliciti estis. Nunc ergo, ecce tempus adest quo sese causa obtulit, ut onus meum consilii vestri manu levetis. Pro cujus consilii adeptione petivi inducias ab eo die quo mihi praefata verba dicta sunt, in hunc diem; quatenus in unum conveniretis, communi consilio investigaretis, utrumnam possim, salva fidelitate regis, servare obedientiam apostolicae sedis. Petivi, inquam, inducias et accepi, et ecce gratia Dei adestis. Omnes itaque, sed vos praecipue, fratres et coepiscopi mei, precor et moneo, quatenus istis diligenter inspectis studiosius, sicut vos decet, quo inniti queam mihi consilium detis, ita ut et contra obedientiam papae nihil agam, et fidem quam domino regi debeo non offendam. Grave siquidem mihi est vicarium beati Petri contemnendo abnegare; grave, fidem quam regi me secundum Deum servaturum promisi, violare; grave nihilominus quod dicitur, impossibile mihi fore unum horum, non violato altero, custodire.» Ad haec episcopi responderunt:« Consilium quod a nobis petis, penes te est; quem prudentem in Deo ac bonitatis amatorem esse cognoscimus, et ob hoc in tam profunda re consilio nostro non eges. Verum si, remota omni alia conditione, simpliciter ad voluntatem domini nostri regis consilii tui summam transferre velles, prompta tibi voluntate, ut nobis ipsis, consuleremus. Attamen, si jubes, verba tua ipsi domino nostro referemus, et cum audierimus quid inde sentiat, dicemus tibi.» Annuit ipse, et fecerunt ut dixerant. Praecepit itaque rex ut omnia in crastinum, quia dies Dominica erat, differrentur; et Anselmus ad hospitium suum, curiam mane repetiturus, reverteretur. Factum est ita. Et mane, juxta condictum, reversi sumus. Itaque Anselmus in medio procerum et conglobatae multitudinis sedens, ita orsus est:« Si juxta quod a vobis, domini fratres, hesterno die, consilium de praesenti causa petivi, vel nunc dare velletis, acciperem.» At illi:« Quod heri respondimus, modo respondemus: scilicet, si pure ad voluntatem domini regis consilii tui summam transferre volueris, promptum, et quod in nobis ipsis utile didicimus, a nobis consilium certum habebis. Si autem secundum Deum, quod ullatenus voluntati regis obviare possit, consilium a nobis exspectas, frustra niteris; quia in hujusmodi nunquam tibi nos adminiculari videbis.» Quibus dictis conticuerunt, et capita sua quasi ad ea quae ipse illaturus erat dimiserunt. Tunc Pater Anselmus erectis in altum luminibus vivido vultu, reverenda voce ista locutus est:« Cum nos qui Christianae plebis pastores, et vos qui populorum principes vocamini, consilium mihi principi vestro nonnisi ad unius hominis voluntatem dare vultis; ego ad summum pastorem, et principem omnium, ego ad magni consilii angelum curram et in meo, imo in suo et Ecclesiae suae negotio, consilium quod sequar ab eo accipiam. Dicit beatissimo apostolorum Petro: Tu es Petrus, et super hanc petram aedificabo Ecclesiam meam; et portae inferi non praevalebunt adversus eam, et tibi dabo claves regni coelorum; et quodcunque ligaveris super terram, erit et in coelis ligatum; et quodcunque solveris super terram, solutum et in coelis. Communiter etiam apostolis omnibus: Qui vos audit, me audit; et qui vos spernit, me spernit; et qui tangit vos, sicut qui tangit pupillam oculi mei. Haec sicut principaliter beato Petro, et in ipso caeteris apostolis dicta accipimus, ita principaliter vicario beati Petri, et per ipsum caeteris episcopis, qui vices agunt apostolorum, eadem dicta tenemus; non cuilibet imperatori, non alicui regi, non duci, non comiti. In quo tamen terrenis principibus subdi ac ministrare debeamus docet et instruit idem ipse magni consilii Angelus, dicens: Reddite quae sunt Caesaris Caesari, et quae sunt Dei Deo. Haec verba, haec consilia Dei sunt. Haec approbo, haec suscipio, haec nulla ratione exibo. Quare cuncti noveritis in communi, quod in his quae Dei sunt vicario beati Petri obedientlam et in his quae terrenae domini mei regis dignitati jure competunt et fidele consilium et auxilium pro sensus mei capacitate impendam. Finierat Pater in istis. Omnes igitur assidentes oppido turbati, cum festinatione et magno tumultu surrexerunt, turbationem suam confusis vocibus exprimentes. ut eos illum esse reum mortis una clamare putares. Conversique ad illum, cum jurgio:« Scias, inquiunt, nos haec verba tua minime domino nostro tua vice portaturos» Quibus dictis ad regem reversi sunt. Quia ergo nemo cui verba sua regi deferenda tuto committeret, cum Anselmo remansit; ipsemet, ad regem ingrediens, quae dixerat viva voce innotuit, illicoque reversus est. Ad quae rex vehementer iratus, cum episcopis atque principibus, intentissime quaerere coepit quid dictis ejus objicere posset, nec invenit. Scandalizati ergo inter se, ab invicem sunt in partes divisi; et hic duo, ibi tres, illic quatuor in unum consiliabantur, studiosissime disquirentes si quo modo possent aliquod responsum contra haec componere, quod et regiam animositatem deliniret, et praelibatas sententias Dei adversa fronte non impugnaret. Solus inter haec Anselmus sedebat tantum innocentia cordis sui, et in misericordia Domini Dei fiduciam habens. Adversariis vero ejus conciliabula sua in longum protelantibus, ipse ad parietem se reclinans leni somno quiescebat. Facta itaque longa mora, redeunt episcopi cum nonnullis principibus a rege, haec viro dicentes:« Vult dominus noster rex omissis aliis verbis a te sub celeritate sententiam audire; de his videlicet quae inter illum et te dicta fuerunt apud Ilingheham, unde petisti inducias in hunc diem respondendi. Res nota est, et expositione non indiget. Verumtamen noveris totum regnum conqueri adversum te quod nostro communi domino conaris decus imperii sui coronam auferre. Quicunque enim regiae dignitatis ei consuetudines tollit, coronam simul et regnum tollit. Unum quippe sine alio decenter haberi non posse probamus. Sed recogita, rogamus te, et Urbani illius qui offenso domino rege nihil tibi prodesse, nec ipso peccato tibi quidquam valet obesse, obedientiam abjice, subjectionis jugum excute, et liber, ut archiepiscopum Cantuariensem decet, in cunctis actibus tuis voluntatem dominini regis, et jussionem exspecta: necne quod secus egisti culpam agnosce, ac ut tibi ignoscat voto illius in quod a te inde petierit sapientis more concurre, quatenus inimici tui, qui casibus tuis nunc insultant, visa dignitatis tuae sublevatione, erubescant. Haec, inquam, haec rogamus, haec consulimus, haec tibi tuisque necessaria esse dicimus, et confirmamus.» Respondit:« Quae dicitis audio, sed, ut ad alia taceam, abnegare obedientiam domini papae nullatenus volo. Jam dies declinat in vesperam. Differatur, si placet, in crastinum causa ista; quo tractans mecum, respondeam quod Deus inspirare dignabitur.» Suspicati ergo illum aut quid diceret ultra nescire, aut metu addictum jam statim coepto desistere, reversi ad regem persuaserunt inducias nulla ratione dandas, sed causa recenti examinatione discussa, supremam, si suis acquiescere consiliis nollet, in eum mox judicii sententiam invehi iuberet. Erat autem quasi primus et prolocutor regis in hoc negotio Willhelmus supra nominatus Dunelmensis episcopus, homo linguae volubilitate facetus, quam pura sapientia praeditus. Hujus quoque discidii quod inter regem et Anselmum versabatur, erat auctor gravis, et incentor, regique spoponderat se facturum, ut Anselmus aut Romani pontificis funditus obedientiam abnegaret, aut archiepiscopatui, reddito baculo et annulo, abrenuntiaret. Qua sponsione fretus rex, applaudebat sibi sperans illum vel abjurato apostolico infamem remanere in regno suo. Et ista quidem volebat propterea quod omnem auctoritatem exercendae Christianitatis illi adimere cupiebat. Nec enim regia dignitate integre se potitum suspicabatur, quandiu aliquis in tota terra, vel etiam secundum Deum, nisi per eum quidquam habere( nota dico) vel posse dicebatur. Quam cordis illius voluntatem Dunelmensis intelligens, omni ingenio satagebat si quo modo Anselmum calumniosis objectionibus fatigatum regno eliminaret, ratus, ut dicebatur, ipso discedente, se archiepiscopatus solio sublimandum. Cum igitur regi persuasisset quaesitas inducias Anselmo non esse dandas, comitatus quampluribus qui verba sua suo fulcirent testimonio, ad virum ingrediens, ait:« Audivi querimoniam regis contra te. Dicit quod quantum tua interest, eum sua dignitate spoliasti, dum Odonem episcopum Ostiensem sine sui auctoritate praecepti papam in sua Anglia facis, et sic spoliatum petis tibi inducias dare quo possis eamdem spoliationem tuis adinventionibus justam esse demonstrare. Revesti eum primo, si placet, debita imperii sui dignitate, et tunc demum de induciis age. Alioquin noveris illum sibi ipsi odium Dei omnipotentis imprecari, nosque fideles ejus imprecationi ipsius conniventes acclamare, si vel ad horam inducias dederit, quas tibi in crastinum dari precaris. Quare jam nunc evestigio ad domini nostri dicta responde, aut sententiam tuae vindicem praesumptionis dubio procul in praesenti experiere. Nec jocum existimes esse quod agitur, imo in istis magni doloris stimulis urgemur. Nec mirum. Quod enim dominus tuus et noster in omni dominatione sua praecipuum habebat, et quo eum cunctis regibus praestare certum erat, hoc ei quantum in te est inique tollis, tollens fidem cum sacramento quod ei feceras polluis, et omnes amicos ejus magna in hoc confusione involvis.» Audiens haec Anselmus patienter sustinuit, moxque ad tantae calumniae nefas ita brevi respondit:« Qui propterea quod venerabilis sanctae Romanae Ecclesiae summi pontificis obedientiam abnegare nolo, vult probare me fidem et sacramentum violare quod terreno regi debeo, adsit, et in nomine Domini me paratum inveniet ei sicut debeo et ubi debeo respondere.» Quibus auditis, aspicientes sese ad invicem, nec invenientes quid ad ista referrent, ad dominum suum reversi sunt. Protinus enim intellexerunt quod prius non animadverterunt, nec ipsum advertere posse putaverunt, videlicet archiepiscopum Cantuariensem a nullo hominum, nisi a solo papa, judicari posse vel damnari; nec ab aliquo cogi pro quavis calumnia cuiquam, eo excepto, contra suum vel respondere. Ortum interea murmur est totius multitudinis pro injuria tanti viri submissa inter se voce querentis. Nemo quippe palam pro eo loqui audebat ob metum tyranni. Verumtamen miles unus de multitudine prodiens viro astitit flexis coram eo genibus, dicens:« Domine Pater, rogant te per me supplices filii tui ne turbetur cor tuum ex iis quae audisti; sed memor esto beati Job vincentis diabolum in sterquilinio, et vindicantis Adam quem ipse vicerat in paradiso.» Quae verba dum Pater comi vultu accepisset, intellexit animum populi in sua secum sententia esse. Gavisi ergo exinde sumus et animaequiores effecti confidentes, juxta Scripturam, vocem populi vocem esse Dei. Quid agam? Si minas, si opprobria, si contumelias, si mendacia viro objecta singulatim describere voluero, timeo nimius judicari. Quae tamen omnia pro fidelitate apostolicae sedis aequanimiter sustinebat, et juvante Deo invicta quaeque ratione destruebat, ostendens potius in veritate sese consistere atque in cunctis quae negotii summa respiciebat Deum auctorem habere. Cum haec omnia rex agnovisset, usque ad divisionem spiritus sui exacerbatus episcopis dixit:« Quid est hoc? Nonne mihi polliciti estis quod eum omnino ad velle meum tractaretis, judicaretis, damnaretis?» Cui Dunelmensis ita imprimis tepide et silenter per singula loquebatur, ut omnis humanae prudentiae inscius et expers putaretur. Et adjecit:« Nox est. Jubeatur ad hospitium ire, et nos jam plene agnita ratione sua cogitabimus pro te, usque mane.» Hinc ad regis praeceptum repetivimus hospitium nostrum. Mane autem reversi, sedimus in solito loco exspectantes mandatum regis. At ille cum suis omnimodo perquirebat quid in damnationem Anselmi componere posset, nec inveniebat. Requisitus Willhielmus Dunelmensis quid ipse ex condicto noctu egerit apud se, respondit:« Nihil rationis posse afferri ad enervationem rationis Anselmi, praesertim cum omnis, inquit, ratio ejus innitatur verbis Dei, et auctoritati beati Petri. Verum mihi violentia videtur opprimendus: et si regiae voluntati non vult acquiescere, ablato baculo et annulo, de regno pellendus.» Non placuerunt haec verba principibus. Et ait rex:« Quid placet, si haec non placent? Dum vivo, parem mihi in regno meo utique sustinere nolo. Et si sciebatis eum tanto in causa sua robore fultum, quare permisistis me incipere placitum istud contra eum? Ite, Ite, consiliamini; quia per vultum Dei si vos illum ad voluntatem meam non damnaveritis, ego damnabo vos.» Ad quae Robertus quidam ipsi regi valde familiaris ita respondit:« De consiliis nostris quid dicam, fateor, nescio. Nam cum omni studio per totum diem inter nos illa conferimus, et quatenus aliquo modo sibi cohaereant conferendo conferimus, ipse nihil mali econtra cogitans dormit, et prolata coram eo statim uno labiorum suorum pulsu quasi telas araneae rumpit.» Et vos, episcopi mei, quid dicitis? Dixerunt:« Dolemus quod animo tuo, domine, satisfacere non valemus. Primas est non modo istius regni, sed et Scotiae et Hiberniae, necne adjacentium insularum, nosque suffraganei ejus. Unde patet nos rationabiliter eum judicare vel damnare nullatenus posse, etiamsi aliqua culpa in eo, quae modo non valet, posset ostendi.» Ait:« Quid igitur restat? Si eum judicare non potestis, nonne saltem omnis obedientiae fidem ac fraternae societatis amicitiam ei abnegare potestis? Hoc quidem, inquiunt, quoniam jubes facere possumus. Properate igitur, et quod dicitis citius facite, ut cum viderit se a cunctis despectum et desolatum, verecundetur, et ingemiscat se Urbanum me domino suo contempto secutum. Et quo ista securius faciatis, en ego priimum in imperio meo penitus ei omnem securitatem et fiduciam mei tollo, ac deinceps in illo vel de illo nulla in causa confidere, vel eum pro archiepiscopo aut patre spirituali tenere volo.» Actis ex hinc pluribus ac diversis contra virum machinationibus, quae ab incepta sui propositi norma eum avellerent, nec in aliquo proficientibus, tandem sociatis sibi abbatibus, episcopi retulerunt Patri quod dixerat rex, suam pro voto illius abnegationem quam praelibavimus ingerentes. Quibus ille respondens, ait:« Quae dicitis audio. Sed cum propterea quod me ad beati Petri principis apostolorum subjectionem et fidelitatem teneo. Mihi omnem subjectionem, fidem et amicitiam, quam primati vestro et patri spirituali debetis, abnegatis, non recte proceditis. Absit tamen a me similem vobis vicem rependere. Verum fraternam paternamque vobis charitatem exhibens nitar, si pati non refugitis, vos ut fratres ac filios sanctae matris Ecclesiae Cantuariensis, ab hoc in quo lapsi estis trepido errore convertere, et per potestatem mihi a Domino datam ad viam rectitudinis revocare. Regi autem qui mihi omnem in regno suo securitatem adimit, meque pro archiepiscopo vel patre spirituali habere se amodo nolle dicit, omnem cum fideli servitio securitatem, quantum mea interest, spondeo; et paterno more diligentiam, animae illius curam, si ferre dignabitur, habeo, retenta semper apud me Dei servitio, potestate, nomine et officio pontificatus Cantuariensis, qualicunque oppressione vexari contingat res exteriores.» Ad haec ille respondit:« Omnino adversatur animo meo quod dicit, nec meus erit quisquis ipsius esse delegerit. Quapropter vos qui regni mei principes estis, omnem fidem et amicitiam, sicut episcopi fecerunt, ei denegate, quatenus appareat quid lucretur in ea fide, quam offensa voluntate mea servat apostolicae sedi.» Dixerunt:« Nos nunquam fuimus homines ejus, nec fidelitatem quam ei non fecimus abjurare valemus. Archiepiscopus noster est; Christianitatem in hac terra gubernare habet, et ea re nos qui Christiani sumus ejus magisterium dum hic vivimus declinare non possumus, praesertim cum nullius offensae macula illum respiciat, quae vos secus de illo agere compellat.» Quod ipse repressa sustinuit ira rationi eorum palam, ne nimis offenderentur, contraire praecavens. Igitur episcopi haec videntes confusione vultus sui operti sunt, intelligentes omnium oculos in se converti, et apostasiam suam non injuste a cunctis detestari. Audires enim si adesses, nunc ab isto, nunc ab illo istum vel illum episcopum aliquo cognomine cum interjectione indignantis denotari; videlicet Judae proditoris, Pilati vel Herodis, horumque similium. Qui paulo post singulatim requisiti a rege utrum omnem subjectionem et obedientiam, nulla conditione interposita, an illam solam subjectionem et obedientiam, quam praetenderet ex auctoritate Romani pontificis, Anselmo denegassent, cum quidam uno, quidam alio modo se hoc fecisse responderent; hos quidem, qui nulla conditione interposita, funditus ei quidquid praelato suo debebant se abiurasse professi sunt, juxta se sicut fideles et amicos suos honorifice sedere praecepit; illos vero qui in hoc solo quod praeciperet ex parte apostolici sese subjectionem et obedientiam illi abnegasse dicere ausi sunt, ut perfidos ac suae voluntatis inimicos procul in angulo domus sententiam suae damnationis ira permotus jussit praestolari. Territi ergo et confusione super confusionem induti in angulum domus secesserunt. Sed reperto statim salubri et quo niti solebant domestico consilio, hoc est, data copiosa pecunia, in amicitiam regis recepti sunt. Anselmus autem sciens omnem sibi in Anglia securitatem a rege sublatam, mandavit ei dare sibi conductum quo cum suis portum maris tuto petens regno decederet, donec Deus tantae perturbationi modum dignanter imponeret. Quo ipse audito gravi cordis molestia elanguit. Nam licet discessum ejus summopere desideraret, nolebat tamen eum pontificatus dignitate saisitum discedere, ne novissimum scandalum, quod inde poterat oriri, pejus fieret priore. Ut vero pontificatu illum dissaisiret, impossibile sibi videbatur. Turbatus itaque, et episcoporum consilio per quod in has angustias se devolutum querebatur omisso, cum principibus consilium iniit; quid facto opus esset inquisivit. Rogant illi quatenus vir cum summa pace moneatur ad hospitium suum redire, responsum regis super petitione sua mane recepturus. Fit juxta verbum illorum, et perturbatis etiam curialibus plurimis, hospitium repedavimus. Rati sunt quippe hominem a terra discedere; et ingemuerunt. At ille laetus et alacer sperabat se perturbationes et onera saeculi, quod semper optabat, transito mari, evadere. Cum igitur inter spem a regno discedendi, et metum in regno remanendi animus ipsius fluctuaret, ecce principes a latere regis mane directi:« Rogat, aiunt, dominus noster rex te venire ad se.» Ascendimus, ivimus et supremam de negotio nostro sententiam avidi audire, in quo soliti eramus loco consedimus. Nec mora, veniunt ad Patrem nostrum proceres regni nonnullis episcopis comitati, haec ei dicentes:« Antiqua tui amicitia moti dolemus discordiam istam inter dominum regem et te esse exortam. Quare cupientes in pristinam concordiam vos revocare, praevidimus in praesenti utile fore inducias utrinque de negotio dari, quatenus hinc usque ad definitum aliquod tempus inter vos pace statuta, nec a te illi vel suis, nec ab eo tibi vel tuis quidquam fiat, quod concordiae metas erumpat. Hoc, inquam, utile fore praevidimus, et volumus dicas an velis in hoc acquiescere nobis.» Respondit:« Pacem atque concordiam non abjicio. Verumtamen videor mihi videre quid ista, quam offertis, pax habeat in se. Ne tamen ab aliquo judicer magis velle meo sensui quam aliorum in istis credere, concedo suscipere quod domino regi, et vobis placet pro pacis custodia secundum Deum statuere, salva semper apud me debita reverentia et obedientia domini Urbani sedis apostolicae praesulis.» Probant dictum; et referunt ad regis auditum. Dantur ergo induciae usque ad octavas Pentecostes, ac regia fide sancitur quatenus ex utraque parte interim omnia, ut dictum erat, essent in pace. Et rex:« Si integritas, inquit, perfectae pacis istam quae inter nos est controversiam ante hunc terminum non sedaverit, omnino qualis hac die est, talis in praefinito termino induciarum definienda in medium revocetur.»

His ista gestis, accepta a rege licentia, ad suam Anselmus revertit sedem, praesciens apud se pacem et inducias illas inane et momentaneum velamen esse odii et oppressionis mox futurae. Quod in brevi postmodum patuit. Siquidem evolutis paucis diebus Balduinus monachum, in quod pars major consilium Anselmi pendebat, et duos clericos ejus rex ipse, praescripti discidii causa, ab Anglia pepulit, et Anselmum in hoc facto atroci moeroris verbere perculit. Quid referam camerarium ejus in sua camera ante suos oculos captum, alios homines ejus injusto judicio condemnatos, depraedatos, innumeris malis afflictos? Et haec omnia infra dies induciarum et praefixae pacis, regalis constantia fidei contra virum exorcebat. Passa est igitur ea tempestate Ecclesia Cantuariensis in omnibus suis tam saevam tempestatem, ut fere universi conclamarent melius sibi absque pastore jam olim fuisse, quam nunc sub hujusmodi pastore esse. A cujus tempestatis descriptione temperantes modum praesenti volumini imponemus, caventes ne prolixa fatuitas et fatua prolixitas orationis legentes vel audientes, si forte aliqui fuerint, nimio taedio afficiat.