Reader

HYSTORIA LONGOBARDORUM.

Septentrionalis plaga, quanto longius est ab ardore solis et frigida de assiduis nivibus, tanto saniores homines semper habet et eo aptior est ad multiplicandas gentes. Unde fit, ut tanta multitudo populorum in ea parte nascatur, quae ibi vivere non possit, sed in partem meridianam alii precio vendantur, alii sponte egrediantur. Qua de re, ut in hystoria Gothorum dictum est, multae gentes ex eisdem partibus exierunt, Gothi, Gepidae, Rugi, Wandali, Heruli, Turcilingi, Huni, qui et Avares, similiter et Winili, qui et Longobardi. Est itaque insula quaedam in partibus septentrionalis occeani, dicta Scandanavia vel Scanzia, quae, ut quidam dicunt, non est in oceano posita, sed propter planiciem ejus undae maris exestuantes circumdant eam. In hac ergo dum multus populus excrevisset, ita ut in ea habitare non posset, consilio inito, multitudo illa omnis in tres partes est divisa, quesitumque est per sortis divinationem, quae pars ex illis patriam relinquere novasque sedes deberet exquirere. Igitur illa pars, quam sors jubebat exire, ordinavit super se duces fratres duos, Ibor et Aionem, aetate juvenes et corpore aliis majores et valentiores, quorum mater Gambara erat sapientissima et consiliatrix optima, de cujus prudentia magnam confidentiam omnes habebant. Osculantes igitur parentes et amicos, ire coeperunt, venientesque in regionem Scoringam, aliquantos annos ibi sederunt. Illo itaque tempore Ambri et Assi, duces Wandalorum, fortiter premebant vicinas sibi regiones, et cum jam gloriarentur de multis victoriis, mandaverunt Winulis, qui et Longobardi, ut aut tributa illis darent, aut ad pugnam se prepararent. Tunc Ibor et Aio per consilium matris suae Gambarae definierunt, melius sibi esse, aut pugnando mori aut per arma defendi, quam tributis turpiter subdi, miseruntque legatos Wandalis, se paratos esse ad pugnandum magis quam ad serviendum. Commisso vero praelio, Winili pro libertatis gloria fortiter pugnantes, victoriam habuerunt, sed postea famem magnam passi in eadem provincia Scoringa, valde humiliati sunt. De qua exeuntes, venerunt in Mauringam, indeque item in Godolandam provinciam, et ibi aliquanto tempore steterunt. Mortuis interea Ibor et Aione ducibus, Longobardi jam nolentes habere duces super se, Agelmundum regem sibi primum constituerunt ad similitudinem aliarum gentium, qui regnavit super eos annis 33. Fuit autem Agelmundus filius Aionis, de gente Thuringorum, quae gens apud eos melior et fortior esse dicebatur. His temporibus quaedam meretrix in uno partu septem filios generavit, ultraque bestiam crudelis, in piscinam eos jactavit. Quam piscinam cum predictus Agelmundus forte preteriret, videns infantulos, doluit, hastamque mittens, eos huc illucque volvit. Quorum unus cum apprehendisset hastam regis, misericordia motus rex, levavit eum de aqua, dicens: Quia iste magnus futurus est. Et cum omni studio dedit eum ad nutriendum. Et quia eum de piscina levavit, eorumque lingua aqua lama dicitur, Lamisso ei nomen imposuit. Qui cum crevisset, factus est fortissimus pugnator et sapientissimus, et post Agelmundum ipse regnavit. Defuncto post haec Lamissone rege secundo, tercius regnavit Lethus. Qui cum regnaret annis 40, filium suum Childeoc quartum regem reliquit; et hoc defuncto, regnavit Godeoc. Quo mortuo, filius ejus Calpho regnavit sextus. Et isto mortuo, regnavit septimus Tado. Post haec egressi Longobardi de Rugilant, quae Latino eloquio Rugorum patria dicitur, habitaverunt in apertis campis, qui sermone barbarico appellantur felt. In quo loco dum per tres annos habitassent, pugna surrexit inter Tadonem et Ruodolfum regem Herulorum, qui prius amici fuerunt; et hoc fuit malum, unde in eos discordia intravit. Frater Ruodolfi regis pro causa pacis ad Tadonem venerat, et cum ad suam patriam reverti vellet, ante domum Rumetrudae, filiae regis, transiit. Illa vero cum videret multos viros nobiles ire cum eo, interrogavit, quis esset, dictumque est illi, quod frater Ruodolfi regis fuisset. Tunc illa misit puellam, quae eum invitaret, ut dignaretur cum ea bibere. Qui ut hoc audivit, cum simplici corde venit. Sed quia modicam staturam habebat, puella superba et gloriosa despiciebat eum et deridebat. Ille autem talem verecundiam non sustinens, amplius eam injuriavit. Illa vero accensa ira feminea, malum, quod in mente conceperat, complevit. Finxit enim se per patientiam laetam esse, et invitans eum ad sedendum, fecit eum in tali loco sedere, ubi fenestra erat post dorsum ejus, et ne ille aliquam suspicionem mali posset habere, pannum preciosissimum ante fenestram jussit tendere, dixitque pueris suis, ut in qua hora diceret: Misce, illi eum a dorso lanceis transforarent. Sicque factum est. Quod cum Ruodolfo regi nunciatum esset, nimis iratus de tam funesta morte fratris sui, disrupit pacem, quam cum Tadone rege habuit, et ei pugnam indixit. Cumque venissent ambae partes in campum apertum, Ruodolf suos mandavit ad pugnam, ipse vero in tentorio sedens, jocabatur ad tabulam, non dubitans aliquid de sua victoria. Gens enim Herulorum multum docta erat pugnandi, et ut leves essent ad pugnandum, omnes nudi pugnabant, solummodo verenda corporis membra cooperientes. Rex vero indubitanter de virtutibus eorum confidens, securus, ut diximus, ad tabulam jocabatur, unum tamen de suis in arborem jussit ascendere, qui ei victoriam suorum nunciaret, promittens ei, se caput ejus abscidere, si Herulos suos nunciaret fugere. Sed ille cum videret eos fugere et Longobardos fortiter instare, interrogatus a rege, quid Heruli facerent, respondit: Optime pugnant. Nec ausus fuit antea dicere malum quod videbat, quam omnes Heruli terga vertebant. Tunc quamvis tarde vocem emisit, dicens: Vae tibi, misera Herolia, Dei caelestis ira percussa. Ruodolfus vero hoc audiens, commotus ait: Forsitan Heruli mei fugiunt. Ille dixit: Hoc non ego, sea tu, rex, dixisti. Tunc, ut in talibus fieri solet, rex ipse et omnes qui cum eo erant turbati, quid agerent nesciebant. Longobardi vero supervenientes, regem et omnes qui cum eo erant occiderunt. Herulorum vero exercitus dum huc et illuc fugeret, tanta ira de caelo super eos venit, ut frutices virides in campo videntes, aquas esse putarent, et dum quasi ad natandum brachia extenderent, crudeliter ab hostibus cedebantur. Longobardi itaque victores effecti, predam magnam inter se diviserunt; Tado vero vexillum et galeam Ruodolfi regis accepit, quam postea semper in bello portavit. Ex illo tempore Herulorum virtus sic humiliata est, ut super se regem amplius non haberent; Longobardi vero ex hoc divites facti, coeperunt de propria voluntate pugnas querere et gloriam virtutemque suam ubique extendere. Post haec Tado de sua victoria non multum laetatus est; nam irruit super eum Wacho, filius fratris sui Zuchilonis, et occidit eum. Tunc Hildegis, filius Tadonis, pugnavit adversus Wachonem, sed vicit eum Wacho. Qui fugit ad Gepidos, et ibi mortuus est. Pro qua causa Longobardi cum Gepidis ex eo tempore inimicias habuerunt. Habuit autem Wacho uxores tres, primam Ranigundam, filiam regis Thuringorum; deinde tulit Austrigosam, filiam regis Gepidorum, de qua fecit duas filias: nomen uni Wiselgarda, quam Theodebertus rex Francorum tulit uxorem, altera dicta est Walterada, quam iterum tulit uxorem Chusabaldus rex Francorum, quam odio habens, dedit uni de suis, qui dicebatur Garibald, in conjugium. Terciam uxorem habuit Wacho Salingam, filiam regis Herulorum, de qua natus est Walthari, qui patre mortuo super Longobardos regnavit octavus. Isti omnes Litingi fuerunt, de quadam stirpe, quae nobilissima dicebatur apud eos. Walthari regnavit annis 7, et mortuus est. Post quem regnavit nonus Andoin, qui post non multum tempus Longobardos in Pannoniam introduxit. Hic habuit uxorem Rodelindam, quae peperit ei filium Alboin, qui fuit fortis et astutus in omnibus. Gepidis igitur cum Longobardis rixam facientibus, pugnam sibi ambae partes preparant. Commisso itaque prelio, dum ambae partes fortiter pugnarent et in nullam partem terga verterent, contigit ut in ipsa pugna Alboin, filius Audoin, et Thurismodus, filius Thurisindi regis Gepidorum, sibi invicem obviarent; sed Alboin Thurismodum spata percutiens, de equo dejecit; et sic mortuus est. Gepidi vero videntes filium regis mortuum, in quo magnam habebant fiduciam, statim fugerunt; Longobardi autem sequentes illos fortiter sternunt, multisque ex eis occisis, ad spolia recurrunt. Finita victoria, Longobardi ad sua loca cum redirent, rogaverunt regem Audoin, ut filium suum Alboin secum ad mensam permitteret sedere et prandere, eo quod per eum victoriam haberent, ut sicut patri suo socius fuit in periculo, ita esset et in convivio. Sed pater ejus Audoin respondit eis: Hoc facere non possum, ut rumpam constitutam legem gentis nostrae. Vos scitis, talem consuetudinem apud nos esse, ut filius regis cum patre suo ante non prandeat, quam ab extraneo rege arma recipiat. Alboin ut hoc audivit a patre, tulit secum 40 juvenes, et perrexit ad Thurisindum regem, cum quo antea pugnavit, et pro qua causa venisset, ei indicavit. Rex autem bene suscepit eum, et invitavit ad prandium, fecitque eum sedere ad dexteram suam, ubi filius ejus Thurismodus sedere consuevit, quem Alboin interfecit. Postquam autem jam laeti facti sunt, Thurisindus rex videns interfectorem filii sui sedere in loco ejus, alta traxit suspiria, et dolorem quem habuit in corde aperuit, dicens: Amabilis est michi locus iste, sed persona, quae ibi sedet, multum michi gravis est ad videndum. Tunc alter filius regis audiens sermones patris, ira succensus est, et Longobardos nimis injuriare coepit, et quia fasciolas albas habebant in cruribus, deridebat eos, dicens: Tibias albas habetis usque ad pedes, et similes estis jumentis variis et foetus facientibus. Tunc unus de Longobardis sic illi respondit: Perge in campum qui vocatur Asfelt, et ibi sine dubio cognoscere poteris, quales sunt isti quos tu jumentis similes esse dixisti, quomodo possunt calcitrare; ibi enim invenies ossa fratris tui dispersa, quasi de vili jumento in mediis pratis. Gepidi haec audientes, et turpitudinem tantam non sustinentes, nimis irati sunt, et de tam manifesta injuria se vindicare voluerunt. Econtra Longobardi ad pugnam se preparantes, omnes apprehenderunt gladios. Rex vero surgens a mensa, in medium illorum se misit, et suos ab ira compescuit, jurans, se illum occidere, qui primus auderet pugnam committere. Dixit enim: Non est illa victoria a Deo placita, cum quis in domo propria inimicum suum in pace susceptum occiderit. Et sic pace inter eos facta, iterum leti convivium ineunt. Completo convivio, Thurisindus rex tollens arma filii sui Thurismodi, tradidit ea Alboin, et salvum illum in pace dimisit. Alboin vero reversus ad patrem suum, conviva ejus factus est. Et dum ad mensam cum patre suo sederet, dixit illi omnia quae circa eum facta sunt, et omnes qui aderant ammirantes, laudabant Alboin pro audacia sua et Thurisindum pro tali fide maxima.

His temporibus Justinianus imperator Romanum regebat imperium, qui per Bilisarium patricium multas victorias perfecit, leges renovavit, aecclesias reparavit, basylicam quoque, quam Ad Agyam Sophyam, id est sanctam sapientiam, nominant, fabricavit; cujus opus in tantum super omnia aedificia excellentius estimatur, ut in tantis terrarum spaciis ei simile non inveniatur. Tunc enim Cassiodorus, Dionisius, Arator Romae claruerunt, Priscianus Constantinopoli floruit, sanctus quoque Benedictus virtutibus effulsit.

Igitur Audoin mortuus est, et Alboin, filius ejus, regnum accepit. Qui cum esset nominatissimus et fortis multum, Clotharius rex Francorum filiam suam nomine Glotsuindam dedit ei in conjugium, de qua fecit unam tantum filiam nomine Albsuindam. Interea mortuus est Thurisindus rex Gepidorum, et accepit regnum Chunimundus. Qui cum vellet vindicare injurias Gepidorum, rupit pacem cum Longobardis, et plus amavit pugnam quam pacem. Alboin vero fecit pacem firmam cum Avaribus, qui primum Huni vocabantur sed postea de nomine regis sui Avares sunt appellati; deindevivit ad pugnandum cum Gepidis. Sed cum Gepidi contra Alboin pergerent, Avares statim in terram eorum intraverunt, sicut cum Alboin constituerunt. Hac de causa cum tristis nuncius veniret ad Chunimundum, ille nimis afflictus, coepit orare suos ut primum cum Longobardis pugnarent et postea ad depellendos Avares repedarent. Inito autem praelio, Alboin occidit Chunimundum, et de capite ejus postea fecit scyphum, qui dicitur apud eos scala, apud Latinos patera, et filiam ejus Rosemundam cum magna multitudine virorum ac mulierum secum abduxit captivam. Gepidi enim sic sunt deleti, ut ab illo tempore jam de suis regem non haberent. Ut autem mortua est Glothsuinda regina, filia Clotharii, Alboin ad interitum suum, ut in sequentibus dicetur, duxit Rosemundam uxorem, filiam Chunimundi.

Inter haec Justinianus princeps mortuus est, et Justinus minor successit ei ad regendam Constantinopolim. Apud quem, ut supra scriptum est, accusatus Narses patricius, quem loco Bilisarii ad defensionem Italiae misit imperator Justinianus, in vindictam injuriae suae misit legatos ad Longobardos amicos suos, dicens: Dimittite paupertatem Pannoniae, et venite ad fertilem Italiam, omnibus divitiis plenam. Et ut animos eorum amplius incitaret ad veniendum, misit eis de omnibus generibus pomorum et quicquid delectabile poterat excogitare de divitiis terrae. Longobardi haec audientes, gratanter acceperunt et qualiter irent preparaverunt. Et continuo apud Italiam apparuerunt signa in caelo, scilicet igneae acies, sanguinem humanum, qui postea effusus est, significantes. Alboin igitur petiit auxilium ab antiquis Saxonibus amicis suis, ut spaciosam Italiam intraret cum multis. Cui Saxones plus quam cum 20000 juncti sunt, et secundum ejus voluntatem cum uxoribus et filiis Italiam cum eo intraverunt. In ipso tempore Alboin Pannoniam dimisit Hunis amicis suis, ea conditione, ut si aliquando Longobardis reverti necesse esset, unusquisque in sua rediret. Habitaverunt autem Longobardi in Pannonia per annos 42. Exierunt vero de Pannonia cum mulieribus et filiis et cum omnibus suis, anno dominicae incarnationis 568, indictione prima, secundo die post pascha, quod sanctum pascha tunc celebratum est in ipsis Kalendis Aprilis. His igitur diebus, quibus Longobardi invaserunt Italiam, Clotharius rex Francorum mortuus est, relictis quatuor filiis, Heriberto, Guntrammo, Helperico, Sigiberto. In hoc tempore Romanam regebat aecclesiam vir sanctus, papa Johannes, post quem Benedictus. Civitatem autem Aquileiam et populum ejus regebat beatus patriarcha Paulus. Qui timens crudelitatem Longobardorum, ex Aquileia ad insulam Gradus secessit, et omnem thesaurum aecclesiae suae portavit. Narses itaque de Campania Romam reversus, post non multum tempus mortuus est. Cujus corpus in cantra plumbea cum omnibus divitiis suis collocaverunt et Constantinopolim transmiserunt. Igitur Alboin intravit Liguriam indictione tercia 3 Non. Septemb., et sub tempore Honorati archiepiscopi Mediolanum intravit, deinde ceteras Liguriae civitates apprehendit. Obsedit autem Ticinensem civitatem, quae nunc Papia dicitur, per tres annos, quibus transactis, post aliquantos menses tradita est in manus ejus. Qui cum introisset per portam quae dicitur sancti Johannis, a parte orientis, equus, super quem sedebat, fixit se in medio portae. Quem cum ille tunderet cum calcaribus et omnes qui circumstabant cederent verberibus, omnino moveri non potuit equus. Tunc unus ex Longobardis sic ait ad regem: Memento, domine rex, quid vovisti, et frange tam durum votum, et ingredieris civitatem; vere enim christianus populus est in civitate ista. Voverat enim Alboin antea, quod universum populum occideret gladio, qui sibi se tradere nolebat. Quod votum ubi disrupit, equus se continuo movit, et sic civitatem intravit. Tunc data pace, omnis populus ad eum tandem cucurrit ad palatium, quod aliquando rex Theodericus fecit. Alboin igitur postquam regnavit in Italia annos tres et menses sex, interfectus est consilio conjugis suae pro hac causa. Cum sederet Alboin apud Ravennam in convivio et bibisset plus congruo, precepit afferri vinum reginae Rosemundae in vasculo, quod fecit de capite patris ejus Chunimundi regis, dicens ei, ut laeta biberet cum patre suo. Pro qua re illa maximum concipiens in corde dolorem, cogitavit, qualiter maritum interficeret et patrem vindicaret, consiliumque habuit pro hac re cum Helmiche armigero regis, qui cum regina unius erat aetatis. Helmichis vero dedit ei consilium, ut ad hanc perficiendam assumeret Peredeum, quendam fortem virum, qui cum vestiaria ejusdem reginae solebat dormire. Cui cum illa suam voluntatem indicaret, et ipse in interfectionem regis sui consensum suum denegaret, regina in tempore noctis collocavit se in lecto vestiariae suae, quam ille amavit, veniensque Peredeus, reginam adulteravit. Qua re perfecta, coepit illa dicere Peredeo: Quam me consideras esse? Cumque ille nominaret nomen amicae suae, illa respondit: Non est, ut tu speras; ego sum Rosemunda. Certe talem causam modo fecisti, ut, si tu non interfeceris Alboin, ipse te interficiat. Qui intelligens malum quod fecit, licet invitus, in mortem regis consensit. Tunc Rosemunda crudelior omni bestia, cum Alboin in meridie se somno dedisset, precepit magnum silentium in palatio fieri et omnia arma inde subtrahi, et gladium illius fortiter ligavit ad caput lectuli, ne posset evaginari aut tolli, sicque interfectores ejus introduxit. Alboin vero excitatus a somno, et intelligens malum quod imminebat, concite manum ad gladium, qui alligatus erat, tendebat, sed non valens eum extrahere, scabellum apprehendebat, et aliquamdiu se defendebat; sed illi prevalentes eum occidebant. Helmichis autem accipiens Rosemundam in uxorem, decertavit, ut regnum Alboin apprehenderet, sed non potuit, quia Longobardi, multum dolentes de ejus morte, quesierunt Helmichin interficere. Inter haec Rosemunda mandavit Longino prefecto Ravennae, ut concite navim mitteret, quae eos deportaret. Quam cum ille misisset, per silentium noctis Helmichis et Rosemunda navim intraverunt, et Albsuindam, filiam regis Alboin, et omnem thesaurum secum deportaverunt. Longinus autem prefectus suasit Rosemundam, ut Helmichin occideret et se maritum acciperet. Quae cum consensisset, quadam die dum Helmichis ad balneum iret, perrexit cum eo, ut ei deserviret, portans secum venenum, quo eum interficeret. Cumque ille de balneo exiret, porrexit ei venenum in poculo, dicens: Si hoc biberis, magnam salutem inde habebis. Qui cum biberet ac venenum esse sentiret, apprehenso gladio, Rosemundam per capillos tenuit, et venenum quod remanserat illam bibere coegit, sicque Dei judicio ambo perierunt veneno. Longinus vero prefectus Albsuuindam cum omni thesauro misit Constantinopolim imperatori Justino. Longobardi autem omnes, habito inter se consilio, fecerunt regem Cleph, virum nobilissimum gentis Longobardorum, in civitate Ticinensium. Hic multos potentes viros Romanorum alios occidit, alios de Italia ejecit; nec enim Romanis illo tempore virtus fuit, ut resistere possent Longobardis, quia et mortalitas, quae sub Narsete fuit, et fames, quae postea venit, omnem Italiam dissipavit. Cumque per unum annum et sex menses Cleph regnaret, a quodam puero, familiari suo, cum gladio, quod in mensa ad obsequium suum habebat, occisus est. Post cujus mortem Longobardi regem jam per annos decem non habuerunt, sed duces, unaquaeque civitas suum ducem. Ex quibus ducibus aliquanti cum multis pugnatoribus Gallias ingressi, predati sunt, contra quos Amatus patricius, qui erat ex parte Guntrammi regis, movens exercitum, ab eis occisus est, ipsique cum multa preda reversi sunt. Quibus discedentibus, rex Eunium, qui et Nummulus dictus est, ad se vocavit, eumque patricium fecit. Iterum Longobardi intraverunt Galliam; Nummulus autem jungens se Burgundionibus, ivit contra eos, et circumdans eos insidiis, multos ex eis occidit, ceteros redire vacuos coegit.

Post haec Saxones, qui cum Longobardis Italiam intraverunt, cum viderent Longobardos regnare nec ipsi vellent sub eis vivere, cum omnibus suis per Galliam redierunt, et per adjutorium Sigiberti regis in patriam suam retenderunt. Quo cum pervenissent, invenerunt eam tenere Suevos et alias gentes. Insurrexerunt ergo contra eos, et certabant inde expellere eos. At illi dederunt eis terciam partem regionis, dicentes: Quia possumus communiter vivere. Saxonibus non consentientibus, iterum dederunt eis aliam terciam, ut ipsi tenerent unam; sed Saxonibus nullo modo acquiescentibus, commiserunt pugnam, in qua de Saxonibus mille 20 mortui sunt, de illis vero 400 milia et 80, sicque Saxones terram suam obtinuerunt.

Hoc tempore Sigibertus rex Francorum occisus est fraude Helperici fratris sui, et regnum ejus suscepit filius ejus Hildibertus cum Brunihilde matre sua.

Justinus quoque minor cum 11 annis regnasset, eisdem temporibus obiit, et Tyberium Constantinum successorem reliquit. Quo post annos septem defuncto, Mauricius ei successit in imperio.

Longobardi vero cum per decem annos essent sub ducibus, postea communi consilio constituerunt sibi regem Authari, filium Calphonis supradicti principis qui ante Tadonem regnavit, et pro magno honore vocaverunt eum Flavium, et istud prenomen postea in usu habuerunt reges Longobardorum. Duces vero qui tunc erant pro restauratlone regni medietatem omnium suarum substantiarum in expendium rei publicae dederunt, ut esset, unde vivere potuisset ipse rex, vel qui in servicio ejus erant, vel qui ad eum veniebant. Hoc autem erat mirabile in regno Longobardorum, quod nullus alicui faciebat violentiam, nulla fraus ibi erat, nemo aliquem injuste angariabat, non ibi latrones erant, sed unusquisque ubi volebat securus pergebat. Hoc tempore Mauricius imperator quinquaginta milia solidorum misit Hildiberto regi Francorum, ut Longobardos de Italia expelleret. Quo veniente cum magno exercitu, Longobardi civitates suas intraverunt, et xenia Hildiberto regi miserunt, pacemque cum eo fecerunt. Qui reversus est in Galliam. Quod audiens Mauricius, solidos, quos ei pro dissipatione Longobardorum dedit, repetere coepit; sed ille in virtute sua confidens, nullum ei responsum dedit. Interea Hildibertus pugnavit cum Hyspanis, et vicit eos, et ista fuit causa, unde inter se pugnare coeperunt; Hildibertus rex sororem suam nomine Ingundem dederat uxorem Erminigildo, filio Leovigildi regis Hyspanorum. Qui Ermengildus per predicationem Leandri episcopi et per monita uxoris suae de Arriana heresi, quam pater suus colebat, ad fidem catholicam conversus fuerat; pro qua causa impius pater ejus in ipsa festivitate paschae cum securi eum percuti jussit. Uxor vero illius fugiens de Hyspania, voluit reverti in patriam suam; sed milites Romani, qui in illis partibus erant, apprehenderunt illam cum filio suo parvulo, et adduxerunt illam in Siciliam, ibique mortua est, filium vero ejus direxerunt in Constantinopolim Mauricio imperatori. Iterum Mauricius imperator misit ad Hildibertum, rogans illum, ut exercitum dirigeret in Italiam contra Longobardos. Qui sperans, quod soror sua adhuc viveret et in Constantinopoli esset, volens eam recolligere, complevit voluntatem imperatoris, et misit exercitum Francorum in Italiam; sed Longobardi frequenter pugnabant contra ipsos. Post haec Franci et Alamanni rixam inter se habentes, egressi de Italia, redierunt ad propria. Hoc tempore inundatio aquarum facta est in Italia, de qua beatus Gregorius scribit in Dialogo, et pestilentia illa, pro qua ipse jam archydiaconus septiformem laetaniam constituit ipseque Romanum pontificatum invitus accepit. Post haec misit Authari legatos suos ad Garibaldum regem Bawariorum, petens filiam suam uxorem. Qui bene legatos suscepit, et filiam suam nomine Theodelindam ei promisit. Quod dum missi renunciarent Authari, ille cupiens videre sponsam suam, elegit secum paucos juvenes fortissimos, et unum fidelissimum quasi pro domino, et cum summa festinatione perrexit in Bawariam. Cumque starent in conspectu Garibaldi regis, et ille qui quasi senior videbatur dicta sua complesset, dixit Authari ad regem: Dominus meus Authari proprie pro ista causa me misit, ut videam filiam vestram, dominam nostram, ut, qualis sit forma ejus, possim domino meo vere nunciare. Qui statim fecit eam venire. Quae cum placuisset Authari, dixit ad regem: Si placet vestrae potestati, de sua manu det nobis bibere, sicut et posthac debebit facere. Quod cum rex fieri jussisset, illa tollens calicem plenum mero, dedit primum illi qui senior videbatur, deinde porrigebat Authari, nesciens quis esset. Ipse vero postquam bibit et calicem reddidit, nemine vidente, digito eam tetigit, et manum suam per faciem ejus duxit. Quae verecundans cum hoc nutrici suae indicaret, nutrix respondit: Si rex et sponsus tuus non esset, te nullo modo tangere presumpsisset. Sed taceamus, nec audiat hoc pater tuus. Iste qui talem habet personam, dignus est, et imperium habere et te uxorem ducere. Erat enim Authari juvenis pulcherrimus et boni status. Post haec commeatum petentes a rege, perrexerunt ad patriam suam. Authari vero cum pervenisset prope fines Italiae, comitantibus aliquantis Bawariis, appropinquavit arbori, quae stabat juxta viam, et erexit se super caballum quantum potuit, et securim quam portabat in manu in ipsam arborem impegit ibique dimisit, dicens: Taliter ferire solet Authari. Quo dicto intellexerunt Bawarii, quod ipse esset Authari. Post aliquantum tempus conturbatus est rex Garibaldus de adventu Francorum, et Theodelinda, filia ejus, cum fratre suo, nomine Gundoaldo, fugit ad Italiam, et mandavit sponso suo Authari, ut veniret obviam eis. Qui gavisus est, et faciens magnam preparationem, perrexit in campum qui dicitur Sardis, super Veronam, et suscepit eam cum gaudio. Erat autem ibi tunc inter alios Longobardos Agilolfus dux de civitate Taurinensi. Tunc subito conturbatus est aer, et cepit tonare et coruscare fortiter, statimqne fulmen percussit unum lignum, quod erat positum in clusura regis. Agilolfus autem habuit puerum quendam, qui, nescio per quam artem, intelligens quid significaret, ait Agilolfo secrete: Ista mulier, quam modo rex tulit uxorem, post non multum tua conjunx erit. Qui iratus ait: Si alia vice hoc dixeris, caput tuum abscidam. Cui ille respondit: Verum est, quia caput meum abscidere poteris; sed et hoc verum est, quia ista femina ad hoc venit in istam patriam, ut uxor tua sit. Quod et postea factum est. Interea mandavit Authari rex verba pacifica Guntrammo regi Francorum, patruo Hildiberti regis, ut faceret pacem cum eo. Ille vero cum gaudio suscepit missos Authari, et direxit eos ad Hildibertum nepotem suum, ut propter voluntatem suam et consilium faceret pacem cum Longobardis. Erat enim ipse Guntrammus rex pacificus et omni bonitate preditus. Cum autem legati tardarent in Francia, Authari apud Ticinum veneno, ut dicunt, mortuus est, postquam regnavit annis sex. Statimque Longobardi miserunt ad Hildibertum regem, qui ei mortem Authari nunciarent et pacem ab eo postularent. Quos ille benigne suscepit, pacemque petitam dedit. Regina vero Theodelinda quia placebat Longobardis, dimiserunt eam regnare, dicentes ei, ut quemcumque amaret virum, tolleret maritum, talem tamen qui dignus esset regere regnum. Quae, habito consilio cum sapientibus, elegit sibi maritum ducem Agilolfum, qui erat vir sapiens et bellator et per omnia aptus ad regnandum. Cui statim mandavit, ut veniret ad eam, ipsaque ad castellum quod Laomellum vocatur perrexit ei obviam. Qui cum inter se haberent colloquium, jussit regina afferri vinum, bibensque ipsa prior, dedit Agilolfo. Qui cum acciperet, honorabiliter manum ejus osculatus est. Quae subridens ait: Non debes manum meam osculari, quia rex et maritus meus eris. Et sic eum amplexa est, et manifestavit ei omnia, quae per consilia sapientum de gubernatione regni et nuptiis suis ordinata essent. Inter haec fiunt nuptiae cum laeticia magna, et Agilolfus, qui erat cognatus regis Authari, coepit regnare intrante mense Novembre; postea tamen congregatis in unum Longobardis apud Mediolanum in mense Maio, confirmatus est in regno. Igitur Agilolfus, qui et Agio dictus est, confirmata sibi regia dignitate, mandavit Agnellum episcopum de Tridento in Franciam pro illis hominibus, qui captivati fuerant a Francis de castellis Tridentinis. Qui cum veniret, Brunihildis regina multos ex eis precio suo redemit eique reducendos dedit.

His diebus beatus Gregorius papa Romanus Dialogum scripsit, eumque Theodelindae reginae pro munere misit, quia sciebat eam esse christianissimam et timentem Deum. Per ipsam quippe multa bona in aecclesia Dei facta sunt. Nam Longobardi cum adhuc gentilitatis errore tenerentur, prope omnes substantias aecclesiarum abstulerunt; sed ista supplicando et ipsum regem ad catholicam fidem adduxit, et multas possessiones aecclesiis contulit, episcopos quoque, qui antea nullum honorem habebant, ad propriam dignitatem restituit.

Hoc tempore ordinatus est rex Tassilo in Bawaria ab Hildiberto rege Francorum, statimque ivit cum exercitu in provinciam Sclavorum, et victoriam habens, cum magna preda ad terram suam reversus est.

Igitur dominantibus per omnem Italiam Longobardis, dum veniret Agilolfus in partes Romanas, beatus Gregorius de adventu ejus in tantum territus est, ut ab expositione Ezechielis, sicut ipse testatur, cessaret. Coepit autem frequenter per epistolas suas Theodelindam reginam monere, ut hortaretur Agilolfum maritum suum pacem cum Romanis habere. Quod et factum est. Unde idem venerabilis sacerdos gratias agendo, epistolas ad eandem reginam et ad ipsum Agilolfum regem transmisit, quae in libro Vitae ipsius scriptae reperiuntur.

Hoc tempore Hildibertus rex per venenum, ut dicunt, occisus est cum uxore sua; mortuus est et Guntrammus rex.

Circa haec tempora destructum est a Longobardis monasterium sancti Benedicti in castro Cassino. Nocte quippe illuc intraverunt, et omnia inde abstulerunt, sed juxta prophetiam viri Dei nullum ex monachis apprehendere potuerunt. Fugerunt namque et venerunt Romam, portantes secum codicem sanctae regulae, quam idem beatus pater composuit, et alias scripturas, necnon et pondus panis et mensuram vini et quicquid exinde tollere potuerunt. Post beatum namque Benedictum rexit ipsum monasterium Constantinus; post quem Simplicius; post ipsum Vitalis; post hunc Bonitus, sub quo ista destructio facta est.

His diebus fecit Theodelinda regina aecclesiam beati Joliannis baptistae in Modicia, qui locus 12o miliario est a Mediolano; et decoravit eandem aecclesiam multis ornatibus auri et argenti, et dedit ibi multas possessiones. In eodem loco fecit quondam palatium Theodoricus rex Gothorum, eo quod aestatis tempore locus ipse temperatus est et bonus; est enim vicinus Alpibus.

Tunc quoque natus est Agilolfo filius de Theodelinda regina in palatio Modiciano, et baptizatus est ibi, vocatusque est Adolandus, et suscepit eum de sacro fonte Secundus, servus Dei de Tridento.

Usque ad haec tempora rebellis fuit Longobardis Patavium civitas, eo quod milites qui ibi erant fortissime resistebant; sed postea jactantes ibi ignem incendebant eam, et jussione regis Agilolfi eversa est usque ad terram; milites tamen qui in ea erant dimissi sunt redire Ravennam.

Hujus Agilolfi temporibus beatus Columbanus venit in Italiam, et fecit monasterium quod vocatur Bobium in montibus Cottiis.

Igitur Agilolfus, qui et Agio dictus est, postquam regnavit annis 20, defunctus est, relinquens in regno filium suum Adolandum adhuc puerum cum matre sua Theodelinda. Qui cum regnaret decem annis, perdidit sensum, et ejecerunt eum de regno, et in locum ejus constituerunt Arioaldum quendam, cujus generatio non est descripta Qui postquam tenuit regnum per annos 12, mortuus est, et regnum suscepit Ruotheri, vir fortis et strenuus, sed Arriana perfidia maculatus. Hujus temporibus pene per omnes civitates regni ejus duo erant episcopi, unus catholicus, alter Arrianus. Hic Ruotheri rex Longobardorum leges composuit, et ipsum codicem edictum appellavit. Erat autem jam 77u s annus ex quo Longobardi venerant in Italiam. Postquam vero sedecim annos regnavit et quatuor menses, mortuus est, regnumque filio suo Radoaldo dimisit, ipse autem sepultus est juxta aecclesiam beati Johannis baptistae. Post aliquod tempus quidam homo pro maligna cupiditate aperuit sepulchrum ejus nocte, et tulit omnia ornamenta corporis illius. Apparuit autem ei per visionem beatus Johannes, dicens: Quare ausus es tangere corpus hominis istius? Quamvis non recte crediderit, tamen se michi commendavit. Quia igitur hoc facere praesumpsisti, nunquam amodo eam aecclesiam intrabis. Quod et factum est. Nam quotiens eandem aecclesiam intrare voluit, subito, quasi aliquis cum magno cultello vellet eum in guttur ferire, retro cecidit. Radoaldus igitur post mortem patris accipiens regnum, tulit uxorem Guntbirgam, filiam Agilolfi et Theodelindae. Ista Guntbirg fecit aecclesiam sancti Johannis baptistae in Ticinensi civitate, sicut mater ejus fecit in Modicia, et decoravit eam ornatibus et ditavit opibus, in qua et ipsa sepulta est. Haec dum accusata esset apud maritum suum, quod commisisset adulterium Carellus, servus ejus, petivit a rege, ut ad singulare certamen pugnare sibi liceret cum illo qui dominam suam infamavit; pugnansque cum eo coram omni populo, eum prostravit, sicque regina pristinum honorem recuperavit. Rex vero Radoaldus, ut dicunt, cum adulterasset uxorem cujusdam Langobardi, ab eo occisus est, cum jam per quinque annos et septem dies regnasset. Cui successit Aripertus, filius Gundoaldi, qui fuit frater Theodelindae reginae. Hic fecit aecclesiam in honore domini Salvatoris in Ticino, et decoravit eam variis ornamentis ditavitque substantiis.

Igitur Mauricius imperator postquam regnavit annis 21 cum filiis suis Theodosio et Tyberio et Constantino, occidit illos Focas, qui fuit strator Prisci patricii, et ipse regnavit. Qui postquam regnavit annis 8, Heraclius, qui regebat Africam, rebellavit ei, et veniens cum exercitu, occidit eum, et suscepit imperium. Quo post 27 annos defuncto, filius ejus Constantinus suscepit imperium; sed post quatuor menses per venenum exstincto, Heracleonas, frater ejus, cum matre Martina regnum invaserunt. Quibus mox dejectis, Constans, filius Constantini, regnavit annis 28.

Aripertus rex postquam apud Ticinum Longobardos rexerat per annos 9, mortuus est, et reliquit regnum ipsum duobus filiis suis: Perhtari et Goteperto; et Gotepertus sedebat in Ticino, Perhtari in Mediolano. Denique facientibus malignis hominibus, surrexit odium et discordia inter ambos fratres, in tantum ut alter ab altero regnum tollere decertaret. Pro hac causa Gotepertus direxit Garibaldum ducem Taurinensem ad Grimoaldum ducem Beneventanum, ut veniret et adjuvaret eum contra fratrem suum, promittens ei dare sororem suam uxorem, si eum adjuvaret. Garibaldus vero fecit fraudem contra dominum suum, deditque Grimoaldo consilium, ut veniret et regnum Longobardorum, quod ambo fratres, qui erant adolescentes, dissipabant, apprehenderet, utpote qui habebat jam maturam aetatem, et erat consilio bonus et fortis in virtute. Audiens haec Grimoaldus, statim elevavit animum suum ad accipiendum regnum Longobardorum, et ordinans filium suum Romoaldum ducem in Benevento, ipse cum electa multitudine virorum apprehendit viam contra Ticinum, et per omnes civitates misit, et faciebat sibi amicos, ut regnum accipere posset; Trasemundum vero Capuanum comitem misit per Polentiam et Tusciam, ut omnes Longobardos de partibus illis in ejus adjutorium invitaret. Quod et fecit, et cum magno adjutorio apud Aemiliam ei occurrit. Igitur Grimoaldus cum venisset Placentiam, misit Garibaldum ante se, ut Goteperto nunciaret de ejus adventu. Audiens hoc Gotepertus, quesivit consilium ab eodem Garibaldo in quo loco prepararet hospicium Grimoaldo. At ille respondit, dignum esse, ut Grimoaldus, qui causa illius venerat et sororem ejus accipere debebat, hospicium haberet intra palatium. Quod ita factum est. Predictus ergo Garibaldus, seminator maliciae, dixit ad Gotepertum: Quando veneris cum Grimoaldo ad colloquium, habeto loricam subtus vestimentum, quia ipse te occidere querit. Deinde dixit eadem verba ad Grimoaldum. Cumque die altera venissent ad colloquendum, videns Grimoaldus, quod Gotepertus lorica esset indutus, evaginato gladio interfecit eum, et invasit regnum ejus. Habebat autem Gotepertus filium parvulum nomine Reginpertum, quem rapientes fideles ejus nutrierunt occulte. Sed nec curavit Grimoaldus eum persequi, quia puer adhuc erat. Audiens autem Perhtari, qui apud Mediolanum regnabat, quod frater ejus mortuus fuisset, quanta velocitate potuit, fugit, et ad Cacanum regem Avarum abiit. Uxorem vero illius nomine Rodelindam et parvulum filium nomine Chunibertum transmisit Grimoaldus in Beneventum. Post haec malignus homo Garibaldus, cujus consilio haec omnia facta sunt, non diu super his gaudebat. Erat enim in civitate Taurinense parvus quidam homunculus, natus de propria gente Goteperti. Iste cum sciret, quod Garibaldus ipso sacratissimo die paschali venturus esset ad orationem in aecclesia beati Johannis baptistae, abiit, et ascendit super fontem sacrum baptisterii, et cum sinistra manu tenuit se ad unam columnellam, ubi Garibaldus transire debuerat, cum dextera vero evaginatum gladium sub vestimento tegebat. Cumque prope eum Garibaldus venisset, ille homuncio, evaginato gladio, cum tota virtute qua potuit percussit eum in cervicem, et amputavit caput ejus. Homines autem ejusdem Garibaldi multas illi plagas facientes, ad ultimum occiderunt eum. Qui quamvis sic punitus mortuus fuisset, tamen injuriam et mortem domini sui vindicavit. Grimoaldus autem confirmatus in regno apud Ticinum, occidit Chunibertum, filium Goteperti, et sororem ejusdem Goteberti, filiam Ariperti, duxit uxorem. Beneventanum vero exercitum, cum quo regnum apprehendit, remisit ad propria, ditatum magnis muneribus, sed aliquantos secum retinuit, quibus largissimas possessiones concessit. Audiens autem, quod Perhtari in Scythiam fugisset et apud Cacanum regem Hunorum stetisset, mandavit eidem Cacano, quod si Perhtari in regno suo mansisset, pacem cum Longobardis sicut hactenus habere non posset. Quod Cacanus ut audivit, Perhtari dixit: In qualemcunque partem volueris, vade, quia in meo regno non poteris stare, ne propter te inimiciciam Longobardorum incurram. Perhtari haec audiens, delegit reverti ad Grimoaldum, quia audierat, eum esse misericordissimum. Cum vero venisset ad Laudensem civitatem, misit Unulfum fidelissimum sibi virum ad Grimoaldum, qui suum ei nunciaret adventum. Hoc audiens Grimoaldus, gavisus est nimium, et mandavit ei promittendo, quod nullum malum haberet, si ad eum veniret. Igitur Perhtari ad Grimoaldum ingressus, voluit se ad pedes ejus jactare; sed Grimoaldus non permittens eum hoc facere, retinuit eum et osculatus est eum. Tunc dixit Perhtari ad Grimoaldum: Servus tuus sum. Potui quidem vivere inter paganos, sed audiens te christianissimum et misericordissimum, pro tuo bono nomine veni ad te. Tunc rex promisit ei jurejurando coram omnibus dicens: Per eum qui me nasci fecit, quandoquidem ad meam fidem venisti, nullum malum erit tibi. Et dedit ei optimam domum, precipiens suis ministris, ut omnia quae sibi essent necessaria ex publico abundantius haberet. Tunc Ticinenses omnes coeperunt ad eum concurrere et quasi notum salutare. Statim maliloqui accedentes ad Grimoaldum, dixerunt ad eum: Nisi Perhtari citius occideris, regnum non habebis; omnes enim ad eum concurrunt, et propter eum te forte occidere habebunt. His verbis Grimoaldus credulus, oblitus est quod illi juravit, et qualiter illum occideret cum suis tractavit. Denique per consilium misit ei ad coenam diversos cibos et optimum merum ac diversas potiones, ut cum per noctem quasi mortuus jaceret, levius occidi posset. Sed cum ad coenam sedisset, venit ad eum suus quondam serviens, afferens ei cibum quem misit ei rex, et cum posuisset eum super mensam, finxit se salutare Perhtari, et mittens caput sub mensam, clam nunciavit ei consilium Grimoaldi. Qui statim vocavit ad se pincernam suum, precepitque ei, ut in fiala aurea sibi misceret, sed semper aquam solam in eam mitteret. Tunc missi regis rogabant eum ex mandato ejus, ut laetus biberet et in honore Grimoaldi fialam totam consumeret. Ille autem dicebat se cum gaudio bibere totamque fialam in honore ejus effundere. Nichil autem bibebat nisi aquam. Pergebant igitur ministri regis, nunciantes ei, quod multum vinum biberet Perhtari et jam ebriosus esset. Ille vero cum gaudio dixit: Bibat ille ebriosus hodie, cras enim evomet eadem vina cum sanguine. Interea clamavit Perhtari ad se Unulfum fidelissimum suum, et indicavit ei regis voluntatem et consilium. Quod audiens Unulfus, vocavit puerum suum, et precepit ei, ut lectum sibi faceret juxta Perhtari lectum. Coena vero peracta, cum misisset rex homines suos, qui Perhtari custodirent, ne fugere potuisset, intravit Perhtari in cubiculum, ubi dormire debuit cum Unulfo et vestarario suo fidelissimo, nunciavitque eidem vestarario, quod de morte sua rex cogitaret, et ait: Si ego effugere potuero, tu finge loquendo ad homines regis, quod ego dormiam in isto cubiculo, et forsan effugiens de manibus eorum me liberabo. Quod cum ille gratanter se facturum promitteret, tulit Unulfus culcitram et pellem ursinam, et posuit supra dorsum Perhtari, et coepit eum quasi servum rusticanum cum vecte cedere et cum pugno in collo pellendo extra regiam jactare. Cumque milites regis interrogarent quid hoc esset, Unulfus dixit: Servus iste rusticanus fecit michi lectum juxta lectum Perhtari, qui sic ebrius est, ut dormiat quasi sit mortuus. Hoc illi audientes et verum esse credentes, laeti facti sunt, et Perhtari quasi servum rusticanum exire dimiserunt. Vestararius autem ille fidelissimus in cubiculo mansit, illudque claudens, firmiter obseravit. Quod videntes servi regis, reversi sunt ad dominum suum. Unulfus autem per funem deposuit aliquantos viros ad Perhtari dominum suum, qui cum illo irent. Pergentes igitur simul fugere coeperunt, et cum invenissent caballos in prato, apprehenderunt eos, et caballicaverunt, et in ea nocte pervenerunt ad civitatem Astensem, ubi erant verissimi amici Perhtari, quia eadem civitas necdum subdita erat Grimoaldo; indeque fugiens in civitatem Tauriniensem, pervenit in Franciam; sicque Deus omnipotens Perhtari innocentem a morte liberavit, et Grimoaldum ne homicidium faceret custodivit. In crastinum vero Grimoaldus sperans, quod Perhtari dormiret in hospitio suo, misit ad eum homines qui eum adducerent; et ab eodem loco usque ad palatium fecit stare homines hinc et illinc, ne per qualecumque ingenium posset effugere. Cumque venissent missi a rege, coeperunt clamare ad regiam ubi vestararius ille manebat, ut Perhtari a somno excitarent. Vestararius autem ille dicebat: Misericordiam cum eo facite et dormire illum permittite, quia de via lassus est et adhuc nimium dormit. Qui cum hoc regi renunciarent, ait: Sero sic ebrius fuit, ut adhuc evigilare non possit. Iterum misit, ut festinantius adduceretur. Qui venientes ad januam ubi eum dormire sperabant, magnis vocibus ut eum excitarent clamabant. Vestararius ille iterum eos rogabat, ut eum aliquantulum dormire permitterent. Qui irati dixerunt: Satis jam dormivit ebriosus ille; et calcibus rumpebant regias, et ingressi cubiculum, requirebant eum in lecto, et non invenientes, interrogabant vestararium, quid factum sit de illo. Qui eum fugisse respondit. Quem illi apprehendentes per capillos, fustibus cedebant, eumque, ligatis post tergum manibus, ad regem ducebant, dicentes: Iste sapit, quomodo Perhtari fugit, et ideo dignus est morte. Rex autem solvi eum precepit, et per ordinem, qualiter Perhtari fugisset, edicere jussit. Qui omnia sicut facta fuerant enarravit. Tunc rex interrogavit circumstantes, dicens: Quid homo iste promeruit, qui tale malum fecit? Qui omnes responderunt, mala morte illum mori debere. Rex autem dixit: Per illum qui me nasci fecit, bene debet homo iste habere, qui se pro domino suo morti voluit tradere. Tunc precepit eum inter suos vestararios esse, multa ei promittens, si sibi talem fidem servaret, qualem Perhtari servavit. Deinde requisivit rex, quid de Unulfo factum sit. Qui ait: In aecclesiam sancti Michaelis archangeli fugit. Statim rex misit ad eum, promittens nullum malum eum habiturum, tantum festinantius veniret ad eum. Unulfus hoc audiens, festinanter ad palatium venit, et ad pedes regis se protinus misit. Quem cum rex interrogaret qualiter Perhtari effugeret, ille omnem rei veritatem ei narravit. Tunc rex coram omnibus collaudans prudentiam ejus et fidem, dedit omnes divitias suas in illius potestatem, ut esset honoratissimus in palatio suo. Post aliquantos dies interrogavit eum rex, utrum secum aut cum Perhctari libentius esset. Ille autem coepit jurando dicere, quod magis optaret cum Perhctari mori, quam ubicumque in maximis deliciis vivere. Deinde vocavit vestararium illum, et jussit eum, utrum melius sibi videretur in palatio esse an cum Perhctari in peregrinationem ire. Ille autem eadem verba dicebat, quae et Unnulfus antea dixerat. Rex autem cum audisset, gavisus est valde, et laudavit fidem illorum, dixitque ad Unnulfum: Quodcumque volueris de domo mea tolle, homines vel caballos vel quaecumque alia, et vade ad dominum tuum sine aliqua lesione. Similiter dixit ad vestararium illum. Illi autem tulerunt omnia sibi necessaria, et cum licentia regis Grimoaldi perrexerunt ad dilectissimum dominum suum Perhtari in partes Francorum.

Hoc tempore Dagobertus regnum Francorum tenebat, cum quo Grimoaldus pacem firmam habebat. Romanum vero imperium Constantinus, Constantis filius, accepit, et per 17 annos tenuit. Post haec Grimoaldus flebotomavit se in palatio, et cum post novem dies vellet sagittare columbam unam, disrupta est vena de ejus brachio, et mortuus est. Hic in edicto, quod rex Ruotheri fecit, aliquanta capitula annexuit. Fuit autem corpore maximus et audacissimus, capite calvo, barba longa, consilio et virtute primus. Sepultus est in aecclesia sancti Ambrosii, quam ipse fecit. Reliquit autem filium suum Garibaldum, quem de filia regis Ariperti habuit, successorem regni, adhuc puerum, Romoaldum vero filium suum jam in Benevento ducem constituit.

Igitur Perhtari cum esset in Francia, propter timorem Grimoaldi, quia foederatus erat cum rege Francorum, voluit fugere in Britanniam. Cumque navigasset per pelagus, subito audivit a litore dicentem: Si Perhtari est in ista navi, dicite illi, ut revertatur in patriam suam, quia jam tres dies sunt, ex quo rex Grimoaldus mortuus est. Quod cum audisset Perhtari, ibat prope litus, ut videret illum qui loquebatur. Sed cum neminem inveniret, consideravit quod angelus haec diceret; statimque reversus, venit Ticinum, et invenit ibi multitudinem Longobardorum, qui eum cum gaudio susceperunt. Expulit autem Garibaldum puerum, filium Grimoaldi, de regno, et post mensem tercium ordinaverunt eum Longobardi regem super se. Erat enim homo justus et in Christi fide rectus et nutritor pauperum. Misit autem in Beneventum, et fecit exinde venire Rodelindam uxorem suam et Cunibertum filium suum, quos Grimoaldus illuc direxit in exilium. Post haec idem Perhtari fecit monasterium in eodem loco unde prius fugerat, et fecit illud dedicari in honorem Dei et sanctae virginis Agathae, in quo multas virgines congregavit, multaque ornamenta et substantias ibi dedit. Fecit autem et uxor ejus Rodelinda aecclesiam in honorem sanctae Dei genitricis et Virginis Mariae foris muros Ticini, in loco qui dicitur ad Perticas, decorans eam mirificis ornamentis.

Igitur Perhtari cum regnaret solus per annos 7, in octavo anno ordinavit Cunibertum filium suum in regno, ut pariter regnarent, et regnaverunt pariter per decem annos. Cumque in omni tranquillitate regnarent, surrexit contra eos filius diaboli, Alachis nomine, de Tridento; sed Chunibertus, filius regis, diligens Alachis, revocavit eum in gratiam patris sui. Sepe quippe voluit rex interficere Alachin; sed Chunibertus semper rogavit pro eo, sperans quod aliquando ei fidelis esset; insuper non cessavit rogare patrem, ut daret ei ducatum Brixiae. Perhtari vero dixit: Ad tuam perditionem hoc rogas, ut talis potentiae virtutem Alachi dem, ut possit regnare. Civitas namque Brixiana semper habuit multitudinem de nobilibus Longobardis; propter hoc timuit Perhtari, quod Alachis ibi dominaretur. Postquam autem idem Perhtari regnavit per annos 18, defunctus est, et juxta aecclesiam, quam Aripertus pater ejus fecerat, sepultus est. Post mortem vero ejus Chunibertus, filius ejus, tulit uxorem nomine Ermelindam, de genere Angli saxonum. Alachis vero oblitus omnia bona, quae in eum fecit Chunibertus, junxit se cum Aldone et Grausone de Brixia et eum multis Longobardis; et cum non esset Chunibertus in Papia, introivit ille in palatium ejus, et rebellavit ei. Quod audiens Chunibertus, fugit intra lacum Larrium juxta Cumam. Facta est autem magna tribulatio omnibus qui eum amabant, maxime clericis et presbiteris, quos Alachis odio habebat. Erat autem illo tempore in Ticinensi aecclesia episcopus nomine Damianus, sanctissimus homo atque sapientissimus. Hic videns, quod Alachis haberet palatium, ne aecclesia sua vel ipse aliquod malum pateretur, misit ad eum cum benedictione aecclesiae suae diaconum suum nomine Thomam, sapientem hominem et religiosum. Cumque nunciatum esset ei, quod veniret ad eum Thomas diaconus cum benedictione episcopi sui, Alachis, pro eo quod omnes clericos odio habebat, mandavit ei, dicens: Si femoralia, id est bracas mundas habet, intret ad me, sin autem, foris stet. Thomas autem respondit: Nunciate ei, quia munda femoralia habeo; nam hodie lotas indui vestes. Ille autem remandavit ei: Non dico de femoralibus, sed de eo quod intra femoralia habet. Ad haec Thomas diaconus respondit: Deus solus potest de his causis reprehensionem in me invenire, ille autem non potest. Cumque illum intrare fecisset, cum magna ira locutus est ei. Quod audientes omnes clerici, timuerunt nimium sperantes quod in illa civitate propter crudelitatem ejus vivere non possent, coeperuntque tantum desiderare et amare Chunibertum regem suum, quantum audierunt Alachin crudelem et superbum. Unde crudelitas ejus et superbia non duravit per tempora multa. Denique cum quadam die solidos super mensam suam numeraret, unus tremissis decidit, quem filius Aldonis adhuc puerulus de terra collegit eique reddidit. Qui sperans, quod ipse puer adhuc nichil intellegeret, dixit: Pater tuus multos habet de istis; si Deus voluerit, in proximo tempore michi daturus est eos. Cum autem puerulus ad vesperum rediret domum, interrogavit eum pater suus, si rex aliquid dixisset ad eum. Qui cum ei nunciasset omnia facta et dicta, timuit Aldo fortiter, et vadens ad fratrem suum Grausonem, nunciavit ei regis verba, statimque coeperunt ambo consiliari cum amicis suis de interitu regis. Mane autem perrexerunt ad palatium, et sic ad Alachin locuti sunt: Quid dignaris semper stare in civitate? Ecce tota civitas et universus populus tibi fidelis est, et ebriosus ille Chunibertus in tantum humiliatus est, ut jam amplius virtutem aliquam contra te habere non possit. Exi ergo de civitate, et vade in venationem cum juvenibus tuis, nos autem cum aliis fidelibus tuis defendimus tibi hanc civitatem; sed et hoc promittimus tibi, ut in proximo tempore caput inimici tui Chuniberti adducamus tibi. Alachis autem juxta suasionem eorum exivit de civitate in silvam ad venandum cum hominibus suis. Aldo vero et Grauso ierunt ad lacum Cumacinum, et ingressi navim, perrexerunt ad regem Chunibertum, et jactantes se ad pedes ejus, veniam petebant de hoc quod contra eum fecerunt, et indicaverunt ei, quale malum eis facere voluerit Alachis et quale consilium dederint ei. Quod audiens rex Chunibertus, gavisus est valde, et sacramentum inter se dederunt, et statuerunt diem, quando Chunibertus Ticinum veniret ipsique eum in civitatem intromitterent. Constituto autem die venit Chunibertus, et illi, sicut promiserant, gratanter eum susceperunt. Tunc omnes simul, episcopus et presbiteri et clerici, juvenes et senes, cum gaudio cucurrerunt ad eum, gratias agentes Deo pro reditu ejus, et alii amplexabantur genua ejus, et alii pedes; sed et ille quos potuit familiariter osculatus est. Subito autem nuncius exinde veniens ad Alachisum, dixit ei, quod Aldo et Grauso non tantum caput Chuniberti, sicut promiserant, sed et totum corpus ejus adduxissent et in palatium misissent. Quod ille audiens, contristatus est valde, et cum magno furore discedens, ivit per Placentiam, et multas civitates, alias per blandicias, alias vi apprehendens congregavit omnes quos potuit, ut cum Chuniberto pugnaret. Cumque Chunibertus econtra suos colligeret, convenerunt in campo qui Coronatus dicitur, ibique steterunt. Misit autem Chunibertus ad Alachisum dicens: Ut quid perit tanta hominum multitudo? Pugnemus ego et tu, et qui vicerit, regnum teneat. Alachis autem noluit. Cui dixit unus de populo suo, genere Tuscus: Quare non pugnas cum eo? Tu es fortissimus et audacissimus, et cur non exis cum audacia, ut pugnes cum eo? Alachis respondit: Chunibertus quamvis ebriosus sit, tamen satis est fortis; nam tempore patris sui quando eramus pueri, erant in palatio verveces majores, et Chunibertus apprehendit quemvis illorum per lanam de dorso, et portavit cum una manu, quod ego facere non poteram. Quod audiens Tuscus ille, dixit: Si tu cum illo pugnare non poteris, nec me amplius in adjutorium habebis; et statim relicto eo, ivit ad Chunibertum, et indicavit ei omnia haec. Cum autem jam prope esset ut jungere se deberent ad pugnam, diaconus quidam nomine Seno, multum amans Chunibertum et timens quod in eadem pugna moreretur, dixit ad eum: Domine mi rex, omnis spes nostra in te est; si tu mortuus fueris in pugna, omnes nos ille crudelissimus Alachis per diversa occidet tormenta. Placeat itaque tibi consilium meum, et da mihi omnia arma tua, et ego vadam et pugnabo cum isto adversario. Si ego mortuus fuero, tu recuperabis causam tuam; si vicero, majorem inde habebis gloriam, quia per servum tuum habebis victoriam. Cumque Chunibertus hoc omnino recusaret, rogaverunt eum fidelissimi sui qui aderant, ut ei consentiret. Tunc ille consensit, indutumque diaconem omnibus armis suis pro se ad pugnam misit. Cumque pugnarent ambae partes, Alachis semper intendebat, ubi Seno diaconus stabat, putansque quod Chunibertus esset, impugnavit eum et occidit, et cum gaudio caput ejus abscidi precepit, levansque illud in hasta, gratias egit Deo, quod Chunibertum occiderit. Sed cum cassidem de capite illius tulissent, apparuit quod clericus esset. Tunc Alachis cum ira magna exclamavit: Heu me, nichil fecimus, quando hanc pugnam commisimus, in qua clericum occidimus; et statim tale votum vovit, quod si victoriam de Chuniberto haberet, puteum unum de clericorum testiculis impleret. Igitur Chunibertus videns suos deficere, putantes ipsum mortuum esse, ostendit se eis, confortans eos et dicens: Nolite timere, modo enim debemus inimicos nostros vincere. Iterum preparaverunt se ambae partes ad pugnam, et cum jam prope esset ut se conjungerent, rursum mandavit Chunibertus ad Alachisum dicens: Cur perit populus? Pugnemus nos duo, et qui vicerit dominetur omni huic populo. Cumque Alachiso sui homines dicerent: Quare non pugnas cum eo? ille respondit: Non possum hoc facere, quia video imaginem sancti Michahelis archangeli inter hastas suas, ubi ei juravi. Tunc unus ex illis dixit ei: Propter timorem videtur tibi quod non est, et jam tibi tardum est hoc dicere. Congredientibus autem utrisque partibus, multi utrimque ceciderunt; Alachis quoque cecidit, et Chunibertus, adjuvante Domino, victoriam habuit. Caput autem Alachis et crura abscisa sunt, et solum corpus truncum remansit. Rex vero cum gaudio et victoria reversus est Ticinum.

Cum ista fierent apud Longobardos trans Padum, Romoaldus, filius Grimoaldi, dux Beneventanorum, congregato exercitu, coepit expugnare Tarentum et Brundisium, et totam illam regionem sibi subjugavit. Diederada vero, uxor ejus, fecit monasterium in honore sancti Petri apostoli foris muros civitatis Beneventanae, in quo puellarum Christi fecit conventum. Postquam regnavit Romoaldus per annos 16, mortuus est, et filius ejus Grimoaldus rexit Beneventum per triennium, duxitque uxorem Wigilindam, filiam regis Perhtari, sororem Chuniberti. Post mortem Grimoaldi Gisolfus, frater ejus, dux factus est, et tenuit ducatum per annos 17. Hic uxorem habuit Winibirgam, filiam Radoaldi ducis.

Circa haec tempora, cum jam per multos annos monasterium sancti Benedicti in Casino monte esset derelictum, venerunt Franci de Celmania et de Aurelia in eundem locum, et dum se fingerent jacere in eodem loco ubi jacebant corpora sancti Benedicti et sanctae Scholasticae, tulerunt ossa eorum et portaverunt in patriam suam, ubi facta sunt duo monasteria, unum in honore sancti Benedicti, aliud in honore sanctae Scholasticae Sed nos certum credimus, illud venerabile os, divina semper ruminans verba, et oculos, semper caelestia videntes, et alia membra illius, quamvis dissoluta, in eodem loco remansisse. Solum enim corpus Domini non vidit corruptionem, aliorum vero corpora sanctorum, quamvis in aeterna gloria reparanda sint, tamen in hoc seculo dissoluta sunt.

Dum haec in Italia geruntur, orta est heresis apud Constantinopolim, quam excitaverunt Georgius patriarcha Constantinopolitanus et Macharius et Pyrrus et Petrus et Paulus, separantes in Christo deitatem et humanitatem. Propter quam causam Constantinus imperator fecit congregari centum quinquaginta episcopos, inter quos fuerunt duo legati sanctae Romanae aecclesiae missi a papa Agathone. Johannes diaconus et Johannes Portuensis epyscopus, factoque concilio dampnaverunt heresim predictam. Eadem vero hora tantae telae arancarum in medio populi ceciderunt, ut omnes exinde mirarentur. Hoc autem visae sunt significare, ut heresis illa esset exinanienda. Predictus autem Georgius patriarcha ab episcopis ammonitus et correctus est, alii vero in sua perfidia permanentes, ab omnibus episcopis anathematizati sunt. Haec est sexta synodus universalis, id est quam mundus universus tenet.

His quoque temporibus per octavam indictionem eclypsis lunae apparuit, et secundo die intrantis Mai eclypsis solis facta est hora diei decima, ac deinde mense Julio, Augusto et Septembre mortalitas magna facta est. Tunc visibiliter multis hominibus apparuerunt duo angeli, unus bonus et alter malus ambulantes per Urbem tempore nocturno, et ille malus angelus tenebat venabulum in manu, et per jussionem boni angeli de quacumque domo januam percutiebat, alia die omnes homines de eadem domo moriebantur. Post haec cuidam homini bono per visionem dictum est, quod ipsa mortalitas non cessaret, nisi in aecclesia sancti Petri quae dicitur Ad vincula dedicaretur altare in honore sancti Sebastiani martyris. Quo facto, mortalitas cessavit.

Interea rex Chunibertus cum quodam fidelissimo suo consiliatus est quomodo Aldonem et Grausonem occideret. Cumque de hac re inter se loquerentur, stantes prope fenestram quandam, subito in fenestra illa musca consedit. Quam Chunibertus occidere volens, cum cultello, quod in manu tenebat, pedem illius tantum abscidebat. Cumque Aldo et Grauso ad palatium regis tenderent et jam appropinquarent, obviavit eis unus homo pede truncato, et dixit eis quod Chunibertus rex vellet eos occidere. Hoc illi audientes, fugerunt in aecclesiam sancti Romani martyris, et absconderunt se post altare ipsius aecclesiae. Cumque hoc regi nunciatum fuisset, statim vocavit ad se illum fidelissimum suum, cui hoc soli crediderat, et dixit ei: Quare consilium meum credidisti cuicumque homini? Ille cum tremore respondit: Domine mi rex, tu scis, quia, postquam michi locutus es, nunquam de tuo conspectu foras exivi, et quomodo hoc alicui homini dicere potui? Tunc rex mandavit ad Aldonem et Grausonem, ut quid in aecclesiam fugissent. Qui responderunt: Quia audivimus quod rex nos occidere vellet. Iterum mandavit ad eos rex, interrogans quis eis hoc nunciaret, et dixit quod gratiam suam non haberent, nisi hoc sibi manifestarent. Tunc illi omnia quae facta fuerant manifestaverunt, dicentes: Quia obviavit nobis unus homo pede truncato usque ad geniculum, et ipse hoc nobis nunciavit. Tunc rex Chunibertus intellexit, quod musca illa diabolus fuisset et ipse hoc eis nunciasset, statimque vocavit eos ad se, et reddidit eis gratiam suam, et usque ad mortem habuit eos honoratos.

Inter haec Constantinus imperator mortuus est, et Justinianus, filius ejus minor, tenuit regnum per annos decem. Contra hunc Leo quidam venit, apprehensumque naso detruncavit, ejiciensque de regno, ipse per annos tres regnavit, et illum in insulam quamdam exiliavit. Iterum Tyberius hunc Leonem de regno expulit, ipseque regnum tenuit, et illum in custodiam posuit. Post haec Justinianus regnum suum per adjutorium Terebelli regis Bulgarum recepit, et Leonem atque Tiberium coram populo in medio circo decollari fecit.

His diebus rex Anglisaxonum nomine Cedoaldus, qui multas pugnas in sua patria commisit, ad Christum conversus est, et tendens Romam, venit ad Chunibertum regem, a quo cum magno honore susceptus, ivit Romam, et a beato Sergio papa baptizatus, Petrus nominatus est, et cum adhuc in albis esset, mortuus est, et in aecclesia sancti Petri sepultus.

Hoc etiam tempore fuit in regno Francorum vir nomine Arnulfus, Deo amabilis, qui relicto seculo postea episcopus factus est.

Cunibertus vero postquam regnavit annis 12 solus post mortem patris, mortuus est, regnumque filio suo Lioperto adhuc parvulo dimisit, cui Asprandum virum sapientem nutritorem constituit. Post octo menses Reginpertus dux Taurinensium venit cum exercitu adversus Asprandum et Ruotharium duces Pergamensium, et pugnans cum eis, vicit eos, et apprehendit regnum; sed eodem anno mortuus est. Cujus filius Aripertus iterum pugnavit adversus Liopertum regem apud Ticinum, et Liopertum in pugna vivum apprehendit, Asprandus vero nutritor ejus in insulam Cumacinam fugit. Dux autem Ruotharius cum redisset Pergamum, Aripertus cum magno exercitu obsedit et expugnavit civitatem, apprehensoque Ruothario, fecit radi caput ejus et barbam, et exiliavit eum, ubi post aliquantum tempus mortuus est. Liopertum vero puerum misit in balneum, et clausit januam super ipsum, sicque nimio calore mortuus est.

Aripertus autem cum securus jam regnaret, apprehendit Sigibrandum, filium Asprandi, et excoecavit eum et omnes parentes ejus per diversa tormenta afflixit, Liutprandum autem, filium ejus minorem, tenuit in carcere; et quia adhuc erat puerulus, personam ejus despexit, et noluit ei facere aliquod malum, insuper dimisit eum ire ad patrem suum. Igitur Liutprandus venit ad patrem suum in Bawariam, quo ipse jam dudum fugerat eundem Aripertum, ad ducem Theodebertum, stetitque cum eo per annos 9. Quo cum venisset Liutprandus, cum gaudio magno est susceptus.

Hoc tempore apud Gallias in regno Francorum sub nomine majoris domus principabatur Ansgis, filius Arnolfi supradicti, qui nomen trahere videtur ab Anchisa Trojano. Igitur postquam Asprandus per novem annos mansit in Bawaria, movit exinde Theodepertum Bawariorum ducem, et cum exercitu venit in Italiam, pugnavitque cum Ariperto, et mortui sunt multi de partibus utrisque. Sed quamvis in ipsa pugna nox finem fecisset, certum est tamen quod Bawarii fugerunt, et Aripertus cum victoria rediit ad castra. Qui cum noluisset manere in castris sed iret in Ticinum, fecit desperationem populo suo, et adversariis dedit audaciam. Postquam vero civitatem intravit et sensit iratum sibi esse populum pro tali facto, habuit consilium, ut fugeret in Franciam, et tulit de palatio aurum quantum voluit, et exivit. Cumque Ticinum fluvium oneratus auro transnatare voluisset, suffocatus ab aqua, mortuus est. Alio die inventum est corpus illius, et sepultum est in aecclesia domini Salvatoris. Post cujus mortem Asprandus Longobardorum regnum tenuit, et solummodo tres menses regnavit, vir per omnia bonus et cujus sapientiae pauci homines assimilari possunt. Videntes autem Longobardi quod Asprandus moreretur, fecerunt sibi regem filium ejus Liutprandum, patre adhuc vivente.

Phylippicus autem Justinianum imperatorem occidit, regnumque ejus per annum et sex menses tenuit; surrexit enim contra eum Anastasius, qui et Arthemius dictus est, et ejecit eum de regno oculosque ejus erumpere fecit. Anastasius autem cum mitteret naves in Alexandriam contra Sarracenos, divertentes milites Constantinopolim exquisierunt Theodosium, orthodoxum virum, et invitum per violentiam posuerunt in regnum. Exiens autem idem Theodosius de Constantinopoli in Niceam, pugnavit contra Anastasium, et vicit eum, tulitque ab eo sacramentum, et eum clericum fieri jussit, et postea presbiterum ordinari fecit. Mortuo autem Theodosio post annum unum, Leo factus est imperator.

Apud regnum Francorum illo in tempore Pippinus regnavit, qui fuit nimium audax semperque ab hostibus victoriam habuit. Hic habuit filios, sed ex eis Karolus optimus extitit, qui post eum regnum accepit.

Circa haec tempora compunctus divino amore Patronax de Brixia venit Romam, et per exhortationem beati Gregorii, tunc temporis papae, venit in Cassinum castrum, coepitque ibi habitare cum simplicibus hominibus, qui tunc ibi residebant. Qui deinde eundem venerabilem virum Petronacem fecerunt sibi seniorem. Coeperunt autem statim ad eum concurrere multi viri nobiles, et adjuvante divina gratia, pro meritis beati patris Benedicti, reparavit priora habitacula, vivensque cum omnibus sub jugo sanctae regulae secundum ordinem beati Benedicti, sanctum illud monasterium ad bonum perduxerat statum. Huic venerabili viro multa fecit adjutoria dilectus Deo Zacharias papa, dans ei libros sanctae scripturae et alia quae ad utilitatem monasterii pertinent, insuper et regulam, quam beatus pater Benedictus manibus suis scripsit. Ab illo autem tempore, ex quo locus ille destructus est, usque ad jam dictum abbatem Petronacem, completi fuerunt centum et decem anni.

In Francia, mortuo Pippino, filius ejus Karolus, quamvis per multas pugnas, tulit principatum de potestate Reginfridi. Inter haec Liutprandus rex audiens quod Sarraceni depredarentur Sardiniam, dedit magnum precium, et misit in Sardiniam, fecitque inde adduci ossa sancti Augustini episcopi, et posuit illa honorifice in Ticino.

Post haec Karolus rex Francorum misit Pippinum filium suum ad Liutprandum regem, ut tonderet capillos ejus et faceret eum sibi exinde compatrem; quod ille fecit, puerumque cum donis multis ad patrem remisit.

Igitur Liutprandus rex multas aecclesias per loca diversa construxit. Fecit enim monasterium beati Petri apostoli foris muros Ticinensis civitatis, quod dicitur ad Caelum aureum, et sursum in Alpibus in propria sua villa fecit monasterium, quod dicitur Barcetum; itemque in Alonna villa propria monasterium fecit in honore sancti Anastasii martyris. Similiter fecit aecclesiam domini Salvatoris in palatio suo, et ordinavit ibi sacerdotes et clericos, qui cottidie divina officia ibi celebrarent, quod nunquam alii reges ante ipsum habuerunt. Postquam vero regnavit per annos 31 et menses 7, mortuus est, sepultusque est in aecclesia sancti Adriani martyris, ubi et pater ejus sepultus est. Fuit autem sapiens et fortis, amator pacis, culpantibus misericors, castus, orationibus et vigiliis deditus, in elemosinis largus; litteras non novit, sed tamen sic sapiens fuit, ut phylosophis assimulandus sit.

Hucusque de Longobardorum gentis origine ejusque in Italiam ingressione regumque ejus successione strictim descripsisse, imperatorum quoque Romanorum interim regnantium nomina et tempora breviter tetigisse sufficiat, nunc ad ceptae seriei digestionem, unde paululum digressi sumus, descriptio redeat.

( H. m.) Justinus imperator Tyberium comitem excubitorum sibi filium faciens, cesarem appellavit et consessorem suum constituit. Erat imperator pedibus eger, et per hoc magis in lectulo jacuit. Post haec infirmatus, sed post paululum a languore dimissus, convocavit tam Euticium pontificem et senatum, quam omnes sacerdotes et cives, et adducto caesare Tyberio, palam omnibus appellavit eum imperatorem, his sermonibus usus: Ecce Deus benefecit tibi, hunc habitum Deus tibi dedit, non ego. Honora illum, ut tu quoque honoreris ab illo; honora matrem tuam, quae aliquando tibi domina fuit; nosti, quod primum fueris ejus servus, nunc autem filius. Ne gratuleris in sanguinibus, nec communices homicidio, ne malum pro malo reddas, ne in malo inimiciciae michi similis efficiaris; non elevet te habitus hic quemadmodum me; sic attende omnibus sicut tibi; scito quis fueris, ne superbias, et non peccabis. Omnes isti filii tui sunt et servi hos cum videas, omnes qui sunt rei publicae vides. Haec cum dixisset, et facta oratione a patriarcha, cum dixissent omnes: Amen, cecidit caesar ad pedes imperatoris, et dixit ei: Si vis, sum; si vis, non sum. Et imperator ait: Deus, qui fecit coelum et terram, ipse omnia quae dicere oblitus sum in cor tuum mittat. Haec cum loqueretur imperator, replebat lacrimis totum collegium. Post haec Justinus anno 11 regni sui mortuus est, relicto Tyberio successore.

? Anni Justini.

( Chr. W.) Primo autem anno Justini, qui est annus dominicae incarnationis 565u s, Armenii suscipiunt fidem.

( H. m.) A. D. 567. Sophia augusta, accersitis notariis, deferri jussit cautiones debitorum et breves, et dimisit eis omnia.( Chr. W.) Eodem anno Narses patricius Totilam regem occidit Gothosque dispersit.

A. D. 568. Longobardi Italiam petentes, de Pannonia egressi sunt.

A. D. 570. Longobardi Mediolanum intraverunt.

A. D. 571.

( Chr. W.) A. D. 575. Justinus imperator obiit. Quidam scribunt, quod in heresim Pelagianam inciderit, et ideo justo Dei judicio sensu perdito, cum amentia vitam finiverit.

Anni Tyberii.

( H. m.) Anno dominicae incarnationis 576o, Urbis vero conditae millesimo 327o, Tyberius Constantinus, genere Thrax, 55o loco ab Augusto imperium accipiens, coronatus est ab Euticio patriarcha, regnavitque annis 7. Qui mittens adduxit uxorem suam Anastasiam, et coronavit eam. Quae cum coronaretur, clamabant partes: Anastasia, tu vincas. Salva, Domine, quos jussisti imperare. Hoc audiens Sophya, uxor Justini, animo perculsa est; nesciebat enim quod haberet uxorem, volebatque ipsa nubere Tyberio et permanere augusta. Quidam vero dicebant quod, vivente Justino, adamicata fuerit Tyberio, et ipsa persuaserit Justino, ut eum caesarem faceret. Qui cum adhuc vivente Justino preesset palatio, et ut vere christianus thesaurum multum, quem Justinus male congregavit pejusque in ferreis archis reposuit, pauperibus distribueret, Sophya augusta frequentius eum increpavit, dicens: Quod ego per multos annos congregavi, tu in modico tempore expendis. Cui ille ait: Confido in Domino, quia pecunia non deerit fisco regali, tantum pauperes elemosinas accipiant, et captivi redimantur. Hic cum imperialem coronam accepturus esset, eumque juxta consuetudinem in spectaculo circi, ubi reges coronari solebant, populus exspectaret, quidam adversarii insidias ei paraverunt, et Justinianum, nepotem Justini, in imperium sublimare voluerunt. Ille autem prius loca sancta perambulavit, postea vocans ad se pontificem urbis Euticium, cum consulibus et prefectis ceterisque honoratis palatium intravit, et induens se purpura coronamque sibi imponens, sedit super sedem imperialem, et cum magnis laudibus in gloria regni est confirmatus.( H. m.) Quod videntes ejus adversarii, magna confusione sunt cooperti. Justinianus vero post paucos dies veniens, projecit se ad pedes ejus, et ut gratiam ejus haberet, quindecim centenaria auri dedit ei. Ille, ut semper fuit patiens, suscepit eum bene, jussitque eum in palatio semper manere. Sophya quoque, immemor promissionis quam aliquando fecerat Tyberio, temptavit ei fraudem ingerere. Exeunte enim illo ad villam, ut juxta consuetudinem imperialem per 30 dies jocundaretur cum suis ad vindemiam, Sophya Justinianum clam vocavit, eumque in regnum sublimare quesivit. Hoc audiens Tyberius, festinanter Constantinopolim rediit, apprehensamque Sophyam, omnibus suis rebus cam spoliavit, dimittens ei tantum unde viveret, et tollens omnes pueros ejus, de suis fidelibus posuit qui ei servirent, precipiens ut nullus ex his qui ei antea serviebant ad eam accederet. Justinianum vero solis verbis corripiens, in tantum eum postea dilexit, ut filiam suam filio ejus promitteret rursumque filio suo filiam ejus expeteret; sed nescio qua de re hoc ad effectum non pervenit.( P. D. l. l.) Hic itaque quia multas elemosinas cottidie fecit, multum ei Deus aurum demonstravit.( H. m.) Quadam itaque die deambulans per palatium, vidit in pavimento petram, in qua sculptum erat sanctae crucis signum. Et ait: Cruce Domini frontes et pectora nostra signare debemus, et ecce sub pedibus nostris eam calcamus, et jussit eam auferri. Quae cum levaretur, invenerunt aliam simili modo signatam. Cumque et hanc sublevari jussisset, apparuit tercia. Hanc quoque cum levassent, invenerunt plus quam mille centenaria auri. Quo sublato, multum pauperibus largitus est ex eo.

Narses quoque patricius magnam domum habuit, in qua cisternam faciens, multum aurum et argentum in ea recondit, occidens omnes hujus rei conscios preter senem unum, a quo juramentum exigens, omnia ei commendavit. Mortuo autem Narsete, predictus senex ad Tyberium venit, et de eadem pecunia ei indicavit. Qui gavisus misit pueros suos cum eo, qui aperientes cisternam, tantam pecuniam invenerunt, ut per multos dies vix potuisset deportari. Quam more suo pene omnem pauperibus erogavit. Hic, cum temporibus Benedicti papae, vastantibus omnia Longobardis, Roma fame laboraret, multa milia modiorum frumenti navibus ab Aegypto dirigens, eam misericordiae studio relevavit.

Tercio hujus anno rex Persarum congregavit exercitum copiosum contra eum, sed missus ab eo exercitus duce Mauricio Persas vicit, reversusque Mauricius cum victoria, honorifice a Tyberio est susceptus, dataque sibi filia imperatoris Constantina gener ejus est effectus. Similiter et Germano pretori junxit filiam suam Charito, utrumque caesarem creans.

Ad hunc Tyberium Helpericus rex Francorum missos suos direxit, et multa dona accepit, et aureos tales, quorum unus solidus libram pensavit, et habebant ex una parte figuram imperatoris et per gyrum scriptum: Tyberii Constantini perpetui Augusti, ex altera parte currum, et hominem super eum qui minabat illum, et ibi erat circumscriptum: Gloria Romanorum

His temporibus beatus Gregorius, tunc archidiaconus, cum fuisset a Pelagio papa Constantinopolim missus, rogantibus fratribus secum commorantibus, maximeque Leandro Hispaniensi episcopo, qui etiam tunc temporis illuc missus fuerat, moralia Job scripsit, et Euthicium ejusdem urbis episcopum, presente Tyberio augusto, in fide resurrectionis errasse convicit( cf. Vitam Greg. et BEDAM).

Tyberius autem cum regnaret annis 7, et infirmatus mortem sibi propinquam sentiret, cum consilio Sophyae augustae Mauricium generum suum, genere Capadocum, ad imperium elegit, eique principatum dedit, dicens: In mente habe, ut rectitudinem et justiciam semper ames. Hoc postquam dixit, de hac luce migravit. Quem omnes populi multum planxerunt pro bonitate ejus. Fuit enim summae bonitatis, ad elemosinas promptus, in judiciis justus, in discretione cautissimus, nullum despiciebat, sed omnes cum bona voluntate suscipiebat, et quia dilexerat omnes, ab omnibus dilectus est.

Anni Tyberii.

Cujus anno primo thesaurus magnus sub pavimento palatii et in domo Narsetis patricii inventus est, ut supra dictum est.

A. D. 577. Benedictus papa 64u s sedit annis 4.

( cf. G. Fr.) A. D. 578. Sigibertus, filius Lotharii, interfectus est anno regni sui 14.

A. D. 581. Pelagius papa 65u s sedit annos 10, menses 2.

( Chr. W.) A. D. 582. Tyberius Constantinus obiit.

( H. m.) Anno dominicae incarnationis 583o, ab Urbe condita millesimo 334o, Mauricius, genere Capadocus, 56o loco ab Augusto, primus ex genere Grecorum, adeptus est imperium, regnavitque annis 21. Hic secundo imperii sui anno consul appellatus est, et multos thesauros Urbi donavit. Provexit autem Phylippicum quendam pretorem Orientis, cui et filiam suam Gordiam uxorem dedit, quem tamen postea quasi regni usurpatorem susspiciosum habuit.( Vita Greg.) Hujus temporibus ipso annitente, beatus Gregorius ad gradum Romani pontificatus provectus est, cujus filium idem Gregorius antea de baptismate suscepit; postea tamen idem Mauricius Gregorio papae infestissimus erat. Magnae quippe avariciae et rapacitati deditus erat, pro qua re Gregorius quantum potuit eum corripiebat. Et quia imperatorem non verebatur, ad exercendam in eum tyrannidem prodire nitebatur.( H. m..) Sed eodem anno, qui fuit imperii sui 19u s, vir quidam monachico indutus habitu, spatam dextera tenens, a foro usque ad aeneam gladiatoris statuam discurrit, et imperatorem gladio moriturum omnibus pronunciavit. Quod Mauricius ut audivit, a tyrannide Gregorio inferenda semet continuit, et reversus in se cogitavit, quod Deum lateat nichil, sed reddat omnibus secundum opera eorum, recognoscens etiam excessum, quem in captivatione multorum fecerat-- multa enim bella in diversis mundi partibus per diversos duces suos exercuerat-- expedire sibi judicavit, in hac vita recipere pro peccato, et non in futura, compositasque scripto preces eidem Gregorio et ad omnes patriarchales sedes et ad omnes civitates et monasteria civitatum sive solitudinum cum cereis et thimiamatibus et pecuniis transmisit, et ut pro peccatis suis intercederent supplicavit, hoc potissimum deprecans, ut hic et non in futuro quae meruit reciperet. Cumque hoc et ipse vehementius per tempora multa lacrimis postularet, quadam nocte dormiens, vidit in visu apud aeneam palatii portam se coram populo multo imagini domini Salvatoris assistere, et vocem terribilem ex eadem imagine se audire, dicentem: Date Mauricium. Et tenentes eum judiciorum ministri, posuerunt eum apud purpureum umbilicum qui illic erat. Cui eadem vox caracteris ait: Ubi vis reddam tibi mala quae fecisti, hic an in futuro seculo? At ille respondit: Amator hominum, domine et judex juste, hic michi potius quam in futuro retribue; et jussit divina vox tradi Mauricium et Constantinam uxorem ejus et filios et omnem cognationem ipsius Focae militi. Evigilans ergo Mauricius vocavit eum qui ante se dormiebat, misitque et vocavit ad se Phylippicum generum suum, quem dudum susspicabatur velle sibi regnum subripere. At ille pro susspicione predicta se perdendum conjiciens, advocatae ad se Gordiae uxori suae, tanquam ultra se non visurae, vale dixit, sacramentoque communionis accepto, ad palatium venit, et cubiculum imperatoris ingrediens, ad pedes ejus procidit. Cui assurgens imperator, ad pedes ejus nichilominus corruit, dicens: Ignosce michi, deprecor, propter Deum, quia peccavi in te; nunc enim certissime novi, quod nichil peccaveris in me. Si quem vero scias in agminibus nostris, qui soleat Focas nominari, dicito michi. Et Philippicus diu secum recogitans, dixit: Unum sic vocatum scio, qui nuper ab exercitu procurator positus, tuo contradicebat imperio. Cum autem imperator quereret de ejus qualitate, Philippicus ait: Est quidem juvenis et temerarius, attamen timidus. Tunc Mauricius ait: Si est timidus, profecto et homicida; et narravit Philippico somnium quod vidit. Porro nocte illa visa est stella quae dicitur cometa. In crastinum vero venit Magistrianus, quem misit ad heremitas, ferens ab eis hujusmodi responsum: Deus, recepta poenitentia tua, salvabit animam tuam, et cum tota domo tua in numero sanctorum te constituet; ab imperio vero cum ignominia et discrimine discedes. His auditis, Mauricius glorificavit Deum magnifice, et poenitentiam quidem tenuit, sed avariciae malum adeo non reliquit, ut exercitum in periculosis locis hiemare et victum ab extraneis juberet cum periculo querere, ne videlicet alimenta publica deberet eis ministrare. Quod audiens exercitus, in sedicionem convertitur, exaltatumque super clypeum Focam centurionem acclamavit exarchum. Commoto autem gravi tumultu Constantinopoli, Mauricius mutata veste cum uxore et filiis noctu dromonem conscendit, et fugiens apud Sanctum Antomon venit. At Focas cum exercitu in septimum veniens, imperator efficitur; a quo Mauricius cum uxore ac filiis penes Calcedonem missus decollatur. Verum Mauricius patienter infelicitatem sustinuit, Deum in omnibus invocans, et crebro pronuncians: Justus es, Domine, et rectum judicium tuum. Aiunt autem quidam, quod eo occiso lac cum sanguine fluxerit, ita ut omnes inspicientes dire lamentarentur. Sic ergo imperator etiam naturae legibus celsior factus, vitam commutavit. Porro ex illo tempore non defuerunt Romano imperio variae ac ingentes erumnae.

( Chr. W.) A. D. 586. Levigildus rex Wisigotharum Arrianus Herminigildum filium suum ob fidem catholicam, quam a Leandro episcopo percepit, in sancta dominica paschae securi fecit occidi. Hilpericus, filius Lotharii, unus ex quatuor, obiit, anno 24o regni sui( cf G. Fr.).

A. D. 588. Lotharius, Hilperici filius, regnare coepit.

A. D. 591. Gregorius primus papa 66u s ordinatur, sedensque annis 13, mens. 6, diebus 10, migravit 4 Idus Mart. anno secundo Focae imperatoris.

( Chr. W.-- BEDA.) A. D. 595. Gregorius pontifex synodum episcoporum 24 congregans apud Sanctum Petrum, de necessariis aecclesiae decernit.

A. D. 596. Gregorius misit Augustinum predicare Anglis.

A. D. 597. Guntrammus rex, filius Lotharii, obiit, anno regni 33o, habens filios duos Theodebertum et Theodericum( cf. G. Fr.).

A. D. 599. Hildibertus, filius Sigiberti cum regnaret annis 20, obiit.

A. D. 600.

A. D. 601.

( Chr. W.) A. D. 603. Gregorius, missis doctoribus Augustino, Mellito, Johanne aliisque pluribus, Anglos ad Christum convertit. Tunica Domini, super quam milites sortem miserunt, in Zaphath procul ab Hierusalem in arca marmorea reperitur, quam Gregorius Anthiocenus episcopus et Thomas Hierosolimitanus et Johannes Constantinopolitanus cum aliis multis episcopis, facto triduano jejunio, ordine pedestri Hierosolimam in ipsa archa perducentes, in aecclesia, ubi crux Domini adoratur, posuerunt. Mauricius poenas scelerum suorum, ut ipse oravit, in hac vita persolvens, a Foca turpiter decollatur.

Anni Focae.

Anno dominicae incarnationis 604o, Urbis autem conditae millesimo 355o. Focas quidam, Prisci, ut aiunt, patricii quondam strator, post ad militiam provectus, deinde a populo procurator factus, ad ultimum vero, vivente adhuc Mauricio imperatore, ab exercitu ad imperium electus, 57o loco ab Augusto, imperium invasit, et octo annis regnavit, habens uxorem Leontiam nomine. Hujus anno 2o beatus papa Gregorius migravit ad Dominum, et Sabinianus pro eo eligitur ad pontificatum; post quem Bonifacius, cujus rogatu Focas constituit sedem Romanae et apostolicae aecclesiae caput esse omnium aecclesiarum; nam antea Constantinopolitana aecclesia se scribebat primam omnium. Post quem alius Bonifacius, qui fuit a beato Gregorio quartus; cujus item rogatu idem Focas jussit in veteri fano, quod pantheon vocabatur, ablatis idolatriae sordibus, aecclesiam beatae semper virginis Mariae et omnium martyrum fieri, ut ubi quondam omnium non deorum sed daemonum cultus agebatur, ibi deinceps omnium sanctorum memoria coleretur. Hujus tempore Cosdroe rex Persarum adversus publicam rem bella gravissima gerens, multas Romanorum provincias et ipsam Hierosolimam abstulit, et destruens aecclesias ac sancta prophanans, inter ornamenta locorum vel sanctorum vel communium quae abstulit etiam vexillum dominicae crucis abduxit.( H. m.) Focas autem cum homicidia ceteraque mala multa fecisset in populo, Priscus patricius, gener ipsius, dolens, pro his, scripsit Heraclio patricio et pretori Africae, ut filium suum Heraclium mitteret, quatinus contra Focam tyrannum veniret. Qui veniens cum exercitu, pugnavit cum eo, et vicit eum; vulgus autem apprehensum interfecit et igne apud Taurum cremavit.

( Chr. W.) A. D. 605. Sanctus Gregorius papa migravit ad Dominum.

A. D. 606. Sabinianus papa 67u s sedit annum unum, menses 5.

A. D. 607. Bonifacius papa 68u s sedit annum unum, menses 8.( Chr. W.) Quo rogante, Focas fecit Romam matrem aecclesiarum.

A. D. 609. Bonifacius papa 69u s sedit annos 6, menses 8. Cujus rogatu Focas pantheon dedit aecclesiae.

A. D. 610.

A. D. 611. Focas occiditur.

Anni Heraclii.

( H. m.) Anno dominicae incarnationis 612o, Urbis autem conditae millesimo 363o. Heraclius, 58o loco ab Augusto, accepit imperium, occiso Foca, regnavitque annis 27. Hic coronatus est a Sergio patriarcha in oratorio sancti Stephani, quod est in palatio, cum desponsata sibi Eudoxia, simulque acceperunt nuptiarum coronas, et una eademque die Heraclius et imperator et sponsus ostenditur. Sequenti anno nascitur imperatori filius de Eudoxia, Heraclius minor, qui et Constantinus novus dictus est; et mortua est augusta eodem anno. Deinde anno sequenti duxit Heraclius inceste Martinam neptem suam, sororis suae filiam, quae coronata est in augustam a Sergio patriarcha heretico. De qua suscepit filium Heraclonam.

Anno imperii sui octavo Heraclius misit in Persidem legatos ad Cosdroen, postulans pacem. Qui sprevit eos, dicens: Non parcam vobis, donec crucifixum, quem Deum esse fatemini, abnegetis, et solem adoretis. Sequenti anno Chaianus rex Avarum direxit aciem contra Thracem; sed missis ab Heraclio legatis, fecit cum eo pacem.

Duodecimo autem imperii sui anno, contracta omni militia sua, movit exercitum in Persidem, multaque praelia cum diversis ducibus committens, per sex annos Persidem devastavit et vicit, occisoque Chosdroe, septimo anno Constantinopolim, ablato a Perside vivifico crucis ligno, rediit, moxque sequenti vernali tempore Hierosolimam tetendit, preciosum illuc lignum reportans, ad gratiarum Deo actiones referendas.

Hujus temporibus Anastasius Persa monachus nobile pro Christo martyrium passus est. Hic natus in Perside, magicas a patre puer didicit artes; sed ubi a captivis christianis Christi nomen acceperat, in eum mox animo toto conversus, relicta Perside, Calcedoniam Hierapolimque Christum querens ac deinde Hierosolimam petiit. Ubi accepta baptismatis gratia, quarto ab eadem urbe miliario monasterium abbatis Anastasii intravit. Ibi septem annis regulariter vivens, dum Caesaream Palestinae orationis gratia venisset, captus a Persis et multa diu verbera passus inter carceres et vincula judice Marzobana, tandem mittitur ad regem Chosdroe, a quo tercio per intervalla temporis verberatus, ad extremum una manu per tres horas suspensus, sicque decollatus, nobile martyrium cum aliis 70 peregit. Mox tunica ejus indutus quidam demoniacus, curatus est. Interea superveniens cum exercitu Heraclius princeps, superatis Persis, christianos qui erant captivati reduxit gaudentes. Reliquiae autem beati Anastasii martyris primum monasterio suo, deinde Romam advectae, venerantur in monasterio beati Pauli apostoli, quod dicitur Ad Aquas Salvias.

( H. m.) Anno imperii Heraclii 15o Arabum, qui et Sarraceni dicuntur, Muhammad princeps habebatur. Hic erat pseudopropheta, sed apud illos magnus estimabatur, ita ut eciam in principio adventus ejus estimarent, hunc esse illum qui ab eis exspectatur Christus. Erat autem oriundus ex stirpe Ismahelis, filii Abrahae. Cum autem inops et orphanus esset idem Muhammad, visum est sibi ad quandam mulierem locupletem et cognatam suam nomine Cadigam introire mercenarius, ad negociandum cum camelis ejus apud Aegyptum et Palestinam, sicut in illis locis mos erat. Paulatim autem fiducia penes ipsam mulierem percepta, quae vidua erat, accepit eam uxorem, et habuit camelos illius omnemque substantiam. Cumque veniret in Palestinam, conversabatur cum Judaeis et christianis, capiebatque quasdam scripturas ab eis. Porro habebat passionem epylemsiae, id est morbum caducum. Quo comperto, uxor ejus valde contristabatur, utpote nobilis, quod se hujusmodi viro copularet, egeno scilicet et epylemtico. Procurabat vero ille placare ipsam, taliter dicens: Visionem quandam angeli Gabrielis contemplor, et haut ferens hujus asspectum, mente deficio et cado. Ipsa vero cum haberet alterum quendam talem amicum suum, propter infidelitatem suam ibi exulantem, indicavit ei omnia verba viri sui et nomen angeli. At ille volens eam reddere certam, dixit ei: Veritatem locutus est; iste enim angelus mittitur ad omnes prophetas. Ipsa ergo prima susceptis verbis ejus credidit ei, et predicavit aliis mulieribus contribulibus suis, prophetam eum esse; et taliter ex feminis fama venit ad viros, primo ad Hebuber, quem et successorem dimisit, et tenuit partem heresis ejus et heredis. Docuit autem auditores suos, quod qui occidit inimicum, vel occiditur ab inimico, paradysum ingreditur; paradysum vero carnalis cibi ac potus et commixtionis mulierum perhibebat capacem, fluvium quoque vini et mellis et lactis ibi esse et affluentem voluptatem multaque alia luxuria et stulticia plena, quae stultis videbantur delectabilia ideoque credibilia.--( Chr. W.) Heraclius a Sergio patriarcha et ab Anastasio quodam aliisque hereticis circumventus, in Euthicianam incidit heresim, et mathematicus factus et astrologus, vidit imperium suum a circumcisis gentibus esse vastandum; mittensque ad Dagobertum regem Francorum, omnes regni ejus Judaeos baptizari petiit et impetravit, ipseque per omnes imperii sui fines et provincias idem fieri decrevit. Post haec Agareni, qui et Sarraceni, gens circumcisa, provincias Heraclii vastant. Contra quos dum Heraclius dimicat, 150, 000 militum ejus Sarraceni interficiunt, et spolia eorum Heraclio remittunt. Quae ille percipere nolens; sed vindictam ab eis querens, portas Caspias, quas Alexander Magnus Macedo super mare Caspium fecit et propter multitudinem sevissimarum gentium serari jussit, aperuit, indeque 150, 000 auro armata cum omnibus universarum provinciarum militibus contra Sarracenos in praelium misit. Cumque in crastinum essent praeliaturi, ipsa nocte 52 milia de exercitu Heraclii in castris percussit angelus Dei; reliqui cum regredientes appropinquassent Hierosolimam, videns Heraclius se nequaquam resistere posse, merore correptus est, factusque ydropicus, mortuus est( H. m.).

A. D. 613.

A. D. 614.

( Chr. W.) A. D. 615. Anastasius Persa monachus factus est.

A. D. 616. Deusdedit papa 70u s sedit annos septem.

A. D. 618. Eduinus rex efficitur Anglorum.

A. D. 622. Anastasius passus est.

A. D. 623. Bonifacius papa 71u s sedit annos 5.

A. D. 627.

A. D. 628. Honorius papa 72u s sedit annos 10, menses undecim, dies 17. Eduinus rex Anglorum baptizatur a Paulino episcopo anno regni sui 11, adventus autem Anglorum in Britanniam 180.

( Chr. W.) A. D. 629. Heraclius interfecto Cosroe rege Persarum, crucem dominicam, quam ille abstulit, Constantinopolim rexexit, annoque sequenti Hierosolimam cum debita veneratione reduxit.

A. D. 630. 1.

A. D. 631. Lotharius, Hilperici filius, anno regni sui 44 moritur, relinquens successorem filium suum Dagobertum( cf. G. Fr.).

( H. m.) A. D. 638. Heraclius ydropicus factus moritur.-- Severinus papa 73u s sedit annum unum, menses duos.

Anni Constantini.

Anno dominicae incarnationis sexcentesimo tricesimo nono, ab Urbe autem condita millesimo trecentesimo nonagesimo Constantinus, filius Heraclii et Eudoxiae, quinquagesimo nono loco ab Augusto, suscepit imperium. Qui, cum regnaret mensibus quatuor, a noverca sua Martina et Pyrro patriarcha veneno potionatur; illoque extincto, ipsa cum filio suo Heraclona dominatur. Unde omnis senatus Constantinopolitanus cum omni populo indignatione justa commotus, Heraclonam repulit, linguaque Martinae et naso Heraclonae absciso, eisque in exilium destinatis, Constantem, filium Constantini, nepotem Heraclii, provehunt. Cyrus Alexandrinus episcopus et Pyrrus Constantinopolitanus et alii multi heresim instaurant.( H. m.) Sed senatus et tota civitas Pyrrum ut impium cum Heraclona ac matre sua expulerunt; et regnante Constante, Paulus consecratur episcopus, et ipse hereticus. Johannes autem praesul Romanus, collecto episcoporum concilio, omnes hujus heresis fautores anathematizavit. Quo defuncto, Theodorus pro eo papa consecratur. Pyrrus vero tendens in Africam, Maximi religiosissimi illo tempore abbatis sanctorumque pontificum illic consistentium presentatur asspectibus. Qui hunc redargutum ac persuasum ad papam Theodorum Romam miserunt; sed ille ficta, ut post apparuit, poenitentia ortodoxiae libello papae tradito, ab eo receptus est. Mox autem ut a Roma descendit Ravennamque pervenit, quasi canis ad vomitum suum rediit. Quo comperto papa, convocatis cunctis sacerdotibus et clero in aecclesia principis apostolorum, condempnavit eum sub vinculo anathematis.

Johannes papa 74u s sedit annos 2, menses 9, dies 18.

Anni Heraclonae.

A. D. 640. Heracleonas, filius Hera clii, occiso per venenum fratre suo Constantino, regnum invasit, et cum matre sua Martina regnavit annos 2.

Ab inicio anni 4600.

A. D. 641. Heraclonas turpiter deicitur cum matre.

Anni Constantis.

Anno dominicae incarnationis 642, ab Urbe condita millesimo 393. Constans, filius Constantini, nepos Heraclii, 60o loco ab Augusto, in regnum eligitur, dejecto Heraclona cum matre sua, et regnavit annis 28. Hoc regnante, ut supra dictum est, in locum Pyrri heretici consecratur Paulus episcopus, et ipse hereticus, qui non tantum doctrina vesana, sicut decessores sui, sed etiam aperta persecutione catholicos cruciat, apocrisiarios sanctae aecclesiae Romanae, qui ad ejus correctionem missi fuerant. partim carceribus, partim exiliis, partim verberibus afficiens. Altare quoque eorum in domo Placidiae consecratum in venerabili oraculo destruxit, prohibens eos ibidem missas celebrare.( H. m.) Unde Martinus papa, qui Theodoro successit, incensus a Maximo abbate supradicto, ab Africa Romam veniente, collecta synodo centum et decem episcoporum, Sergium et Pyrrum ac Paulum et Cyrum anathemate dampnavit. Quibus agnitis, Constans, qui seductus erat a Paulo, sicut et avus ejus Heraclyus a Sergio, ejusdem regiae civitatis episcopo misso Theodoro exarcho, Martinum papam et Maximum Constantinopolim fecit adduci, injuriisque affectos Cersonam fecit exiliari; ubi beatus Martinus papa defunctus, multis virtutum signis refulget. Constans vero permotus zelo Dei, synodo sacra et ipse convocata sub Vitaliano papa nuper ordinato, heresim abdicavit; misitque beato Petro apostolo evangelia aurata, gemmis albis mirae magnitudinis in circuitu ornata. Ipse post aliquot annos Romam veniens, obtulit super altare sancti Petri pallium auro textile, toto exercitu cum cereis aecclesiam intrante.( H. m.) Voluit autem et regnum transferre Romam, quia odiosus factus est Byzantiis, eo quod Martinum papam ignominiose tractans exiliavit, et Maximi sapientissimi viri linguam manumque truncavit, duosque Anastasios discipulos ejus tormentis et exiliis tradidit, et multos orthodoxorum verberibus et proscriptionibus et exiliis dampnavit. Propter talia cunctis odiosus effectus, sex annos fecit in Sicilia. Ibi cum quadam die balneum fuisset ingressus, introivit cum eo quidam Andreas obsecundans illi. Et cum coepisset sapone Gallico deliniri, sumens Andreas situlam, dedit eam in verticem imperatoris, et statim fugit. Imperator vero cum tardaret in balneo, insiliunt hi qui foris erant, et reperiunt eum occisum. Quo sepulto, Mitium quendam Armenium fecerunt imperatorem, vi cogentes eum. Erat autem valde decorus et speciosus. Filius autem ejus Constantinus audiens de patris obitu, cum multo navigio Siciliam intravit, et aggressus Mitium, interfecit eum cum occisoribus patris sui, ordinatisque Hesperiis, Constantinopolim rediit, et Romanis cum Tyberio et Heraclyo fratribus imperavit. Hujus imperatoris tempore obiit sancta Gerdrudis, filia Pippini principis.

Theodorus papa 74u s sedit annis septem.

A. D. 643.

A. D. 645. Dagobertus rex filium suum Sigibertum regnaturum in Austrasia misit Pippino et sancto Chuniberto( cf. G. Fr.).

A. D. 647.

A. D. 648.

( Chr. W.) A. D. 649. Martinus papa 75u s sedit annos 10. Hic, collectis 110 episcopis, condempnavit Cyrum, Sergium, Pyrrum et Paulum.( H. m.) Pro qua re a Constante imperatore ab eis seducto exiliatus est in Cersonam.

A. D. 650.

A. D. 652. Cinis e celo descendit, et timor magnus factus est in populo.

A. D. 654.

A. D. 658. Martinus papa apud Cersonam migravit 4 Idus Nov.

A. D. 659. Eugenius papa 76u s sedit annos 2, menses 9.

A. D. 662. Vitalianus papa 77u s sedit annos 9, menses 6.

A. D. 665. Dagobertus, filius Lotharii, cum regnasset annis 34, obiit( cf. G. Fr.).

A. D. 666. Cui successit Clodoveus, filius ejus, cujus frater Sigibertus regnavit in Austrasia.

( Chr. W.) A. D. 669. Constans in balneo occisus est.

Anni Constantini.

( H. m.) Anno dominicae incarnationis 670, Urbis conditae millesimo 421. Constantinus, filius Constantis, 61o loco ab Augusto, regnavit cum fratribus suis Heraclio et Tyberio; sed cum venirent aliqui orientalium partium et dicerent: Si in Trinitatem credimus, tres etiam coronemus, turbatus est Constantinus, qui solus erat coronatus, et per Theodorum patricium convocans majores natu ex eis quasi in colloquium et consilium, ut fieret voluntas eorum, in patibulum eos suspendit; quod videntes ceteri fugerunt; ipse vero regnavit cum filio suo Tyberio annis 17. Hujus temporibus Agatho pontifex Romanae aecclesiae legatos suos pro ammonitione sanctarum Dei aecclesiarum in urbem regiam misit, in quibus erat Johannes, Romanae aecclesiae tunc archidiaconus, sed non longe post episcopus. Qui benignissime suscepti a reverentissimo catholicae fidei defensore Constantino, jussi sunt, remissis disputationibus phylosophicis, pacifico colloquio de fide vera perquirere, datis eis de biblioteca Constantinopolitana cunctis antiquorum patrum libris quos petebant, collecta universali synodo 150 episcoporum, sive ut quidam libri( H. m.) habent 289, presidente Georgio patriarcha Constantinopolitano et Machario Anthiocheno, qui renovabant heresim eorum qui unam voluntatem et unam operationem asstruebant in Christo; convictique sunt falsasse sanctorum patrum dicta per plurima. Finito autem conflictu Georgius patriarcha correctus est. Macharius vero cum suis sequacibus simul et precessoribus Sergio, Cyro, Honorio, Pyrro, Paulo, Petro, anathematizatus est, et in locum ejus Theophanius abbas de Sicilia factus est episcopus Antiochiae, tantaque gratia legatos catholicae pacis comitata est, ut Johannes Portuensis episcopus, qui erat unus ex ipsis, in dominica octavarum paschae missas publicas in aecclesia sanctae Sophyae coram principe ac patriarcha latine celebraret. Haec est sexta synodus universalis Constantinopoli celebrata et Greco sermone conscripta, temporibus Agathonis papae, exsequente ac presidente piissimo principe Constantino intra palatium suum, simulque legatis apostolicae sedis et episcopis 150 sive 289 residentibus.

Prima enim universalis synodus in Nicea congregata est contra Arrium 318 patrum sub Constantino principe, temporibus Silvestri papae; secunda in Constantinopoli 150 patrum contra Macedonium et Eudoxium, temporibus Damasi papae et Gratiani principis, quando Nectarius eidem urbi ordinatus est episcopus; tertia in Epheso 200 patrum contra Nestorium Augustae urbis episcopum, sub Theodosio Magno principe et Syxto papa; quarta in Calcedone patrum 630 sub Leone papa, temporibus Marciani principis, contra Euthicen, nefandissimum presulem Manicheorum; quinta item in Constantinopoli, temporibus Vigilii papae, sub Justiniano principe, contra Theodorum et omnes hereticos; sexta haec de qua in presenti diximus.

Hoc tempore regnum Longobardorum tenuit Chunibertus, Francorum vero Clodoveus.

His eciam temporibus fuit in Gallia homo prepotens et Deo dilectus, nomine Arnulfus, qui renuncians seculo postea factus est Metensium episcopus, cujus filius Ansgisus qui de nomine Anchisae Trojani creditur appellatus, sub nomine majoris domus principatum in regno Francorum postea tenuit.

His temporibus sanctus Lantpertus in Trejectensi epyscopatu successit sancto Theodardo, sub Hilderico rege Austrasiae.-- Eisdem temporibus sancta et perpetua virgo Christi Edildrudis, filia Annae regis Anglorum, primum alteri viro permagnifico, postea Ekfrido regi conjunx data, postquam 12 annis thorum virilem incorrupta servavit, sumpto velamine sacro, sanctimonialis ex regina efficitur; nec mora, etiam virginum mater et nutrix piarum existit. Cujus merita vivacia testatur etiam caro mortua, quae post 16 annos sepulturae cum veste, qua involuta est, incorrupta reperta est. Anni Constantini.

A. D. 672. Adeodatus papa 78u s sedit annos 4.

A. D. 676. Domnus papa 79u s sedit annum unum, menses 5.

A. D. 678. Agatho papa 80u s sedit annos 5, menses 6.

A. D. 681. Sexta synodus universalis Constantinopoli congregatur sub Agathone papa, qui Dono successit; in qua dampnatis hereticis, tantae aranearum telae in medio populi ceciderunt, ut sordes heresium expulsas omnes intellegerent et mirarentur. Clodoveus, filius Dagoberti, obiit. Cui Lotharius filius successit.

A. D. 683. Leo papa 81u s sedit annum unum, menses decem.

A. D. 685. Benedictus papa 82u s sedit menses decem, decessitque Non. Mai.

( Chr. W.) A. D. 686. Constantinus imperator obiit.-- Johannes papa 82u s sedit annum unum. Cui successit Conon papa 83u s seditque annos 2, menses 11, a quo sanctus Kylianus pontificalem potestatem accepit. Cononi Sergius successit.-- Apud Gallias in Francia sub nomine majoris domus principatum gerebat Ansgisus.

Anno dominicae incarnationis 687, Urbis conditae millesimo 438. Justinianus, filius Constantini, 62o loco ab Augusto regnum accepit, et decem annis regnavit. Hic pacem firmam decennio fecit cum Sarracenis terra marique; sed et provincia Africa subjugata est Romano imperio, quae a Sarracenis fuerat tenta. Hic beatae memoriae pontificem Romanae ecclesiae Sergium, quia erraticae suae synodo, quam Constantinopoli fecerat, favere et subscribere noluit, misso Zacharia protospatario suo, jussit Constantinopolim deportari; sed militia Ravennatae urbis vicinarumque partium nefanda principis jussa prevenit, et eundem Zacharium contumeliis et injuriis ab urbe Roma pepulit.( H. m.) Idem Justinianus a Callinico patriarcha exigit, ut orationem faceret ad destruendam aecclesiam sanctae Dei genitricis juxta palatium sitam, quae Metropolite dicebatur, volens ibi aedificia facere, ubi a populo susciperetur. Patriarcha vero dicebat: Orationem quidem ad statuendam aecclesiam habemus, in destructionem vero aecclesiae orationem non suscepimus. Cogente autem imperatore et omnimodis exigente, orationem dixit patriarcha: Gloria Deo, qui jugiter sustinens patitur, nunc et semper et in omnia secula seculorum. Quo audito, destruxerunt aecclesiam. Alia quoque multa improvide faciens, odium populi in se excitavit. Unde Leontius patricius, quem ipse quondam pretorem et magistrum militum orientalium fecerat, sed jam per tres annos in custodia tenuerat, cum exinde protractus in exilium mitteretur, contra eum sensit, junctisque sibi multis, Justinianum comprehendit, nasoque preciso, in insulam quandam relegavit, ipseque regnavit.

Anni Pippini. Anni Justiniani.

( Chr. W.) A. D. 688. Sanctus Kylianus cum sociis suis passus est.

3. A. D. 689. Pippinus, filius Ansgisi, major domus efficitur in Gallia, regnumque Francorum amministravit annis 27, cujus etiam anni suorumque successorum deinceps annotantur in catalogo regum.

4. A. D. 690. Sergius papa 84u s sedit annos 16, menses 8, decessitque 5 Idus Septembr. Hic constituit, ut Agnus Dei cantetur inter sacrificium..

6. A. D. 692. Clodoveus, filius Theoderici fratris Dagoberti, cum fratre Hildiberto regnare coepit( cf. G. Fr.).

8. A. D. 694. Sanctus Remaclus Trejectensis episcopus migravit..

9.( Chr. W.) A. D. 695. Willibrordus, qui et Clemens, a Sergio papa ordinatur episcopus ad predicandum gentibus.

10. A. D. 696. Justinianus ob culpam perfidiae suae regno privatur et exiliatur.

Leonis .

1. Anno dominicae incarnationis 697, Urbis vero conditae millesimo 448. Leo, qui et Leontius, 63o loco ab Augusto, depulso Justiniano, regnum invasit, tribusque annis regnavit. Cujus anno primo Sergius papa in sacrario beati Petri apostoli capsam argenteam, quae in angulo obscuro diutissime jacuit, Domino revelante invenit, et in ea crucem diversis ac preciosis lapidibus adornatam reperit. De qua tractis quatuor petalis, quibus gemmae inclusae erant, mirae magnitudinis portionem dominicae crucis interius repositam conspexit, quae omnibus annis in basilyca Salvatoris, quae dicitur Constantiniana, die exaltationis ejus ab omni populo salutatur.

3. A. D. 699. Sanctus Chutpertus episcopus ex anachorita obiit. Cujus corpus post 11 annos sepulturae ejus integrum inventum est.

( H. m.) Leontio itaque apud Constantinopolim posito, venit Tyberius, qui et Absimarus, ex adverso civitatis cum multis, et prodita sibi civitate, Leontium cepit, precisoque naso ejus, in monasterio Dalmati sub custodia constituit, ipseque regnavit.

Tyb

1. Anno dominicae incarnationis 700, Urbis autem conditae millesimo 451. Tyberius, qui et Absimarus dictus est, 64o loco ab Augusto imperium invasit, dejecto Leone, et regnavit annis 7. Cujus tempore synodus in Aquileia facta quintum universale concilium suscipere diffidit ob imperitiam fidei, donec salutaribus beati papae Sergii monitis instructa, et ipsa cum ceteris Christi aecclesiis huic annuere consentit. Hujus tempore occisus est sanctus Lantpertus episcopus, sub Hildeberto rege( cf. H. Fr. supra).

4.( Chr. W.) A. D. 703. Synodus Aquileiae congregatur sub Sergio papa.

7. A. D. 706. Johannes papa 85u s sedit annos 3.

Beda venerabilis presbyter Anglorum cronicam minoris libri sui hucusque perduxit.

Anni Justiniani.

1. Anno dominicae incarnationis 707, Urbis conditae millesimo 458. Justinianus, filius Constantini, quem superius a Leone de regno expulsum diximus, per adjutorium Terbellis regis Bulgarum expugnata Constantinopoli, regnum recepit, et postea sex annis regnavit.( H. m.) Recepto autem regno, multa dona et regalia vasa Terbelli tribuit, eumque in pace dimisit. Absimarus autem, qui et Tyberius, ex urbe profugit, sed insecutione captus et ad Justinianum est adductus. Adducto quoque Leontio, qui eum dejecit, fecit ambos catenis constrictos, dum ludi equestres agerentur, per plateas trahi, tractosque publice ante pedes suos, dum in solio resideret, projici, calcavitque colla eorum fortiter, universa plebe clamante: Super aspidem et basyliscum ambulasti, et leonem draconemque conculcasti, sicque eos precepit decollari, innumerabilem quoque multitudinem eorum qui contra eum consenserunt diversa morte fecit necari. Quia enim se naso detruncaverunt, quotiens defluentem guttam reumatis manu detersit, totiens pene aliquem ex illis jugulare precepit.( H. m.-- Cf. BEDAM.) Kallinicum vero patriarcham, erutis oculis, Romam exiliavit, et pro eo Cyrum in episcopatum provexit, qui fuit abbas in Ponto, quique illum exulem alebat et eum in imperium restituendum predicebat. Natus est autem ei filius eodem anno, quo recepit imperium, ex Theodora, filia Chaiani, quam accepit dum esset in exilio, quem vocavit Tyberium, coronavitque eum cum matre sua, et regnaverunt cum eo. Hic Constantinum papam accersiens, honorifice suscepit, prostratusque in terram, pro suis peccatis intercedere rogavit, cunctaque aecclesiae privilegia renovans, eum cum honore remisit. Qui cum mitteret exercitum in Pontum ad comprehendendum Phylippicum, quem illic relegaverat, multum Constantinus papa eum prohibuit, sed animum ejus revocare non potuit. Exercitus autem quem miserat, conversus ad partem Phylippici, fecit eum ibidem imperatorem, reversusque cum eo Constantinopolim, pugnavit contra Justinianum miliario ab urbe 12o victoque illo et occiso, accepit regnum Phylippicus.( H. m.) Filius quoque Justiniani, adhuc puer, ab his qui a Phylippico premissi sunt occisus est.

3. A. D. 709. Johannes papa 86u s sedit annos 2, menses 7.

4. A. D. 710. Dagobertus junior regnare coepit( cf. H. Fr.).

5. A. D. 711. Sisinnius papa 87u s sedit dies 20. Cui succedens Constantinus papa 88u s sedit annos 6.

6. A. D. 712. Justinianus a Phylippico interficitur( cf. H. m.).

Phylippici .

( H. m.) 1. Anno dominicae incarnationis 713, ab Urbe vero condita millesimo 464. Phylippicus, 66o loco ab Augusto, invasit imperium, occiso Justiniano, regnavitque anno uno et mensibus 6. Hic, priusquam imperaret, habuit quendam amicum monachum inclusum, qui erat hereticus et tamen previsor, qui dixit ei: Imperium tuum est. At ille turbatus est. Cui ait inclusus: Si Deus jubet, tu quare contradicis? Hoc autem dico tibi, quia sexta synodus male acta est. Si ergo regnaveris, hanc abice, et efficietur imperium tuum forte atque longevum. Qui cum juramento spopondit, se hoc esse facturum. Cum vero regnaret, fecit synodum pseudoepiscoporum juxta illius pseudomonachi et inclusi sermonem, et abjecit sanctam et universalem sextam synodum. Eodemque anno vanus ille inclusus oculorum coecitatem incurrit. Reperiens autem Phylippicus quendam sui consensus Johannem, fecit eum Constantinopolitanum presulem, Cyrum vero deponens, ad monasterium suum redire precepit. Idem Phylippicus in disputationibus quidem suis rationabilis videbatur et prudens, in actibus autem inhoneste ac indigne vitam consummans, improbabilis ubique demonstrabatur. Erat enim hereticus et adulter. Hic Constantino papae misit litteras pravi dogmatis, quas ille cum apostolicae sedis consilio respuit. Hac de causa fecit Constantinus picturas in porticu sancti Petri, quae sex sanctarum synodorum acta continerent. Nam et hujusmodi picturae habebantur Constantinopoli, quas Phylippicus jussit auferri. Statuit autem populus Romanus, ne heretici imperatoris nomen aut cartas aut figuram solidi susciperent. Unde nec ejus effigies in aecclesiam introducta est, nec nomen ad missarum sollemnia prolatum.( H. m.) Sabbato autem pentecostes, cum lavaret in balneo publico, ingressus cum equitatu et organis, habitoque prandio cum civibus antiquae prosapiae, requiesceret meridie, repente per auream portam introivit Rufinus primus stratorum cum Theodoro patricio, festinansque in palatium, et inveniens eum quiescentem, apprehendit eum et eruit oculos ejus, in crastinum vero, id est die pentecostes, congregato in magna aecclesia populo, coronatus est Artemisius, mutato nomine Anastasius.

Anni Anastasii.

1. Anno dominicae incarnationis 714, ab Urbe condita millesimo 465. Anastasius 67o loco ab Augusto imperium adeptus est, regnavitque annis 3. Quidam vero libri* habent, quod Phylippicus regnaret annos 2 et menses 9, Anastasius autem annum unum et menses 3.( H. m.-- P. D. l. l.) Anastasius igitur ubi regnum accepit, Constantino papae per Scolasticum patricium litteras Romam misit, quibus se fautorem et defensorem catholicae fidei et sancti sexti concilii predicatorem esse docuit. Quo regnante, quidam adversus eum conjuraverunt, et contra regiam urbem cum exercitu ascenderunt.( H. m.) Cum autem Adramium adissent et essent sine capite, invenerunt illic hominem indigenam, Theodosium nomine, inertem ac idiotam, qui publicorum tributorum erat exceptor, et hortati sunt eum imperare. At ille fugiens, latebat in monte. Quem inventum, ut imperatorem laudibus extulerunt, vi cogentes eum. Quibus Anastasius cognitis, Niceam abiit, ibidemque se munivit. Theodosius autem secutus, magno praelio vicit eum, datoque sibi sacramento, clericum eum fieri et postea presbiterum fecit ordinari.

2.( Chr. W.) A. D. 715. Pippinus senior major domus obiit; pro quo filius ejus Karolus successit.-- Dagobertus rex Francorum obiit.

Karoli senioris.

3. A. D. 716. Karolus, Pippini senioris filius, in amministratione regni patri successit, adhuc quidem regibus in Francia manentibus sed parva dignitate regnantibus. In Romano quoque imperio apud Constantinopolim adhuc imperatores erant, sed et ipsi intestinis pariter et extrinsecis bellis pene adnullati, parum valebant. Karolus vero regnum Francorum amministravit annis 27. Cui cum Reginfridus quidam adversaretur, regnumque tenere conaretur, quamvis per multas pugnas et certamina, tulit principatum de manu ejus. Nam cum teneretur in custodia, divina misericordia protegente, fugit inde, et primum contra eundem Reginfridum per tres vices pugnavit, postea cum magno certamine illum vicit, Andegavensem tamen civitatem illi ad habitandum permisit, ipse vero super cunctam Francorum gentem principatum tenuit, multaque praelia contra Sarracenos et in Wasconia et in Saxonia et in Fresia fecit.-- Ekbertus vir sanctus de gente Anglorum Scottos pascha legitime celebrare docuit.--( Chr. W.) Gregorius papa 89u s sedit annis 10, migravitque Idus Febr. Hic sanctum Bonifacium ordinavit episcopum.

1. Anno[ Theodos.] dominicae incarnationis 717, Urbis vero conditae millesimo 468. Theodosius a militibus electus, 68o loco ab Augusto, imperium Romanum accepit, et anno uno regnavit.( H. m.) Leo quippe, qui erat pretor orientalium, quoniam auxiliabatur Anastasio, non est subjectus Theodosio. Unde veniens Nicomediam, apprehendit filium Theodosii cum omni apparatu regio et primis viris palatii, et venit Chrysopolim. Quod audiens Theodosius, consilio a Germano patriarcha et senatu percepto, per eundem patriarcham accepit a Leone indempnitatis verbum et aecclesiae sine perturbatione servandae, et sic ei committunt imperium, ipse vero Theodosius una cum filio suo clericus factus, residuum vitae suae tempus transegit in pace.--( Chr. W.) Hoc anno Tyberis alveum suum egressus, multa Romae subvertit aedificia, ita ut in Via Lata ad unam et semis staturam excresceret. Mansit autem diebus 7, donec, agentibus letanias crebras civibus octavo demum die regreditur.

1. Anno[ Leonis.] dominicae incarnationis 718, Urbis autem conditae millesimo 469. Leo, pretor orientalium, genere Syrus, 69o loco ab Augusto, Romanorum provehitur in imperium, regnavitque annis 24.( H. m.) Hic a Justiniano, cum prius regnaret, exiliatus est in Messembriam Thracae regionis, posteriore vero tempore, cum secundo regnaret, veniens ei obviam una cum Bulgaribus, obtulit ei munera, oves scilicet quingentas, placatusque Justinianus fecit illum spatarium, et habuit hunc sicut germanum amicum. Unde quidam invidia ducti detraxerunt ei tanquam imperium appetenti, sed habita questione, inventi sunt falsi. Justinianus tamen postea illum suspectum habens, sed manifeste hunc ledere nolens, misit eum cum pecuniis in Alaniam, ad commovendos Alanos contra Abasgiam. Ubi cum multa ei feliciter provenirent, Justiniano interempto, et Phylippico visu oculorum orbato, cum imperasset Anastasius, provexit eum in pretorem orientalium. Depulso autem Anastasio a Theodosio, ipsoque regnante, Leo et hunc expulit, ipseque regnavit, sed in christianos et aecclesias Dei ac religionem sanctam impius fuit Primum quippe precepit in Constantinopoli, ut quicumque haberent imagines domini Salvatoris seu sanctae genitricis ejus vel aliorum sanctorum, sibi eas afferrent, quas ille in medio civitatis incendere fecit; et quia multi de populo huic impietati non consenserunt, decollati sunt; Germanus quoque patriarcha de sede sua est dejectus, et Anastasius presbiter in loco ejus constitutus. Misit et ad papam Romanum Gregorium, ut similiter faceret; ille vero noluit, sed omnia tributa Romanae urbis et Italiae sibi dari prohibuit.( H. m.) Cui anno imperii sui tercio natus est filius de Maria uxore sua, quem Constantinum vocavit, qui magis illo impius et antichristi precursor extitit, cui postea filiam Chaiani, Scytharum regis, sociavit, eamque christianam faciens, Hyrenen nominavit. Quae cum sacras litteras didicisset, pietati operam dedit, et hos sepe impietatis redarguit.

3. A. D. 720.

4. A. D. 721. Sarraceni Constantinopolim obsident, et per triennium ibi morantes, multasque provincias devastantes, tandem, populo ad Deum clamante, fame pesteque depulsi sunt, multique frigore et ferro naufragioque perierunt. Theodericus regnavit in Francia annis 16( cf. G. Fr.).

6. A. D. 723. Luitprandus, rex Longobardorum, audiens quod Sarraceni, depopulata Sardinia, etiam illa loca fedassent, ubi aliquando propter devastationem barbarorum ossa beati Augustini translata fuerant, misit et per precium adduxit ea Ticinum, ibique, ut decuit, honorifice recondidit.--( H. m.) Leo imperator coegit Judeos et Montanos baptizari; sed Judei abluebant unctionem crismatis et post cibum participabant sacramentis et contaminabant fidem, Montani vero definientes sibi diem, introierunt domos errori suo deputatas, et incenderunt semet ipsos.

7. A. D. 724.

8.( Chr. W.) A. D. 725. Sanctus Pirminius episcopus Augiam intravit, eamque a serpentibus emundavit.

9. A. D. 726. Hucusque Beda cronicam suam in majori libello perduxit.

10. A. D. 727. Gregorius papa 90u s sedit annos 8, decessitque 4 Kal. Decembris. Hic augmentavit in canone: Nec non illorum omnium sanctorum quorum soll.

13.( Chr. W.) A. D. 730. Pirminius ex Augia venit in Alsaciam

14.( H. m.) A. D. 731. Germanus sanctissimus patriarcha videns impietatem Leonis, abrenunciavit summo sacerdotio, tradens pallium, et in domo sua quieti operam dedit, functus sacerdotio ann. 14, mens. 5. In cujus locum Anastasium, ejus quondam discipulum, sed tunc impietati consentientem, Leo constituit. Sane Gregorius sanctus presul Romanus hunc anathematizavit, et Leonem tanquam impie agentem per epistolas redarguens, Romam cum tota Italia ab ejus imperio recedere fecit. Beda venerabilis Anglorum presbiter obiit.

15. A. D. 732. Karolus filium suum Pippinum ad Luitprandum regem Longobardorum pro tondenda cesarie misit; quod ille fecit, cum multisque muneribus ad patrem remisit.

16.( Chr. W.) A. D. 733. Karolus major domus Fresiam vastat.

17. A. D. 734. Karolus Wasconiam invasit..

18.( Chr. W.) A. D. 735. Zacharias papa 91u s sedit annos 18. Hic quatuor libros dialogorum beati Gregorii transtulit in Grecum.

20. A. D. 737. Theodericus rex Francorum obiit( cf. G. Fr.).

22. A. D. 739. Sarraceni Gallias iterum invadentes, ceperunt civitatem Arelatem. Tunc Karolus misit ad Luitprandum, qui venit ad eum cum omni exercitu Longobardorum. Quod audientes Sarraceni, fugerunt de terra illa.

Anni ab initio 4700.

23.( Chr. W.) A. D. 740. Karolus Saxoniam intrat.

24.( H. m.) A. D. 741. Leo imperator impius obiit.

Anni Constantini.

( H. m.) 1. Anno dominicae incarnationis 742, Urbis conditae millesimo 493. Constantinus, filius Leonis, 70o loco ab Augusto, Romanum suscepit imperium, regnavitque annis 34, mensibus 2, diebus 26. Hic erat perniciosissimus, ferus et agrestis, persecutor legum a patribus traditarum, tyrannice non legitime usus imperio, primo quidem a Deo et intemerata ejus genitrice et omnibus sanctis abscedens, magicis, maleficiis et luxuriis ac cruentis sacrificiis et invocationibus daemonum delectatus, molliciebus quoque ac omnibus animas corrumpentibus a tenera aetate convivens, persecutionibus eciam sanctarum aecclesiarum ac peremptionibus monachorum ac violationibus monasteriorum malisque variis supercrescens, non minus quam Diocletianus ceterique antiqui tyranni.

( EINH. Ann.) Hujus anno primo, qui est dominicae incarnationis 742, Karolus, Pippini filius, major domus in regno Francorum, obiit, relinquens filios tres, Pippinum, Karlomannum et Griphonem. Quorum Gripho, qui ceteris minor natu erat, matrem nomine Suanahildem habebat, neptem Oudilonis Bawariorum ducis. Haec illum maligno consilio ad spem regni totius incitavit, in tantum ut sine dilatione Laudunum civitatem occuparet ac bellum fratribus indiceret. Qui celeriter exercitu collecto, Leudunum obsidentes, fratrem in deditionem accipiunt, atque inde ad ordinandum regnum ac provincias, quae post mortem patris a Francorum societate desciverant, recuperandas animos intendunt, et ut in externa profecti domi omnia tuta dimitterent, Karlomannus Griphonem in novo castello, quod juxta Arvernum situm est, custodiri fecit, in qua custodia usque ad id tempus, quo idem Karlomannus Romam profectus est, dicitur permansisse.

Pippini et Karlomanni.

2. A. D. 743. Pippinus et Karlomannus principatu potiti, primo Aquitaniam recipere volentes, contra Hunoldum illius provinciae ducem cum exercitu eandem Aquitaniam ingrediuntur, et capto quodam castello, quod dicitur Lucas, priusquam ex ea provincia secederent, regnum, quod communiter habuerunt, inter se diviserunt in loco qui vocatur Vetus Pictavis, et Karlomannus Austriam et Alamanniam atque Thuringiam sortitur, Pippinus vero Burgundiam, Neustriam atque Provinciam, sicque Karlomannus usque in annum sextum, Pippinus usque in undecimum principabantur( Chr. W.). Neustria vero pars est Galliae Celticae, illa scilicet quae Sequanae Ligerique interjacet.

Omnis namque Gallia in tres partes distincta est, in Belgicam, Celticam, Aquitanicam. Quarum Belgica a Rheno, qui Germaniam ab oceano determinat, quae multarum gentium ferax a germinando nomen accepit, exporrigitur usque in fluvium Matronam, ab utroque vero latere, hinc quidem Alpibus Apenninis, inde vero mari vallatur, cujus circumfusione insula Britannica efficitur. Celtica autem a Matrona per longum in Garunnam distenditur, cujus latera oceani Britannici et insulae Britannicae limites efficiunt. Quicquid vero a Garunna protenditur in Pyreneum, Aquitanica appellatur, hinc Rhodano et Arari atque inde mediterraneo mari collimitans. Constat itaque, totius Galliae spacium ab oriente quidem Rheno, ab occidente, Pyreneo, a septentrione mari Britannico, ab austro vero mari mediterraneo, cingi. Omnes ergo Galliarum populi innata audacia plurimum efferuntur, calumniarum impatientes. Si incitantur, cedibus exultant, efferatique inclementius adoriuntur, semel persuasum ac rationibus approbatum vix refellere consuerunt. Belgae rebus disponendis sunt insigniores, robore atque audacia non impares, maxima quaeque magis ingenio quam viribus appetunt; et si ingenio in appetendis cassantur, viribus audacter utuntur. Cibi etiam atque potus adeo sunt parci. Celtae vero atque Aquitani consilio simul et audacia plurimi, rebus sediciosis accommodi, Celtae tamen magis providi, Aquitani vero precipites aguntur, plurimumque in ciborum appetitum rapiuntur, quod sic eis est innatum, ut preter naturam non appetant. Hinc Sulpicius Severus:« Edacitas, inquit, in Grecis est gula, in Gallis natura.» Hos omnes Galliarum populos etiam in paganismo fere per omnia prospere egisse, tradunt hystoriae; post vero a sancto Remigio baptizati, contra omnes gentium exterarum impetus clara semper atque illustri victoria emicuisse referuntur. Quorum rex christianus primus fuisse traditur Clodoveus, vir audax et strenuus, et quo nullus post eum pietate bellisque umquam magis enituit.( G. Fr.) Hic tempore quodam bellaturus contra Alaricum regem Gothorum cum venisset Turonum, multa munera obtulit aecclesiae sancti Martini cum equo suo velocissimo, quem multum amabat; et expetito auxilio ejusdem sancti contra gentem incredulam, promittebat adhuc plura, si per ejus intercessionem victor rediret. Cumque interfecto Alarico reverteretur cum victoria, veniens ad eandem aecclesiam, pro solvendo voto dona obtulit plurima, pro equo vero, quem ibi dimiserat, dedit matriculariis aecclesiae centum solidos, ut eum reciperet. Quibus datis, equus ille se nullatenus movit. At ille ait: Dentur alii centum. Quibus itidem datis, statim equus solutus abiit. Tunc rex cum laeticia ait: Vere beatus Martinus bonus est in auxilio et carus in negotio. Ab hoc ergo Clodoveo per succedentia tempora imperatoribus egregiis res publica Francorum gubernata fuisse dinoscitur, usque ad haec propinqua tempora Pippinorum et Karolorum, in quibus temporibus per levitatem regum aliquantum dilapsa, per hos egregios viros, de quibus nunc sermo est, ad pristinam dignitatem magnificentius est reducta.

( EINH. Ann.) Denique ut de Pippino et Karlomanno fratribus scribere coepimus, mox ut de Aquitania domum sunt regressi, Karlomannus Alamanniam, quae et ipsa a Francorum societate defecerat, cum exercitu ingressus, ferro devastavit et igni. Hildericus rex Francorum regnare coepit( cf. H Fr.)

3.( EINH. Ann.) A. D. 744. Karlomannus et Pippinus junctis copiis contra Oudilonem ducem Bawariorum profecti sunt, praelioque commisso, exercitum ejus fuderunt. Sed postquam a cede reversi sunt, Karlomannus cum suis in Saxoniam profectus est eodem anno, et cepit castrum quod dicitur Hochseoburg, et Theodericum Saxonem, illius loci primarium, in deditionem accepit..

4. A. D. 745. Iterum Karlomannus et Pippinus juxta manu Saxoniam ingressi sunt, predictumque Theodericum Saxonem ceperunt.( Chr. W.) Initium Fuldensis monasterii.

5.( EINH. Ann.) A. D. 746. Karlomannus patefecit fratri suo, quod jam diu premeditatus est, se scilicet velle seculum dimittere et in habitu monachico Deo servire. Propter hoc nullam expeditionem eo anno habuerunt, sed preparavit se uterque, Karlomannus ut iter et votum suum perficeret, Pippinus qualiter illum honorifice dimitteret.

6. A. D. 747. Karlomannus divino succensus amore Romam tendens, Zachariae papae se obtulit, et ab eo clericus factus, habituque mutato monachicum capiens indumentum, in monte Soracte sive Syrapti constructo monasterio, apud aecclesiam beati Silvestri, cum fratribus secum ad hoc venientibus, per aliquot annos optata quiete fruebatur. Sed cum ex Francia multi nobilium ob vota solvenda Romam commearent et eum velut dominum quondam suum preterire nollent, otium, quo maxime delectabatur, crebra salutatione interrumpentes, locum mutare compellunt. Nam cum hujusmodi frequentiam proposito suo vidisset officere, relicto monte, in Samnium provinciam ad monasterium sancti Benedicti, situm in castro Cassino, se contulit, et ibi quod reliquum fuit vitae tempus complevit.

7.( EINH. Ann.) A. D. 748. Gripho fratri suo Pippino subjectus esse nolens, quamvis sub eo honorifice viveret, in Saxoniam profugit; collectoque Saxonum exercitu, super fluvium Ovacra in loco qui dicitur Orheim consedit; Pippinus vero cum exercitu Francorum in Thuringiam profectus, contra dolos fratris Saxoniam ingressus est, conseditque super fluvium Missaha in loco qui dicitur Scahaningi; praelium tamen inter eos non est commissum, sed ex placito discesserunt.

8. A. D. 749. Gripho Saxonum fidei diffidens, cum copiis quae ad eum de Francia confluxerant Bawariam petiit, ipsumque ducatum in suam potestatem redegit, Tassilonem cum Hiltrude in deditionem accepit, Suiggerum in auxilium sibi venientem suscepit. Haec audiens Pippinus, cum maximo exercitu venit in Bawariam, fratremque suum Griphonem cum omnibus suis cepit, Tassilonem in ducatum restituit, domumque reversus, Griphoni more ducum duodecim comitatus dedit; sed ille tali beneficio non contentus, eodem anno ad Waifarium Aquitaniae ducem profugit.

10.( Chr. W.) A. D. 751. Sanctus Burchardus accepit pontificatum Wirciburgensem, in quo sedit annos 40.( EINH. A.) Hic itaque sanctus Burchardus et Folradus archicapellanus, quem quidam( Vita Burch.) abbatem, quidam( EINH. A.) presbiterum scribunt, ad Zachariam Romanum pontificem missi sunt, ut consulerent eum super regibus qui tempore illo fuerunt in Francia, nomen tantum regis sed nullam potestatem regiam habentes.( Vita Burchardi.) Solebant enim Franci ex antiqua regum stirpe reges habere, qui a Meroveo, Clodii secundi regis eorum filio, Merovingi dicebantur; quorum genealogia usque ad Hildericum tunc temporis regem permanebat, in quo etiam deficiebat; sed licet in illo finita posset videri, jam dudum tamen nullius vigoris erat, nec quicquam clarum in se preter inane regis vocabulum preferebat. Nam et opes et potentia regni penes palatii prefectos, qui majores domus dicebantur et ad quos summa imperii pertinebat, tenebantur; nec aliud quicquam regi permittebatur, quam ut regio tantum nomine contentus, crine profuso, barba summissa, solio resideret, ac speciem dominantis effingeret, legatos undecumque venientes audiret, eisque abeuntibus responsa, quae doctus erat aut jussus, ex sua velut potestate redderet, cum preter inutile regis nomen et precarium vitae stipendium, quod ei prefectus aulae, prout videbatur, exhibebat, nichil aliud possideret; quanquam unam et eam perparvam reditus villam, in qua domum et ex qua famulos necessaria sibi ministrantes atque obsequium exhibentes paucae numerositatis haberet. Quocumque eundum erat, carpento ibat, quod junctis, bubus et bubulco more rustico agente trahebatur. Sic ad palatium, sic ad publicum conventum, qui Kalend. Maii ob regni utilitatem annuatim celebrabatur, ire solebat, et coram tota gente presidens omnesque salutans, et ab iis salutatus debitisque obsequiis honoratus, sic domum rediebat, sicque secum usque ad alium Maium domi residebat. At regni amministrationem et omnia, quae vel domi vel foris agenda erant ac disponenda, prefectus aulae procurabat. Quo officio tunc, cum predicti legati Romam mittebantur, Pippinus, Karoli filius itemque Karoli Magni pater, jam velut hereditario jure fungebatur. Zacharias vero papa super hujusmodi negotio consultus, remandavit, melius esse illum vocari regem, apud quem summa potestatis consisteret; dataque auctoritate sua, Pippinum regem constitui jussit.

11. A. D. 752. Pippinus per auctoritatem Zachariae papae more Francorum electus ad regnum, per manus sancti Bonifacii archiepiscopi Mogonciacensis elevatus est in regni solium in Suessionum civitate.--( Chr. W.) Translatio sancti Kyliani facta est.-- Beatus papa Zacharias in venerabili patriarchio reperit caput beati Georgii martyris in capsa reconditum, quod in Romanam urbem transtulit.

12. A. D. 753. Stephanus papa 92u s ordinatur, seditque annos 5, dies 28.

Anni regni Pippini.

13.( EINH. A.) Anno dominicae incarnationis 754. Pippinus rex cum exercitu magno Saxoniam ingressus est, et quamvis Saxones ei obstinatissime resisterent, pulsi tamen cesserunt, et ipse usque ad locum qui dicitur Rimie juxta fluvium Wisaram accessit. In qua expeditione Hiltigarius episcopus occisus est in monte qui dicitur Viburg. Revertenti vero regi de Saxonia nuncius venit de morte fratris sui Griphonis, a quo vel qualiter interfectus esset.-- Eodem anno Stephanus papa multa mala passus ab Haistulfo Longobardorum rege, venit ad Pippinum regem in villa quae dicitur Carisius, suggerens ei, ut se et Romanam aecclesiam ab infestatione Longobardorum defenderet. Venit et Karlomannus, frater regis, jam monachus factus, jussu abbatis sui, ut apud fratrem suum precibus Romani pontificis obsisteret. Invitus tamen hoc fecisse putatur, quia nec ille abbatis sui jussa contemnere, nec abbas ille preceptis regis Longobardorum, qui ei hoc imperavit, audebat resistere. Stephanus autem papa apud Parisium aliquamdiu infirmatus, rursumque per sanctum Dionisium convalescens, postquam a rege Pippino pro sanctae Romanae aecclesiae defensione firmitatem accepit, ipsum sacra unctione in regiae dignitatis honore confirmavit, et cum eo duos filios ejus, Karolum et Karlomannum, cum matre eorum Berhtrada consecravit; Francorumque proceres una cum populo benedictione apostolica sanctificans, auctoritate beati Petri apostoli obligavit, et protestatus est eos, ut nunquam ipsi, vel quique ex eorum progenie, per succedentium curricula temporum progeniti, de alia stirpe regem sibi preponerent, nisi ex eorum propagine, quos divina providentia tunc in defensionem aecclesiae dignata est sublimare.( EINH. Vit. Kar.-- V. Burch.-- Chr. W.) Sic ergo Pippinus ex prefecto palatii, auctoritate apostolica, sublimatus et unctus in sedem regni, postea regnavit annis 15, absolutus per eundem papam Stephanum a juramento, quod regi Hilderico cum ceteris regni primoribus fecerat. Hildericus vero, qui falso regis nomine fungebatur, tonso capite, in monasterium missus est.

14.( EINH. A.) A. D. 755. Pippinus rex, invitante ac rogante predicto papa Stephano, propter justiciam beati Petri apostoli exigendam a rege Longobardorum Haistulfo, Italiam cum manu valida intravit, resistentibusque Longobardis et claustra Italiae tuentibus, ad ipsas montium clusas acerrime pugnatum est, cedentibusque Longobardis, omnes copiae Francorum intraverunt. Haistolfus vero rex in Papia civitate se inclusit, quem Pippinus rex tam diu obsedit, donec firmitatis causa pro facienda sanctae Romanae aecclesiae justicia obsides 40 recepit. Quibus datis, promissisque jurejurando firmatis, Pippinus quidem domum rediit, Stephanum vero papam cum Folrado capellano et non minima Francorum manu Romam remisit. Karlomannus autem, frater regis, qui cum Berhtrada regina in Vienna civitate remansit, correptus febre, priusquam reverteretur obiit; cujus, corpus jussu regis ad monasterium sancti Benedicti, ubi monachus erat, relatum est. Sanctus Bonifacius passus est( Chr. W.).

15.( EINH. A.) A. D. 756. Haistolfus rex Longobardorum cum nichil eorum quae datis obsidibus et facto juramento promisit complesset, Pippinus rex iterum cum exercitu Italiam veniens, eum in Papia obsedit, et ad implenda quae promisit obsidione coegit; redditamque sibi Ravennam et Pentapolim omnemque exarchatum ad Ravennam pertinentem sancto Petro dedit, hisque peractis, in Galliam rediit. Post cujus abscessum Haistolfus cum ea quae promisit denuo commutare meditaretur, in venatione de equo suo prolapsus et ex hoc infirmatus, intra paucos dies vivendi finem fecit. Cui Desiderius successit.

16 A. D. 757. Constantinus imperator misit Pippino regi munera, inter quae et organum; quae ad eum in Compendio villa pervenerunt, ubi tunc populi sui generalem conventum habuit. Illuc et Thassilo dux Bawariorum cum primoribus gentis suae venit, fidelitatemque tam ipsi regi Pippino quam filiis ejus Karolo et Karlomanno jurejurando supra corpus sancti Dionisii promisit, nec solum ibi, sed etiam supra corpus sancti Martini itemque sancti Germani id ipsum sacramentum cum omnibus primatibus suis firmavit.

17. A. D. 758. Pippinus rex cum exercitu Saxoniam aggressus est, et quamvis Saxonibus validissime resistentibus et se munitionibus tuentibus, pulsis propugnatoribus praelio, per ipsum, quo patriam defendere conabantur, vallum intravit; commissoque passim praelio, plurimam ex ipsis multitudinem occidit, et eos ad hoc coegit, ut promitterent, se omne quod juberet facturos et annis singulis 300 equos causa honoris daturos. His ita compositis et more Saxonico ut rata essent confirmatis, in Galliam repedavit.-- Paulus papa 93u s sedit annos 10.

18. A. D. 759. Natus est Pippino regi filius, quem suo nomine Pippinum vocari V luit; sed puer immatura morte preventus, tercio post nativitatem suam anno decessit.

19. A. D. 760. Waifarius dux Aquitaniae cum res aecclesiarum, quae in sua potestate erant et ad aecclesias sub manu Pippini regis constitutas pertinebant, reddere noluisset, ipsumque regem pro his per legatos suos se commonentem audire contempsisset, contumacia sua eundem regem ad suscipiendum contra se bellum concitavit. Contractis ergo rex undique copiis. Aquitaniam intravit, seque res ac justicias aecclesiarum exacturum pronunciavit. Cumque in loco qui dicitur Tedoad positis castris consedisset, Waifarius bello concertare non ausus, missa legatione ad regem, spopondit, se imperata facturum, aecclesiarum jussticias redditurum; dedit etiam obsides duos de primoribus gentis Adalgarium et Itherium.( Chr. W.) Quibus acceptis, rex a bello abstinuit, domumque rediit-- Sanctus Othmarus in insulam quae dicitur Stein relegatus, migravit ad Deum.

20.( EINH. A.) A. D. 761. Waifarius licet obsides dedisset et sacramenta jurasset, satius tamen ratus, si de illato sibi bello superiori anno ultionem exigeret, exercitum, qui Francorum possessiones popularetur, usque ad Cabillonem civitatem fecit accedere. Quod cum Pippino regi, generalem conventum agenti in villa Duria, nunciatum fuisset, coactis undique consiliis, cum magno belli apparatu in Aquitaniam ingressus, omnia ferro et igne vastavit, et quaedam oppida et castella manu cepit, quaedam victori se ultro dederunt. Cumque omnia vastando Lemovicas venisset, regressus est, iterumque in Carisiaco hibernis habitis, natale Domini et pascha ibi peregit. In hac expeditione fuit cum eo filius ejus primogenitus Karolus, ad quem post patris obitum omnis imperii summa pervenit.

21. A. D. 762. Pippinus rex suscepto a se bello finem imponere cupiens, tercio Aquitaniam intravit, captisque Biturica civitate et castello Toarcis, revertitur, hiemavitque in villa Gentiliaco.

22. A. D. 763. Pippinus, habito conventu in Nivernis, quarto Aquitaniam intravit, cunctisque extra munitiones vastatis usque ad oppidum Cadurciam, cum integro exercitu in Franciam se recepturus, per Lemovicum regreditur.( Ann. Laur.-- EINH. A.) Tassilo dux Bawariae postponens sacramenta quae juraverat, et oblitus omnia bona quae sibi avunculus suus Pippinus rex fecerat, simulata infirmitate, ab hac expeditione per dolum se subduxit, et in Bawariam rediit; firmatoque ad defectionem animo, ad conspectum regis se ulterius venturum abjuravit. Rex autem dimisso exercitu, in villa Longlare hiemavit.

23. A. D. 764. Rex Pippinus, distracto in diversa animo propter duo bella, Aquitanicum scilicet jam olim susceptum et Bawaricum propter Tassilonis ducis defectionem suscipiendum, conventum populi sui habuit in Wormacia, dilataque in futurum expeditione, illo anno se domi continuit.

24. A. D. 765. Pippinus generalem conventum in Atiniaco villa habuit, sed et hoc anno nusquam movens expeditionem, Aquis hiemavit.-- Corpora sanctorum Gorgonii, Naboris et Nazarii de Roma translata sunt in Franciam.

25. A. D. 766. Turci egressi a Caspiis portis, cum Avaribus bellum inierunt, multique ex utrisque perierunt. Pippinus propter conficiendum Aquitanicum bellum, conventu in Aurelianis habito, in Aquitaniam quinto profectus est, et destructum a Waifario Argentomagum castrum reaedificavit, dispositoque ibi et in Biturica civitate presidio, regreditur.

26. A. D. 767. Orta questione de sancta Trinitate et de sanctorum imaginibus inter orientalem et occidentalem aecclesiam, id est inter Grecos et Romanos, Pippinus rex in villa Gentiliaco[ al., Salmonciaco] synodum habuit, ventilataque questione, ad bellum predictum conficiendum post natale Domini septimo in Aquitaniam proficiscitur; multisque castellis et pagis captis, Viennam revertitur, ibique pascha celebrato et exercitu recreato, mense Augusto ad reliquias belli profectus est, et Bituricam veniens, conventum in campo habuit; indeque ad Garonnam fluvium accedens, multa castella et petras atque speluncas, in quibus se hostium multitudo plurima defendebat, cepit, reversusque Bituricam, exercitum in hiberna dimisit.

27. A. D. 768. Pippinus in Biturica natale Domini celebravit, et cum primum ad gerendum bellum tempus aptum videret, evocato undique exercitu, ad Santonicam civitatem contendit; captoque in itinere Rimisteino, cum ad urbem predictam venisset, mater et soror et neptes Waifarii ducis ad eum adductae sunt. Quas cum pie susceptas servari jussisset, ad Garonnam fluvium proficiscitur. Ubi ei Heriwigus cum alia prefati ducis sorore occurrit, seque et illam regi tradidit. Rebus igitur aliquot prospere gestis, rex revertitur, et in castello quod dicitur Sels pascha celebravit; assumptaque secum uxore sua atque familia, iterum ad urbem Santonicam venit; dimissaque ibi uxore ac familia, cum omnibus copiis ad persequendum Waifarium ducem animum intendit, nec prius desistere instituit, quam aut vivum caperet aut rebellantem interficeret. Quo interfecto in territorio Petragorico, confectoque bello Aquitanico, Santonas reversus est, ibique demorans aliquamdiu, aegritudine decubuit, delatus tamen Turonos apud sancti Martini memoriam oravit, indeque Parisium veniens, 8 Kalend. Octobr. obiit, corpusque ejus in basilica sancti Dionisii humatum est.-- Filii vero ejus Karolus et Karlomannus omnium Francorum consensu ambo reges creati sunt, ea conditione premissa, ut totum regni corpus ex aequo partirentur; et Karolus eam partem quam pater ejus Pippinus tenuerat, Karlomannus vero eam quam patruus eorum Karlomannus possedit, susceperat; et Karolus 7 Idus Octobris in Noviomo civitate, Karlomannus vero in Suessiona, regni susceperunt insignia.( EINH. Ann. et Laur.) Karolusque, qui major erat natu, Aquasgrani profectus, natale Domini ibi celebravit, pascha vero in Rotomago civitate.( EINH. l. l.) Susceptae sunt itaque conditiones utrimque, et pars regni divisi juxta modum sibi propositum ab utroque recepta est, mansitque ista quamvis cum magna difficultate concordia, multis ex parte Karlomanni societatem separare volentibus, adeo ut quidam eos etiam bello committere sint meditati. Sed in hoc plus suspecti quam periculi fuisse, ipse rerum exitus approbavit, cum defuncto Karlomanno uxor ejus et filii cum quibusdam ex primoribus ejus Italiam fuga petiit, et nullis existentibus causis spreto mariti fratre, sub Desiderii Longobardorum regis patrocinium cum liberis suis se contulit. Et Karlomannus quidem post amministratum communiter biennio regnum morbo decessit; Karolus autem, defuncto fratre, consensu omnium Francorum rex constituitur. De cujus nativitate atque infantia vel puericia, dicit actuum ejus scriptor Eginhardus, ab eodem principe educatus, quod neque scriptis unquam aliquid declaratum sit, neque quisquam suo tempore inventus sit, qui horum noticiam se habere dixerit; de actibus vero et moribus ceterisque vitae illius partibus ita explicuit.