Reader

LIBER IV.

ARGUMENTUM.-- I. Qualiter donis ac promotionibus plurimos cohonestavit.-- II. Remissio quartae partis censuum.-- III. Peraequatio et relevatio censuum.-- IV. Quomodo in pecuniariis causis, iis qui causa ceciderant ipse de suo largiebatur.-- V. Scytharum per signum crucis devictorum subactio.-- VI. Sarmatarum subactio, cum servi adversus dominos rebellassent.-- VII. Variorum barbarorum legationes et munera eis ab imperatore donata.-- VIII. Quod Persarum regi qui legatos ad ipsum miserat, scripsit in gratiam Christianorum illic agentium.-- IX. Epistola Constantini ad Saporem Persarum regem, summa cum pietate Deum et Christum confitentis.-- X. Contra simulacra, et de glorificatione Dei.-- XI. Contra tyrannos et persecutores, et de captivitate Valeriani.-- XII. Quod persecutorum ruinam viderit, quodque jam ob Christianorum pacem laetatur.-- XIII. Exhortatio ut Christianos in Perside agentes complectatur.-- XIV. Quomodo assiduis Constantini precibus pax data est Christianis.-- XV. Quod in nummis et imaginibus, precantis habitu effingi se jussit.-- XVI. Quod imagines suas in templis idolorum poni lege lata prohibuit.-- XVII. Precationes in palatio, et recitatio sacrarum Scripturarum.-- XVIII. Ut diem Dominicum et sextam feriam honorari praeceperit.-- XIX. Quomodo etiam gentiles milites diebus dominicis orare docuerit.-- XX. Forma precationis a Constantino militibus tradita.-- XXI. In armis militum signum dominicae crucis exprimi jubet.-- XXII. Studium precandi, et cultus festi paschalis.-- XXIII. Quomodo idolorum cultum prohibuit, martyrum autem festa honoravit.-- XXIV. Quod rerum externarum quasi episcopum se esse dixit.-- XXV. De prohibitione sacrificiorum et initiationum, et de abolitis gladiatoribus et impuris sacerdotibus Nili.-- XXVI. Correctio legis adversus orbos, et legis de testamentis.-- XXVII. Quod legem tulit ne Judaei Christianum mancipium haberent, utque conciliorum decreta rata essent, et caetera.-- XXVIII. Dona in ecclesias collata, et pecuniae virginibus ac pauperibus erogatae.-- XXIX. Lucubrationes et declamationes Constantini.-- XXX. Quod cuidam avaro sepulcri modum delineavit, ut ei pudorem incuteret.-- XXXI. Quod ob nimiam clementiam irrisus est.-- XXXII. De Constantini oratione quam ad sanctorum coetum scripsit.-- XXXIII. Quomodo Eusebii de Servatoris sepulcro panegyricas orationes stans audierit.-- XXXIV. Quod de Pascha et de sacris codicibus ad Eusebium scripsit.-- XXXV. Epistola Constantini ad Eusebium, in qua orationem de pascha laudat.-- XXXVI. Constantini ad Eusebium epistola de conficiendis sacris Codicibus.-- XXXVII. Quomodo confecti fuerint Codices.-- XXXVIII. Quomodo Emporium Gazaeorum, ob Christianismum urbs facta et Constantia cognominata est.-- XXXIX. Quod in Phoenice urbs facta est Constantina, et in aliis urbibus idola diruta et Ecclesiae exstructae.-- XL. Quod cum trinis decennalibus tres filios Caesares creavisset, dedicationem martyrii Hierosolymis celebravit.-- XLI. Quod inter haec Synodum Tyri haberi constituit ob quasdam in Aegypto controversias.-- XLII. Epistola Constantini ad Synodum Tyri congregatam.-- XLIII. Quomodo ad dedicationem ecclesiae Hierosolymorum, Episcopi ex omnibus provinciis convenere.-- XLIV. Quomodo per Marianum notarium excepti sint, et pecuniae pauperibus erogatae; et de donariis ecclesiae.-- XLV. Episcoporum in conventibus sermones, et ipsius qui haec scripsit Eusebii.-- XLVI. Quod descriptionem martyrii, et orationem de tricennalibus, coram ipso imperatore postea recitavit.-- XLVII. Quod Nicaena quidem synodus vicennalibus Constantini; dedicatio vero basilicae Hierosolymorum contigit tricennalibus.-- XLVIII. Quomodo immodicas cujusdam laudes aegre tulerit.-- XLIX. Nuptiae Constantii Caesaris, ejus filii.-- L. Legatio et munera ab Indis missa.-- LI. Quomodo Constantinus diviso in tres filios imperio, eos regnandi arte et pietatis officiis instituit.-- LII. Quomodo eos virilem aetatem ingressos, pietatem docuerit.-- LIII. Quod cum duobus ac tringinta annis regnaverit, et plusquam 60 annis vixerit, integra semper fuit valetudine.-- LIV. De iis qui eximia ejus humanitate ad avaritiam et pietatis simulationem abusi sunt.-- LV. Qualiter usque ad ultimum vitae diem orationes scripsit.-- LVI. Quomodo ad bellum Persicum proficiscens episcopos sibi adjunxit, et tentorium in speciem ecclesiae paravit.-- LVII. Quomodo susceptis Persarum legatis, festo paschae die cum aliis pernoctavit.-- LVIII. De constructione martyrii apostolorum Constantinopoli.-- LIX. Descriptio ejusdem martyrii.-- LX. Quod etiam in eo templo sepulcrum sibi aedificavit.-- LXI. Imperatoris aegritudo et orationes Helenopoli: item de ejus baptismo.-- LXII. Quibus verbis Constantinus postulavit ab episcopis, ut baptismum sibi conferrent.-- LXIII. Quomodo post baptismum Deum laudavit.-- LXIV. Constantini mors die festo Pentecostes circa meridiem.-- LXV. Militum et tribunorum planctus.-- LXVI. Quomodo funus Nicomedia Constantinopolim deductum est in palatium.-- LXVII. Quomodo etiam post mortem a comitibus et reliquis perinde ac vivus honoratus est.-- LXVIII. Quomodo exercitus judicio, filii ejus Augusti sunt nuncupati.-- LXIX. Romae luctus ob mortem Constantini, et imagines ei decretae.-- LXX. Quomodo funus Constantinopoli depositum sit a Constantio.-- LXXI. Missa in apostolorum martyrio celebrata in exequiis Constantini.-- LXXII. De Phoenice ave.-- LXXIII. Quomodo in nummis Constantinum velut in coelum ascendentem expresserint.-- LXIV. Quod cum Deum coluisset, merito etiam a Deo honoratus est.-- LXXV. Quod superiores omnes imperatores pietate superavit.

LIBER IV. CAPUT PRIMUM. Qualiter donis ac promotionibus plurimos cohonestavit.

Tot tantasque res ad amplificationem et gloriam Ecclesiae Dei imperator cum ageret, cunctaque eo consilio administraret ut Servatoris nostri doctrina summis omnium laudibus exciperetur, civilia interim negotia haudquaquam neglexit. Verum hac quoque in parte omnium provinciarum incolas variis et continuis beneficiis afficere nunquam destitit; nunc quidem publice erga omnes paternam quamdam exhibens sollicitudinem, nunc privatim singulos ex familiaribus suis variis ornans dignitatibus, et prolixa animi magnitudine omnia omnibus largiens. Nec eveniebat unquam ut a scopo aberraret qui ab imperatore beneficium petebat; nec ullus qui bonum aliquod ab eo speravisset, spe sua frustratus discessit. Quippe alii pecunias, alii praedia impetrabant. Alii consulari, alii senatoria dignitate ornabantur. Nonnulli consulares, plures praesides designabantur. Comites vero, alii primi ordinis fiebant, alii secundi, alii tertii. Porro perfectissimatu et aliis plurimis ejusmodi dignitatum titulis innumerabiles alii donabantur. Namque imperator quo plures honore afficeret, varias dignitates excogitaverat.

LIBER IV. CAPUT II. Remissio quartae partis censuum.

Quantopere vero studuerit ut universo hominum generi hilarem ac tranquillam vitam praestaret, vel ex hoc uno exemplo perspici potest, quod ad vitam hominum imprimis utile, et generaliter ad omnes propagatum, etiamnum communi omnium sermone celebratur. Ex annuis tributis quae terrae nomine conferebantur, quartam detrahens partem, agrorum possessoribus donavit: adeo ut si hujus annuae detractionis rationem inieris, quarto quoque anno fructuum Domini a praestatione tributaria immunes essent. Quod quidem lege sancitum et in futurum tempus confirmatum, non praesentibus modo, verum etiam liberis posterisque eorum, perpetuam nullaque oblivione delendam imperatoris beneficentiam praestitit.

LIBER IV. CAPUT III. Peraequatio ac relevatio censuum.

Jam vero cum nonnulli terrae descriptiones et jugationes a superioribus principibus factas reprehenderent, agrosque suos nimium oppressos esse quererentur, hic etiam princeps, justitiae legibus obtemperans, peraequatores mittebat qui a supplicantibus damnum depellerent.

LIBER IV. CAPUT IV. Quomodo in pecuniariis causis, iis qui causa ceciderant, ipse de suo largiebatur.

Quinetiam quoties inter duos litigantes sententiam pronuntiaverat, ne forte is qui causa ceciderat tristior eo secundum quem lis dicta erat abscederat, ex propriis bonis donabat victis, interdum praedia, nonnumquam pecunias; hac ratione efficiens ut victus non minus quam is qui causam obtinuerat laetus domum rediret, utpote qui in conspectum principis venire meruisset. Neque enim fas esse existimabat ut qui coram tanto principe stetisset, moestus unquam ac tristis recederet. Proinde uterque litigantium laeto ac renidenti vultu ex judicio redibat: et imperatoris animi magnitudo cunctis admirationi erat.

LIBER IV. CAPUT V. Scytharum per signum crucis devictorum subactio.

Quid hic necesse est quasi obiter commemorare, quomodo ille barbaras gentes sub imperii Rom. ditionem redegit, qualiter indominatas antehac, nec ulli unquam parere suetas Scytharum Sarmatarumque nationes primus sub jugum misit, ac per vim eo adegit, ut vel inviti dominos agnoscerent Romanos? Scythis quidem superiores etiam imperatores tributa pendebant, et barbaris Romani reipsa serviebant, annuam solventes pecuniam. Verum imperator hanc indignitatem ferre non potuit, nec victori principi decorum esse existimavit eadem pendere quae priores principes pependissent. Itaque, Servatoris sui auxilio fretus, triumphali signo ac tropaeo in eos etiam illato, brevi cunctos subegit. Ac resistentes quidem et contumaces armis domuit, reliquos prudentibus legationibus mitigans, a ferina legumque experte vita ad humanam civilemque traduxit. Hoc modo Scythae Romanis tandem parere didicerunt.

LIBER IV. CAPUT VI. Sarmatae subacti, cum servi adversus dominos rebellassent.

At Sarmatas Deus ipse Constantini pedibus substravit, et homines barbarico fastu intumescentes hoc subegit modo. Nam cum Scythae bellum eis intulissent, Sarmatae servos suos ut hostibus resisterent, armaverant. Servi, parta de hostibus victoria, arma in dominos vertere coeperunt, cunctosque patriis sedibus expulerunt. Hi vero nullum alium salutis portum quam Constantinum reperere. Qui servare homines assuetus, universos infra fines imperii Romani recepit. Et eos quidem qui idonei essent militaribus copiis adscripsit, reliquis ad necessaria vitae subsidia agros colendos assignavit. Adeo ut feliciter sibi cessisse calamitatem suam ipsi faterentur, quippe qui barbaricam feritatem Romana libertate mutassent. Hac ratione Deus plurimas barbarororum gentes ejus adjunxit imperio.

LIBER IV. CAPUT VII. Variorum Barbarorum legationes et munera eis ab Imperatore donata.

Quippe ex omnibus locis legati continue ad eum accedebant, quaecumque apud ipsos pretiosissima habentur dona ei offerentes. Adeo ut nos ipsi pro foribus palatii, varias formas atque habitus Barbarorum ordine stantium aliquando conspexerimus, quorum et vestitus et ornatus dispar erat, coma item et barba longe dissimilis. Torvus aspectus et barbarus ac terrorem incutiens; corporum enormis proceritas. Et aliorum quidem rubicundi vultus, aliorum vero nive ipsa candidiores. Nonnullis media quaedam coloris inerat temperatura. Quippe Blemmyes et Indi atque Aethiopes, qui, ut ait Homerus, bifariam divisi in extimo terrarum degunt, inter illos quos dixi barbaros conspiciebantur. Horum singuli quemadmodum in tabulis vulgo pingi videmus, seorsum quisque ea ad imperatorem afferebant, quae apud ipsos in pretio sunt. Alii coronas aureas, alii diademata gemmis conserta, alii pueros flava caesarie conspicuos, quidam barbaricas vestes auro et floribus intextas; hi equos, illi clypeos, et hastas longas, et sagittas, et arcus. Atque his donis significabant obsequium ac societatem armorum offerre se imperatori si vellet. Ille vero a singulis oblata accipiens ac seponens, tot tantaque eis vicissim donabat, ut momento temporis ditissimos redderet eos qui dona attulissent. Sed et ex eorum numero nobilissimos quosque Romanis dignitatibus ornabat; adeo ut plerique illorum, obliti reditus in patriam, hic apud nos manere maluerint.

LIBER IV. CAPUT VIII. Quod Persarum Regi qui legatos ad ipsum miserat scripsit in gratiam Christianorum illic agentium.

Jam vero cum rex etiam Persarum per legatos notitiam ambiret Constantini, donaque ad eum misisset, pacis et amicitiae signa; id agens scilicet ut cum illo foedus iniret; hic etiam imperator, excellenti quadam animi utens magnitudine, eum qui prior honore ipsum affecerat, munerum magnificentia longe superavit. Cumque apud Persas crebras esse Ecclesias Dei accepisset, et numerosam populorum multitudinem intra Christi ovilia congregari; hoc nuntio magnopere delectatus, utpote communis quidam omnium ubique agentium hominum tutor et curator, ad illa etiam loca provindentiam suam pro cunctorum commodis laborantem extendit.

LIBER IV. CAPUT IX. Epistola Constantini ad Saporem Persarum Regem, summa cum pietate Deum et Christum confitentis.

.

LIBER IV. CAPUT XIV. Quomodo assiduis Constantini precibus pax data est Christianis.

In hunc modum cum omnes ubique gentes instar navis cujusdam, unius gubernatoris regerentur industria, et imperium ac religionem famuli Dei libentissime amplecterentur; nec ullus amplius Romanum imperium perturbaret, cuncti posthac tranquillam et quietam vitam agebant. Imperator vero cum piorum hominum preces ad salutem reipublicae plurimum conferre existimaret, eas quoque necessario conciliandas sibi putavit. Itaque et ipse supplex Dei opem imploravit, et praesidibus Ecclesiarum praecepit ut pro se preces ad Deum funderent.

LIBER IV. CAPUT XV. Quod in nummis et imaginibus precantis habitu effingi se jussit.

Quanta porro divinae fidei vis ac virtus in ejus animo insederit, vel ex hoc uno conjici facile potest, quod in aureis nummis exprimi se jussit vultu in coelum sublato, et manibus expansis instar precantis. Et hujus quidem formae nummi per universum orbem romanum cucurrerunt. In ipsa vero regia juxta quasdam januas in imaginibus ad ipsum vestibuli fastigium positis depictus est stans, defixis quidem in coelum oculis, manibus autem expansis precantis in modum.

LIBER IV. CAPUT XVI. Quod imagines suas in templis idolorum poni lege lata prohibuit.

Sic igitur ille se Deo supplicantem etiam in tabulis pictis exhibuit. Quin etiam lege lata vetuit imagines suas in idolorum templis dedicari, ne forte errore vetitae superstitionis vel inani specie tenus inquinaretur.

LIBER IV. CAPUT XVII. Precationes in palatio, et recitatio sacrarum Scripturarum.

Verum his longe augustiora perspiciet quicumque attendere voluerit qualiter ille in palatio quamdam velut ecclesiam Dei constituit. Ac diligentia quidem et alacritate praeibat cunctis qui in ecclesiam illam erant adscripti: et sacros codices in manus sumens oracula a Deo edita attento animo meditabatur. Posthac solemnes preces cum universo aulicorum coetu recitabat.

LIBER IV. CAPUT XVIII. Diem Dominicum et sextam feriam honorari praecipit.

Diem vero precationibus congruum haberi constituit eum qui primus est et caput caeterorum, et qui revera dominicus est ac salutaris. Praeterea diaconos et Deo consecratos ministros, qui vitae gravitate et reliquis virtutibus ornati essent, totius domus custodes ordinavit. Denique protectores et stipatores fidi, benevolentiae et fidei armis instructi, imperatorem ipsum pietatis magistrum habebant; et salutarem ac dominicum diem perinde honorabant; eoque die precationes imperatori gratas ad Deum fundebant. Reliquos etiam mortales ad idem faciendum incitavit princeps beatissimus; utpote qui id maxime in votis haberet, ut universos homines paulatim Dei cultores efficeret. Atque ob hanc causam cunctis sub imperio romano degentibus praecepit, ut dominico die feriarentur, utque diem qui est pridie sabbati similiter honorarent, in memoriam, ut videtur, earum rerum quae a communi omnium Servatore illis diebus gestae esse perhibentur. Porro cum exercitum omnem ad salutaris diei, qui lucis ac solis appellatur nomine, religiosum cultum institueret, iis quidem qui fidem divinitus inspiratam amplexi erant, exercendi se ex more institutoque Ecclesiae Dei tempus atque otium indulsit, quo absque ullo impedimento orationibus vacarent.

LIBER IV. CAPUT XIX. Quomodo etiam gentiles milites diebus dominicis orare docuerit.

Reliquis vero qui divinae fidei doctrinam nondum susceperant, altera lege praecepit ut dominicis diebus in campum purum procederent, et precationem quam antea didicissent, simul omnes signo dato ad Deum funderent. Neque enim hastis et armatura, nec corporis viribus confidere eos oportere, sed summum omnium Deum, auctorem bonorum omnium ipsiusque adeo victoriae agnoscendum esse, cique solemnes preces persolvi debere, manibus quidem in coelum sublatis, mentis autem oculis altius ad ipsum usque coeli regem erectis; hunc victoriae auctorem, hunc servatorem custodemque et adjutorem invocare in precationibus eos debere. Ipse porro precationis formam cunctis militibus tradidit, jubens ut latino sermone omnes pronuntiarent ad hunc modum.

LIBER IV. CAPUT XX. Forma precationis a Constantino militibus tradita.

Te solum agnoscimus Deum; te Regem profitemur; te adjutorem invocamus. Tui muneris est quod victorias retulimus, quod hostes superavimus. Tibi ob praeterita jam bona gratias agimus, et futura a te speramus. Tibi omnes supplicamus, utque imperatorem nostrum Constantinum, una cum piissimis ejus liberis incolumem et victorem diutissime nobis serves, rogamus. Haec die solis a militaribus numeris fieri, et haec verba inter precandum ab iis proferri praecepit.

LIBER IV. CAPUT XXI. In armis militum signum dominicae crucis exprimi jubet.

Quin etiam in ipsis armis salutaris tropaei signum jussit effingi. Utque ante instructum armis exercitum, non aurea signa et simulacra, ut antea moris erat, sed solum crucis tropaeum praeferretur, mandavit.

LIBER IV. CAPUT XXII. Studium precandi et cultus festi paschalis.

Ipse vero utpote sacrorum mysteriorum particeps, in intimis palatii sui penetralibus quotidie statis horis sese includens, remotis arbitris solus cum solo colloquebatur Deo; et in genua provolutus, ea quibus opus haberet supplici prece postulabat. In ipsis autem salutiferae festivitatis diebus, disciplinae atque exercitationum vigorem intendens, cunctis animi et corporis viribus collectis, pontificis atque hierophantae munere fungebatur. Et ipse quidem caeteris omnibus praeibat ad festi celebrationem. Sacram autem vigiliam in diurnum splendorem converterat, accensis tota urbe cereorum quibusdam columnis per eos quibus id operis erat injunctum. Lampades quoque accensae cuncta passim loca illustrabant; adeo ut haec mystica vigilia quovis vel splendidissimo die splendidior redderetur. Simul vero ac dies illuxerat, Servatoris nostri beneficentiam imitari studens, universis gentibus, provinciis ac populis largam manum porrigebat; opulentissima donans omnibus munera.

LIBER IV. CAPUT XXIII. Quomodo idolorum cultum prohibuit, martyrum autem festa honoravit.

Hoc igitur modo ipse Deo suo sacra faciebat. Caeterum cunctis sub romano imperio degentibus, tam plebiis quam militibus, occlusae erant fores cultus simulacrorum, et quodvis sacrificiorum genus interdictum. Missa quoque lex est ad praesides provinciarum, ut diem dominicum etiam ipsi venerarentur. Iidem festos martyrum dies jussu principis observabant, et ecclesiasticarum festivitatum tempora debito honore prosequebantur. Quae quidem omnia summo cum imperatoris peragebantur gaudio.

LIBER IV. CAPUT XXIV. Quod rerum externarum quasi episcopum se esse dixit.

Quocirca non absurde, cum episcopos aliquando convivio exciperet, se quoque episcopum esse dixit, his fere verbis usus nobis praesentibus. Vos quidem, inquit, in iis quae intra Ecclesiam sunt episcopi estis, ego vero in iis quae extra geruntur episcopus a Deo sum constitutus. Itaque consilia capiens dictis congruentia, omnes imperio suo subjectos episcopali sollicitudine gubernabat; et quibuscumque modis poterat, ut veram pietatem consectarentur, incitabat.

LIBER IV. CAPUT XXV. De prohibitione sacrificiorum et initiationum, et de abolitis gladiatoribus et impuris sacerdotibus Nili.

Hinc est quod crebris legibus et constitutionibus interdixit omnibus, ne simulacris sacrificarent; ne vates curiose consulerent; neve simulacra erigerent, aut arcana sacra peragerent; postremo ne cruentis gladiatorum spectaculis urbes contaminarent. Cumque Aegyptii et Alexandrini fluvium suum ministerio quorumdam hominum effeminatorum colere consuevissent, lex quoque ad eos data est, ut omnis Androgynorum natio tanquam adulterina e medio tolleretur; nec usquam conspicerentur ii qui hujusmodi impudicitiae morbo laborassent. Sed quoniam superstitiosi homines existimabant Nilum posthac more solito agros suos minime irrigaturum, imperatoris legi favens Deus, contrarium prorsus quam speraverant praestitit. Nam illi quidem qui urbes obscoenitate sua polluebant esse desierunt. Ipse autem fluvius, quasi expiata purgataque ipsi tota regione, uberior quam unquam antea affluxit, et largiore aquarum copia exundans, agros omnes irrigavit: stultos homines reipsa docens atque admonens, impuros quidem aversari oportere; soli autem Deo omnium bonorum auctori prosperos casus esse adscribendos.

LIBER IV. CAPUT XXVI. Correctio legis adversus orbos, et legis de testamentis.

Verum enimvero cum hujusmodi res pene innumerabiles in singulis provinciis ab imperatore gestae sint, quicumque eas curiosius scribere aggressi fuerint, amplissimam certe materiam habituri sunt. Cujusmodi est quod plurimas leges ad majorem sanctitatem traducens, pro antiquis novas fecit. Atque hujus rei forma uno aut altero exemplo declarari potest. Orbos antiquae leges haereditatis patrum ademptione plectebant. Eratque lex haec sane atrocissima; quippe quae homines liberis destitutos, tanquam alicujus criminis reos, poena afficeret; imperator vero, hoc abrogato jure, sanctam ac religiosam legem tulit. Eos enim qui sponte ac dedita opera peccarent congruo supplicio afficiendos esse aiebat. At vero multis natura liberos denegavit; qui cum numerosam sobolem sibi optassent, tamen ob corporis infirmitatem liberis caruerunt. Alii sine liberis ideo vixerunt, non quod successores habere liberos nollent, sed quod muliebrem copulam aversarentur, prae ardentissimo amore philosophiae id continentiae genus amplexi. Multae praeterea mulieres divino cultui consecratae, castitatem atque omnimodam virginitatem coluerunt; et tam animos suos quam corpora purissimae ac sanctissimae vitae mancipaverunt. Quid ergo? utrum hoc supplicio, an potius admiratione et approbatione dignum haberi oportuit? Etenim hujus rei vel conatus ipse maximam laudem meretur: effectus vero naturae humanae vires excedit. Eos igitur quibus naturalis infirmitas, licet maxime cupientibus, liberos denegavit, miseratione prosequi potius quam poena afficere decet. Qui vero sublimioris philosophiae amore ducitur, is non mulcta, sed admiratione omnium dignus est. Ad hunc modum imperator summa cum aequitate legem illam correxit. Praeterea antiquis legibus cautum fuerat, ut morientes et ultimum, ut ita dicam, ducentes spiritum, certis quibusdam verbis testamenta scrupulose componerent; praescriptaeque erant formulae et solemnitates, ac verba quae addi oporteret. Ex quo plurimae fraudes admittebantur ad circumscribendam morientium voluntatem. Quod imperator cum animadvertisset, hanc etiam legem emendavit; statuens ut nudis verbis et qualicumque oratione testamentum condere morientibus liceret, et supremam voluntatem quovis scripto declarare; aut si mallent sine scripto testari, id facerent adhibitis duntaxat testibus idoneis, qui fidem servare absque mendacio possent.

LIBER IV. CAPUT XXVII. Quod legem tulit ne Judaei christianum mancipium haberent, utque conciliorum decreta rata essent, et caetera.

Quinetiam legem tulit, ne Christianus ullus serviret Judaeis. Neque enim fas esse, ut ii qui a Domino redempti essent, prophetarum ac Domini interfectoribus servitutis jugo subderentur. Quod si quis christianae religionis, servus penes Judaeum deprehenderetur, illum quidem libertate donari, Judaeum vero mulctari pecunia jussit. Jam vero episcoporum sententias quae in conciliis promulgatae essent, auctoritate sua confirmavit; adeo ut provinciarum rectoribus non liceret episcoporum decreta rescindere. Cuivis enim judici praeferendos esse sacerdotes Dei. Hujus modi pene innumeras leges subditis suis promulgavit: quas quidem peculiari volumine tradere, ad perspiciendam hac etiam in parte imperatoris prudentiam, majoris otii fuerit. Quid nunc attinet commemorare, quemadmodum summo omnium Deo sese applicans, a prima luce ad vesperam quos ex omni hominum numero beneficiis afficeret, sollicite inquirebat; seque erga omnes aequum ac civilem, bene de cunctis merendo, praebebat.

LIBER IV. CAPUT XXVIII. Dona in Ecclesias collata, et pecuniae virginibus ac pauperibus erogatae.

Sed praecipue in ecclesias Dei plurima contulit dona, nunc agros, nunc annonas in alimoniam pauperum et viduarum ac pupillorum largiens. Denique etiam vestes nudis hominibus fieri sollicita provisione curavit. Prae caeteris vero eos maxime honorabat, qui se totos divinae philosophiae addixissent. Ipsum quidem sanctissimum perpetuarum Dei virginum coetum tantum non venerabatur, cum ipsum cui se consecraverant Deum, in earum mentibus habitare, pro certo haberet.

LIBER IV. CAPUT XXIX. Lucubrationes et declamationes Constantini.

Quin et totas interdum noctes vigil traducebat, suam ipse mentem divinarum rerum meditatione instruens. Et per otium scribendis orationibus vacans, crebras habebat conciones: quippe qui officii sui esse existimaret, populos sibi subjectos praeceptis rationis regere, et principatum suum rationis imperium efficere. Quocirca ipse quidem concionem advocabat. Caeterum innumerabilis accurrebat multitudo, principem philosophantem auditura. Quod si forte inter dicendum, de theologia loquendi aliqua sese obtulisset occasio, stans illico contracto vultu ac demissa voce, cum singulari religione ac modestia divinae doctrinae mysteriis initiare auditores videbatur. Cumque universi faustis vocibus ei applauderent, ipse eis innuebat ut sursum oculos attollerent, unumque illum summum omnium Regem praecipuo cultu et admiratione prosequerentur. Porro orationum suarum partitionem ita faciebat, ut primum quidem refutationem erroris gentilium in multis diis colendis, quasi fundamentum substerneret; certis rationibus adstruens, superstitionem illorum meram fraudem esse, et impietatis propugnaculum. Post haec de singulari imperio Dei disserebat. Tum sermonem faciebat de providentia, qua et universa reguntur et singula. Hinc ad salutarem progrediens dispensationem, hanc quoque necessario et convenienti ratione factam fuisse ostendebat. Inde orationis cursum promovens, disputationem de divino judicio aggrediebatur. Quo in loco auditorum animos gravissime perstringebat; raptores coarguens, et violentos, et eos qui se pecuniarum inexplebili cupiditati mancipassent. Nonnullos etiam e familiaribus suis qui aderant, quodam quasi orationis flagello verberans, conscientiae stimulis agitatos, demittere oculos cogebat. Quibus clara voce contestans denuntiabat ipsos actorum suorum rationem Deo esse reddituros. Quippe sibi quidem imperium orbis terrarum a Deo traditum esse: se vero divini numinis exemplo, partes imperii regendas ipsis commisisse: caeterum omnes rationem gestorum suorum supremo regi tandem reddituros. Haec ille contestabatur assidue; haec suggerebat; his illos documentis imbuebat. Verum ipse quidem sinceritate fidei suae confisus, talia et sentiebat et praedicabat. Illi autem indociles ac velut obsurdescentes adversus pulcherrima documenta perstabant: lingua quidem ipsa plausuque et acclamationibus dicta comprobantes; sed reipsa ob inexplebilem cupiditatem ea negligentes.

LIBER IV. CAPUT XXX. Quod cuidam avaro sepulcri modum delineavit, ut ei pudorem incuteret.

Proinde quemdam ex familiaribus manu apprehensum his aliquando verbis compellavit. Quousque tandem, heus tu, cupiditatem extendimus? Deinde cum hasta quam prae manibus habebat, humani corporis staturam humi delineasset: Etiamsi, inquit, cunctas hujus saeculi divitias, totumque adeo orbem terrarum tibi comparasses, tamen nihilo plus quam hoc a me descriptum terrae spatium ablaturus es, si modo etiam hoc tibi concessum fuerit. Neque tamen beatissimus princeps, cum haec et ageret et diceret, quemquam a pristina pravitate revocavit. Verum ipso rerum eventu manifestissime comprobatum est, imperatoris monita divinis oraculis potius, quam nudis sermonibus similia extitisse.

LIBER IV. CAPUT XXXI. Quod ob nimiam clementiam irrisus est.

Porro cum nullus esset extremi supplicii metus, qui malos homines a sceleribus deterreret, imperatore prorsus in clementiam propenso, et ex provinciarum rectoribus nemine crimina coercente, eo factum est, ut publica administratio non mediocrem reprehensionem subierit; utrum jure, an injuria statuat quisque prout videbitur. Mihi interim fas sit rerum veritatem scriptis prodere.

LIBER IV. CAPUT XXXII. De Constantini oratione, quam ad Sanctorum coelum scripsit.

Et imperator quidem latino sermone orationes componebat. Eas vero in graecam postea linguam convertebant interpretes, quibus id munus erat injunctum. Ex his orationibus graeco sermone translatis, exempli gratia unam huic operi subjiciam, quam ille ad sanctorum coetum inscripsit, Ecclesiae Dei lucubrationem illam nuncupans: ne cui forte nostrum super his rebus testimonium vana atque inanis fabula esse videatur.

LIBER IV. CAPUT XXXIII. Quomodo Eusebii de Servatoris sepulcro panegyricas orationes stans audierit.

Illud vero quod nobis praesentibus gessit princeps mirabilis, nequaquam mihi videtur silentio praetereundum. Nam cum singulari ejus in Deum pietate confisi, rogassemus aliquando ut nos de Servatoris nostri sepulcro dicentes audire vellet, libentissime aures nobis commodavit. Cumque maxima audientium multitudo intus in ipsa regia circumstaret, stans ipse una cum caeteris orationem audivit. Nobisque ab eo postulantibus, ut in regali solio quod juxta positum erat sedere vellet, numquam adduci potuit ut sederet: sed intento animo quae dicebantur expendens, theologicorum dogmatum veritatem suo testimonio comprobabat. Cum vero multum jam temporis consumpsissemus, et prolixior esset oratio, nos quidem finem dicendi facere volebamus. At ipse hortabatur nos, ut pergeremus donec ad metam perducta esset oratio. Nobis rursus ut sederet supplicantibus, ipse obluctans benigne persuadebat: cum nunc quidem diceret nefas esse, ubi de Deo instituta sit disputatio, remisse ac molliter auscultare: nunc vero id sibi utile et commodum esse affirmaret. Pium enim ac religiosum est, inquit, ut de rebus divinis stantes audiant. His peractis, nos quidem domum reversi consuetis nos studiis et exercitationibus reddimus.

LIBER IV. CAPUT XXXIV. Quod de Pascha et de sacris codicibus ad Eusebium scripsit.

At ille Ecclesiis Dei provida semper mente consulens, de conficiendis sacris codicibus, et de festo paschali ad nos epistolam scripsit. Nam cum nos librum quemdam quo arcana illius festi ratio erat exposita, ei nuncupassemus, quomodo nos responsionis suae honore vicissim remuneratus sit, ex his ejus litteris perspici potest.

LIBER IV. CAPUT XXXV. Epistolae duae Constantini ad Eusebium, prior in orationem Eusebii de Pascha, altera de conficiendis sacris codicibus.

( Has epistolas quae hoc et sequenti capite continentur, videsis infra.

LIBER IV. CAPUT XXXVII. Quomodo confecti fuerint codices.

Et haec quidem imperator praecepit. Caeterum ejus dicta continuo opus ipsum excepit, cum nos in voluminibus magnifice exornatis terniones et quaterniones ad cum misissemus. Quod ipsum altera imperatoris responsio testabitur; in qua, cum forte ei nuntiatum fuisset urbem apud nos Constantiam, quae antea simulacrorum cultui addicta fuerat, impetu quodam sacrosanctae religionis impulsam, pristinum superstitionis errorem abjecisse, gaudere se et factum magnopere probare significavit.

LIBER IV. CAPUT XXXVIII. Quomodo Emporium Gazaeorum, ob Christianismum urbs facta est et Constantia cognominata.

Jamtum siquidem in Palaestina urbs Constantia salutarem religionem amplexa, tum a Deo, tum ab imperatore summi honoris praerogativa decorabatur. Nam et civitatis nomen accepit, cum antea vicus esset; et pristinum nomen cum praestantiore vocabulo, religiossimae videlicet sororis Principis, commutavit.

LIBER IV. CAPUT XXXIX. Quod in Phoenice urbs facta est Constantina, et in aliis urbibus idola diruta et Ecclesiae exstructa.

Idem quoque pluribus in locis factitatum. Verbi gratia in urbe quadam Phoenices, quae imperatoris nomine appellatur: cujus incolae conjectis in ignem innumerabilibus simulacris, salutarem religionem amplexi sunt. Sed et in reliquis provinciis, innumeri confertim ad salutarem Dei cognitionem sese transferentes, per urbes et agros varia simulacra ex omnis generis materia fabrefacta, quae prius pro sacris habuerant, aboleverunt: templa eorum ac delubra in immensam altitudinem sublata, nullo jubente destruxerunt. Ecclesias vero a fundamentis aedificantes, pristinam suam sententiam aut potius errorem mutaverunt. Verum Deo amabilis imperatoris res gestas singillatim commemorare, non tam nostrum est, quam illorum qui assidue cum eo versari meruerunt. Nos vero quando ea quae ad nostram notitiam pervenerant, in hoc opere breviter exposuimus, ad extremum ejus vitae tempus transgrediemur.

LIBER IV. CAPUT XL. Quod cum trinis decennalibus tres filios Caesares creavisset, dedicationem Martyrii Hierosolymis celebravit.

Annus jam imperii illius tricesimus peragebatur. Tres autem ejus filii variis temporibus consortes imperii fuerant renuntiati. Primus qui patri erat cognominis, decimo circiter paterni imperii anno, hunc honorem sortitus. Secundus avi sui nomen referens, circa parentis sui vicennalia Caesar est declaratus. Tertius Constans, qui praesentiam et stabilitatem suo nomine designat, tricesimo circiter paterni principatus anno ad hoc fastigium est evectus. Ita cum ad quamdam Trinitatis similitudinem tres filios Deo amabiles sustulisset, cosdemque singulis decenniis ad consortium imperii cooptasset, tempus deinceps tricennalium suorum opportunissimum esse existimavit, quo summo omnium Regi gratias ageret. Et ipse quidem optimum factu esse judicabat, si ejus martyrii quod singulari studio ac magnificentia Hierosolymis construxerat, dedicationem celebraret.

LIBER IV. CAPUT XLI. Quod inter haec synodum Tyri haberi constituit ob quasdam in Aegypto controversias.

Verum invidus daemon bonorum omnium inimicus, instar densissimae cujusdam nubis splendidissimis solis radiis sese opponentis, hujus celebritatis nitorem turbare conatus est; Ecclesiarum Aegypti statum contentionibus suis iterum concutiens. Sedenim Deo carus imperator collectam rursus plurimorum antistitum synodum, velut divinum quemdam exercitum in praelium educens, malevolo daemoni objecit: episcopis ex universa Aegypto, et Libya, Asia item et Europa convenire jussis; primum quidem ad dirimendam controversiam, exinde vero ad supradicti martyrii dedicationem. Proinde mandavit iis ut obiter in civitate quae totius Phoenices caput est, controversias dissolverent. Neque enim fas esse, ut cum mutua animorum dissensione ad divinum cultum accederent: cum divina lex vetet, ne dissentientes, antequam compositis inter se controversiis pacem atque amicitiam pepigerint, dona sua offerant Deo. Haec salutaria Servatoris nostri documenta imperator assidua cogitatione volvens, cum omni animorum consensione et concordia propositum opus aggredi monuit, per litteras quae sic se habent:

LIBER IV. CAPUT XLII. Epistola Constantini ad synodum Tyri congregatam.

( Hanc epistolam, videsis infra.

LIBER IV. CAPUT XLIII. Quomodo ad dedicationem Ecclesiae Hierosolymorum episcopi ex omnibus provinciis convenere.

Cum haec praecepta exsecutioni mandarentur, alius ab imperatore nuntius supervenit, qui oblatis imperialibus litteris, synodum hortatus est ut, nulla inposita mora, omnes quamprimum Hierosolyma properarent. Cuncti igitur ex Phoenicum provincia digredientes, publico cursu contendere eo quo jussum erat coepere. Totusque ille locus maximo Dei coetu tandem refertus fuit, cum ex universis provinciis insignes episcopi Hierosolymis in unum convenissent. Nam et Macedones primae apud se sedis episcopum miserant; et Pannonii ac Moesi ex tyronibus Dei lectissimum florem ac praecipuum gentis suae decus direxerant. Aderat etiam episcoporum Persidis ornamentum, vir sanctus et in divinis Scripturis apprime exercitatus. Bithyni quoque et Thraces praesentia sua conventum ornabant. Nec deerant ex Ciliciae episcopis clarissimi quique. Ex Cappadocia item qui doctrina et eloquentia praestabant, in medio consessu enituerunt. Adhaec Syria omnis, Mesopotamia, Phoenice, Arabia et Palaestina ipsa; Aegyptus quoque et Libya, et qui Thebaidem incolunt, omnes in unum congregati magnum illum Dei chorum implebant. Quos ex omnibus provinciis innumerabilis hominum multitudo sequebatur. Aderat porro his omnibus regalis cujusdam apparitionis obsequium; et ex imperii palatio missi quidam spectatae probitatis viri, qui sumptibus ab imperatore subministratis festivitatem illustrarent.

LIBER IV. CAPUT XLIV. Quomodo per Marianum notarium excepti sint, et pecuniae pauperibus erogatae: et de donariis Ecclesiae.

His autem omnibus praeerat vir imperatori comprimis utilis; fide, religione et sacrarum litterarum peritia conspicuus. Qui cum tyrannicis temporibus pro pietatis defensione multis confessionibus inclaruisset, non immerito harum rerum dispositionem sibi commissam accepit. Hic igitur omni cum sinceritate imperatoris jussibus obsecutus, episcoporum quidem coetum singulari comitate, et magnificentissimis epulis atque conviviis honorifice excepit. Egentibus vero ac nudis, et pauperum utriusque sexus infinitae multitudini, cibi ac reliquarum rerum inopia laboranti, magnam pecuniae vim et plurimas vestes distribuit. Postremo basilicam omnem regalibus donariis magnifice exornavit. Et hic quidem hujusmodi functus est ministerio.

LIBER IV. CAPUT XLV. Episcoporum in conventibus sermones, et ipsius qui haec scripsit Eusebii.

At sacerdotes Dei partim precationibus, partim sermonibus festivitatem ornabant. Alii siquidem comitatem religiosi imperatoris erga omnium Servatorem laudibus celebrabant, et martyrii magnificentiam oratione persequebantur. Alii sacris theologiae dogmatibus ad praesentem celebritatem accommodatis, spiritale quoddam epulum audientibus praebebant. Quidam sacrorum voluminum lectiones interpretabantur, arcanos et mysticos sensus in lucem proferentes. Qui vero ad haec aspirare non poterant, incruentis sacrificiis et mysticis immolationibus Deum placabant; pro pace communi; pro Ecclesia Dei; pro imperatore tot bonorum auctore, ejusque piissimis liberis, preces Deo suppliciter offerentes. Ibi nos quoque, quibus majora quam pro meritis nostris bona contigerant, variis sermonibus publice habitis solemnitatem decoravimus; nunc regalis fabricae decorem ac magnificentiam scriptis enarrantes; nunc propheticorum oraculorum sensus apte et accommodate ad praesentes figuras atque imagines interpretantes. Hoc modo dedicationis solemnitas ipsis impera toris tricennalibus summa cum hilaritate celebrata est.

LIBER IV. CAPUT XLVI. Quod descriptionem Martyrii et orationem de tricennalibus, coram ipso imperatore postea recitavit.

Caeterum qualis forma basilicae Servatoris; qualis sacrae speluncae species sit; quanta operis venustas et elegantia; quot denique donaria partim ex auro et argento, partim ex gemmis fabrefacta, peculiari opere executi, librum illum imperatori nuncupavimus. Quem quidem librum opportune ad calcem hujus operis edituri sumus; adjuncta etiam oratione illa de tricennalibus, quam paulo post profecti Constantinopolim, coram ipso imperatore recitavimus; secundo tum in palatio summum omnium Deum ac Dominum laudibus praedicantes. Quam cum audiret Deo amabilis imperator, gestire prae gaudio videbatur. Atque id ipse finita oratione confessus est, cum episcopos qui aderant convivio exciperet, omnique eos genere honoris afficeret.

LIBER IV. CAPUT XLVII. Quod Nicaena quidem synodus vicennalibus Constantini, dedicatio vero basilicae Hierosolymitanae contigit tricennalibus.

Hanc secundam synodum, omnium quas quidem novimus maximam, imperator Hierosolymis congregavit, post primam illam quam in urbe Bithyniae nobilissima collegerat. Sed illa quidem triumphalis erat; in imperii vicennalibus preces ac vota pro victoria de hostibus parta, in urbe victoriae cognomine persolvens. Haec vero tricennalium festivitatem ornavit, cum imperator Deo omnium bonorum auctori, martyrium, velut quoddam pacis donarium, in ipso Servatoris nostri monumento dedicaret.

LIBER IV. CAPUT XLVIII. Quomodo immodicas cujusdum laudes aegre tulerit.

His omnibus confectis, cum imperatoris virtus cunctorum sermonibus praedicaretur, quidam ex numero sacerdotum, illum coram beatum pronuntiare non est veritus: quippe qui tum in hac vita summum totius orbis Romani imperium consequi meruisset; tum in futuro aevo una cum Filio Dei esset regnaturus. At ille hujusmodi voces aegre admodum passus, hominem admonuit, ne his verbis uti praesumeret, sed potius supplex Deo vota faceret, ut tam in hac quam in futura vita, censeri inter famulos Dei mereretur.

LIBER IV. CAPUT XLIX. Nuptiae Constantii Caesaris, ejus filii.

Absoluto jam tricesimo imperii anno, secundi filii nuptias celebravit, cum majoris natu nuptias dudum antea celebravisset. Epula igitur et convivia praebebantur, imperatore ipso filium sponsum deducente, et magnifico apparatu seorsum virorum, seorsum mulierum coetum excipiente. Sed et munera splendidissima civitatibus ac populis divisa.

LIBER IV. CAPUT L. Legatio et munera ab Indis missa.

Eodem tempore Indorum qui ad orientem solem incolunt, legati advenere, dona afferentes; varias videlicet gemmas exquisiti fulgoris ac pretii; feras quoque forma atque indole penitus a nostris discrepantes. Quae omnia imperatori offerentes, testabantur ad ipsum usque Oceanum imperium ejus extendi, gentisque Indorum principes ac regulos pictis tabulis et statuis in honorem ejus erectis, imperatorem ac regem se illum agnoscere profiteri. Ac in ipso quidem principatus ejus exordio, primi omnium Britanni ad occidentalem oceanum positi, sese illius ditioni subjecerunt: nunc vero Indi ad orientem solem incolentes, idem fecere.

LIBER IV. CAPUT LI. Quomodo Constantinus diviso in tres filios imperio, eos et regnandi arte et pietatis officiis instituit.

Cum igitur utrumque terminum orbis terrarum sub potestatem suam redegisset, totius imperii summam, velut paternam quamdam haereditatem necessitudinibus suis dispertiens, in tres filios divisit. Et avitam quidem sortem maximo natu; alteri vero Orientis imperium; mediam inter has portionem regni, tertio filio tribuit. Jam vero cum optimam liberis suis haereditatem, et ad animae salutem imprimis utilem parare vellet, pietatis semina eorum mentibus inspersit; partim divinis documentis ipse eos imbuens; partim magistros eis apponens compertae religionis viros. Saecularium quoque disciplinarum peritissimos doctores iisdem praefecit. Alii bellicae artis scientia; alii civilium rerum praeceptis eos informabant; alii denique jurisprudentia. Porro singulis tributus erat regalis apparatus, scutarii, hastati, protectores, et legiones ac numeri militares, eorumque rectores, centuriones, tribuni ac duces, ii quos pater in rebus bellicis exercitatissimos et praecipua erga filios fide ac benevolentia praeditos esse cognoverat.

LIBER IV. CAPUT LII. Quomodo eos virilem aetatem ingressos pietatem docuerit.

Porro dum infirma adhuc aetate Caesares essent, ministri et consiliarii iis adjuncti rempublicam gubernabant. Verum ubi ad virilem aetatem pervenissent, solius patris magisterium eis suffecit. Qui nunc praesentes privatis admonitionibus ad aemulationem sui provocabat, exemplum pietatis suae ad imitandum ipsis proponens: nunc absentibus imperatoria praecepta per litteras suggerebat. Quorum primum illud et maximum erat, ut Dei summi omnium regis notitiam cultumque, divitiis omnibus ipsique etiam imperio anteferrent. Tandem vero, ut per seipsos quae utilia essent reipublicae agerent, eis permisit: et ante omnia id diserte praecepit, ut Ecclesiae Dei curam gererent, seque palam Christianos profiterentur. Atque hoc quidem modo filios instituebat. Illi vero non tam paternis monitis, quam sua sponte incitati, praecepta parentis sui alacritate animi superarunt, quippe qui divinae religionis observantiam semper prae oculis haberent, et sanctos Ecclesiae ritus in ipso palatio cum universis domesticis custodirent. Nam et hoc paternae providentiae opus fuerat, ut non alios domesticos et contubernales filiis suis, quam Christianos traderet. Primorum quoque numerorum rectores, quibus reipublicae cura commissa fuerat, Dei cultores erant. Quippe hominibus fidem in Deum professis, tanquam firmissimis quibusdam muris confidebat. Cum beatissimus princeps haec quoque ita constituisset, Deus bonorum omnium dispensator, utpote cunctis reipublicae negotiis optime ab imperatore dispositis, opportunum tempus tandem adesse statuens quoad meliorem sortem transferretur, fatalem ejus vitae finem imposuit.

LIBER IV. CAPUT LIII. Quod cum duobus ac triginta annis regnaverit, et plusquam sexaginta annis vixerit, integra semper fuit valetudine.

Ac imperii quidem curriculum duobus et triginta annis explevit, exceptis mensibus ac diebus paucis: vitae vero spatium duplo fere longius fuit. Qua in aetate, corpus ei ab omni morbo et labe vacuum, expers cujuslibet vitii, et quovis juvenili corpore firmius constitit, et tum decorum aspectu, tum ad quidvis agendum viribus pollens. Adeo ut militaribus exercitationibus proluderet, equitaret, ambularet, dimicaret, tropaea de hostibus victis erigeret, et incruentas illas more suo victorias reportaret.

LIBER IV. CAPUT LIV. De iis qui eximia ejus humanitate ad avaritiam et pietatis simulationem abusi sunt.

Animus similiter ad summum humanae perfectionis culmen pervenerat; quippe qui omnibus praeclaris dotibus ornatus esset, praecipue vero humanitate. Quam tamen multi reprehendebant; ob exuberantem malitiam improborum, qui nequitiam suam imperatoris adscribebant patientiae. Certe haec duo vitia illis temporibus maxime invaluisse, nos quoque ipsi conspeximus; violentiam scilicet pessimorum hominum et insatiabili cupiditate flagrantium, qui universos fere mortales infestabant, et fraudulentam simulationem eorum qui callide in Ecclesiam irrepebant, et Christianorum nomen falso ac specie tenus praeferebant. Verum insita imperatori humanitas ac bonitas, et fidei morumque sinceritas, eo ipsum adduxit, ut crederet fictae in speciem pietati hominum illorum qui pro Christianis habebantur, et qui sinceram erga ipsum benevolentiam callida mente simulabant. Quibus ille cum semetipse credidisset, interdum fortasse in ea quae parum decora essent, impegit; maligni daemonis invidia hanc velut maculam reliquis ejus laudibus adspergente.

LIBER IV. CAPUT LV. Qualiter ad ultimum usque vitae diem orationes scripsit.

Verum illos divina justitia non multo post merito supplicio affecit. Imperator vero tanta sermonum scientia animum instruxerat, ut ad ultimum usque diem vitae, orationes conscriberet more solito, et conciones haberet, et divina documenta auditoribus insinuaret: leges item ferret assidue, nunc de civilibus negotiis, nunc de re militari: cuncta denique ad commodum atque utilitatem humani generis excogitaret. Illud vero haudquaquam silentio praetereundum est, quod cum extremus vitae dies ipsi jam impenderet, funebrem quamdam orationem in consueto auditorio recitavit. Cumque sermonem longius produxisset, in ea disseruit de animorum immortalitate, deque his qui vitam pie traduxissent, et de bonis quae amicis Dei apud ipsum Deum recondita essent. Contra vero, quem finem essent habituri illi qui contrariam videndi rationem instituissent, multis rationibus evidenter astruxit; interitum et cladem impiorum describens. Quod quidem cum graviter et serio affirmaret, proximos et familiares suos perstringere videbatur. Adeo ut quemdam ex illis vana sapientiae opinione inflatis, interrogaverit, quid sentiret de iis quae dicta essent. At ille verissima esse cuncta testatus est; et quamvis invitus, disputationes adversus multorum numinum cultum magnopere laudavit. Hujusmodi conciones ad familiares suos ante mortem cum habuisset, viam sibi ipse complanare ad meliorem vitam videbatur.

LIBER IV. CAPUT LVI. Quomodo ad bellum Persicum proficiscens, episcopos sibi adjunxit, et tentorium in speciem Ecclesiae paravit.

Illud quoque neutiquam praetereundum est, quod circa haec tempora, cum de motu barbarorum ad orientem solem degentium nuntius allatus esset: hanc adhuc de illis victoriam superesse sibi testatus, Persis bellum inferre statuit. Quod cum facere decrevisset, militares copias undique excivit: et cum episcopis quos circa se habebat, de profectione consilium communicavit, provida mente prospiciens, viros ad divinum cultum necessarios secum assidue versari oportere. Illi vero, libenti animo secuturos se esse affirmarunt, nec ab illo discessuros, sed continuis apud Deum supplicationibus militaturos una cum illo et pugnaturos. Quo ille nuntio vehementer delectatus, viam illis qua proficiscerentur, descripsit. Deinde tabernaculum in speciem Ecclesiae ambitioso cultu ad hujus belli usum praeparavit; in quo preces ad Deum victoriae auctorem una cum episcopis fundere decreverat.

LIBER IV. CAPUT LVII. Quomodo susceptis Persarum legatis, festo Paschae die cum aliis pernoctavit.

Interea Persae cum imperatorem bellum parare comperissent, et cum illo congredi vehementer reformidarent, missis legatis pacem ab eo postulaverunt. Itaque imperator pacis amantissimus, Persarum legatione benigne suscepta, pacem et amicitiam cum eis libenter pepigit. Aderat jam magna paschalis festi solemnitas: in qua imperator vota Deo persolvens, una cum caeteris pernoctavit.

LIBER IV. CAPUT LVIII. De constructione martyrii apostolorum Constantinopoli.

Posthaec in memoriam apostolorum martyrium aedificare coepit in urbe sibi cognomine. Cumque templum omne in immensam altitudinem extulisset, vario lapidum genere splendidum reddidit, a solo ad cameram usque marmoreis crustis illud operiens. Porro cameram lacunaribus minutissimi operis obducens, totam auro imbracteavit. Et supra quidem, aes tegularum loco impositum, universo aedificio munimentum adversus imbres praebebat. Quod itidem auro plurimo superfusum resplendebat; adeo ut procul spectantium oculos fulgore praestingueret, solis radiis aeris objectu repercussis. Totum vero solarium reticulatis quibusdam anaglyphis ex aere et auro fabrefactis erat circumdatum.

LIBER IV. CAPUT LIX. Descriptio ejusdem Martyrii.

Ac templum quidem ipsum maximo imperatoris studio hunc in modum exornabatur. Circa ipsum templum ingens erat area, libero ac patente desuper coelo. Cujus ad quatuor latera, porticus erant sibi invicem conjunctae, quae aream in medio sitam una cum ipso templo circumcingebant. Praeterea basilicae; lavacra, diversoria et alia plurima habitacula ad usum eorum qui locum custodiebant, porticibus applicita, earum longitudinem aequabant.

LIBER IV. CAPUT LX. Quod etiam in eo templo sepulcrum sibi aedificavit.

Haec omnia dedicavit imperator eo consilio, ut apostolorum Servatoris nostri memoriam posteris in perpetuum commendaret. Sed et aliud quidpiam in mente habens, aedem illam construxit: quod initio quidem obscurum, tandem vero omnibus sub finem innotuit. Quippe ipse hunc sibi locum post mortem designaverat; incredibili fidei alacritate prospiciens, ut corpus suum communem cum apostolis appellationem post obitum sortiretur: quo scilicet precationum quae in honorem apostolorum ibi celebrandae erant, etiam mortuus particeps fieret. Cum igitur duodecim illic capsas, quasi sacras quasdam columnas in honorem ac memoriam apostolici collegii erexisset, suam ipsius arcam in medio constituit, quae senas utrinque apostolorum capsas dispositas habebat. Atque id in eo loco ubi corpus ipsius post mortem decenter deponendum esset, solertissime providit. His ille diu antea sagaci mente dispositis, aedem apostolis consecravit; pro certo sibi persuadens, horum memoriam non parum utilitatis animae suae esse allaturam. Nec vero Deus eum voto atque exspectatione sua frustratus est. Nam cum primas paschalis festi exercitationes obiisset, ipsumque Servatoris nostri diem, tum sibi tum aliis omnibus laetum atque hilarem reddidisset; is illum rebus intentum, et in hujusmodi operibus perstantem usque ad exitum vitae, Deus cujus auxilio cuncta gerebat, opportune tandem eum ad meliorem sortem transferre dignatus est.

LIBER IV. CAPUT LXI. Imperatoris aegritudo, et orationes Helenopoli. Item de ejus baptismo.

Principio quidem inaequalis corporis intemperies; posthaec morbus eum invasit. Itaque ad aquas calidas civitatis suae progressus, inde Helenopolim delatus est, urbem matris suae nomine appellatam: ibique in templo martyrum diu commoratus, supplicationes et preces obtulit Deo. Cumque extremum vitae diem sibi jam imminere sentiret, tempus tandem adesse existimavit, quo totius vitae delicta expiaret; firmissime credens, quaecumque humanitus peccavisset, arcanorum verborum efficacia et salutari lavacro penitus esse delenda. Haec cum apud se reputasset, genu flexo humi procumbens, veniam a Deo supplex poposcit, peccata sua confitens in ipso Martyrio: quo in loco manuum impositionem cum solemni precatione primum meruit accipere. Hinc ad suburbana Nicomediae digressus; convocatis episcopis, sic ad eos verba fecit.

LIBER IV. CAPUT LXII. Quibus verbis Constantinus postulavit ab episcopis ut baptismum sibi conferrent.

« Hoc erat tempus quod jamdudum sperabam, cum incredibili cupiditate arderem, votisque omnibus desiderarem salutem in Deo consequi. Jam tempus est, ut signum illud quod immortalitatem confert, nos quoque percipiamus; tempus est, ut salutaris signaculi participes fiamus. Equidem olim statueram id agere in flumine Jordane, in quo Servator ipse ad exemplum nostrum, lavacrum suscepisse memoratur. Sed Deus qui optime novit ea quae nobis utilia sunt, hoc in loco nobis idipsum exhibere dignatur. Proinde omnis removeatur dubitatio. Nam si quidem Deus vitae mortisque arbiter, hic me diutius vitam agere voluerit; idque semel decretum est, ut in posterum una cum populo Dei permiscear, et in Ecclesiam adscitus cum reliquis omnibus orationum particeps fiam; eas vivendi leges mihi praescripturum me esse spondeo, quae sint Deo dignae.»-- Haec cum dixisset, illi solemni ritu divinas caeremonias peregerunt, injunctisque ei quaecumque necessaria erant, sacrorum mysteriorum participem eum fecere. Solus igitur ex omnibus qui unquam fuerunt imperatoribus Constantinus, in Christi martyriis renatus et consummatus est: et divino donatus signaculo, exultavit spiritu renovatusque est, ac divina luce repletus. Et animo quidem maximam capiebat voluptatem ob fidei excellentiam; evidentissimam autem divinae potentiae magnitudinem attonitus mirabatur. Postquam omnia rite impleta sunt, candidis ac regiis vestibus lucis instar radiantibus est amictus, et candidissimo in lecto recubuit; nec purpuram contingere amplius voluit.

LIBER IV. CAPUT LXIII. Quomodo post baptismum Deum laudavit.

Posthaec sublata altius voce, precabundus gratias egit Deo: et finita precatione haec subjecit.« Nunc me revera beatum esse; nunc immortali vita dignum; nunc divinae compotem lucis factum esse cognosco.» Miseros quoque et infelices esse aiebat, qui tantis bonis privarentur. Cumque tribuni ac duces militarium copiarum introgressi, vicem suam dolerent quod orbos ipsos relinqueret, et longiorem ipsi vitam comprecarentur; his etiam respondens, nunc demum veram se vitam adeptum esse dixit, seque unum optime nosse, quantorum bonorum particeps factus fuisset. Proinde properare se, et profectionem ad Deum suum nulla tergiversatione differre. Singula deinde pro arbitrio suo disposuit. Ac Romanis quidem regiam urbem incolentibus annua quaedam munera legavit. Suis autem liberis imperium velut paternam haereditatem reliquit; cuncta prout ipsi videbatur, constituens.

LIBER IV. CAPUT LXIV. Constantini mors die festo Pentecostes, circa meridiem.

Porro haec omnia gerebantur in maxima illa solemnitate venerandae et sacratissimae Pentecostes: quae septenario hebdomadum numero decorata, unitate obsignatur. In qua et communis Servatoris ascensum in coelos, et sancti Spiritus in terras descensum contigisse sacrae litterae testantur. In ea igitur solemnitate Imperator haec quae diximus consecutus, ultima tandem die, quam si quis omnium festivitatum maximam vocet, haudquaquam meo judicio aberraverit, circa meridiem migravit ad Dominum; mortalibus quidem partem sui mortalem relinquens: eam vero animae partem quae intelligentia et amore Dei praedita erat, Deo suo conjungens. Hic Constantino exitus vitae fuit. Sed pergamus ad reliqua.

LIBER IV. CAPUT LXV. Militum et tribunorum planctus.

Et protectores quidem omnisque stipatorum turba, confestim discerptis vestibus pronos se in terram abjicientes caput solo illidebant, ejulatus et lamenta cum planctu et clamoribus edentes; eumque dominum atque Imperatorem, nec ut dominum sed ut parentem piissimi liberi inclamantes. Tribuni vero et centuriones servatorem, praesidem, bene meritum praedicabant. Reliqui exercitus tamquam greges quidam, cum omni modestia ac reverentia optimum pastorem desiderabant. Plebs quoque, per universam civitatem discurrebat, intimum animi sui dolorem vociferatione et clamoribus abunde significans. Multi prae dolore, attonitis similes videbantur; singulis hanc propriam calamitatem reputantibus, seque ipsos plangentibus, ut pote communi omnium bono ex hac vita sublato.

LIBER IV. CAPUT LXVI. Quomodo funus Nicomedia Constantinopolim deductum est in palatium.

Posthaec milites sublatum e lecto corpus in arca aurea deposuerunt, eamque purpurea obtectam veste Constantinopolim deportarunt, atque in praecipuo imperialis palatii cubiculo sublimem collocaverunt. Dehinc aurea super candelabra luminibus undique accensis, admirabile spectaculum intuentibus praebebatur, et quale in nullo unquam mortalium ab ipso orbis conditu visum in terris fuerat. Quippe in medio conclavi regalis palatii, funus imperatoris in arca aut area sublime jacens, regiis insignibus, purpura scilicet ac diademate exornatum, multi circumdantes noctu atque interdiu vigiles custodiebant.

LIBER IV. CAPUT LXVII. Quomodo etiam post mortem a comitibus et reliquis, perinde ac vivus, honoratus est.

Caeterum totius exercitus duces, comites quoque et reliqui judices ac magistratus, qui etiam antea imperatorem adorare soliti erant, pristini moris observantiam nullatenus mutantes, statis horis ingrediebantur; et imperatorem in arca depositum, perinde ac vivum et spirantem, genu flexo post obitum salutabant. Post primores autem illos, idem deinceps et senatores et honorati omnes introeuntes fecere. Innumerabilis deinde vulgi multitudo cum pueris ac mulieribus ad hujus rei spectaculum accessit. Atque haec longi temporis spatio assidue gesta sunt; cum militares funus ad hunc modum jacere et custodiri decrevissent, donec imperatoris filii eo advenientes, ipsi paternum funus honoris causa prosequerentur. Solus denique etiam post mortem imperavit princeps beatissimus: cunctaque more solito administrata sunt, quasi adhuc in vivis esset. Qui honos uni illi post hominum memoriam a Deo concessus est. Quippe cum solus ille prae caeteris imperatoribus, Deum omnium regem Christumque ejus Filium, variis cujusque generis actibus honorasset, jure merito his honoribus solus affectus est: idque illi tribuere dignatus est summus omnium Deus, ut cadaver ejus in terris imperium obtineret. Quo quidem indicio iis qui non plane stupidi atque hebetes essent, perspicue significavit Deus, animam illius perpetuo et immortali imperio frui. Et haec quidem gesta sunt in hunc modum.

LIBER IV. CAPUT LXVIII. Quomodo exercitus judicio, filii ejus Augusti sunt nuncupati.

Interea tribuni lectos quosdam ex militaribus numeris, qui fidei ac benevolentiae causa olim principi accepti fuissent, ad Caesares mittunt, cuncta eis quae gesta erant nuntiaturos. Et haec quidem illi tunc egerunt. Omnes vero ubicumque exercitus, quasi divino quodam spiritu incitati, simul atque de imperatoris morte nuntiatum est, uno consensu decreverunt, prorsus quasi maximus imperator adhuc superesset, neminem se praeter ejus liberos Imperii Romani principem habituros. Nec multo post, eosdem non Caesares appellari voluerunt, sed Augustos; quod nomen summi imperii velut quoddam insigne est. Et exercitus quidem suffragia sua atque acclamationes sibi mutuo per litteras significarunt: et unanimis legionum consensus, uno eodemque temporis momento cunctis ubicumque agentibus innotuit.

LIBER IV. CAPUT LXIX. Romae luctus ob mortem Constantini, et imagines ei decretae.

At in urbe regia, senatus populusque Romanus comperta imperatoris morte, gravissimum hunc nuntium et quavis calamitate acerbiorem rati, nullum luctui modum fecere. Quippe balnea et fora rerum venalium clausa: publica item spectacula, et quaecumque aliae vitae oblectamenta homines in otio degentes consectari solent, remota. Et qui prius deliciis diffluxerant, moesti tunc per vias incedebant. Omnes imperatorem beatum, Deo carum, et prorsus imperio dignissimum praedicabant. Neque haec voce tantum nuda declarabant, sed imaginibus dedicatis mortuum perinde ac superstitem honorabant. In quibus cum coeli similitudinem expressissent in tabula, ipsum supra coelestes fornices, in aethereo domicilio requiescentem pinxere. Quinetiam ipsi liberos ejus, imperatores atque Augustos solos sine cujusquam alterius consortio nuncupabant: magnisque clamoribus postulabant, ut imperatoris sui funus apud se haberent, et in regia urbe deponerent.

LIBER IV. CAPUT LXX. Quomodo funus Constantinopoli depositum sit a Constantio.

Hunc principi a Deo honorato, etiam Romani honorem exhibuerunt. At secundus ex filiis ad patris funus cum advenisset, in urbem patri cognominem illud devexit, ipse exequias praecedens. Praeibant per catervas et agmina dispositi numeri militares. Pone sequebatur innumerabilis hominum multitudo. Hastati vero et scutarii ipsum Imperatoris corpus medii cingebant. Postquam ad apostolorum Servatoris nostri ecclesiam perventum est, arcam illic deposuerunt. Hunc in modum novus imperator Constantius, tum adventu suo, tum reliquis officiis patri honorem exhibens, justa ut par erat persolvit.

LIBER IV. CAPUT LXXI. Missa in apostolorum Martyrio celebrata in exequiis Constantini.

Ubi vero ille cum militaribus numeris abcessit, ministri Dei cum turbis et tota fidelium plebe, in medium prodiere, et divini cultus caeremonias precationibus peregerunt. Ac beatus quidem princeps alto in suggestu jacens, laudibus tum celebrabatur. Innumerabilis autem populus una cum sacerdotibus Dei, non sine gemitu ac lacrymis, pro imperatoris anima preces offerebant Deo, gratissimum pio principi officium exhibentes. Porro in hoc etiam Deus prolixam erga famulum suum benevolentiam declaravit: quippe qui carissimis ac germanis ejus filiis paterni imperii successionem tribuerit; et quod maxime ambierat, locum juxta apostolorum memoriam ei concesserit; ut scilicet beatissimae illius animae tabernaculum apostolici nominis atque honoris consortio frueretur; et populo Dei in ecclesia sociaretur; divinisque ceremoniis ac mystico sacrificio, et sanctarum precum communione potiri mereretur: ipse vero etiam post mortem imperium retinens, quasi redivivus universum orbem gubernans, Victor Maximus Augustus, suo adhuc nomine rempublicam regeret.

LIBER IV. CAPUT LXXII. De Phoenice ave.

Non quemadmodum avis illa Aegyptia, quae cum ejus generis unica sit, super aromatum cumulo emori dicitur, seipsam quasi victimam immolans: moxque ex ipsis favillis renasci, et pennis in altum subvecta, eadem qua prius specie cerni: sed potius exemplo Servatoris sui, qui instar tritici sati, ex uno semine in multa sese diffundens, ope ac benedictione Dei spicam protulit, et universum terrarum orbem fructibus suis implevit. Ad hunc modum beatissimus princeps per successionem liberorum multiplex factus est ex uno: adeo ut passim in omnibus provinciis imagines ei simul cum filiis honoris causa statuantur, et familiare nomen Constantini etiam post ejus obitum usurpetur.

LIBER IV. CAPUT LXXIII. Quomodo in nummis, Constantinum velut in coelum ascendentem expresserint.

Quinetiam nummi hujusmodi forma signati sunt, anteriore quidem parte beatum principem obtecto capite praeferentes: altera vero parte in quadrijugo curru aurigae instar sedentem; et porrecta ipsi coelitus dextra ad Superos assumptum.

LIBER IV. CAPUT LXXIV. Quod cum Deum coluisset, merito etiam a Deo honoratus est.

Haec miracula summus omnium Deus in Constantino, qui solus ex omnibus retro imperatoribus christianum se palam professus fuerat, nostris oculis proponens, satis superque declaravit, quantum interesset inter eos qui ipsum Christumque Filium ipsius colere meruissent, atque inter illos qui contrariam sectam ac sententiam amplexi essent. Qui cum Ecclesiae Dei bellum intulissent, Deum sibi hostem atque inimicum reddiderunt. Ac profecto uniuscujusque illorum interitus, quantum erga eos esset divini numinis odium, certissimo argumento declaravit: quemadmodum Constantini obitu, Dei erga ipsum benevolentiae quaedam quasi pignora, omnibus manifesto apparuerunt.

LIBER IV. CAPUT LXXV. Quod Constantinus superiores omnes imperatores pietate superavit.

Qui cum solus ex Romanis imperatoribus, Deum omnium Regem excellenti quadam pietate coluisset; solusque doctrinam Christi universis ore libero praedicasset: cumque Ecclesiam Dei honore et gloria in tantum auxisset quantum antea nemo, et errorem hominum plures colentium deos solus evertisset, omnesque hujusmodi superstitionis ritus ac modos confutasset: solus quoque tum in hac vita, tum post mortem, ea consequi meruit, qualia nullus unquam nec apud Graecos nec apud Barbaros adeptus esse perhibetur. Sed neque apud priscos illos Romanos, ab ultimis usque temporibus quisquam recenseri potest, qui cum hoc nostro sit comparandus.