Reader

LIBER SECUNDUS. CAPUT PRIMUM. Praelocutio de priore libro.

Igitur in priore libro a nativitate usque ad ejus passionem ac deinde usque ad templi Hierosolymitani destructionem, populique Judaici justa Dei ultione dispersionem, ac diversis mortibus interniciem propter passionis Christi Dei hominisque Filii vindictam, ejusque servorum persecutiones ac neces, tam de gestis imperatorum, quamque et de ecclesiasticorum actibus, succincto sermone ex diversis auctorum libris colligere curavi.

LIBER SECUNDUS. CAPUT II. De Vespasiani actibus bonis.

Vespasianus igitur, ut praemisimus, cognita Neronis morte, hortatu plurimorum regum et ducum maxime Josephi Judaeorum ducis sententia, qui captus cum in vincula conjiceretur, constantissime dixerat, continuo ab eodem se imperatore solvendum, imperium adeptus est. Relictoque ad obsidionis Hierosolymorum procurationem filio Tito, per Alexandriam profectus est Romam. Sed, cognita interfectione Vitellii, paulisper Alexandriae substitit. Titus vero magna ac diuturna obsidione Judaeos premens machinis, cunctisque bellicis molibus, non sine multo suorum sanguine, tandem urbem cepit, muros Hierosolymitanos solo coaequavit, ac templum diruit totius orbis famosissimum. Vespasianus ergo et Titus imperatores magnificum agentes de Judaeis triumphum, urbem ingressi sunt. Pulchrum et ignotum antea cunctis mortalibus, inter 320 triumphos, qui a conditione urbis, usque in id tempus acti erant, hoc spectaculum fuit, patrem et filium uno triumphali curru vectos, gloriosissimam ab his qui Patrem et Filium offenderant victoriam reportasse. Qui continuo omnibus bellis ac tumultibus domi, forisque compressis, pacem totius orbis praenuntiavit, et Janum geminum obseratis cohiberi claustris sexto demum ipsi post Urbem conditam censuerunt. Jure enim idem ultionis honos passioni Domini impensus est, qui etiam nativitati fuerat attributus. Tunc deinde, sine ullis bellorum tumultibus, in immensum Respublica Romana provehitur. Siquidem Achaia, Lycia, Rhodus, Bizantium, Samothracia, Cilicia, Commagene, tunc primum redactae in provincias, Romanis judicibus legibusque paruerunt. Nono autem imperii ejus anno, tres civitates Cypri terrae motu corruerunt, et Romae magna pestilentia fuit. Vespasianus autem in villa propria circa Sabinos nono anno principatus sui, profluvio ventris est mortuus. Huic autem inter caetera bona illud singulare fuit, inimicitias oblivisci: adeo ut Vitellii hostis filiam locupletissime dotatam, splendidissimo conjungeret viro. Iste exsanguem diu, fessumque terrarum orbem, brevi refecit in tempore. Namque primum satellites tyrannidis, nisi qui forte atrocius longe processerant, flectere potius maluit, quam excruciatos delere, prudentissime ratus nefaria ministeria a pluribus metu curari. Hic Romam deformem incendiis ac veteribus ruinis permissam, si dominis deesset volentibus aedificandi copia, Capitolium, aedem pacis, Claudii monumenta reparavit, multaque nova instituit per omnes terras, quas jus Romanum tenet. Renovatae urbes cultu egregio, viae operibus maximis munitae sunt. Tunc cavati montes per Flaminiam sunt prono transgressui, quae vulgariter pertunsa petra vocatur. Mille gentes compositae, cum ducentas aegerrime reperisset, exstinctis saevitia tyrannorum plerisque, rex Parthorum Vogesses metu solo in pacem coactus est. Plura dicere studium coegit imperatoris boni, quem ab Augusti morte, post annos sex et quinquaginta Romana respublica exsanguis saevitia tyrannorum, ne penitus rueret, assecuta est. Itaque dum ventris eluvie effusius urgeretur, assurgens ait: Stantem decet imperatorem excedere terris.

LIBER SECUNDUS. CAPUT III. De operibus magnificis Titi imperatoris.

Titus Vespasiani filius, post patris obitum jura suscepit imperii. Qui matre liberta nomine Domitilla genitus imperavit annis duobus et mensibus duobus. Qui in utraque lingua peritissimus fuit, et liberalibus disciplinis, studio legendi eruditus. Hic ubi patriae curam suscepit, incredibile est quantum, quem imitabatur, patrem anteierit, praecipue clementia, liberalitate, honorificentia, ac pecuniae contemptu. Nam dum praefecturam praetoriam patre imperante adeptus esset, suspectus quidem fuit, pro quibusdam actis, Neronis fore imitatorem, si potiretur imperio; sed haec adeo in melius conversa sunt, ut ei ita immortalem gloriam contulerint, ut deliciae atque amor humani generis appellaretur. Denique ut subiit pondus regium, Berennicem nuptias suas sperantem regredi domum, et enervatorum greges abire praecepit. Hujus tempore mons Hebius in Campania ardere coepit. Ex cujus vertice tantum erupit incendium, ut regiones vicinas et urbes cum hominibus exureret. Is etiam Titus amphitheatrum Romae aedificavit, et in dedicatione ejus quinque millia ferarum occidit. Civitatem vero Aventicum, quam pater ejus Vespasianus aedificare coeperat, consummavit, et gloriose ornavit, in Gallia Cisalpina. Eamdemque regionem stagno adjacentem, propter similitudinem( ut ferunt) Galilaeae Palaestinorum, quam non modico sudore ac sanguine devicerat, Galilaeam censuit nuncupari. Sub ejus quoque principatu incendium Romae sine nocturna requie per triduum fuit, lues quoque tanta, quanta vix unquam antea fuit. Quibus tamen malis, nullo vexato, pecunia propria subvenit, cunctis remediorum generibus, nunc aegrotantes per semetipsum reficiens, nunc consolatus suorum mortibus afflictos. Vixit annis 41, et in eodem quo pater apud Sabinos agro febri interiit. Hujus mors credi vix potest quantum luctum Urbi provinciisque intulerit: adeo, ut eum delicias publicas( sicut diximus) appellantes, quasi perpetuo custode orbatum terrarum orbem deflerent. Hic enim princeps tantae bonitatis fuit, ut dum quadam in coena recordatus fuisset nihil se in illa die cuiquam praestitisse, dixerit: Amici, hunc diem perdidimus. Is enim dum ad expugnandam Hierosolymorum interiorem cerneret templi munitionem, quam reclusa multitudo sacerdotum ac principum tuebatur, majore vi et mora studuit insistere. Quod tamen postquam in potestatem redactum opere atque antiquitate suspexit templum, diu deliberavit utrum tanquam incitamentum hostium incenderet, an in testimonium victoriae reservaret. Sed Ecclesia Dei jam per totum orbem uberrime germinante, hoc tanquam vacuum, nullique usui bono commodum, arbitrio Dei auferendum fuit. Itaque Titus imperator ab exercitu pronuntiatus templum Hierosolymis incendit ac diruit. Per horum tempora praefatorum principum, post ascensionem Christi, quique illustres fuerunt Ecclesiarum doctores, librorum etiam quos usus legendi tradidit auctores, quas quidem mundi partes apostoli ad praedicandum per sortes proprias acceperunt, quibus etiam locis agonizando triumphatores aeternam consecuti sunt palmam, succincta brevitate expedire conabor. Itaque in priore libro de Petro et Paulo, et utroque Jacobo latius disseruimus.

LIBER SECUNDUS. CAPUT IV. Sub praefatis principibus apostolici viri, et reliqui doctores sacri, qui tunc floruerunt, quas mundi partes ad praedicandum susceperint, et quibus in locis consecuti sint palmam martyrii, per ordinem continetur.

Matthaeus, qui et Levi, ex publicano apostolus, primus in Judaea, propter eos qui ex circumcisione crediderant, Evangelium Christi Hebraeis litteris verbisque composuit. Quis autem postea in Graecum transtulerit, non satis certum est. Porro, ipsum Hebraicum habetur usque hodie( ut ait Hieronymus) in Caesariensi bibliotheca, quam Pamphilus martyr studiosissime conficiens, ordinavit. In quo animadvertendum, quod ubicunque evangelista, sive ex persona sua, sive ex Domini Salvatoris Scripturae testimoniis abutitur, non sequitur LXX translatorum auctoritatem, sed Hebraicam. E quibus illa duo sunt: Ex Aegypto vocavi Filium meum, et: Quoniam Nazaraeus vocabitur. Is primum in Judaea Evangelizavit, postmodum in Macedonia praedicavit. Requiescit in montibus Parthorum.

Andraeas( qui interpretatur decorus) frater Petri, secundum Joannem primus, juxta Matthaeum a primo secundus, in sortem praedicationis Scythiam atque Achaiam accepit, in qua etiam civitate cruci suspensus occubuit. Jacobus filius Zebedaei frater Johannis IV in ordine, duodecim tribubus quae sunt in dispersione gentium scripsit, atque Hispaniae et Occidentalium locorum Evangelium praedicavit, et in Occasum mundi lucem praedicationis infudit. Hic ab Herode tetrarcha gladio occisus, occubuit, sepultus intra Marmaricam. Thomas Christi Didymus nominatus, et juxta Latinam linguam Christi geminus, ac similis Salvatori, audiendo incredulus, videndo fidelis, Evangelium praedicavit Parthis, Medis et Persis, Hircanisque Bactrianis et Indis, tenens Orientalem plagam, et terram gentium penetrans; ibique praedicationem suam usque ad titulum suae passionis perducens. Lanceis enim transfixus, occubuit in Calamina Indiae urbe, ubi et sepultus est in honore. Bartholomaeus apostolus, nomen ex Syra lingua suscipiens, Lycaoniam in sortem praedicationis accepit, atque Evangelium juxta Matthaeum apud Indos in eorum linguam convertit. Ad ultimum in Albano majoris urbe Armeniae vivens a Barbaris decoriatur, sicque terrae conditur. Judas Jacobi frater in Mesopotamia atque interioribus Ponti evangelizans feras et indomitas gentes, quasi belluarum naturas suo sancto dogmate mitigat, et fidei Dominicae subjugat. Sepultus est in Nerito Armeniae urbe. Post martyrium Jacobi est continuo consecutum civitatis Hierusalem excidium. Traditur apostolos, caeterosque Domini discipulos, qui ad illud tempus reliqui erant, in unum e locis omnibus convenisse, simul cum his qui propinqui secundum carnem Domini dicebantur, plurimi namque ex his per illud tempus supererant, et habuisse commune consilium, quem oporteret dignum successione Jacobi judicari; omnesque uno consensu Simonem Cleophae filium decrevisse, cujus mentio in Evangeliis facta est, ut episcopatus sedem susciperet. Is namque Simon Zelotes, qui primum dictus est Chananaeus, zelo Domini fervens par in cognomento Petri, et similis in honore accepit Aegypti principatum, et post Jacobum Justum, cathedram( ut diximus) tenuit Hierosolymorum. Post annos autem vitae 120 meruit sub Trajano per crucem sustinere martyrii passionem. Jacet in Bosphoro. Philippus a Bethsaida civitate, unde et Petrus, de quo in Evangeliis atque in Actibus apostolorum digna laudis memoria saepius facta est, cujus etiam filiae prophetissae exstiterunt, et mirae sanctitatis ac perpetuae virginitatis, ut Ecclesiastica narrat historia, Gallis praedicat Christum, Barbarasque gentes, vicinasque tenebris et tumenti Oceano conjunctas, ad scientiae lucem, fideique portum deducit. Deinde in Hierapoli Phrygiae provinciae urbe crucifixus, lapidatusque obiit, rectoque sepultus cadavere, simul cum filiabus suis ibidem requiescit. Matthias de 70 discipulis unus, et pro Juda Iscariote duodecim inter apostolos subrogatus, electus sorte, et solus sine cognomine, cujus datur Evangelii praedicatio in Judaea. Barnabas Cyprius( cum Paulo gentium apostolus ordinatus), unam ad aedificationem Ecclesiae pertinentem Epistolam composuit, quae inter apocryphas legitur. Hic postea propter Johannem discipulum( qui et Marcus vocabatur) separatus a Paulo, nihilominus evangelicae praedicationis injunctum sibi opus exercuit. Lucas medicus Antiochensis, cujus scripta indicant eum fuisse Graeci sermonis non ignarum, fuit sectator apostoli Pauli et omnis ejus peregrinationis comes, scripsit Evangelium, de quo idem Paulus meminit: Misimus, inquit, cum illo fratrem, cujus laus in Evangelio est per omnes Ecclesias. Sic et ad Colossenses: Salutat vos Lucas medicus charissimus. Et ad Timotheum: Lucas est mecum solus. Aliud quoque edidit volumen egregium, quod titulo apostolicorum Actuum praenotatur. Cujus historia usque biennium Romae commorantem pervenit Paulum, id est, usque ad quartum Neronis annum. Ex quo intelligimus in eadem urbe librum ejus esse conscriptum. Igitur Pauli et Teclae et totam baptizatam Leonis familiam, inter scripturas apocryphas computemus. Leve enim est ut individuus comes apostoli inter caeteras ejus res hoc solum ignoraverit. Sed et Tertullianus vicinus illorum temporum refert presbyterum quemdam in Asia nomine Pauli convictum apud Johannem, quod auctor esset libri, et confessum se hoc Pauli amore fecisse, et loco excidisse. Quidam suspicantur, quotiescunque Paulus in Epistolis suis, dicat: Juxta Evangelium meum, Lucam a Paulo didicisse, qui cum Domino in carne non fuerit, sed a caeteris apostolus. Quod et ipse quoque in principio voluminis sui declarat, dicens: Sicut tradiderunt nobis, qui a principio ipsi viderunt, et ministri fuerunt sermonis. Igitur Evangelium sicut audierat scripsit, Acta vero apostolorum sicut viderat ipse conscripsit. Sepultus est Constantinopoli, vigesimo Constantii anno, quo ossa ejus cum reliquiis Andreae apostoli translata sunt. Marcus evangelista, de quo in priore libro disseruimus, ne, ut ferunt, ad sacerdotium moveretur Judaeorum, sibi pollicem abscidit: primus tamen Alexandriae cathedram tenuit, primusque Ecclesias Aegyptiorum fundavit, tantis doctrinae et continentiae virtutibus florens, ut omnes discipuli Christi ejus imitationem sequerentur. Mortuus est octavo Neronis anno, placida quiete sepultus. Timotheus Ephesiorum episcopus, de civitate Listrensium patre Graeco, id est, ethnico, matre autem Judaea, ut refert Apostolus, dicens: Quae habitavit fides in avia tua Loide, et matre tua Eunica[ Al., Eutice], certum autem quod et in te. Hic fuit discipulus Pauli, ejusque spiritalis filius, quem puerum proprie secum idem Paulus assumpsit, qui pudicus et virgo permansit, quique apud Ephesum in monte qui vocatur Pion cum magno honore sepultus quiescit. Titus Pauli discipulus, et in baptismo filius, natione Graecus, et gentibus solus a Paulo post Evangelium circumcisus. Hunc ad construendas Cretae Ecclesias praefatus reliquit Apostolus, ibique in pace defunctus est, atque sepultus Herman, cujus etiam Paulus ad Romanos scribens, meminit: Salutate Flegunta, Herman, Patrobam, et qui cum eis sunt fratres. Asserunt hunc auctorem esse libri qui appellatur Pastoris, et apud quasdam Graeciae Ecclesias publice legitur, revera utilis liber, multique de eo scriptorum veterum usurpavere testimonia, sed apud Latinos pene ignotus est.

Igitur Domini discipuli praedicatores fidei et doctores gentium, dum omnes unum sint, singuli tamen certis locis in mundo ad praedicandum partes proprias acceperunt. Quod ut breviter repetam, Petrus Romam accepit, Andreas Achaiam, Jacobus Hispaniam, Thomas Indiam, Johannes Asiam, Matthaeus Macedoniam, Philippus Gallias, Bartholomaeus Lycaoniam, Simon Zelotes Aegyptum, Mathias Judaeam, Jacobus frater Domini Hierusalem, Judas frater Jacobi Mesopotamiam. Paulo autem cum caeteris apostolis nulla sors propria traditur, quia in omnibus gentibus magister et praedicator eligitur. Nam sicut Petro et reliquis circumcisionis apostolatus est datus, ita Paulo praeputii in gentibus. Hic tamen septem Ecclesiis et tribus evangelizat discipulis.

LIBER SECUNDUS. CAPUT V. De Josepho historiographo. Et quae de Salvatore protulerit.

Quo etiam tempore Josephus Mathiae filius ex Hierosolymis sacerdos, a Vespasiano captus, tum Tito filio ejus relictus est. Hic Romam veniens, septem libros Judaici belli imperatoribus patri filioque obtulit, qui, et bibliothecae publicae traditi sunt, et ob ingenii gloriam statuam quoque Romae meruit. Scripsit autem et alios viginti Antiquitatum libros, ab exordio mundi usque ad quartum decimum annum Domitiani Caesaris, et duo adversus Appionem grammaticum Alexandrinum. Qui sub Caligula missus ex parte gentilium contra Philonem, qui etiam librum vituperationem gentis Judaicae continentem scripserat. Alius quoque liber ejus qui inscribitur valde elegans habetur, in quo et Machabaeorum sunt digesta martyria. Hic in Antiquitatum libro XVIII manifestissime confitetur, propter magnitudinem signorum Christum a Pharisaeis interfectum, et Johannem Baptistam vere prophetam fuisse, et propter interfectionem Jacobi apostoli Hierosolymam dirutam. Scripsit autem de Domino in hunc modum: Eo tempore fuit Jesus sapiens vir, si tamen virum eum oportet dicere. Erat autem mirabilium patrator operum, et doctor eorum qui libenter vera suscipiunt. Plurimos quoque tam de Judaeis quam de gentibus sui habuit sectatores, credebatur Christus. Cumque invidia nostrorum principum cruci eum Pilatus addixisset, nihilominus qui eum dilexerunt, perseveraverunt in eo. Apparuit autem eis tertia die vivens. Multa haec et alia mirabilia carminibus prophetarum de eo vaticinantibus; et usque hodie gens ab hoc vocabulum sortita, non defecit. Refert etiam idem historiographus oraculum quoddam in sacris litteris repertum, quod per idem tempus virum designaret ex eorum religione processurum, qui totius orbis potiretur imperio. Cujus oraculi praesagium Vespasianum declarare suspicatur. Sed Vespasianus non aliis quam illis solis gentibus quae Romano imperio videbantur subditae dominatus est, nec de prosapia aut religione Judaeorum processit. Unde justius ad Christum haec responsa referuntur, ad quem Pater: Pete a me, et dabo tibi gentes haereditatem tuam, et possessionem tuam terminos terrae. Et cujus per idem tempus per apostolos suos in omnem terram exierat sonus eorum, et in fines orbis terrae verba eorum.

LIBER SECUNDUS. CAPUT VI. De Domitiani superbis gestis.

Igitur Domitianus Vespasiani et Domitillae libertae filius, germanus Titi, imperavit annis 15. Iste primo clementiam simulans, neque adeo iners domi belloque tolerantior videbatur, idcirco Cattos Germanosque devicit, jus aequissime dixit, Romae multa aedificia vel coepta, vel a fundamentis construxit. Bibliothecas incendio consumptas, petitis undique, praesertim ab Alexandria, exemplis, reparavit. Sagittarum tam doctus fuit, ut inter patentes digitos extentae manus viri procul positi spicula transvolarent. Ab hoc paulatim per omnes scelerum gradus crevit, ut confirmatissimam toto orbe Christi Ecclesiam, datis ubique crudelissimae persecutionis edictis con vellere auderet. Is in tantam superbiam prolapsus fuit, ut deum sese ac dominum vocari, scribi, colique jusserit. Nobilissimos senatores invidiae simul ac praedae causa, alios palam interfecit, alios in exsilium trusit, ibique trucidari imperavit. Libidinis intemperantia quidquid cogitari potest fecit. Plurimas urbis aedes, destructis populi Romani rebus, exstruxit. Bellum adversus Germanos et Dacos per legatos gessit, pari reipublicae pernicie, cum et in Urbe ipse senatum populumque laniaret, et foris male circumactum exercitum assidue hostes caede conficerent. Nam quanta fuerint Diurpanei Dacorum regis cum Fusco duce praelia, quantaeque Romanorum clades, longo textu evolverem, nisi C. Tacitus, qui hanc historiam diligentissime contexuit, de reticendo interfectorum numero, et Salustium Crispum et alios auctores quamplurimos sanxisse et idem seipsum potissimum elegisse dixisset. Domitianus tam pravissima elatus jactantia, sub nomine superatorum hostium de exstinctis legionibus triumphavit, idemque efferatus superbia, qua se deum coli vellet, persecutionem in Christianos agi, secundus a Nerone imperavit.

LIBER SECUNDUS. CAPUT VII. De prosapia David, et propinquis Christi ab illo requisitis.

Inter Judaeos quoque acerbitate tormentorum et cruentissimae quaestionis exquiri genus David atque interfici praeceptum est, dum prophetis sanctis invidetur, et creditur quasi adhuc futurus esset ex semine David qui regnum possit adipisci. Verebatur et ipse terreno privari regno a Domino Christo, sicut Herodes ejus audita nativitate. Unde perquiri jusserat regalem David prosapiam ad mortem, vel Christi secundum carnem propinquos. Tunc quidam de posteritate David delati sunt ad Caesarem. Ergo interrogati a Domitiano si essent ex familia David et propinqui Christi, confessi sunt se esse. Tunc quaesivit ab eis quantis possessionibus vel quantis essent facultatibus praediti, at illi responderunt quod utrisque non amplius esset in bonis a novem millibus denariis. Ex quibus singulis pars media proportione deberetur, nec hoc sibi in pecuniis subsistere, sed in aestimatione terrae, quae eis esset in quadraginta minus uno jugeribus constituta, quam suis manibus excolentes, vel ipsi alerentur, vel tributa dependerent; simul et testes ruralis et diurni operis manus labore rigidas et callis obduratas praeferebant. Interrogati vero de Christo quale sit regnum ejus, vel qui ipse, aut unde, aut quando venturus, responderunt quod non hujus mundi regnum, neque hujus terrae ei designetur imperium, sed quia coeleste ei regnum per angelorum ministeria in consummationes saeculi praeparetur, quando scilicet adventans in gloria, de vivis ac mortuis judicabit, et restituet unicuique pro factis ac meritis suis. Ad haec Domitianus, cum neque in eis quidquam criminis inveniret, et vilitatem eorum quam maxime contemneret, abire eos liberos jubet, sed et persecutionem quam adversus Ecclesias agitari jusserat, datis rursum compescit edictis. Illi vero dimissi ab eo, vel martyrii merito, vel tantae propinquitatis Christi praerogativa, pacis jam tempore duces Ecclesiae effecti, usque ad Trajani tempora permanserunt. Haec quidem Egesippus, sed et Tertullianus de Domitiano similia refert, dicens: Tentavit aliquando et Domitianus simile aliquid, portio Neronis de crudelitate, sed quasi homo destitit cito, ut etiam eos quos in exsilium miserat revocaret. Itaque Domitiani uxor augusta appellatur decreto senatus. Titus inter deos refertur. Is etiam Domitianus templum sine admistione lignorum construxit. Idem tantae superbiae fuit, ut aureas et argenteas statuas sibi in Capitolio poni jusserit, sub quo Brutius plurimos Christianorum martyrio confecit. Inter quos et F. Domitillam F. Clementis consulis ex sorore neptem in insulam Pontianam relegatam deportari jusserat, quia se Christianam esse testata sit. Tunc et apostolus Johannes, in Pathmum insulam relegatus, Apocalypsim vidit. Multa etiam signa eo tempore atque portenta Romae et toto orbe facta sunt. Continuo tamen Domitianus crudeliter in palatio a suis interfectus est. Cujus cadaver ignominiosissime exportatum atque sepultum est.

LIBER SECUNDUS. CAPUT VIII. De Nervae operibus bonis, et Trajani gestis mirabilibus.

Post Domitianum vero Nerva suscepit principatum: sub quo omnes quidem honorum tituli qui in Domitianum collati fuerant detrahuntur. Revocari autem quicunque ab eo in exsilium trusi sunt ac recipere facultates ex senatusconsulto jubentur. De quibus singulis testimonium perhibent qui gesta illorum temporum conscripserunt. Tunc igitur apostolum Joannem de insula Ephesum quasi ad scholam propriam redisse, nostrorum scriptores declarant. Namque Nerva Trajanum in liberi locum, inque partem imperii adoptavit. Qui dum, suggerente ira, contra quemdam regulum clamaret, sudore correptus est. Quo refrigescente, horror corporis nimium iniquum febri praebuit, nec multo post vitam finivit, anno aetatis sexagesimo tertio. Cujus corpus a senatu ut quondam Augusti honore delato, in sepulcro Augusti sepultum est. Eodem quo interiit die solis defectio facta est. Imperavit annum unum et menses quatuor. Iste tributa relaxavit multa, afflictas civitates relevavit. Puellas puerosque natos parentibus egestosis sumptu publico per Italiae oppida ali jussit. Trajanus post Nervam suscepit imperium, apud Agrippinam nobilem coloniam Galliae, habens diligentiam in re militari, in civilibus lenitatem, in sublevandis civitatibus largitionem. Cumque duo sint quae ab egregiis principibus exspectentur, sanctitas domi, in armis fortitudo, in utroque prudentia, tantus erat in eo maximarum rerum modus, ut quasi temperamento quodam virtutes miscuisse videretur, nisi quod cibo vinoque paululum deditus erat: liberalis in amicos, et tanquam vitae conditione par societatibus perfrui. Qui ut insignia imperii est adeptus mox Germaniam trans Rhenum in pristinum statum reduxit, trans Danubium multas gentes subegit. Regiones autem trans Eufratem et Tigrim sitas provincias fecit: Seleuciam et Thesifontem, et Babylonem occupavit et tenuit. In mari Rubro classem instituit: ut per eam Indiae fines vastaret. Hinc Trajanus Armeniam, Assyriam, Mesopotamiam fecit provincias. Sub quo Judaei in seditionem versi, uno tempore, quasi rabie efferati, per diversas terrarum partes exarserunt. Nam et per totam Libyam adversus incolas atrocissima bella gesserunt. Quae adeo tunc interfectis cultoribus desolata est, ut nisi postea Adrianus imperator collectas illuc aliunde colonias deduxisset, vacua penitus terra abraso habitatore mansisset. Aegyptum voro totam, et Cyrenem, et Thebaidam, cruentis seditionibus turbaverunt. In Alexandriam autem commisso praelio, victi et attriti sunt. In Mesopotamia quoque rebellantibus, jussu imperatoris, bellum illatum est. Itaque multa millia Judaeorum vasta caede deleta sunt. Sane Salaminam urbem Cypri, interfectis omnibus accolis, deleverunt. Igitur Trajanus, errore deceptus, omnia bona sua in persecutione Christianorum foedavit. Nam tertius a Nerone Christianos persequitur, repertos cogi ad sacrificandum idolis, detrectantes autem interfici jussit. Sub quo multi nobiliter ad palmam pervenerunt martyrii pluresque interfecti fuissent, ni relatu Plinii Secundi, qui inter caeteros judices persecutor datus fuerat, admonitus. Qui dum quamdam regeret provinciam, et in magistratu suo plurimos Christianorum interfecisset, multitudine eorum perterritus, scripsit Trajano quid facto opus esset, nuntians ei praeter obstinationem non sacrificandi, et antelucanos coetus, ad canendum cuidam Christo ut Deo, ejusque confessionem, nihil contrarium Romanis legibus facere; praeterea ad confoederandam eorum disciplinam, vetari ab his homicidia, furta, adulteria, perjuria, latrocinia, et his similia, tantaque eos esse fiducia innocentis confessionis, ut ne mortem quidem gravem ac formidolosam paveant. Illico imperator rescriptis lenioribus temperavit edictum. Hoc quidem genus hominum inquirendum non esse, oblatos vero puniri censuit. Is vero Plinius Secundus orator et historiographus insignis habetur: cujus plurima ingenii exstant opera. Verumtamen continuo Romae aurea domus, a Nerone totis impensis rebusque privatis civium condita, repentino conflagravit incendio, ut intelligeretur missa etiam ab alio persecutio, in ipsius potissime monumentis a quo primum exorta esset, atque in ipso auctore puniri. Terraemotu quatuor urbes Asiae subversae, Elea, Mirina, Pythane, Cyme; et Graeciae civitates duae, Opintiorum et Oritorum; tres Galatiae civitates eodem terraemotu dirutae: Pantheon Romae fulmine concrematum; terraemotus in Antiochia pene totam subruit civitatem. Ergo Trajanus apud Seleuciam urbem Isauriae profluvio ventris exstinctus est, anno aetatis sexagesimo tertio, qui imperavit annis 20. Cujus ossa in urna aurea sunt relata, et in foro sub columna ejus nominis posita. Imperatorum solus omnium intra Urbem sepultus est.

LIBER SECUNDUS. CAPUT IX. De Joannis evangelistae mirabilibus et obitu.

Ad cujus usque tempora perduravit in corpore Joannes apostolus et evangelista, filius Zebedaei, frater Jacobi, virgo electus a Domino, atque inter caeteros magis dilectus. Qui etiam supra pectus magistri recumbens, et Evangelii sui fluenta de ipso sacri Dominici pectoris fonte potavit, et quasi unus de paradisi fluminibus verbi Dei gratiam in toto terrarum orbe diffudit, quique in locum Christi, Christo jubente, successit, dum suscipiens matrem magistri discipulus, etiam ipse pro Christo alter quodammodo derelictus est filius. Hic dum Evangelium Christi in Asia praedicaret, a Domitiano Caesare in Pathmos insula metallo relegatur, ubi etiam positus Apocalypsim scripsit. Interfecto autem Domitiano, a senatu exsilio resolutus, recessit Ephesum, ibique ad haereticorum refutandas versutias, efflagitatus ab Asiae episcopis, Evangelium novissimus edidit. Qui usque ad ultimum pene vitae suae tempus, absque ullius scripturae indiciis Evangelium praedicasse dicitur. Sed cum horum trium Evangeliorum etiam ad ipsum notitia pervenisset, probasse quidem dicitur fidem et veritatem dictorum, deesse tamen vidit aliqua, et ea maxime quae primo praedicationis suae tempore Dominus gesserat. Certum est enim quod in superioribus tribus evangelistis haec videntur sola contineri, quae in eo gesta sunt anno quo Joannes Baptista, vel inclusus est in carcere vel punitus. Denique si observes statim in initiis narrationis, posteaquam refert Matthaeus de quadraginta dierum jejunio, et de tentatione ejus, continuo subjicit, dicens: Audiens autem quia Joannes traditus est, discessit de Judaea, et venit in Galilaeam; sed et Marcus simul: Posteaquam, inquit, traditus est Joannes, venit in Galilaeam. Lucas vero etiam priusquam incipiat aliquid de actibus referre Jesu, dicit quia adjecit Herodes super omnia mala quae gesserat et conclusit Joannem in carcere. Quia, inquam, ab his haec videbantur omissa, rogatus dicitur Joannes apostolus, ut ea quae praeterierant priores ante traditionem Joannis Salvatoris gesta conscriberet, et ideo dicit in Evangelio suo: Hoc fecit initium signorum Jesus. Et iterum in alio loco indicat, dicens: Nondum enim Joannes erat missus in carcerem. Ex quibus constat quod ea antequam Joannes traderetur quae a Jesu fuerant gesta describit; et ideo si quis diligentius haec consideret, evidenter inveniet non sibi Evangelia dissonare, sed alterius temporis gesta esse quae scribit Joannes, alterius vero quae caeteri. Unde quia nativitatem secundum carnem Salvatoris, vel Matthaeus, vel Lucas descripserant, reticuit haec Joannes et a theologia atque ab ipsa ejus divinitate sumpsit exordium: quae pars sine dubio ipsi velut eximio per sanctum Spiritum reservata est. Cujus quidem Joannis, inter alias virtutes, magnitudo signorum haec fuit. Mutavit in aurum silvestres frondium virgas, littoreaque saxa in gemmas. Item gemmarum fragmina in propriam reformavit naturam. Viduam quoque ad precem populi suscitavit, ac redivivum juvenis corpus revocavit: bibens lethiferum haustum non solum evasit periculum, sed eodem prostratos populos in vitae reparavit statum. Juvenem etiam quemdam puerum elegantem cuidam episcopo commendaverat; sed minime is ejus disciplinis acquiescens, in tantum per incrementa malorum flagitiosus effectus, ut omnes illos qui prius magistri criminum illi fuerant, discipulos faceret, et latronum atque praedonum dux et violentus princeps existeret. Hunc mirabiliter, ut Eusebius refert, ad Ecclesiam revocat apostolus; et indesinenter pro eo orationes fundens, et cum ipso pariter ducens crebra jejunia, indulgentiam a Deo, quam ei pollicitus fuerat, expetebat. Sed et variis sermonum consolationibus, velut quibusdam praecantationibus, efferos et exterritos ejus animos mitigabat: nec prius abstitit, quam eum in omnibus emendatum etiam Ecclesiae praefecerit, praebens per hoc magna exempla verae poenitentiae, et documentum ingens novae regenerationis, atque insignia quaedam et tropaea visibilis in eo resurrectionis ostendens. Hic autem anno sexagesimo septimo post passionem Domini Salvatoris sub Trajano principe longo jam vetustatis senio fessus, cum diem transmigrationis suae imminere sibi sentiret, jussisse fertur effodere sibi sepulcrum, atque inde valedicens fratribus, facta oratione, vivens tumulum introivit. Deinde in eo tanquam in lectulo requievit. Unde accidit ut quidam eum vivere asserant, nec mortuum in sepulcro, sed dormientem jacere conjicerent, maxime pro eo quod illic terra sursum ab imo scaturiens, ad superficiem sepulcri conscendit, et quasi flatu quiescentis deorsum ad superiora pulvis ebulliat. Quievit autem apud Ephesum, Kalend. Januar.

LIBER SECUNDUS. CAPUT X. De Clemente et ejus virtutibus, qui sub Trajano passus est.

Qua tempestate hostis antiquus omnium bonorum inimicus, invidens saluti hominum, dolens fidem veritatis ac religionis cultum universum illustrasse orbem, hac de re Trajanum jam praefatum principem ad insequendos veri luminis praedicatores ac cultores exstirpandos incitavit. Sub quo per universum orbem Romanum multi clara confessione Christi coronati sunt, ex quibus aliquorum memoriam huic operi inserere libuit. Itaque Clemens, de quo apostolus Paulus ad Philippenses scribens ait: Cum Clemente et caeteris cooperatoribus meis, quorum nomina scripta sunt in libro vitae, quartus post Petrum Romae episcopus, siquidem secundus Linus fuit, tertius Anacletus fuit; tamen et sunt plerique Latinorum qui secundum post apostolum fuisse putent Clementem. Scripsit ex persona Romanae Ecclesiae ad Ecclesiam Corinthiorum valde utilem epistolam, et quae in nonnullis locis etiam publice legitur.

Quae mihi videtur characteri Epistolae quae sub Pauli nomine ad Hebraeos fertur convenire. Sed et multis de eadem epistola non solum sensibus, sed juxta verborum quoque ordinem abutitur: omnino grandis in utraque similitudo est. Fertur et secunda ejus nomine epistola, quae a veteribus reprobatur, et disputatio Petri et Appionis, longo sermone conscripta, quam Eusebius in tertio Ecclesiasticae historiae volumine coarguit. Idem namque fidelissime apostolicam doctrinam beatissimus Clemens est secutus. Postquam vero sedem episcopalem Romanae Ecclesiae tenuit, ab omnibus diligebatur, non solum Christianis propter insignia virtutum et excellentiam doctrinae, optimorumque morum mansuetudinem et largitatem, sed etiam a paganis et Judaeis. Qui plurimis praedicationum floribus ac virtutibus pollens, Domicillam virginem neptem Domitiani principis, sponsam Aureliani imperatoris, Nervae amici, credentem in Christo, sacro velamine ad integritatis perseverantiam consecravit: pro qua confessione exsilio est damnata. Theodoram vero Sisinnii potentis ac nobilis viri conjugem, conversam a simulacris, Deo castitatis propositum profiteri docuit, per quam etiam, juxta Apostoli vocem, fidelem conjugem et ipse Sisinnius conversus est ad fidem Christi, quamvis prius zelo conversae uxoris caecitatem et surditatem incurrisset. Sed per fidem mulieris et beati Clementis intercessionem, restituta sunt ei omnia corporis officia, et baptismatis gratiam est consecutus. Computati sunt autem hi qui cum eo baptizati sunt viri cum mulieribus et infantibus quadringenti viginti tres. Per hunc autem Sisinnium, multi nobiles et imperatoris amici conversi sunt ad Christum. Igitur idolorum custodes, videntes innumerabilem multitudinem Christo credere, magno livore tacti, commoverunt patronos regionum, et, data eis pecunia, seditionem nomini Christiano excitaverunt. Quam ob causam in exsilium B. Clemens detrusus est, trans mare Ponticum, in eremo quae adjacet civitati Cersonae, provinciae Liciae, ubi ad duo millia ad secanda saxa Christianos diuturna relegatione damnatos invenit. Et cum multa eis consolationibus et patientiae verba intimasset, didicit ab eis quod a sexto milliario aquam sibi humeris apportarent. Tunc S. Clemens dixit: Oremus Dominum Jesum, ut confessoribus suis fontis in isto loco venas aperiat; et qui percussit petram in monte Sina, et fluxerunt aquae in satietatem, ipse nobis laticem affluentem aperiat. Cumque oratione completa hinc inde circumspiceret, vidit agnum stantem, qui, pede dextro erecto, quasi locum sancto Clementi ostenderet. Tunc S. Clemens intelligens Dominum Jesum Christum esse, quem solus respiceret, et praeter ipsum alius non videret, perrexit ad locum, et dixit: In nomine Patris, et Filii, et Spiritus sancti, in isto loco percutite. Sed cum omnes per gyrum rastris effoderent, et non ipsum locum, in quo agnus stabat contingerent, accepto brevi surculo S. Clemens levi ictu locum sub pede agni percutiens, fontem affluentibus venis ornatum aperuit. Qui subito impetu evomens fluvium fecit. Tunc universis gaudentibus beatus Clemens responsorium dixit: Fluminis impetus laetificat civitatem Dei; ad istam autem famam confluxit omnis provincia; et venientes universi ad doctrinam sancti Clementis, convertebantur ad Dominum Jesum Christum; ita ut in die una quingentae animae seu amplius baptizati in nomine Patris, et Filii, et Spiritus sancti, perfecti in fide Christiana abscederent. Per totam autem provinciam intra unum annum a credentibus 75 ecclesiae fundatae sunt, et omnia templa diruta sunt, omniaque idola confracta.

Post annos autem tres, paganis insistentibus, tam ambitiosa relatio cucurrit ad imperatorem Trajanum, ut dicerent ibi per Clementem innumerabilem Christianorum populum accrevisse. Et missus est quidam Arsidianus nomine, qui multos Christianorum diversis poenis occiderat. Et dum videret Arsidianus omnes gaudentes ad passionem accedere, cessit multitudini, et solum Clementem episcopum cogebat ad sacrificandum. Et cum videret illum sic fixum in Domino, ut penitus moveri non posset, dixit ad suos: Perducatur ad mare, et ligetur ei ad collum ancora et praecipitetur in medio mari, ut non possint populi Christiani hunc pro deo colere. Quod cum factum fuisset, omnis multitudo Christianorum flebat. Et flentibus illis, dixerunt Cornelius et Phoebus discipuli ejus: Omnes unanimes oremus, ut ostendat nobis Dominus martyris sui exuvias. Orantibus autem populis, recessit mare in sinu suo, per tria fere millia. Et ingressi per siccum populi invenerunt in medio in arca saxea corpus sancti Clementis positum, ita ut anchora cum qua missus est, juxta eum esset posita. Revelatum est autem discipulis ejus ut non inde tollerent corpus ejus. Quibus etiam hoc intimatum est quod omni anno die passionis ejus recedat mare per septem dies advenientibus, et siccum iter praebeat. Quod ad laudem nominis sui facit Dominus fieri usque in hodiernum diem. Hoc autem ut factum est, omnes gentes per gyrum crediderunt in Christum. Idem namque beatissimus Clemens suis refert scriptis qualiter ad fidem perveniret Christi, et discipulus Petri ac individuus comes haeret. Ait enim inter caetera: Dum esset hic comes optima immortalitatis cupido, ut post rerum exitus docuit, et gratia Dei omnipotentis ostendit, haec me animi intentio ad inquisitionem veritatis, et ad agnitionem verae lucis adduxit. Cum his ego cogitationis meae aestibus agitarer, fama quidem sensim in imperio Tyberii Caesaris initio ex Orientis partibus sumpto pervenit ad nos; et per singula convalescens, velut a Deo bonus quidam nuntius missus universum replebat orbem, nec patiebatur divinam voluntatem silentio tegere.

Diffundebatur ergo per singula loca quod esset in Judaea quidam qui regnum Dei evangelizaret Judaeis: idque percepturos diceret eos qui mandatorum suorum et doctrinae instituta servassent, ut autem sermo ejus fide dignus ac divinitatis plenus esse crederetur, virtutes multas et signa efficeret. Denique in urbe per loca conventus fieri coepit, et de hoc sermone tractare: quisnam esset is qui apparuit, qui velut a Deo hominibus detulisset nuntium, donec sub eodem anno, vir quidam astans in urbis loco celeberrimo proclamaret ad populum, dicens: Audite me, o cives Romani, Filius Dei adest in partibus Judaeae, promittens omnibus volentibus audire vitam aeternam, si qui tamen secundum voluntatem ejus actus suos direxerint. Propter quod convertimini a malis ad bona, et a temporalibus ad aeterna, agnoscite unum Deum esse, coeli terraeque rectorem, in cujus estis aspectibus vos, qui injuste mundum ejus habetis. Sed si convertimini et agitis poenitentiam, ad futurum saeculum venientes, et aeterni effecti, ineffabilibus ejus bonis perfruemini. Erat enim vir iste qui haec loquebatur, natione Hebraeus, nomine Barnabas: qui se etiam unum ex discipulis ejus esse dicebat, missumque ad hoc ut haec volentibus indicaret. Quibus ergo auditis, cum reliqua multitudine sequi eum coepi, et audire quae diceret: intelligebam sane quod simpliciter et absque ullo docendi fuco quae audisset a Filio Dei, vel vidisset, exponeret. Tunc secutus Barnabam ab Urbe, veni Caesaream; ibique reperto Petro, a quo benigne susceptus, et cujus praedicationibus ac virtutibus magnis, honestate et sanctitate delectatus, exinde per singulas quasque urbes in praedicationis sermone comes ei in omnibus fui, usquedum veniret in diebus Claudii Caesaris, id est, secundo anno regni ejus post episcopatum Antiochensis Ecclesiae, ab Antiochia in urbem Romam, ad expugnandum Simonem Magum. De cujus initio conversionis, haec sufficiant huic operi.

LIBER SECUNDUS. CAPUT XI. De Simeone Cleophae filio, ac de Ignatio Antiochenae Ecclesiae episcopo, qui sub Trajano passus est.

Quo in tempore etiam Simeon Cleophae filius, quem secundum Hierosolymis ordinatum episcopum supra docuimus, per martyrium carnis vinculis resolutus est. Horum astipulator ipse ille est Egesippus, quem jam produximus testem. Is ergo refert quod a quibusdam haereticis accusatus sit supradictus vir tanquam Christianus, et multis suppliciis afflictatus per multos dies, ita ut etiam judex ipse cum amicis suis de ejus patientia miraretur, et ad ultimum juberet simili eum quam Dominus pertulit passione vitam finire, cum esset annorum 120 sub Trajano Caesare, apud Atticum consularem.

Quod autem Simeon fuerit unus ex ipsis adjutoribus Domini, vel longaevitas ejus indicio est, vel Evangeliorum fides, ubi etiam mater ejus Maria Cleophae uxor fertur. Qua tempestate Ignatius Antiochenae Ecclesiae tertius post Petrum episcopus, persecutionem commovente Trajano, damnatus ad bestias, Romam vinctus mittitur. Cumque navigans Smyrnam venisset, ubi Polycarpus auditor Joannis apostoli erat, scripsit unam epistolam ad Ephesios, alteram ad Magnesianos, tertiam ad Trallenses, quartam ad Romanos.

Et inde egrediens, scripsit ad Philadelphinos, et ad Phinerneos, et proprie ad Polycarpum, commendans illi Antiochensem Ecclesiam, in qua et de Evangelio quod ab Hieronymo translatum est, sub persona Christi ponit testimonium, dicens: Ego vero et post resurrectionem in carne eum fuisse scio, et credo quia scio; et quando venit ad Petrum et ad eos qui cum Petro erant, dixit eis: Ecce palpate me et videte, quia non sum daemonium incorporale. Et statim tetigerunt eum et crediderunt.

Dignum autem mihi videtur, quia tanti viri fecimus mentionem, de Epistola ejus, quam ad Romanos scripsit, pauca ponere: De Syria usque Romam pugnavi ad bestias in mari et in terra, nocte et die, ligatus cum decem leopardis, hoc est militibus, qui me custodiunt. Quibus et cum benefeceris, pejores fiunt: iniquitas autem eorum, mea doctrina est; sed non idcirco justificatus sum. Utinam fruar bestiis quae mihi praeparatae sunt! Quas et oro veloces mihi esse ad interitum, et illiciam ad comedendum me, ne sicut aliorum martyrum non audeant corpus meum attingere. Quod si venire noluerint, ego vim faciam, ego me ingeram ut devorer. Ignoscite mihi, filioli, quid mihi prosit ego scio, quia nunc incipio esse discipulus Christi, nihil de his quae videntur desiderans, ut Christum Jesum inveniam. Ignis, crux, bestiae, confractio ossium membrorumque divisio, et totius corporis contritio, et tormenta diaboli, in me veniant, tamen ut Christo fruar. Cumque jam damnatus esset ad bestias, et ardore patiendi rugientes audiret leones: Frumentum, inquit, Christi sum, dentibus bestiarum moliar, ut panis mundus inveniar. Passus est anno undecimo Trajani; reliquiae corporis Antiochiae jacent, extra portam Daphniticam in coemeterio.

Igitur Egesippus refert quod usque ad haec tempora virgo munda et immaculata permansit Ecclesia: corruptoribus veritatis, et divini verbi temeratoribus, aut nusquam omnino exstantibus, aut etiam si qui forte fuerant, in occultis et abditis terrae delitescentibus. Ut vero apostolorum chorus et omnis illa aetas, quae a Domino susceperat vivae vocis auditum, de hac luce discessit, tum velut in vacuam domum falsae doctrinae impius se error immersit, et tanquam ubi nullus jam divini census defensor existeret, nudato, ut aiunt, capite, corripientes arma mendacii, oppugnare apostolicam veritatem nituntur. Sed istud bellum intrinsecus gerebatur, persecutionum vero extrinsecus pondus urgebat Ecclesiam. Unde et immensae catervae martyrum quotidie jugulabantur.

LIBER SECUNDUS. CAPUT XII. De Hadriano principe, et quae sub eo gesta sunt. Eo tempore Quadratus et Aristides seu Agrippa doctores fuerunt.

Helius Hadrianus consobrinae Trajani filius, duodecimus ab Augusto principatum adeptus, imperavit annis 22. Hic Graecis litteris impensius eruditus, Atheniensium studia moresque hausit. Qui in omnibus disciplinis instructus, ita ut canendi, psallendi, medendi, pingendi, scientiam haberet, et omnia quae vellet ex metallo et marmore fingendi. Qui dum esset musicus, arithmeticus, geometricus, acer nimis ad lacessendum pariter et respondendum, omnes provincias peragrans, subversam a Romanis Alexandriam publicis restauravit impensis.

Tributa urbium plurima relaxavit, chartis publice incensis, a tributis liberos fecit plurimos. Atheniensibus leges petentibus, ex Draconis et Solonis reliquorumque libris jura composuit. Eo tempore Judaei in arma versi, Palaestinam depopulati sunt, tenente provinciam Timo Rufo, cui ad opprimendos rebelles Hadrianus misit exercitum. Hic Hadrianus per Quadratum discipulum apostolorum et Aristidem Atheniensem, virum fide et sapientia plenum, et per Serenum Granium legatum, libris de Christiana religione compositis instructus atque eruditus praecepit per epistolam ad Minutium Fundanum proconsulem Asiae datam, ut nemini liceret Christianos, sine objectu criminis aut probatione damnare. Idemque continuo pater patriae in senatu ultra morem majorum appellatur, et uxor ejus Augusta. Is tamen tantae eruditionis imperator, nec caruit vitiis, qui in amore puerorum continens minime fuit. Unde et Antinoum puerum eximiae pulchritudinis intantum dilexit, ut ei templa et sacerdotes constitueret, et urbem ex ejus homine vocitaret. Trajani quoque invidens gloriae, de Assyria, Mesopotamia, Armenia, quas ille provincias fecerat, revocavit exercitus. Etenim cum insignes et plurimas aedes Athenis fecisset, agonem edidit, biblithecamque miri operis exstruxit. Hadrianus enim rempublicam justissimis legibus ordinavit, bellum contra Sauromatas gessit et vicit. Judaeos sane perturbatione scelerum suorum exagitatos, et Palaestinam provinciam quondam suam depopulantes, ultima caede perdomuit, ultusque est Christianos. Cochebas namque dux Judaicae factionis nolentes sibi Christianos adversum Romanum militem ferre subsidium, omnimodis cruciatibus necat. Bellum Judaicum quod in Palaestina gerebatur, finem accepit rebus Judaeorum penitus oppressis. Ex quo tempore etiam introeundi eis Hierosolymam licentia ablata est, primum Dei nutu, sicut prophetae vaticinati sunt, deinde Romanis interdicentibus, Christianis tantum civitate permissa, quam ipse in optimum statum murorum exstructione reparavit et Heliam Hadrianus vocari de praenomine suo praecepit; et in fronte ejus portae qua Bethlehem egreditur sus sculptus in marmore, significans Romanae potestati subjacere Judaeos. Igitur usque ad hoc tempus excidii, quo Judaei iterum deficientes, a Romanis magnis rursum praeliis subjugati sunt, ac pene deleti, Hierosolymis quindecim episcoporum successiones tradunt esse decursas, eo quod valde ad breve tempus mortis celeritate praerepti, sacerdotio singuli quoque perfuncti. Quos omnes aiunt Hebraeos antiquae originis exstitisse, et scientiam fideliter recepisse, et ideo incunctanter ab his qui poterant de fidei merito judicare sacerdotio quoque visos esse dignissimos, quippe cum omnis tunc Ecclesia ex Hebraeis fidelibus coacervata firmataque videretur, incipientibus ab apostolis, et perdurantibus usque ad illud tempus excidii. Igitur quia sub idem tempus assumi episcopos ex circumcisione cessatum est, necessarium videtur omnes a primo usque ad id tempus enumerare pariter sacerdotes. Primus itaque Jacobus, qui Domini frater est nominatus; post hunc Simeon electus est; tertius Justus; Zachaeus quartus; deinde Tobias quintus; et Benjamin sextus; ac septimus Joannes; tum Matthias, quem Philippus excepit; cui decimus Seneca subrogatus est; Justus exinde; ac duodecimus Levi; post hunc Ephrem; inde decimus quartus Joseph, ac ultimus omnium Judas. Isti sunt fere omnes qui Hierosolymis episcopi ab apostolis ad illa usque tempora quae superius designavimus plebi illi ex circumcisione praefuerunt. Tunc Hierosolymis primus ex gentibus constituitur episcopus Marcus, cessantibus his qui fuerant ex circumcisione.

Ergo Hadrianus morbo intercutis aquae apud Baias moritur, major sexagenario. Igitur sub Hadriano praedicto principe, Quadratus, apostolorum discipulus, Publio Athenarum episcopo ob Christi martyrium coronato, in locum ejus constituitur, et Ecclesiam grandi terrore dispersam fide et industria sua congregat. Cumque Hadrianus exegisset hiemem in Athenis invisendo Eleusina, et omnis pene Graeciae sacris initiatus, dedisset occasionem his qui Christianos oderant, absque praecepto imperatoris vexare credentes, porrexit ei librum pro nostra religione compositum, valde utilem, plenum rationis et fidei, et apostolica doctrina dignum: in quo et antiquitatem suae aetatis ostendens, ait plurimos a se esse visos qui sub Deo variis in Judaea pressi calamitatibus sanati fuerant, et qui mortui erant surrexerant. Aristides Atheniensis philosophus eloquentissimus, et sub pristino habitu discipulus Christi, volumen composuit nostri dogmatis rationem continens, eo tempore quo et Quadratus Hadriano principi dedit, scilicet, Apologeticum pro Christianis, quod usque hodie perseverans apud philologos ingenii ejus indicium est. Quibus diebus Granius Serenus legatus, vir apprime nobilis, litteras ad imperatorem misit: iniquum esse dicens clamoribus vulgi innocentium hominum sanguinem concedi, et sine ullo crimine nominis tantum et sectae reos fieri. Quibus commotus Hadrianus, Minutio Fundano proconsuli Asiae scribit, sine objectu criminum Christianos non condemnandos: cujus epistolae usque ad nostram memoriam durat exemplum.

Tunc enim Basilides haeresiarches in Alexandria commoratur, a quo Gnostica secta nuncupatur. Quo tempore Agrippa cognomento Castoris. vir valde doctus, adversum viginti quatuor Basilidis haeretici volumina, quae in Evangelium confecerat, fortissime disseruit, prodens ejus universa mysteria, et prophetas enumerans, Barchaban et Barchon, aliosque, qui nunquam exstiterant, sed ad terrorem audientium, aliaque etiam barbara nomina, commentatus est, sectatoresque suos, ad morem Pythagoricum, docuit quinquennio silere.

LIBER SECUNDUS. CAPUT XIII. De gestis Antonii Pii, et de Justino sui temporis doctore.

Antonius cognomento Pius, decimus tertius ab Augusto imperator creatus, cum liberis suis Aurelio et Lucio viginti et non plenis tribus annis rempublicam gubernavit. Iste ab Hadriano in filium adoptatus, cujus gener fuerat, tantae bonitatis in principatu, ut haud dubio sine exemplo vixerit, quamvis eum Numae contulerit aetas sua, cum orbem terrae nullo bello per annos 23 auctoritate sola rexit, adeo trementibus eum atque amantibus cunctis regibus nationibusque et populis, ut parentem seu patronum magis quam dominum imperatoremve putarent, omnesque in morem coelestium propitium optantes, de controversiis inter se judicem poscerent. Quin etiam Indi, Bactri, Hircani, legatos ad eum misere, justitia tanti imperatoris comperta. Adeo tranquille et sanctissime in imperio vixit, ut merito pius et pater patriae nominatus sit. Hujus autem temporibus Valentinus haeresiarches, et Cerdo magister Marcionis Romam venerunt, et haeretici ac sanctae religionis inimici declarantur. Verum Justinus philosophus librum pro Christiana religione compositum Antonio tradidit, benignumque eum erga Christianos homines fecit. Antonius ad duodecimum ab Urbe lapidem morbo correptus interiit.

LIBER SECUNDUS. CAPUT XIV. De gestis Marci Antonini et fratris ejus Aurelii Commodi qui aliquandiu simul regnaverunt.

Marcus Antoninus Verus, decimus quartus ab Augusto, regnum cum Aurelio Commodo fratre suscepit, mansitque in eo annos 19. Hi primi rempublicam aequo jure tutati sunt. Bellum deinde contra Parthos admirabili virtute et felicitate gesserunt. Marcus Antoninus Verus ad id bellum profectus est. Vologeses enim, rex Parthorum, gravi eruptione Armeniam, Cappadociam, Syriamque vastabat. Sed Antoninus per strenuissimos duces, magnis rebus gestis, Seleuciam Assyriae urbem super Hidaspen fluvium sitam, cum CCCC millibus hominum cepit, et cum fratre de victoria Parthica triumphavit; ac non multo post cum fratre in vehiculo sedens, casu morbi, quem apoplexin Graeci vocant, suffocatus interiit. Eo defuncto Marcus Antoninus solus reipublicae praefuit. Sed in diebus Parthici belli persecutiones Christianorum quarta jam post Neronem vice, in Assyria et in Gallia graves praecepto ejus exstiterunt, multique sanctorum martyrio coronati sunt. Secuta est lues plurimis infusa provinciis, totamque Italiam pestilentia tanta vastavit, ut passim villae, agri atque oppida sine cultore atque habitatore deserta, in ruinas silvasque concesserint. Exercitum vero Romanum cunctasque legiones per longinqua late hiberna dispositas, ita consumptas ferunt, ut Marcomannicum bellum, quod continuo exortum est, non nisi novo delectu militum, quem triennio jugiter apud Carnutium Marcus Antoninus habuit gestum fuisse referatur. Hoc quidem bellum providentia Dei administratum esse, cum plurimis argumentis constat, tum praecipue epistola gravissimi ac modestissimi imperatoris declaratum est. Nam cum insurrexissent gentes immanitate barbara, multitudine innumerabiles, hoc est, Marcomanni, Quadi, Wandali, Sarmatae, Suevi atque omnis pene Germania, et in Quadorum usque fines progressus exercitus circumventusque ab hostibus propter aquarum penuriam praesentium, sitis magis quam hostis periculum sustineret, ad invocationem nominis Christi, quam subito magna fidei constantia, quidam milites effusi in preces palam fecerunt, tanta vis pluviae effusa est, ut Romanos quidem largissime ac sine injuria refecerit, barbaros autem crebris fulminum ictibus perterritos praesertim cum plurimi eorum occiderentur, in fugam coegerit. Quorum terga Romani usque ad internecionem caedentes, gloriosissimam victoriam, et omnibus pene antiquorum titulis praeferendam rudi parvoque militum numero, sed potentissimo Christi auxilio, reportarunt. Exstare etiam nunc apud plerosque dicuntur litterae imperatoris Antonini, ubi invocatione nominis Christi per milites Christianos et sitim illam depulsam, et collatam fatetur fuisse victoriam. Idemque Antoninus Commodum filium suum assumpsit in regnum. Praeteriti etiam temporis per omnes provincias tributa donavit, omniaque simul fiscalia negotiorum calumniosa monumenta congesta in foro jussit incendi, severioresque leges novis constitutionibus temperavit: postremo in Pannonia constitutus, repentino morbo diem obiit. Igitur annalium scriptores de eodem imperatore ferunt, quod nisi ad illa tempora natus esset, profecto quasi uno lapsu ruissent omnia status Romani imperii, qui quasi defensor objectus est publicis aerumnis. Quippe ab armis quies nusquam erat, perque omnem Orientem, Illiricum, Italiam, Galliamque bella fervebant, terraemotus non sine interitu civitatum, inundationes fluminum, lues crebrae, locustarum species agris infestae prorsus, at prope nihil, quo summis angoribus atteri mortales solent, dici seu cogitari queat quod non illo imperante saevierit. Itaque a principio vitae tranquillissimus, adeo ut ab infantia vultum nec ex gaudio nec ex moerore mutaverit, philosophiae atque Graecarum litterarum studiosus. Hic permisit viris clarioribus, ut convivia eodem cultu, quo ipse et ministris similibus, exhiberent. Hic cum aerario exhausto largitiones, quas militibus impenderet, non haberet, neque indicere provincialibus aut senatui aliquid vellet, instrumentum regii cultus facta in foro Trajani sectione distraxit. Vasa aurea, pocula crystallina et murrina, uxoriam ac suam sericam et auream vestem, multa ornamenta gemmarum vendidit, ac per duos continuo menses venditio habita est. Post victoriam tamen emptoribus pretia restituit, qui reddere comparata voluerunt: molestus nulli fuit, qui maluit semel empta retinere. Qui tamen, errore deceptus, multa suae honestatis bona foedavit, dum quartam post Neronem in Christianos persecutionem suo movit edicto: unde libet sub brevitate perstringere, qui eo imperante in nostro maxime floruerunt dogmate, vel ex notioribus martyrio coronati sunt.

LIBER SECUNDUS. CAPUT XV. De Polucarpo Joannis apostoli discipulo, et Smyrnae episcopo.

Igitur Polycarpus Joannis apostoli discipulus, et ab eo Smyrnae episcopus ordinatus, totius Asiae princeps fuit: quippe qui nonnullos apostolorum et eorum qui Dominum viderant, magistros habuerit et viderit. Hic propter quasdam super die Paschae quaestiones, sub imperatore Antonino Pio, Ecclesiam in Urbe regente, a Neceto Romam venit, ubi plurimos credentium Marcionis et Valentini persuasione deceptos, reduxit ad fidem. Cumque ei obvius fuisset Marcion, et diceret: Agnosce nos; respondit: Agnosco primogenitum diaboli.

Postea vero regnante Marco Antonino, et Lucio Aurelio Commodo, quarta post Neronem persecutione, Smyrnae sedente proconsule et universo populo in amphitheatro adversum eum personante, quod ipse esset quasi Christianorum pater et illius sectae maximus doctor deorumque subversor. Ille autem per gloriosam confessionem igni traditus est. Cumque flamma ingens reluxisset, et in modum camerae curvata specie, quasi veli navis vento sinuati supra corpus martyris stetisset, videntes scelerum ministri igni corpus non posse consumi, jusserunt propius accedere confectorem, et corpus cui ignis cesserat mucrone transfodere.

LIBER SECUNDUS. CAPUT XVI. De Justino philosopho, quantum pro defendendo Christianismo laborarit, et quam insignia monumenta reliquerit.

Justinus philosophus, habitu quoque philosophorum incedens, de Neapoli urbe Palaestinae, patre Prisco Bacchio, pro religione Christi plurimum laboravit: in tantum ut Antonino quoque Pio et filiis ejus, et senatui librum contra gentes scriptum daret, ignominiamque crucis non erubesceret, et alium librum successoribus ejusdem Antonini, Marco Antonino Vero, et Lucio Aurelio Commodo. Exstat ejus et aliud volumen contra gentes, ubi de daemonum quoque natura disputat; et quartus adversum gentes, cui titulum praenotavit Psaltes, et alius de monarchia Dei, et alius liber quem praenotavit Psaltem, et alius de anima, et dialogus contra Judaeos, quem habuit contra Tryphonem principem Judaeorum. Sed et contra Marcionem insignia volumina, quorum Irenaeus quoque in quinto adversus haereses libro meminit. Et alius liber contra omnes haereses, cujus facit mentionem in Apologetico, quem dedit Antonino Pio. Hic cum in urbe Roma haberetur, et Crescentem Cynicum, qui multum adversum Christianos blasphemabat, redargueret gulosum et mortis timidum, ac philosophiae praevaricatorem, luxuriaeque et libidinis sectatorem, ad extremum studio ejus et insidiis accusatus quod Christianus esset, pro Christo sanguinem fudit.

LIBER SECUNDUS. CAPUT XVII. Egesippus, ecclesiasticae Historiae scriptor, qua aetate floruerit.

Egesippus vicinus apostolorum temporibus, et omnes a passione Domini usque ad suam aetatem ecclesiasticorum actuum historias texens, multaque ad utilitatem legentium pertinentia hinc inde congregans, quinque libros composuit sermone simplici, ut quorum vitam sectabatur, dicendo quoque exprimeret. Asserit se venisse sub Anaceto Romam, qui decimus post Petrum episcopus fuit, et perseverasse usque ad Eleutherium ejusdem urbis episcopum, qui Aneceti quondam discipulus fuerat. Praeterea adversum idola disputans, quo primum errore concrevissent, subtexuit historiam, ex qua ostendit qua floruerit aetate. Ait enim: Tumulos mortuis templaque fecerunt, sicut usque hodie videmus: e quibus est Antinous servus Hadriani Caesaris, cujus et gymnasicus agon exercetur in Antino civitate, quam ex nomine illius condidit, et prophetas statuit in ejus templo. Antinoum autem in deliciis habuisse Hadrianus Caesar scribitur. Melito Asianus Sardiensis episcopus, librum imperatori Marco Antonino Vero pro Christiano dogmate dedit.

Scripsit quoque et alia, de quibus ista sunt quae subjiciemus. De Pascha libri duo, de Vita prophetarum liber unus, de Die Dominica liber unus, de Fide liber unus, de Plasto liber unus, de Sensibus liber unus, de Anima et Corpore liber unus, de Baptismate liber unus, de Veritate liber unus, de Generatione Christi liber unus, de Prophetia sua liber unus, de Amore donorum, de Philoxenia liber unus, et alius liber qui Clavis inscribitur, de Diabolo liber unus, de Apocalypsi Joannis liber unus, Exceptorum testimoniorum aeglogarum libri sex. Hujus elegans et declamatorium ingenium Tertullianus in septem libris quos scripsit adversum Ecclesiam pro Montano cavillatur, dicens eum a plerisque nostrorum prophetam putari. Theophilus sextus Antiochenae ecclesiae episcopus, sub imperatore Marco Antonino Vero, librum contra Marcionem composuit, qui usque hodie exstat. Feruntur ejus et ad Auctolicum quatuor volumina, et contra haeresim Hermogenis liber unus, et alii breves elegantesque tractatus, ad aedificationem Ecclesiae pertinentes. Legi sub nomine ejus Evangelium, et in Proverbia Salomonis commentarios, qui mihi cum superiorum voluminum elegantia non videntur congruere.

LIBER SECUNDUS. CAPUT XVIII. De Apollinari Hieropolis, et Dionysio Corinthi episcopis.

Apollinaris, Asiae Hieropolitanus episcopus, sub imperatore Marco Antonino Vero floruit, cui insigne volumen pro fide Christianorum dedit. Exstant ejus et alii quinque Adversum gentes libri, et de Veritate duo, et adversum Cataphrygas, tunc primum cum Prisca et Maximilla insanis vatibus incipiente Montano. Dionysius Corinthiorum Ecclesiae episcopus, tantae eloquentiae et industriae fuit, ut non solum suae civitatis et provinciae populos, sed et aliarum provinciarum et urbium epistolis erudiret. E quibus est una ad Lacedaemones, alia ad Athenienses, tertia ad Nicomedienses, quarta ad Erethenses, et ad ecclesiam Amastrinam, et ad reliquas Ponti ecclesias, sexta ad Gnosianos et ad Philetum ejusdem urbis episcopum, septima ad Romanos, una quam scripsit ad Soterem episcopum eorum, octava ad Erisophoram sanctam feminam. Claruit sub imperatore Marco Antonino Vero, et Lucio Aurelio Commodo. Pinitus, Cretensis Gnosiae urbis episcopus, scripsit ad Dionysium episcopum Corinthiorum valde elegantem epistolam, in qua docet non semper lacte populos nutriendos, ne quasi parvuli ab ultimo occupentur die, sed et solido vesci debere cibo, ut in spiritalem proficiant senectutem. Et hic sub Marco Antonino et Lucio Commodo floruit.

LIBER SECUNDUS. CAPUT XIX. De Tatiano Encratitarum haeresiarcha.

Tatianus qui, primum oratoriam docens, non parvam sibi ex arte rhetorica gloriam comparavit, Justini martyris sectator fuit, florens in Ecclesia, quandiu ab ejus latere non discessit. Postea vero inflatus eloquentiae tumore novam condidit haeresim, quae Encratitarum dicitur, quam postea Severus auxit, a quo ejusdem partis haeretici Severiani usque hodie appellantur. Porro Tatianus infinita scripsit volumina, e quibus unus Contra gentes florentissimus exstat liber, qui inter omnia opera ejus fertur insignis. Et hic sub imperatore Marco Antonino Vero et Lucio Aurelio Commodo floruit.

LIBER SECUNDUS. CAPUT XX. Catalogus quorumdam orthodoxorum, qui contra Marcionistarum haeresim libros ediderunt.

Philippus episcopus Cretensis idem urbis Gnostinae, cujus Dionysius in epistola sua meminit, quam scripsit ad ejusdem civitatis ecclesiam, praeclarum adversum Marcionem edidit librum, qui temporibus Marci Antonini Veri et Lucii Aurelii Commodi claruit. Musanus, non ignobilis inter eos qui de ecclesiastico dogmate scripserunt, sub imperatore Marco Antonino Vero confecit librum ad quosdam fratres, qui de Ecclesia ad Encratitarum haeresim declinaverant. Modestus et ipse, qui sub imperatore Marco Antonino Vero, et Lucio Aurelio, eodem modo adversum Marcionem scripsit librum, qui usque hodie perseverat. Feruntur sub nomine ejus et alia multa, sed ab eruditis quasi repudiantur. Tardesanes in Mesopotamia clarus habitus est. Qui primum Valentini sectator, deinde confutator, novam haeresim condidit. Ardens ejus ingenium, in Syrorum lingua disertissimus, et vehemens dialecticus fuit. Scripsit infinita adversus omnes pene haereticos qui aetate ejus pullulaverant. In quibus clarissimus ille et fortissimus liber est, quem Marco Antonino de Fato edidit, et multa alia sub persecutione volumina, quae sectatores ejus de Syriaca lingua verterunt in Graecam. Si autem tanta vis et fulgor est in interpretatione, quantum putamus in sermone proprio?

LIBER SECUNDUS. CAPUT XXI. Cataphrygarum haeresis, quo tempore exorta sit.

Igitur sub praefato principe plurimi in Gallia gloriose ob nomen Christi interfecti, quorum usque in praesentem diem condita libris certamina perseverant. Qua tempestate etiam pseudoprophetia, quae Cataphrygarum haeresis nominatur, accepit exordium, auctore Montano et Priscilla insanis vatibus. Quibus etiam diebus Lucius Britanniae rex, missa ad Eleutherium Romae episcopum epistola, ut Christianus efficeretur impetrat. Eo itaque tempore Fronto orator insignis habebatur, qui Marcum Antoninum praedictum principem Latinis litteris erudivit.

LIBER SECUNDUS. CAPUT XXII. De Commodi imperatoris incommodis gestis, et de his qui sub eo floruerunt doctoribus.

Lucius Antoninus Commodus, decimus quintus ab Augusto, patri successit in regnum, mansitque in eo annos tredecim. Adversus Germanos bellum feliciter gessit. Caeterum per omnia luxuriae et obscoenitatis dedecore depravatu gladiatoriis quoque armis saepissime depugnavit, et in amphitheatro feris sese frequenter objecit. Interfecit etiam quamplurimos senatores, maxime quos animadvertit nobilitate industriaque excellere. Flagitia regis poena Urbis insequitur. Nam fulmine Capitolium ictum ex quo facta inflammatio, bibliothecam illam majorum cura studioque compositam, aedesque alias juxta sitas rapaci turbine concremavit. Deinde aliud incendium postea Romae exortum, aedem Vestae ac palatium plurimamque urbis partem solo coaequavit. Commodus, cunctis incommodus, in domo Vestiliani strangulatus interiisse fertur. Hostis generis humani etiam vivus judicatur. Hic qualis futurus esset in ipso primordio ostendit. Nam cum in supremis moneretur a parente attritos jam barbaros ne permitteret vires recipere, responderat ab incolumi, quamvis paulatim, negotia perfici posse, a mortuo nihil. Inter caetera Commodus imperator, Colossi capite sublato, suae imaginis caput ei jussit imponi. Qui tamen persecutionem in Christianos exerceri non censuit. Sub quo pax ecclesiis per omnem terram propagatur; sermo Domini ex omni genere hominum ad agnitionem ac pietatem Dei summi animas congregabat. Denique et in urbe Roma multos ex illis illustribus et praedivitibus viris, cum liberis et conjugibus ac propinquis, atque omni pariter familia sociavit ad fidem. Sed hoc non aequis oculis ille antiquus salutis humanae hostis aspexit. Continuo denique aggreditur variis nostros machinis impugnare, unde plures excitavit haereticos. Sub quo etiam principe Victor, decimus quartus Romanae urbis episcopus, super quaestione Paschae alia quaedam scribens opuscula, rexit Ecclesiam annos decem. Irenaeus, Photini discipulus, qui Lugdunensem regebat ecclesiam in Gallia, a martyribus ejusdem loci ob quasdam ecclesiae quaestiones legatus Romam, honorificas super nomine suo ad Eleutherium episcopum perfert litteras. Postea jam Photino prope nonagenario, ob Christi nomen martyrio coronato, in locum ejus substituitur. Constat autem Polycarpi, cujus supra mentionem fecimus, sacerdotis et martyris, hunc fuisse discipulum. Scribit quinque adversum haereses libros, et contra gentes volumen breve, et de Disciplina aliud, et ad Marcionem fratrem de apostolica Praedicatione, et librum variorum tractatuum, et ad Blastum de Schismate, et ad Florinum de Monarchia, sive quod Deus non sit conditor malorum, et de octava egregium, in cujus fine significans se apostolicorum temporum vicinum fuisse, subscribit:« Adjuro te, qui transcribis istum librum, per Dominum nostrum Jesum Christum, et per gloriosum ejus adventum, quo judicaturus est vivos et mortuos, ut conferas postquam transcripseris, et emendes illum ad exemplar unde scripsisti, diligentissime. Hanc quoque obtestationem similiter transferas ut invenisti in exemplario.» Feruntur ejus ad Romanum Victorem episcopum de quaestione Paschae epistolae in quibus commonet eum non facile debere unitatem collegae scindere. Siquidem Victor multos Asiae et Orientis episcopos, qui XIV luna cum Judaeis Pascha celebrant, damnandos crediderat. Qua sententia multas ecclesias, quae a se desciverant, ad concordiam pacis revocavit. Floruit maxime sub Commodo principe, qui Marco Antonino Vero in imperio successit.

LIBER SECUNDUS. CAPUT XXIII De Helvio Pertinace, et Juliano ejus interfectore.

Igitur post Commodum a senatu creatus est senex Helvius Pertinax, decimus sextus ab Augusto, qui sexto mense quam regnare coeperat, Juliani jurisperiti scelere in palatio occisus est. Fuit enim doctor litterarum, quae a grammaticis traduntur, blandus magis quam beneficus. Unde eum Graeco nomine Chrestologon appellavere. Nunquam injuria accepta ad ulciscendum ductus. Amabat simplicitatem communem. Huic mortuo divini nomen decretum est. Ob cujus laudem ingeminantes ad vocis usque defectum plausibus acclamaverunt: Pertinace imperante securi viximus, neminem timuimus patre pio, patre senatus, patre omnium bonorum. Eo imperante, senatu obsecrante, ut uxorem suam Augustam et filium Caesarem appellaret, contradixit, sufficere testatur, quod ipse regnaret invitus. Julianus, interfecto Pertinace, invasit imperium, sed mox a Severo, apud Pontem Malvium bello civili victus et interfectus est, mense septimo postquam coeperat imperare: ita inter Pertinacem et Julianum unus annus absumptus est. Idem Julianus vir nobilis, juris peritissimus, factiosus et praeceps, avidusque regni.

LIBER SECUNDUS. CAPUT XXIV. De Severi virtute et gestis. Et quod illo imperante honores non sunt venditi.

Severus genere Afer, Tripolitanus ab oppido Lepti, qui se ex nomine imperatoris, quem occisum ultus fuerat, Pertinacem appellari voluit, septimus decimus ab Augusto; destitutum adeptus imperium, decem et septem annis tenuit. Hic natura saevus, multis semper bellis lacessitus, fortissime quidem rempublicam, sed laboriosissime rexit. Pescennium Nigrum, qui in Aegypto et Syria ad tyrannidem spiraverat, apud Gizicum vicit et interfecit. Judaeos et Samaritas rebellare conantes, ferro vel compescuit vel coercuit: Parthos, Arabas, Adiabenosque superavit. Quinta post Neronem persecutione Christianos excruciavit, plurimique sanctorum per diversas provincias martyrio coronati sunt. Hanc profanam in Christianos et Ecclesiam Dei praesumptionem Severi, coelestis ultio e vestigio acta subsequitur. Nam continuo rapitur, vel potius retrahitur in Galliam Severus e Syria ad tertium civile bellum. Unum jam enim Romae adversus Julianum, aliud in Syria contra Pescennium gesserat, tertium Clodius Albinus, Juliani in occidendo Pertinacem socius, qui se in Gallia Caesarem fecerat, suscitabat: quo bello multum utrinque Romani sanguinis fusum est. Albinus tamen apud Lugdunum oppressus et interfectus est. Severus victor in Britannias defectu pene omnium sociorum trahitur: ubi magnis gravibusque praeliis saepe gestis, receptam partem insulae a caeteris indomitis gentibus vallo distinguendam putavit. Itaque magnum firmissimumque vallum crebris insuper turribus communitum, per centum triginta et duo millia passuum a mari ad mare reduxit: ibique apud Eboracum oppidum morbo obiit. Ferunt de eo annalium scriptores, quod esset omnium qui ante eum fuerunt acerrimus ingenio, ac omnia quae intendisset, in finem perurgens, benevolentia quo inclinasset mirabili ac perpetua, ad quaerendum diligens, ad largiendum liberalis, in amicos inimicosque pariter vehemens. Hic nulli in dominatu suo permisit honores venundari. Latinis litteris sufficienter instructus, Graeci sermonis eruditus, Punica eloquentia promptior. Reliquit duos filios, Bassianum et Getham, quorum Getha hostis publicus judicatus, interiit. Bassianus, Antoninus cognomine, assumpto regno potitus est.

LIBER SECUNDUS. CAPUT XXV. De Aurelio Antonino et ejus actibus.

Aurelius Antoninus Bassianus, idemque Caracalla, octavus decimus ab Augusto principatum adeptus est, mansitque eo annis non plenis septem. Vixit patre asperior. Omnibus autem hominibus libidine intemperantior, qui etiam novercam suam Juliam uxorem duxerat. Hic fratrem suum Getham peremit, ob quam causam furore poenas dedit dirarum insectatione, quae non immerito ultrices vocantur, a quo post furorem convaluit. Corpore Alexandri Macedonis conspecto, Magnum Alexandrum se jussit appellari, assentantium fallaciis eo perductus, uti truci fronte et ad laevum humerum conversa cervice, quod more Alexandri notaverat, incederet. Qui Caracalla dictus est a veste talari: qua indui plebem jusserat, ad se salutandum accedentem. Contra Parthos bellum moliens, inter Edissam et Charras, ab hostibus circumventus, occisus est.

LIBER SECUNDUS. CAPUT XXVI. De Ophilo Macrino principe.

Post hunc Bassianum decimus nonus ab Augusto Ophilus Macrinus, qui praefectus praetorii erat, cum filio Diadumeno invasit imperium. Sed emenso anno continuo apud Archelaidem militari tumultu occisus est. Imperantibus Severo et filio ejus Antonino, quintam post Neronem in Christianos persecutionem fieri decernentibus, quinam illustres in nostro floruerint dogmate, vel martyrii palmam sint assecuti, quorum memoriam reperire licuit, breviter annotare curabo.

LIBER SECUNDUS. CAPUT XXVII. De doctoribus, qui sub praedictis principibus floruerunt.

Panthenus, Stoicae sectae philosophus, juxta quamdam veterem in Alexandria consuetudinem, ubi a Marco evangelista semper ecclesiastici fuere doctores, tantae prudentiae et eruditionis in Scripturis quam in saeculi litteratura fuit, ut in Indiam quoque rogatus ab illius gentis populo, legatus a Demetrio Alexandrino episcopo mitteretur. Ubi reperit Bartholomaeum de duodecim apostolis adventum Christi juxta Matthaei Evangelium praedicasse, quod Hebraicis litteris scriptum revertens Alexandriam secum attulit. Hujus multi quidem in sancta Scriptura exstant commentarii. Sed multo magis viva voce ecclesiis profuit, docuitque sub Severo principe et Antonino cognomento Caracalla. Rhodo genere Asianus, a Tatiano, de quo supra diximus, Romae in Scripturis eruditus, edidit plurima, praecipueque adversum Marcionem opuscula tria, in quibus refert quomodo ipsi quoque Marcionitae discrepent, et Appellenis senem haereticum a se quondam fuisse inventum, et cum eo congressus, multa eum mala docuisse, convicit. Demum illum interrogavit, de Deo quid sentiret; qui dominum quem coleret, ignorare se dixit. Meminit in eodem libro, quem scripsit ad Coelestionem, Tatiani se Romae fuisse adjutorem. Sed et in Hexameron elegantes tractatus composuit, et adversus Cataphrygas insigne opus, temporibusque Commodi et Severi floruit. Clemens Alexandrinae ecclesiae presbyter, Pantheni( de quo supra retulimus) auditor, post ejus mortem Alexandriae ecclesiasticam scholam tenuit et magister fuit. Feruntur ejus insignia volumina, plenaque eruditionis et eloquentiae tam de Scripturis divinis, quam de saecularis litteraturae instrumento. E quibus illa sunt, libri VII Adversum gentes, lib. I Paedagogi, lib. III de Pascha, liber I de jejunii Disceptatione, et alius liber, qui inscribitur: Quinam ille dives sit, qui salvetur de obtrectatione; lib. I de Canonibus ecclesiasticis, et adversus eos qui Judaeorum sequuntur errorem; liber I quem proprie Alexandro Hierosolymorum episcopo scripsit. Meminit autem in Stromatibus suis voluminis Tatiani adversum gentes, de quo supra diximus, et Cassiani cujusdam chronographiae: quod opusculum invenire non potui. Nec non de Judaeis Aristobolum quemdam et Demetrium, et Eupolemum scriptores, adversum gentes refert, qui in similitudine Josephi, Mosi et Judaicae gentis asserunt. Exstat et Alexandri Hierosolymorum episcopi, qui cum Narcisso postea rexit ecclesiam, epistola super ordinatione Asclepiadis confessoris ad Antiochenses, congratulans eis; in qua ponit insinuans:« Haec vobis, Domini fratres, scripta transmisi per Clementem beatum presbyterum, virum illustrem et probatum, quem vos quoque scitis, et nunc plenius cognoscitis.» Qui cum venisset juxta prudentiam et visitationem Domini, confirmavit et auxit Domini Ecclesiam. Constat Adamantium ejus fuisse discipulum. Floruit autem Severi et Antonini filii ejus temporibus Miltiades, cujus Rhodo in opere suo quod adversum Montanum, Priscam et Maximillam composuit, meminit. Scripsit contra eosdem volumen praecipuum, et adversum gentes, Judaeosque libros alios, et principibus ejusdem temporis Apologeticum dedit. Apollonius vir disertissimus scripsit adversum Montanum et Priscam, Maximillamque insigne et longum volumen, in quo asserit Montanum et insanas ejus vates perisse suspendio, et multa alia in quibus de Prisca et Maximilla refert: Si negant eas accepisse munera, confiteantur non esse prophetas; si accipiant, et mille hoc testibus approbabo. Sed ex aliis fructibus probantur prophetae non esse? Dic mihi: Crinem fucat prophetes? stibio oculos linit prophetes? vestibus ornatur et gemmis propheta? tabula ludit et tesseris propheta? Respondeant utrum haec fieri liceat, an non. Meum est probare, quia fecerunt. Dicit in eodem libro quadragesimum esse annum usque ad tempus quo et ipse scribit librum, ex quo haeresis Cataphrygarum habuerit exordium. Tertullianus sex voluminibus adversum Ecclesiam editis, quae scripsit de extasi, octo adversum Apollonium elaboravit, in quo omnia quae ille arguit, conatur defendere. Floruit autem Apollonius Commodo Severoque principibus. Serapion undecimo Commodi imperatoris anno Antiochiae episcopus ordinatus est. Scripsit epistolam ad Caristium et Pontium de haeresi Montani, et haec addidit:« Ut autem sciatis falsi hujus dogmatis, id est novae prophetiae, ab omni mundo insaniam reprobari, misi vobis Apollinaris beatissimi, qui fuit in Hierapoli Asiae episcopus, litteras.» Ad Dominum quoque, qui persecutionis tempore ad Judaeos declinaverat, volumen composuit, et alium quoque de Evangelio, quod sub nomine Petri fertur, librum ad Rosensem Ciliciae ecclesiam, quae in haeresim ejus lectione declinaverat. Leguntur et sparsim breves ejus epistolae, auctoris viae et vitae congruentes. Apollonius Romanae urbis senator sub Commodo principe, a servo proditus quod Christianus esset, jubente imperatore ut rationem suae fidei proderet, insigne volumen composuit. Quod cum in senatu legit, et nihilominus sententia senatus capite truncatur, vetere apud eos obtinente lege absque ratione non dimitti Christianos, qui semel ad eorum judicium protracti essent. Theophilus Caesareae Palestinae, quae olim turris Stratonis vocabatur, episcopus, sub Severo principe adversum eos, qui XIV luna cum Judaeis Pascha celebrabant, cum caeteris episcopis synodicam et valde utilem composuit epistolam. Bachilius Corinthi episcopus, sub eodem Severo principe clarus habitus est, et de Pascha, et omnium qui in Asia erant episcoporum persona elegantem librum scripsit. Polycrates Ephesiorum episcopus, cum caeteris episcopis Asiae, qui juxta quamdam veterem consuetudinem XIV luna cum Judaeis Pascha celebrabant, scripsit adversum Victorem episcopum Romanum epistolam synodicam, in qua docet se apostoli Joannis et veterum auctoritatem sequi, de qua haec pauca excerpsimus: Nos igitur inviolabilem celebramus diem, neque addentes neque diminuentes. Etenim in Asia elementa maxima dormierunt, quae resurgent in die Domini, quando venturus est de coelis in majestate sua, et suscitaturus omnes sanctos: Philippum loquor de duodecim apostolis, qui dormivit Hierapoli; et duas filias ejus, quae virgines senuerunt, et aliam filiam ejus, quae Spiritu sancto plena in Epheso occubuit, sed et Johannes, qui super pectus Domini recubuit, et pontifex ejus fuit, auream laminam in fronte portans, martyr et doctor in Epheso dormivit, et Polycarpus episcopus ecclesiasticum sequens canonem. Ego quoque omnium minimus Polycrates secundum doctrinam propinquorum quos secutus sum; septem namque ex parentibus meis per ordinem fuerunt episcopi, et ego octavus semper Pascha celebravi, quando populus Judaeorum azyma faciebat. Itaque fratres LXV annos aetatis meae habens in Domino, et a multis de toto orbe fratribus eruditus per gratiam omnis Scripturae, non formidabo eos qui nobis minantur. Dixerunt enim majores mei: Obedire magis oportet Deo quam hominibus. Haec propterea posui, ut ingenium et auctoritatem viri ex parvo opusculo demonstrarem. Floruit Severi principis temporibus. Eadem tempestate qua Narcissus Hierosolymis exstiterat, Hiraclitus sub Commodi Severique imperio in Apostolum commentarios plurimos composuit. Maximus sub iisdem principibus famosissimam quaestionem insigni volumine ventilavit: Unde malum, et quod materia facta sit a Deo. Candidus, regnantibus supradictis, in Hexameron pulcherrimos tractatus edidit. Apio sub Severo principe similiter in Hexameron tractatus fecit. Sixtus sub imperatore Severo librum de Resurrectione scripsit. Arabianus sub eodem principe edidit quaedam opuscula ad Christianum dogma pertinentia. Judas de septuaginta apud Danielem hebdomadibus plenissime disputavit, et superiorum seriem temporum usque ad decimum Severi principis annum perduxit. In quo erroris sui arguitur, quod adventum Antichristi circa sua tempora futurum esse praedixerit. Sed hoc ideo, quia magnitudo persecutionum praesentem mundi minabatur occasum. Tertullianus presbyter tum demum primus post Victorem et Apollinion Latinorum ponitur provinciae Africae civitatis Carthaginensis, patre centurione proconsulari. Hic acris et vehementis ingenii, sub Severo principe et Antonio Caracalla maxime floruit, multaque scripsit volumina, quae quia nota sunt plurimis, praetermittimus. Refert de eo Hieronymus in hunc modum: Vidi ego quemdam Paulum Concordiae( quod est oppidum Italiae) senem, qui se beati Cypriani jam grandis aetatis notarium fuisse dicebat, cum ipse admodum esset adolescens. Qui cum Romam venisset, dicere referreque solitum, nunquam Cyprianum absque Tertulliani lectione unam praeteriisse diem, ac quod sibi crebro diceret: Da magistrum, Tertullianum videlicet significans. Hic usque ad mediam aetatem presbyter in Ecclesia fuit, invidia postea ac contumeliis clericorum Romanae Ecclesiae, ad Montani dogma lapsus, in multis libris novae prophetiae meminit. Specialiter autem adversum Ecclesiam texuit volumina, de persecutione, de pudicitia, jejuniis, de monogamia, extasi libros sex et sex, quem adversum Apollonium composuit. Ferturque vixisse usque ad decrepitam aetatem, et multa, quae non exstant, opuscula condidisse. Adamantius decimo Severi Pertinacis anno, adversum Christianos persecutione commota, Leonide patre Christi martyrio coronato, cum sex fratribus et matre vidua pauper relinquitur, annos natus circiter 17. Rem autem familiarem ob confessionem Christi fiscus occupaverat. Hic Alexandriae dispersae Ecclesiae decimo septimo aetatis suae anno opus aggressus, Demetrio ejusdem urbis episcopo, in locum Clementis presbyteri confirmatus, per multos annos floruit. Qua tempestate Perpetua, et Felicitas, pro Christo passae sunt, Nonis Martiis apud Carthaginem Africae, in castris bestiis deputatae, Alexander quoque ob confessionem Dominici nominis clarus exstitit. Per haec tempora Narcissus Hierosolymorum episcopus, insignis ac famosissimus exstitit, de quo supra fecimus mentionem. Nos vero unum ejus memorabimus, ex quo caeteris quae de eo narrantur merito fides possit adhiberi. Accidit aliquando in die solemni vigiliarum Paschae oleum deesse luminaribus. Cumque id per ministros innotuisset, moeror plebi maximus fuit, sed Narcissus, fide fidens, ministris imperat haurire aquam, sibique deferri. Cumque detulissent, oravit et benedixit aquam, et infundi luminaribus praecepit. Tum repente miro et saeculis inaudito genere virtutis, natura aquae in olei pinguedinem versa, splendorem etiam solito reddidit clariorem. Ad fidem autem rei a plurimis religiosorum fratrum ex eodem oleo, quod versum de aqua fuerat reservatum est, ita ut per multa tempora hujus miraculi perseveraret indicium. Animi vero virtus quanta in eo fuerit, alio nihilominus uno ex ejus gestis opere declarabitur. Is namque cum inter caetera virtutum suarum bona esset valde constantis animi, et justi rectique indeclinabiliter tenax, quidam homunculi nequam male sibi conscii, metuentes ne criminum suorum, si arguerentur, non possent effugere vindictam, praeveniunt factionibus, et circumvenire parant cujus judicium verebantur. Concinnant igitur adversum eum infame satis et noxium crimen. Conveniunt aditores, testes ex semetipsis producunt, qui sub sacramento juramenti quae objiciebantur confirmarent. Quorum unus testis ita si non igni consumeretur, vera se dicere testabatur; alius ita, ne regio morbo corrumperetur; tertius ita, ne luminibus orbaretur, et quamvis ne juramentis quidem istis quisquam fidelium et Deum timentium crederet, eo quod vita Narcissi et institutio ac pudicitia ab omnibus nosceretur: ipse tamen eorum quae mota sunt indigna ac molestiam non ferens, simul et secretam ac philosophicam vitam semper habere desiderans, subterfugit Ecclesiae multitudinem, et in desertis locis atque agellis secretioribus delitescit annis quamplurimis. At non ille magnus divinae Providentiae oculus quiescit in longum, sed in impios ultionem per ea ipsa quae sibi in perjuriis statuerant maledicta molitur. Primus namque ille testis, parva ignis scintilla noctis tempore domo sua succensa, cum omni genere omnique familia flammis ultricibus conflagratur; alius repente ab imis pedibus usque ad summum capitis verticem morbo regio, quod fuerat imprecatus, repletur atque consumitur. Tertius autem priorum exitium videns, et oculum divinum non se latuisse perspiciens, prorumpit in medium, et audientibus cunctis, sera poenitentia, universum concinnati sceleris ordinem pandit. Tantis autem lacrymis immanis commissi facinora deflet, et tamen die, noctuque perdurat in fletibus, usque quo luminibus orbaretur. Hi igitur quidem figmenti sui hujuscemodi poenas dederunt.

Igitur Narcissus solitariam ac philosophicam ducens vitam, quousque tres successiones episcoporum suo rogarentur in loco. Narcissus vero cum ita desertum petisset ac locis semet secretioribus abdidisset, ut ubinam degeret nullus agnosceret, necessarium visum est episcopis ut alium pro ipso ordinarent, cui nomen erat Dius. Qui cum parvo tempore praefuisset Ecclesiae, succedit Germanus, et Germano Nigordius, cum ecce subito velut redivivus, coeloque redditus ex improviso apparuit Narcissus, et rursus a fratribus ad praesidendum rogatur Ecclesiae. Multo enim vehementius erga eum amor omnium fuerat incitatus, vel pro eo quod criminosis innocens cessit, vel quod secretam et philosophicam vitam dilexit, et quod in eo complevit Dominus dicens: Mihi vindictam, ego retribuam. Haec ideo de Narcisso retulimus, quia in quibusdam Chronicis quartus ab eo Hierosolymis alius Narcissus episcopus asseritur, ab iis nimirum qui ejus reversionem, tribus interpositis, ad pristinam sedem minime perpendunt. Nunc autem, quia multorum sub praedictis principibus fecimus mentionem doctorum et de eorumdem actuum gestis, stomacho lassescente, calamoque deficiente, hic finem secundo imponimus libro.

€ b