Reader

INCIPIT LIBER SECUNDUS. CAPITULUM PRIMUM.

Interea Tedbaldum, civitatis Augustae Suessorum antistitem jussio divina sustulit ex hac vita, cujus sedem atque locum quidam generosus, nomine Gervasius, pro recompensatione palatini servitii impetravit donari suo fratri carnali, nomine Ursioni, habitu quidem monacho, ab infantia litteris erudito, sed ad episcopale officium moribus et animo nequaquam idoneo. Cujus ignavia vitae et non canonicus accessus, haud longe post personuit ad aures Romani pontificis, nomine Gregorii: qui mox datis epistolis ad Hugonem Diensem episcopum, et tunc Galliarum legatum, monuit ut vita et promotio Ursionis canonice discuterentur, et quidquid in his sacris legibus obviasset, synodali judicio corrigerentur. Hinc accidit ut Hugo praefatus in civitate Meldis( Meaux) super amne Materna, Tedbaldo comite( Campaniae) sibi patrocinante, teneret concilium: ubi secundum decretum domini papae, concessa Ursioni se purgandi facultate, postquam legitime vocatur est, canonice protractus se praesentare contempsit, judicio episcoporum noxam subiit, ac proinde condemnatus, clero Suessonico ibidem praestolanti electionis copiam patefecit. Tunc igitur consultu concilii pars sanior cleri, et casati Ecclesiae Suessonicae elegerunt sibi in pontificem, sanctae religionis cultorem domnum Arnulfum, per id temporis reclusum, et ut sibi celeriter donaretur instanter acclamaverunt. Sic facta et conscripta concordi electione, Hugo legatus statim e concilio reverendas direxit personas ad coenobium Sancti Medardi, mandans et monens per epistolas, etiam Romanae Ecclesiae auctoritate imperans, ut domnus Arnulfus cellam exiret, et concitus ad concilium Meldense veniret, alioquin ut inobediens anathema subiret. Tantae jussionis tonitruum expavescens, Catholicae Ecclesiae revera filius Arnulfus, licet aegre, paruit mandatis legati, venitque ad concilium. Quo residente, repente relecta est petitio cleri et nobilium populi Suessonici domnum Arnulfum sibi in episcopum eligentis. Ex hinc fit vox episcoporum, Arnulfum omni sanctitate ornatum, suum collegam fieri postulantium. Sic mox tractus, et infulatus, et nec ad modicum se excusare permissus, in consessu pontificum statim est collocatus. Cui afflicto et moerenti Hugo legatus in virtute sanctae obedientiae sacro injunxit mandato, ut deinceps Christi Ecclesiae ministrare studeret in pontificali officio. Jam ita constrictus cessit edictis, et designata consecrationis die vel loco, rediit ad monasterium Sancti Medardi, ut futuro itineri necessaria praepararet. Quibus copiose paratis, non suo typo, sed fidelium voto, profectus est cum quatuor monachis, et electis de clero, venitque in Campaniam in castellum Tedbaldi comitis, quod dicunt Virtutes.

INCIPIT LIBER SECUNDUS. CAPITULUM II.

Comes autem Tedbaldus, cognito ejus adventu, cum magno militum ac nobilium comitatu gaudens eum excepit, obsequensque intra tectum inducit. Jam hora autem vespertina, in quodam remotiori triclinio vir Domini secretius residebat; et praefatus comes cum perpaucis nobilium assidebat, ac de spirituali salute quaeritabat, cum subito vultu mutatus et quasi spiritu concitatus: Vocentur, inquit, ad nos illi duo fratres, Everolfus et Ostermarus; habeo enim aliquid illis dicere. Nec mora vocantur, veniunt. Qui dum starent ante illum, ait Ostermaro: Postquam, Domino miserante, saecularis militiae supercilium dereliqui, pro viribus studui, ne cui fratrum quamlibet injuriam aut contumeliam irrogassem; et quod sollicite observavi, ab omnibus qui mihi adhaerebant sollicitus observari sategi. Novi enim poenam divino ore decretam ei qui scandalizaverit unum de pusillis. Cum haec quam maxime vera sint, quomodo, tu frater Ostermare, huic confratri nostro Everolfo tam infaustam contumeliam dicere praesumpsisti, et nec timori Dei, nec pudori nostro quidpiam pepercisti? Vade et compone iter tuum rediens ad monasterium, quia post tantae ineptiae profusionem, tuam in via ista non patior societatem. Volo enim nostri comites itineris fieri gratos, mites, benevolos, sibi invicem servientes, sermone circumspectos; non rebelles, aut non subditos. At ille supra modum consternatus, tremula voce respondit: Domine Pater, ubi, quaeso, rebellis fui, aut cui contumeliam feci? prorsus nusquam. Respondit ei Christi servus: Nonne aures meae ad os tuum fuerunt, quando dixisti fratri Everolfo, te malle ut caput ejus mergeretur in latrinam, quam tuus caballus solito ampliorem non haberet annonam? Crede nobis. Tale quid dicere horruisses, si nostrae gratiae ullam curam habuisses. Tunc comes Tedbaldus haec audiens, et omnes qui aderant, nimium obstupuerunt, quomodo rem, secretam et quasi furtive prolatam, tam expresse potuit cognovisse. Siquidem longe a se distabant camera, qua vir Domini residebat, et caballorum stabulum, ubi in distributione annonae hoc fuerat dictum stultiloquium. Tandem provolvitur dicti reus ad vestigia viri sancti, provolvuntur, et caeteri fratres, illi veniam suppliciter implorantes. Quibus Dei famulus ait: Indulgeat tibi Dominus; sed tamen in hac via noster non eris deinceps socius. Tunc ille plorans et nimium tristis ait: Eheu! sancte homo Dei, qualiter a te digrediar solus, vel qualiter tantum hujus repulsae portabo opprobrium? Putabunt omnes quod nefandum scelus commiserim, et idcirco a te ejectus sim. Parce, precor, meo pudori; praesta veniam, ne perpetuo subjiciar moerori. Ad haec consurgit comes Tedbaldus, et cum eo tota praesens nobilitas, fiuntque supplices pro monacho, postulant ei aliquod causae remedium, ne majori impellatur exitio.

INCIPIT LIBER SECUNDUS. CAPITULUM III.

Tunc vir Dei illius dolori compassus, fratrumque pro eo supplicantium, comitis quoque ac nobilium votis condescendens, tulit eum in partem et ait: Tu quidem ob nimiam stoliditatem tuam omnino regredi habebis; sed nos per gratiam Dei tam honestam tibi causam injungemus, ut ex hac digressione nullum unquam patiaris dedecus. Sed mandatum quod tibi committo serva secretum, nec alicui dicas, nisi cui volumus fore nuntiatum. Itaque a nobis digrediens civitatem Parisius venies, et reginam Bertham[ al. Bertradam] vice nostra visitabis, et annuntiabis illi optabile gaudium, quia revera in utero gestat filium, quem in sacro fonte vocabit Ludovicum, quique post patris decessum regnum tenebit Francorum. Illa tibi vix credet, quia infans vitalem motum nondum habet. Sed dic ei ut confidenter credat, quoniam post modicum temporis sentiet quod portat. Sic monachus valde laetificatus arripit iter versus urbem Parisiorum, et reginae pandit amabile mandatum dicens: Rex noster dominus, tibi nunc, regina, maritus, Tu regina pari sensu cupiens generari, Saepius Arnulfum rogitastis tuncque reclusum, Exorare Deum vobis concedere natum: Per proceres summos, per pontifices quoque magnos, Arctius optastis quod per vos non potuistis, Ut daret Ecclesiis tutorem Conditor orbis. Catholicae fidei personae consuluerunt, Ut Dominum coeli precibus votoque fideli Expeteret prolem, regnandi sorte sequacem, Vobis et regno donari jure superno. Quod simul optastis, completum nuntio vobis: Nam Dominus coeli compulsus mente fideli, Contulit hoc vobis, ut detur gratia prolis. Ventre geris puerum, quod debes credere verum. Ille puer magnus, dum vivet mitis ut agnus, Francis regnabit; super hostes non trepidabit, Pessima delebit; Ludovicus nomen habebit; Nec tamen hic vivit; nec eum vivax animavit Spiritus, at Domini dono mox influet illi, Arnulfi precibus fit filius iste creatus. Illa prae stupore pallescit, regemque Philippum venatibus intendentem, missis perniciter nuntiis evocavit. Qui cursim veniens, et legationem tam gratam avide suscipiens, optatamque diu prolem a Domino sibi concessam comperiens, coepit gaudere et timere, multumque metu et laetitia fluctuare. Gauderet plane, si ex toto certus esset; metuebat ne talis promissio vacua remaneret. Tandem vicit in regali pectore fidei praesumptio, et prudenter decrevit non esse superfluum quod per talem servum Dei fuisset prophetatum. Noverat certe multiformi experimento, cujus sanctitatis et veritatis exsisteret, per quem tale praesagium processisset. Post his quinque dies infans vitalis haberi Incipit, et matri succrescit ventre gravedo. Laetitiam tamen infantis sic dixit habendam, Ut dolor atque metus reginam non gravet ullus, Tempore condigno rex nascitur, hic Ludovicus Pacificus, qui sceptra gerens, bene jura gubernat. In hujus igitur tanti principis praescita, imo impetrata nativitate, laudanda atque admiranda est famuli Christi Arnulfi devotionis industria, qui tanti mysterii arcanum, et meritorum praerogativa obtinere meruit, et profunda humilitate dissimulavit. Nec enim aliquando regi vel reginae importunior exstitit, ut ab eis aliquod peculiare requireret, quibus tanti gaudii beneficium extulisset, et cum rex et regina anhelarent, ut ei aliquid magnificum impenderent, nihil tamen unquam ab eis expostulavit, nisi ut pauperum curae et ecclesiarum defensioni intenderent, quatenus pax et veritas in eorum diebus praevalerent et Ecclesiarum tranquillitas imperturbata maneret. Anno igitur Dominicae Incarnationis 1081, indict. IV, natus est futurus rex Ludovicus, orationibus ac meritis sancti hujus Arnulfi impetratus, qui utinam ut bono fine potiatur ejusdem sancti suffragio sit adjutus!

INCIPIT LIBER SECUNDUS. CAPITULUM IV.

Expleto igitur itinere, pervenit ad Hugonem Diensem, ejusque insperato adventu idem Hugo gavisus est pariter et turbatus: gavisus quod tam laudabilem personam excepisset, turbatus quod ad ejus consecrationem nullum episcoporum invitasset. Sed totum Deo committens, repentino nuntio laetificatur, omnisque ei anxietas tollitur. Sequenti enim die praesentant se illi tres episcopi, qui nulla necessitate de suis locis tunc exierant, sed tacito instinctu ut legatum tunc inviserent, se permotos palam asserebant. Patuit ergo omnibus divini consilii manifestum arcanum, et quod revera hunc in pontificem consecrari superno judicio esset praefixum. Omnia vero quae ad opus consecrationis ejus utilia videbantur, sic parata et inconfusa evenerunt, tanquam si divinis nutibus aptarentur. Posito super caput ejus sacro Evangeliorum corpore, cum episcopi respicerent, invenerunt secundum Matthaeum dicta Salvatoris: Ex ore infantium et lactentium perfecisti laudem. Dominica ante natalem Domini, quae accidit XIV Kalend. Jan. consecratus est episcopus cum magna gratia omnium, et cum tota prosperitate divini favoris ad sedem Suessonicam feliciter est transmissus. Nec latuit populos Viennenses inclyta fama ejus; quin potius congregati mutuo se hortabantur, ut illum vi raperent, et suae urbi archiepiscopum intronizarent. Tunc etenim Vienna civitas pontificis administratione carebat. Quo rumore latius pervagante, vir Dei festinavit exire fines eorum, accelerans exercere salutem animarum sibi specialiter commissarum, et vineam excolere, cui cultor fuerat et custos ordinatus.

INCIPIT LIBER SECUNDUS. CAPITULUM V.

Sane Cluniacum monachorum agmine gloriosum, dum quasi latenter permeans declinare disponeret, fama comes virtutum non permisit eum latere. Nam comperiens iter ejus et causam itineris Hugo abbas praecipuae religionis, misit velocius monachos suos in occursum ejus, mandavitque, et conjurans per charitatem sanctae fraternitatis, ut nullatenus declinaret ab itinere sacri coenobii Cluniacensis; sed comitibus monachis obviam missis, properaret videre fratres ejus gaudentes, ejusque benedictionibus avide confrui exoptantes. Quam tantae humilitatis exsecutionem vir Domini expavit recusare, et mandatis obtemperans, direxit viam ad venerabile coenobium Cluniacense. Tunc collecto monachorum exercitu magnoque decore exornato, obviam ei processit, et beatum pontificem eximia cum veneratione excepit; nec tantum propter episcopatum, quantum propter prioris vitae sibi notum, et Deo gratum meritum. Nam antea idem vir sanctus Arnulfus ipsius abbatis Cluniacensis magisterio et regiminio jugiter utebatur, unde et fama manaverat, quod in electione ipsius Ecclesia Suessionensis consilio ejusdem abbatis fuisset confortata. Quem honorifice susceptum et benigne habitum sedulus explorator obsedit, non typo curiositatis, sed fervore sanctae charitatis, proponens quaestionem de Scripturis, et earum solutionem ab illius ore eliciens, ut tali indagine rescire posset utrum in promptu haberet proferre nova et vetera, ne commissa sibi Ecclesia minus justo spirituali aleretur doctrina. Denique sic contigit ut quem idiotam et agrestem existere domnus Hugo pius abbas extimuerat, zelo charitatis hunc doctrinae fluentis exundare et eloquii facundia non mediocriter vigere laetus expertus sit. Sed praedicti Hugonis vel brevem istic memoriam videre animus sitit. Fuit nempe corpore et corde castissimus; monasticae institutionis vitaeque regularis sator et custos perfectus, probatorum monachorum, et honestissimarum personarum nutritor indesinens, et sanctae Ecclesiae auctor[ f. tutor] et defensor fervens.

INCIPIT LIBER SECUNDUS. CAPITULUM VI.

Occupabat sedem Suessonicam non Ecclesiae jure, sed palatii favore episcopus Ursio, Gervasii regalis dapiferi germanus, et idcirco rebus episcopii utebatur, quoniam regius favor ob gratiam fratris eumdem comitabatur. Venienti igitur domno Arnulpho episcopo, et Suessionis civitatem intrare disponenti, fit obvius isdem Gervasius cum turba armatorum, et monuit valde ne civitatem intraret, si tandem vivere vellet. Cui vir Dei constanti mente respondit: Scriptum est, dicente apostolo, quoniam« perfecta charitas foras mittit timorem.» Et quia« mihi vivere Christus est, et mori lucrum,» obedientiam apostolico mandato mihi impositam conabor implere, ne non obediens mereari improbari. Me decet audire[ f. adire] quae jussit papa subire: Opilio Christi non frangitur agmine tristi; habeat me Dominus Deus meus aut martyrem, si interficior, aut confessorem, si evado.« Charitas enim Christi urget nos.» Ita dicens animal cui insidebat calcaribus agitavit, ut civitatem velociter subiret. At Gervasius injecta manu arripuit frenum jumenti, et torquens animal, cum sessore aliorsum digredi coegit utrumque. Vir autem Domini statim cessit obsistenti, memor Domini dicentis: Amice, ad quid venisti?» Intendebat et illud, quia nec in hasta nec in gladio salvat Dominus. Sic in quantum licuit obedientiae mandatum implevit, et sedem quam non cupierat tranquilla interim mente deseruit; sed excoluit pietate quam visus est deseruisse corpore.

INCIPIT LIBER SECUNDUS. CAPITULUM VII.

Verum quia non sedes episcopum, sed episcopus sedem facit, et virtus majestatis per loca non scinditur, in quodam castello ejusdem dioecesis, vocabulo Ulciaco( Oulchi), solatio Tedbaldi comitis, mansionem, ac sedis vicariam sibi statuit: ubi convenientibus Ecclesiarum praelatis, et senioribus de clero, concurrentibus etiam promiscuis populorum coetibus, poenitentiam confessis et reparationem lapsis strenue ac fideliter procurabat. Pontificis studium colit omnis grex populorum, Praesulis officium clerus sitit Ecclesiarum: Consecrat ecclesias, clerum docet, agmina firmat, Praedicat, absolvit, baptizat, chrismate tingit; Coetibus haud stultis diffundit verba salutis: Lapsis dat veniam, contritis corde medelam, Se sponsum viduis, patrem dedit esse pusillis: Virginibusque tamen studuit conferre juvamen; Exhibuit charum se cunctis, sprevit amarum, Ecclesiae cultum coluit super omnia multum, Pervigil, exorans, mundi crimina plorans. Nec tulit indignum famulis se ferre benignum, Vir pius et laetus, praedulci famine fretus, Omnibus omne gerens, sceleratis valde resistens; Praestans vitalem non se tulit exitialem, Sic Domino gratus patuit, sic mente beatus, Fieret in Christo laus, gloria, sorde carendo.

INCIPIT LIBER SECUNDUS. CAPITULUM VIII.

Commorante autem viro Dei in eodem loco, accidit graviter infirmari monachum ac presbyterum Everolfum, ipsi antistiti per omnia devotum, quem pro utilitate sui diligebat plurimum. Jamque isdem pro acerbitate fervidi languoris credebat se moriturum, et idcirco postulavit episcopum, ut sacro eum oleo perungeret, suumque exitum suffragiis praemuniret. Cui episcopus lumine prophetiae illustratus, ait: Intempestiva sunt quae flagitas; quibus ideo non annuo, quia divinae dispositioni contraria scio. Nam non ego te ungere aut sepelire habeo, sed tu me alio tempore alioque in loco obeuntem, ungendo et sepeliendo sacris officiis prosequeris. Et ille ait: Ad vestri transitus obsequium quomodo ego tantillus possim accedere, cum episcopi vel abbates illud debeant celebrare? Ad quem praesul: Scias certissime quod ad meae unctionis vel tumulationis exsequias, nullus episcoporum aut abbatum conveniet. Sed per tuae dilectionis servitium omnia circa me complebuntur. Sed jam modo surge; ad ecclesiam vade, et missam faciens, Salvatori nostro gratias age. At ille dixit: Domine Pater, viginti et uno diebus non manducavi, et quomodo imperas ut surgam, vel ad ecclesiam pergam, dum corporis vires nullas habeam? Tunc pontifex alludens tenuit manum ejus, et dixit: Ecce dico tibi, in nomine Jesu Christi velociter surge; et quae tibi imperavi hilariter comple. At ille surrexit, et seipso fortior ad ecclesiam ivit; orationem fecit, missam cantavit. Reverso ab ecclesia ipsemet vir Dei cibos apposuit, poculum ministravit, et sic sanissimum factum, eodem die in comitatu sui itineris illum socium habuit.

INCIPIT LIBER SECUNDUS. CAPITULUM IX.

Idem vir Dei sanctus aliquando ab eodem fratre requisitus quando et quomodo vel ubi futurus esset transitus ejus, respondit: Non multum tempus successerat, postquam divinae voluntatis consilio episcopus, licet indignus, ordinatus sum, cum sentirem monachos Sancti Medardi et clericos ecclesiae Sancti Gervasii invicem altercari velle pro exuviis futuris corporis mei, totis visceribus imploravi Regem, cui omnia vivunt, ut dignaretur aperire mihi quando, et ubi praefixus esset transitus de corpore mortali, sive locus deputatus meae tumulationi. Et quadam nocte his precibus incumbenti, astitit visio beati Petri apostoli, talibus verbis me instruens atque confortans: In regione Flandriae est locus Domino nostro Jesu Christo, sub titulo nominis mei consecratus, ubi multa signa Christo volente facta sunt, ad cujus honorem vel provectum renovandum impetravi a Domino, ut in eodem loco debeas sepeliri, qualiter te Christo glorificante, idem locus splendore meritorum tuorum illustretur, et ad lucem sanctae religionis, te inchoante, reducatur. Cui ego: Domine, cum ille locus ex toto mihi sit ignotus, et a dioecesi mihi commissa alienus, qua ratione potero illuc venire sepeliendus? Ille respondit: Tu audisti quam saepius quia« non erit impossibile apud Deum omne verbum,» proinde de hoc non solliciteris, quia mox, ut erit tempus, paratum est Domini opus. Romanus pontifex tibi mandatum injunget, per quod adventus tui in Flandriam fiet causa. Pax Christi tecum, pax nostra simul comitetur in aevum. His talibus monitis confortatus, credo quod non erit vacuum quod dignatus est spondere primus apostolorum. Sed et tu, charissime, custodi diligenter, ne talia cuiquam quandiu spiro audeas confiteri.

INCIPIT LIBER SECUNDUS. CAPITULUM X.

Populorum frequentia undique ad eum properante, quorum morbis expiandis attentius insudabat, quadam die in exedra stans, et per fenestram foras prospiciens, vidit in platea subjacente hominem anhelum gradientem, et super collum plancam bajulantem; moxque dixit circumstantibus clero et militibus: Planca illa quae eminus bajulatur rapina est. Circumstantes responderunt: Et unde hoc agnoscere, o domine, potuisti? Respondit Dei servus: Certissimum habeo rapinam esse, quoniam hac eadem hora auctor rapinae diabolus collum hominis insidiando premit. Aiunt ei: Et possumus requirere an ita sit? Dicit sanctus: Facite ut vultis. Mox de illis unus pro omnibus in agilem cursum se celeriter dedit, et gerulum plancae sic affatus: Heus tu, o homo! Planca ista, quam sic anhelus bajulas, unde rogo tibi provenit? Respondit ille: Apud Nantolium villam in quodam assultu interfui; et hanc ibi plancam rapiens acquisivi. His percunctator auditis, ad eos qui se miserant celer rediit, et viri Dei testimonium ex toto fuisse veridicum, stupentibus nuntiavit. In hoc autem quaedam similitudo est de beati virtute Martini, qui quondam ad Avitianum superbum comitem veniens, diabolum super caput ejus incubantem aspexit.

INCIPIT LIBER SECUNDUS. CAPITULUM XI.

Quodam tempore dum cujusdam vici plebitaneam ecclesiam esset dedicaturus, clientibus suis et viae sociis futuris dixit: Tali rogo semita ad illam nos ecclesiam conducite, qualiter confluens populus nesciat qua nos illo via debeamus pervenire; et aliquid alimentorum vobiscum comportate, ut post itineris laborem, vel ad modicum valeamus corpora recreare. Itaque semita remotior ac devia arripitur, nec tamen fervor populi sitientis hoc argumento sedatur; sed sub omni celeritate grandis multitudo ante illum et post adunatur. Quod cernens Dei servus, in laudem Conditoris erupit, et famulantibus sibi dixit: Quidquid alimentorum hic habetis proferte, ut post laborem viae vires corporum valeamus reparare. Nec mora, proferuntur claustrales panes quinque, vini quoque funduntur quinque vascula, juxta modum claustralis justitiae; et expansis in herba tapetibus, vir Domini resedit; proflua turba illum gregatim ambiente. Tunc benedicens panes, paucos quidem numero, sed multos numeri mysterio, jussit omnibus, qui undique considebant, ex eodem pane distribui, vinum quoque illis ad satis propinari. Res itaque tunc gesta, in hoc visa est digna magno miraculo, quoniam ille panis, illudque vinum tam abunde cunctis suffecit, ut dicerent se bene refectos et copiose satiatos. Etiam quidem illorum, de illo pane spe credula quasdam particulas reportarunt; quae languentibus postea appositae, gustu sui salubre remedium praebuerunt. Manducantium vero et gaudentium caterva, praeter praesulis comitatum, septingentorum numerum superavit.

INCIPIT LIBER SECUNDUS. CAPITULUM XII.

Rogerus comes Porcensis in castello, quod vocatur Calvus- Mons Remensis provinciae, ecclesiam construxit: ad cujus dedicationem faciendam, magnis precibus invitavit sanctum Arnulfum Suessionensem episcopum. Ventum est usque ad id ut, basilica consecrata, altare consecretur. Et tunc residente episcopo et paululum respirante, accessit comitissa ducens in manu sua mulierem quindecim annis caecam, et genu flexo ante illum ait: Pie domine, miserere huic misellae, et tua sancta oratione, tuaeque manus impositione, lumen illi oculorum suorum clementer restitue. Illo autem negante, et se indignum magis clamante, caeca mulier dixit: Episcope Dei, ne differas, quoniam coelitus mihi est promissum quod tactu manus tuae lumen recipiam oculorum. Et ille statim lacrymis suffusus oravit, dexteram cum signo crucis oculis mulieris apposuit; et continuo lumen clarum mulier ipsa recepit. Hujus miraculi inspectores fuerunt Algelrannus vir facundus, beati viri tunc archidiaconus, et postea Laudunensis episcopus; Radulfus Viridis, postea Remorum archiepiscopus, ad quem scilicet hujus operis praefatio dirigitur; abbates convocati et praepositi ecclesiarum plures; ipse comes Rogerus, et comitissa ejus; clerus multus et populus infinitus, quorum voce laus Dei nostri celebrata est celsa voce, pro honore rei gestae cunctis vociferantibus: Te Deum laudamus.

INCIPIT LIBER SECUNDUS. CAPITULUM XIII.

Qualiter sane regionem Flandrensium petierit, et quae causa illum ad illas partes retraxerit, competens descriptionis ordo jam narrandum exposcit. Robertus igitur tunc comes Flandrensium infestus fuerat quibusdam nobilibus ac ditioribus gentis suae, qui hoc consilium tractaverunt, ut Rodberto feroce comite dejecto, mitiorem, ut putabant, principem sibi providerent, Balduinum scilicet comitem Montis- Castrorum. Tale consilium illorum postquam comiti Rodberto innotuit, omni molimine suos proditores intercepit, aliquantos perimens, aliquantos proscribens, quosdam etiam rebus et honoribus nudatos extra patriam exsulare compulit. Inter quos Arnulfus Morinorum archidiaconus, et ecclesiae Beati Audomari praepositus, de omni sua rerum vel officii facultate depulsus, multis diebus profugus, intolerabilem calumniam est perpessus. Qui sero ad cor rediens, Romanum papam, nomine Gregorium, expetiit, et quanta calumnia gradus sui honorem et rerum facultatem amisisset, proclamavit lacrymabiliter. Tantae ejus et sibi similium calamitati compatiens domnus papa, decrevit suis epistolis animos comitis Rodberti turbidos et feroces ad lenitatem provocare, ut suspectis suis plene indulgere, aut certe facultatem se purgandi concederet. Sed quia nemo potuit inveniri qui apostolici litteras in praesentiam comitis tam offensi deferre praesumeret, res in longum dilata est. Tandem memoriam subiit constantia sanctitatis, et fervor charitatis hujus sancti viri Arnulfi Suessionici episcopi. Idem in palatio domini papae celebre innotuit, hunc esse procul dubio qui apostolici mandata comiti Rodberto praesentare incunctanter praevaleret. Tali tandem consilio animatus domnus papa Gregorius, scriptas et bullatas epistolas dirigit reverentissimo pontifici Arnulfo, mandans et imperans ut litteras interventrices et personas de quibus agebatur, ad praesentiam comitis Rodberti in suo conductu offerret, illisque veniam vel copiam se purgandi ad honorem apostolicae sedis impetraret. Hac igitur causa bifariae justitiae, id est obedientiae principalis, et fraternae compassionis, alligatus vir pietate fortis, non immemor apostolicae sibi praeostensae sponsionis, cum quibusdam illorum venit ad oppidum Insulam nuncupatum, ubi reperto comite Rodberto, sacra apostolici praesentavit. Quae dum legerentur, interim accusati clam se submittentes tenuerunt pedes ejus. O furor! o rabies! o motio fellis amara, quae tunc fronte, oculis et toto vultu comitis ferbuerunt, quando sensit exosos suos terigisse pedes suos. Sed quid illa ferocitas ante virum justum faceret? Adfuit ille qui respicit terram et facit eam tremere, et, tam obtenta sanctitatis ejus quam pro reverentia sedis apostolicae, salus et vita rerumque facultas indultae sunt. Ecce quam vera et quam miranda sunt consilia Dei! Quis hoc excogitare potuit, ut nequitia proditorum verteretur in occasionem salvandorum populorum! quis scire vel cogitare potuit, ut grandis furor irati comitis rediret ad magnum honorem famosi praesulis! Sed interim sileat omnis caro, ut appareat quid Jesus Dominus decreverit operari in servo suo.

INCIPIT LIBER SECUNDUS. CAPITULUM XIV.

Quia nempe illo in tempore per quaedam, imo per cuncta Flandriae loca, quotidiana homicidia, et insatiabiles humani sanguinis effusiones pacem et quietem totius regionis turbaverant, ob hoc magnis precibus maxima nobilium multitudo impetravit ut loca in quibus maxime atrox crudelitas saeviebat, praesul Domini visitaret, et mentes Flandrigenarum indociles ac cruentas, de pacis ac concordiae bono aliquatenus commoneret. Qui in spiritu sentiens hoc acceptum coram Deo, et, ut praescriptum est, sciens divina jussione, et beati Petri apostoli interventione huc oportere venire, tanto citius acquievit eorum precibus, quanto certius aspiciebat haec omnia actitari divinitus. Nobilium itaque ac magnatorum stipatus caterva venit ad Brugense( Bruges) oppidum, et inde in Flandriam interiorem ad Aldeburgensem vicum. Quibus in locis tanta rabies occidendi, tantusque inerat furor ulciscendi, ut humano sanguine assidue cruentari jucundum haberent, et vel una die a caedibus cessare ignavum atque improbum aestimarent. Vix pater filio, vix filius patri parcebat; frater germanum, nepos avunculum vel patruum, quin et patruus nepotem pro modica causa neci tradebat. Horum autem diabolicam rabiem, et tam Brugensium quam Furnensium( Furnes) ac Aldeborgensium insanam perniciem, vir Domini Arnulfus verbo dulcifluae praedicationis et exemplis eximiae sanctitatis mirabili modo mansuefecit, et corda crudelium ad concordiae tenorem, licet valde laboriose, complacavit. Nam instante illo, et opportune atque importune praedicante, et crebrius se illorum vestigiis prosternente, tandem inimicitia sopita est, et de infestissimis inimicis, in tenaces amicos arctius sunt confoederati.

INCIPIT LIBER SECUNDUS. CAPITULUM XV.

Hac in re enixius laborans venit in villam, quae appellatur Turhold; nam et ibi hostis antiquus ignem litium flammasque rixarum spiraverat. Cumque proximos effusi sanguinis alloqueretur, ut pacis foedera inirent, et diabolica incendia sopirent; erat ibi quidam, nomine Herradus, Herradi[ al., cod., Eraldus, Eraldi] filius presbyteri, qui maluit surda aure monita pacis spernere, quam seipsum vel proximos ad pacis studium informare. Atrium itaque ecclesiae, in quo stabat episcopus, visus est exire, ut absens monita justitiae pronius posset declinare. Dictumque fuit episcopo: Ecce unus recedit in quo quam maxime causa consistit. Statim episcopus e vestigio prosecutus, utque ad comitis stationem, illum subsequendo, pervenit, et ante pedes illius solo tenus prostratus humiliter exorabat, ut ad concordiam pacis redire debuisset. Ille vero typo juvenilis arrogantiae inflatus subsistere noluit, sed veritus ne ab aliis teneretur, in fugae cursum perniciter se laxavit; fugienti vero malignus spiritus insiluit, et in amentiam versum seipsum dentibus et ungulis dilacerare coegit. Quo comperto, amici vel affines venerunt, et ligaverunt amentem et daemonio plenum, et pertraxerunt stridentem et motibus repugnantem in domum patris sui. Deinde adeunt sanctum episcopum, obsecrantes plurimum ut superbo et fatuo ignosceret, nec injuriae irrogatae memor esset. Quibus servus Domini dixit: Injuriam pro veritate illatam amplector; sed de cordis illius stoliditate plus afficior: unde si vultis ut pro illius liberatione Dominum exorem, facite nobis certitudinem, ut vos omnes, velit ipse aut nolit, teneatis firmam pacem, et si litigium aut seditionem commoverit, nemo ex vobis ferat illi solamen. Una omnes voce dixerunt: Anathema sit inter nos quicunque auxilium illi dederit, nisi ad custodiendos sermones vestros. Ita episcopus, quasi promissis delinitus, aquam benedictam cum exorcismi permistione confecit; de qua juvenis aspersus, statim diaboli pervasionem evasit, et sensibus suis sobrie functus, pacem et concordiam speciali devotione servavit.

INCIPIT LIBER SECUNDUS. CAPITULUM XVI.

In eadem villa Turhold, gestum fuit aliud non minus mirandum. Quidam miles Aldenborgensis indigena, nomine Willelmus, statura et agnomine Longus, habuerat filium jam adultum tirocinio mancipatum, sed furtis et rapinis plus intentum. Qui filius dum quodam tempore in domo cujusdam Sigeri luce clara rapere niteretur, ab ipso Sigero gladio percussus citius mortuus est. Qui Sigerus cernens se peccasse in morte tironis, quamvis juste perempti; adiit venerandum sanctumque virum Arnulfum episcopum, rogans ut medelam verborum adhiberet, ad sanandum ulcus tanti piaculi. Vir autem sanctus, qui seipsum obtulerat in praeparationem Evangelii pacis, impiger exiit in campum Sigeri, subiturus duellum contra potentias diaboli, et armatus scuto fidei, viriliter decertavit rapere vasa fortis maligni. Adunatis vero cum peremptore juvenis propinquis ejusdem interfecti, seminavit verbum justitiae, verbum veritatis et pacis, et auctore Deo, pacificavit Sigerum cum Willelmo Longo, videlicet patre interfecti. Postea Willelmus, a quibusdam malignis increpatus, cur filii mortem tam leviter indulsisset, coepit poenitere de benefacto, et iterum coepit locum captare, quo sumeret vindictam de Sigero. Nec cedebat ei locus ultionis, donec recursu temporis, circa festum sancti Joannis in nundinis Turholdensibus, veniente fortuito Sigero ut vestem emeret, illum Willelmus gladio acutissimo cervice tenus perculit, et exsanguem factum, non mortuum, in cartallum quo vestes jacebant dejecit. Statim omnes nundinae turbatae sunt. Fit clamor et indignatio in populis, cur comitis pacem temerare praesumpsisset. Curritur ad comitem, qui praesens in domo sua Turholdi consistebat; nuntiatur ei probrose illum jam nihili valere qui suas celebres nundinas nequisset defensare. Prosilit comes Rodbertus animo efferatus, jubet continuo percussum et percussorem sibi sisti. Interim audit a suis militibus, quod Willelmus Longus hujus audaciae praesumptor fuisset, et in ultionem occisi filii nundinas exturbasset. Jam comes aliquantisper mitigatus respondit: Willelmum Longum seu militem strenuum, diligo ut filium; sed hoc redarguo, quod filii mortem, per sanctum Arnulfum episcopum perdonatam atque pacificatam, denuo ultum repetivit. Interea deducitur coram eo percussus, trepidans quidem, sed illaesus. Videtur cervix ejus non gladio percussa, sed quasi rubeo filo praecincta. Tunc comes ait ad Wilhelmum: Miror tuam temeritatem, sed plus horreo tuam tantam debilitatem; quandoquidem enim parcere noluisti, cur tam pueriliter ferire non erubuisti, ut manus feminea, non virilis dextra in ista cervice compareat. Agnosce igitur quoniam nec gladii nec dexterae causa fuit; sed imperio summi Dei id actum est, qui non permisit vulnerari cervicem, quae per documenta tam sancti viri sponte susceperat pacem. Sic comes, sic comitis proceres, et milites praedicabant, quod quidquid sanctus Arnulfus pacificasset, fixum et inviolabile Dei nutu permaneret.

INCIPIT LIBER SECUNDUS. CAPITULUM XVII.

Intra terminos parochiae Gestelensis, quae subjacet dioecesi Tornacensi, est quaedam vena terrae nigra et quasi subrufa, quae, crebris paludibus intersita, non facile potest transiri. In his vero locis moratur genus hominum atrocitatem semper gestiens, ut vulgus Scytharum. Ad haec loca vir Domini pertractus, ut inter tales verbum pacis seminaret. Conventus est a quadam anicula, lacrymosis planctibus ita clamante: Sancte serve Dei, miserere mei, et dignare intrare in tugurium paupertatis meae, sicque videbis multiplicem et diuturnam poenam afflictionis meae. At ille mansuetus et humilis, memor semper nominis Christophori coelitus sibi inditi, intravit tectum viduae pauperis, ut videret causas declamatae calamitatis. Jacebant enim in lectulis quinque filii ejus, uno eodemque languore constricti, quorum nullus alium poterat juvare, vel in aliquo supportare. Tum mulier dixit: Vide, serve Dei, quanta sit mea miseria, quantus dolor me angit, quanta tristitia me affligit. Servio sola quinque viris, curro et festino ab illo ad illum, ab isto ad istum, et minime placeo famulando. Tunc vir Domini nimia compassione congemiscens, tacitus oravit; deinde aquam benedictam conficiens, totam domum et infirmos aspersit, et eisdem sic imperavit. In nomine Domini nostri Jesu Christi, recedat a vobis languor iste, ut statim convalescatis, et matrem vestram tot doloribus addictam serviendo vobis fatigare non egeatis. Adfuit continuo virtus Domini, et statim consurrexerunt, atque cibos diu exosos avide sumpserunt. Sequenti die lavacra subierunt, ac deinceps omni incolumitate viguerunt.

INCIPIT LIBER SECUNDUS. CAPITULUM XVIII.

Folcardus quidam accola Gestelensis, alacer et robustus, nec tam utilis quam temerarius, beatum praesulem de pacis gratia colloquentem contemnendum putavit. Qui dum faciem viri Dei fugeret, repente est traditus maligno spiritui; a quo discerptus et miserabiliter laniatus, ab amicis vel propinquis vix potuit coerceri. Et hinc non sua fide, sed aliorum prece per beatum pontificem a daemone purgatus, didicit jam ex passione quantum beato viro impendere debuisset amoris et reverentiae.

INCIPIT LIBER SECUNDUS. CAPITULUM XIX.

In vicinio Furnensis castri habitavit quaedam vidua, nobilitate et opibus fulta, nomine Evergerda, cujus maritum simulque filium atroces inimici peremerant, et pro quorum interitu graves inimicitiae interfectoribus undique incumbebant. Nam pro morte duorum omnis illa regio conturbata fuerat, dum alii vindictam, alii defensionem homicidarum molirentur. Ad quod malum compescendum Domini praesul sanctus Arnulfus sponte ac prompte properabat, ubicunque de pace et concordia esset agendum. Venit ergo asello vectus ad domum illius divitis viduae, contra quam vox Apostoli insonat dicens: Vidua quae in deliciis est, vivens mortua est. Talis illa cum esset, beati viri ingressum omnino noluit; sed ante suam portam pontem levatorium erigi jussit, ne pateret ingressus, neve daretur effectus votis hominis Dei. Ille tamen non destitit praedicare, arguere, obsecrare, ut interfectoribus filii vel mariti pro refrigerio animarum ipsorum indulgeret, et quos crudeliter odiebat, amicos sibi confoederatos effici consensisset. Illa vero neque preces ejus, neque monita suscipere voluit; sed in sui persistens tumore animi, famulum Christi de aselli sessione, et de vestis humilitate subsannando derisit, et a se repulit, sed non impune. Nam postquam praesul gemebundus ab ea recessit, gravis illam divinae animadversionis vindicta percussit. Post modicum quippe temporis, manente coeli serenitate, quidam levis turbo consurgens, domum ejus concussit et contrivit, in qua ruina deprehensa, repentina morte percussa interiit. Ubi valde miranda res contigit quod in eadem domo cum essent famuli et ancillae plures, porci vel canes, gallinae, anseres, columbae atque hirundines, nihil tunc ibi periit, nisi irreverens femina, nec quodlibet animal vel quidpiam laesum fuit. Funditus exstincta docuit non dogmata ficta, Quae monuit sanctus vindictae pondere tantus, Femina sic fortis, fit juste filia mortis. Hujus certe ultionis fama volans, perterruit corda duricordium Flandrigenarum, ut nemo auderet viro Dei resultare, vel sacris ejus monitis non obedire. Erant eo tempore in vico Aldenborgensi duo vesanae animositatis adversarii, Conon unus, alter Robalinus: quorum Robalinus Cononis patrem, nomine Hidonem, dolo peremerat, alter alterius amicos et domesticos trucidabat, alter alteri quaecunque poterat privatim et publice mala ingerebat. Horum quoque mentes daemoniis plenas, suarum documentis praedicationum, et terrore frequentium signorum ad gratiam pacis convocavit. Talibus congratulans comes Rodbertus, totaque gentis nobilitas, gaudio magno gliscebant, quod talem suis temporibus Christus Dominus tribuisset ministrum, qui curam omnium paterno affectu gereret, et viam vitae omnibus, exemplis propriorum actuum declararet. Et jubente comite Eremboldus praetor, assumptis secum prudentibus viris, in Brugensi palatio, supputatis per nomina interfectis Brugensis coloniae, vel aliorum locorum, unde personarum notitiam colligere potuerunt, invenerunt et ex scripto indiderunt, quoniam expensio decem millium marcarum argenti meri non potuisset persolvere, quod gratia Dei per hunc veritatis ministrum dignata est moderari. Hinc factum est ut virum sanctum omnis homo, tam potens quam impotens, medullitus adamarent, illumque secum anhelanter habitare peroptarent. Et hinc toto conamine coeperunt disquirere quonam in loco sacer praesul utiliter ac honeste valuisset residere.

INCIPIT LIBER SECUNDUS. CAPITULUM XX.

Ecclesia erat in oppido Aldenborgensi, sub honore sancti Petri apostoli et omnium sanctorum apostolorum antiquitus fundata, divinis miraculis frequens et famosa, quam quidam nobilis et multum locuples, nomine Conon, frater Everardi Tornacensis, in rationem beneficii de Flandrensi comite habebat, comes autem hanc eamdem ab episcopo Tornacensi tenebat. Hunc Cononem inflammavit timor Dei, suggerente fidelissima conjuge, nomine Huzecca[ al. Zazecca], ut ecclesiam Sancti Petri apostoli, quam terribilem fecerant divina miracula, immunem sui juris, liberamque perageret, et ad laudem Dei abbatiam monachorum instauraret. Oportebat enim impleri superius scriptam beati Petri sponsionem, quam ad ipsum praesulem factam retulimus, tam de loci structura quam et de ipsius sancti viri obitu et sepultura. Ordinatione vero Dei peractum est ut, reddente Conone comiti ecclesiam quam tenebat, comes hanc eamdem Tornacensi episcopo, nomine Radbodo, reddiderit. Radbodus quoque episcopus cum Galtero archidiacono, laudante clero et gaudente populo, liberam et expeditam condonavit episcopo Arnulfo, illique canonicam de eadem fecit investituram.

INCIPIT LIBER SECUNDUS. CAPITULUM XXI.

Hanc denique ecclesiam seniorum traditio ab abbate Usmaro temporibus Dagoberti regis Francorum commemorat aedificatam, quam majestas Domini diversis revelationibus signorumque ostensionibus multoties mirificavit. Caeci visum receperunt, surdi auditum, muti loquelam, paralytici vel contracti restaurati sunt, et omnis morbus vel aegritudo optatam ibidem receperunt salutem. Anno autem Domini 1081[ al. mendose 1091] sacra nocte Natalis Domini, factus est ventus vehemens et validus, qui turres urbium et tecta domorum ac aedificia plura ecclesiarum concussit, fregit et dejecit. Eadem nocte ejusdemque venti turbine campanarium ecclesiae Sancti Petri evulsum est a suis cardinibus, et supra tectum turris in qua stabat versus orientem projectum, ita ut per sex dies ac noctes cerneretur pendulum, quasi semper esset ruiturum. Congregati mane loci habitatores, sub omni celeritate convocant architectos, statutis praemiis si illud revocarent munerandos. At illi multa promittunt, restes praeparant, balistas erigunt, ligamenta consuunt, et multimoda artis argumenta componunt. Et dum populus praestolaretur adinventas artificum machinas, quibus campanarium sperabatur reformari, ante noctis medium, pridie Kalendas Januarii, advenit virtus de coelo in visione ignis, et campanarium quidem suis sedibus firmissime relocavit, ecclesiam vero intus et foris flammeo lumine vestivit. Haec me sic referre puderet, nisi testes mille se vidisse perhibuissent.

INCIPIT LIBER SECUNDUS. CAPITULUM XXII.

Habebat in usum catholicae fidei conservator, ut si quando aegrotus ad illum causa medelae accessisset, mox praelato signo crucis manum illi imponeret, et verba Evangelii decantaret tertio dicens: Super aegros manus imponent et bene habebunt. Quibus ita tertio dictis, recedebant languores, sanitas sequebatur. Talia praenoscens quaedam mulier Aldenborgensis oppidi indigena, venit ad eum ubi tunc manebat apud Sanctum Petrum, et oravit dicens: Rogo te, sancte episcope, tange et benedic caput meum, ut sanari valeam a tantorum afflictione dolorum. Cui praesul: Quid molestiae patiaris, vel qua nos ratione adieris, edicito, soror. At illa subjunxit: Longum tempus transegi in acerrimis doloribus capitis, qui in tantum me exagitant, ut phrenesim me pati homines credant, et die nocteque aliqua requies in me non habeat locum. Dormire, manducare, vel operis quid exercere nunquam possum. Tot mihi malis oppressae apparuit quidam divinus monitor dicens: Vade ad Arnulfum episcopum, et pete ab eo ut caput tuum tangens benedicat, et continuo sanaberis. His compulsa causis venio, et promissam sanitatem exposco. Ad quam mox episcopus ait: Secundum fidem tuam fiat tibi. Similiter et tangens benedixit, moxque capitis dolor cum caloris immoderantia deletus est.

INCIPIT LIBER SECUNDUS. CAPITULUM XXIII.

Adhuc eodem in loco consistente viro sancto, venit quidam Hierosolymis peregrinus, et nuntiavit illi dicens: Domine, soror vestra domina Oda, mihi Hierosolymis locuta, nimium efflagitavit ut dicerem vobis quoniam quantumcunque praevalet, laborat et festinat, ut ante vestrum transitum vos in carne videat, vobis loquatur, remissionem delictorum, et agendae in reliquum vitae normam, atque consilium a vobis praesens petat atque accipiat. Haec vero summa petitionum illius est, ut vestra oratio ad Dominum fiat, impetrans ut vos non recedatis donec veniat, ipsa non moriatur donec dilectam sibi vestram faciem videat. Tunc ait homo justus: Oda soror nostra, et in Domino germana, quamvis festinet, avide properet, frustra contendit, in vanum laborat, in vanum concertat adipisci quod Dominus aliter disposuit. Videat et contempletur actus nostros, et studium timendi Dominum. Itaque haec pudicissima mulier properans et festinans, nec aliquam sibi requiem attribuens, celeriter intravit Aldemborg, et invenit fratrem sepultum octo dies habentem in monumento.

INCIPIT LIBER SECUNDUS. CAPITULUM XXIV.

Sed ut ad ordinem revertamur, beatus sanctus Christi miles Arnulfus, mense Junio subintrante, coepit curiose requirere sicubi haberetur memoria sancti Medardi, cupiens solemnitatem ejus, quae est sexto Idus Junii, in ecclesia ejusdem nomini dicata celebrare. Illo sic sollicito intimatum est in fundo nuncupato Ervingahem stare ecclesiam, Beati Medardi nomine insignitam, non longe ab Aldemborg, in plaga australi, ad quam sanctus Dei praesul venit, ut ibi perficeret debita officia pro honore tanti confessoris. Vidit autem illius fundi populus sanctam celebritatem, et compuncti corde donaverunt ecclesiae Sancti Petri in Aldemborg duas partes decimarum omnium allodiorum suorum, cultorum et colendorum, palustrium vel aridorum, silvarum vel pratorum, et quidquid liberae terrae habere visae sunt, ex hoc duas partes decimae totius annonae lini et cannae prompto animo contulerunt. Hujus autem largitionis principes quique, nobiles et ingenui illius loci viri, Bertulfus filius Ermenarii, cum Ingelborg uxore sua, Eremboldus et Malgerus filii Almari, Leggiva vidua alterius Ermenarii, cum filiis Ingranno, Fredeboldo, ac Lamberto, vel tota istorum consanguinitas, exegerunt a sancto viro ut aeterno anathemate damnarentur isti vel eorum posteri, si quando molirentur de praefata decima aliquid subtrahere, vel minuere, vel quocunque modo quidpiam damni inferre.

INCIPIT LIBER SECUNDUS. CAPITULUM XXV.

Loco igitur canonica, ut praefatum est, traditione sibi delegato et legitime emancipato, deputavit ibidem aliquos suorum, qui locum mundarent, et habitationes Deo servientibus competentes praepararent. Populus etiam vicinus, sed et longe circumquaque positus, alacriter auxiliabatur dando pecunias, et animalia ac diversa subsidia. Gaudebant autem quod lucerna Dei inter illos emicare coepisset; nam in alto ecclesiae Sancti Petri apud Aldemborg, eo scilicet loco quo steterat vel sederat hic beatus, cum pro pace et concordia insudaret, visa est columna ignis ab alto proeminens consistere, quae ab initio noctis usque circa auroram praegrandi fulgore noctis caliginem mutavit in lucem, et cuncta in circuitu spatia luce praelustravit splendiflua.

INCIPIT LIBER SECUNDUS. CAPITULUM XXVI.

Ipse ad sedem Suessonicam rediens, omnium votis ambitur, omnium gaudiis celebratur. Pervenit autem ad illum reprehensibilis in plerisque regis Philippi operatio, et continua coercendorum dissimulatio, necnon indiscreta episcoporum vel abbatum impositio. Ideoque coepit taedere super malis quae undique patrabantur, nullo rempublicam moderante rectore. Dormitavit ergo anima ejus prae taedio malorum, quae excrescebant quotidie, quoniam et illa nobilis moderatio Remensis Ecclesiae adeo tepuerat, dejecto jure metrapolitanae dignitatis, ut nec episcoporum concilia, nec ecclesiarum judicia inibi exercerentur. Illam igitur compunctionis nutricem, illam silentii custodem, illam vigiliarum et psalmodiae consciam, illam quietis et divinae contemplationis amicam, primae reclusionis resumpsit semitam, eligens abjectus esse in domo Domini, magis quam abire, stare vel sedere in qualibet divinae legis transgressione. Noverat quippe potentes potenter tormenta passuros, idcirco declinavit a malis, ut totis viribus faceret bona, cupiens paratus fore et pervigil, ut Domino quandoque pulsanti confestim aperiret. Quam reclusionis semitam arduo tramite conservavit, sacris virtutibus decoravit, vivens in fame et siti et jejuniis multis, in frigore et nuditate, extendens semper mentem suam in scientia Dei, in charitate non ficta, in verbo veritatis, in virtute Dei, in longanimitate, in suavitate, in Spiritu sancto.

INCIPIT LIBER SECUNDUS. CAPITULUM XXVII.

Emerserunt autem importuniores causae circa locum, et circa finitimam regionem, pro quibus adunati nobiliores Aldenborgensis coloniae cum Everolfo monacho, statuerunt ut venirent ad virum Dei, et totis nisibus compellerent ut rediret in Flandriam, et causis importunioribus modum finemque proferrent. At ille conscius futurorum, utpote qui divinis revelationibus frequentius docebatur, votis se quaerentium libens annuit, sicut qui revera noverat, se non posse dissolvi ut esset cum Christo, nisi in loco Aldenborg. Veniens vero cum illis, frequenti verbo commonebat eos, dicens: Quod modo Flandriam vado, filioli, scitote non tantum esse vestrae voluntatis quantum divinae dispositionis. Dumque meant glebas regionis, venit Atrebas, Quo patuli campi, spatio virgulta ferentis, Obdormire volens disternitur ille jumento, Utitur et verbis orans vernantibus herbis, Ut modicum somni capiat, studio gerit omni, Haec requies felix quae provocat agmina coelis, Tuncque viro fesso, somno per tempora presso, Visio monstratur, de qua mox ipse beatur, Nuntius applaudit, quae praesul laetior audit: Aldemborg veniens non multo tempore vivens. Saecula transibis, felicia regna subibis, Quae careant fine, quae pollent perpetue luce, Te domus illatum Petri capiet tumulatum, Tempora nec multa patieris carne sepulta, Terra tolleris, meritorum laude frueris.

INCIPIT LIBER SECUNDUS. CAPITULUM XXVIII.

Attamen in ejus comitatu nulli licebat aut moerore plus justo affici, aut inepta laetitia resultare. Tantum erat in illo auctoritatis et gratiae, tantusque circa illum vigor disciplinae, ut illum videre et audire omni animae gratum esset, cum tamen vultus ejus offensam tanquam grande piaculum praecaverent.

INCIPIT LIBER SECUNDUS. CAPITULUM XXIX.

Mense Julio, octava decima die mensis, cursu prospero cum felici fama virtutum intravit Aldenborg, ibidemque evangelizans regnum Dei, septem diebus incolumis permansit. Die autem sancti Jacobi apostoli, peractis sacris missarum solemniis, coepit infirmari, et uno vigintique diebus valetudine laboravit. Cumque in extremis positus putaretur, suggerebant ei fratres ut sacris officiis se praemuniri faceret, ne forte sine his de hac vita exisset. Quibus mitissima voce respondit: Charissimi filii, super hoc nolite quidquam sollicitari, quia per Dei misericordiam bene sentio quid vel quando mihi expediat. Scio tempus, novi et horam; et de his commonebo vos, cum opportunitas evenerit.

INCIPIT LIBER SECUNDUS. CAPITULUM XXX.

Vicesima die postquam decubuit, cum esset sexta feria, ante noctis medium, cella in qua jacebat mirabili tremore atque horrifico fragore tertio concussa est, et a fundamentis pene collapsa, in tantum ut monachi vel famuli ante illum excubantes intolerabili timore quaterentur, et cellae formidantes ruinam, foras fugere exoptarent. Quos vir Dei verbis consolationis demulcebat, et ut se cubitum collocarent hortabatur, nil incommodi successurum promittens. Tunc ei presbyter et monachus Everolfus flebiliter aiebat: Domine, terra tremit, cella concutitur, ostium a me jam tertio diligenter obseratum denuo patet, turbarum murmur hinc inde resonat, et quomodo possumus inter tot terrores obdormire? Cui homo Dei ait: Chare frater, ne paveas, et nullus vestrum formidet, quoniam haec omnia supernae majestatis signa sunt, et postmodum vobis manifestabitur quae vis hunc terrae motum et hujus cellae concussionem patraverit. Sequenti Sabbato, cum vir Domini articulum mortis imminere sentiret, peractis ex more matutinalibus hymnis, fratribus dixit: Jam nunc parate nobis funeri necessaria, quoniam circa noctis initium transibo ex hac vita. Ita enim mihi Dominus, cui pro viribus servire laboravi, nocte hesterna innotuit: quamvis et antea diu hoc scissem, quando terrae motu et aeris concussione fragor cellae inhorruit. Et prima quidem concussione beatus Petrus apostolus advenit, dicens mea omnia peccata remissa, et januam vitae mihi patere. Comitabatur illum multitudo beatorum, laudes divinas alta voce modulans: Laudes excelsas tunc decantasse catervas Ostia senserunt, quae tanta vi patuerunt. Prima fuit talis processio spiritualis. In secunda concussione, sanctus advenit archangelus Michael cum collegio beatorum angelorum, et suo conductu felicem vitam me intrare instanti hora promisit. Dixerat intents: Tu caelica regna repente Me duce suscipies, paradisi convena fies His dictis jubilant, coelestia cantica formant, Quam vim dictorum capiunt vix corda piorum; Talibus expavit mens, quam vis coelica stravit. Tertia commotione adfuit nostra domina, vera mater misericordiae, cum sanctarum caterva virginum, quae sub gaudio suae Assumptionis meam animam assumendam benignissima voce promisit. Sed omnes vos, o fratres, contestor per misericordiam Dei, ne dum adhuc vivo alicui ista dicatis. Idibus Augusti properant dum funera justi, In feria sexta Christi de sanguine tincta, Ad medium noctis veniunt praesagia doctis: Clamor, cantus, odor, strepitus, vocesque virorum, Hymnos vel psalmos resonabat vox populorum, Atque fores cellae reserantur more procellae: Cantus ab his cultus, sentitur jure tumultus; Laudant cantando, jubilant et vociferando. Cum famulis monachi quatiuntur voce feraci, Credunt seque mori, subdentes corda timori, Erumpunt laudes, ceu dicant undique plaudes, Carmina psalmorum solvuntur voce virorum, Deficiat ne res, responsum dant mulieres. His monachus quatitur, famulorum turma sopitur; Corruit hic fortis credens discrimina mortis, Non valet ista caro, dum mundo servit avaro Et caret his donis prae pondere conditionis; Coelicus iste chorus, divina laude sonorus, Hac illac resonat, plebs coeli carmina donat, Palpitat et monachus, pavet, aestuat, angit anhelus: Laudibus atque choris reboat domus illa canoris, Complet odor cellam, signans intrasse puellam, Viseret ut servum, meruit quae gignere cervum, Cornua gestantem, saliendo sanctificantem; Ipsa Dei Mater, Beemots per quam ruit ater; Ipsa Dei Genitrix, justorum semper amatrix, Rite pios fovit, quorum jam nomina novit, Ipsamet Arnulfo propria sic voce loquendo, Intulit: Orna te multa virtute, beate, Quando meus Natus me de convalle levavit, Te tunc assumens, ad coeli regna levabit, Dando pias voces, mea tu sollemnia duces, Et tibi festa choris ego ducam carmen amoris, Virgineus coetus jubilavit me duce laetus, Gaudia conjuncta deducent agmina cuncta. Postea jam monachus trepidus surgens Everolfus, Pallidus atque tremens, pro tantis vocibus haerens, Aggreditur sanctum, dans toto pectore planctum: Sic Pater et praesul, pro quo sum longius exsul, Dic mihi nec celes, noctu quae gesta reveles, Affectu tristi moneo sub nomine Christi, Cuncta mihi dicas, quando me corpore tritas, Heu nimis infelix! tegitur tot laus tua velis, Et nescit mundus tenebrosa morte profundus Quis sis vel qualis, quam lucidus ac specialis. Plurima dicentem vel talia sic repetentem, Affatu miti praesul jubet illa remitti, Rem similem veri mandat magis ipse taceri. Sed tibi ego Pater, si me, charissime frater, Diligis ut patrem, caveas me prodere vatem: Vitae consortem sileas, donec mihi mortem Pertransisse scias, tunc postea pandere causas Occultas poteris, vel signis prodere veris. Fortius adjuro te, frater, judice Christo, Ut tibi quod credo taceas, dum luce recedo. Primitus advenit cum Petro praesule coeli Concio depromens, quod sit mea crimina solvens, Ipse pius Petrus sic protulit ista locutus: Quae mihi commissa sunt stant tibi prorsus aperta; Nil timeas damni, patet ex me janua regni. Vultibus angelicis fruitus sum semper amicis, Me confortando de sancto fine morando, Gaudia fecerunt hymnumque Deo cecinerunt. Tertius ordo fuit comes almae jam Genitricis, Quae nos invisit, quae mundo gaudia misit, Gratia plena Dei, quae permanet huic genitrici Nobis non celat, sed quaeque futura revelat. Fecerit haec Mater Domini, dulcissime frater, Ad notum morem subiit tunc cella fragorem, Ostia panduntur quae sic virtute premuntur, Hinc reboat cantus coelesti carmine tantus, Mens tua sic cecidit quae pondus ferre nequivit, Illa dies major consurgens quam sacrat auctor: Est festiva nimis, Deus hac quod surgit ab imis, Coelitus assumpta beat hanc et Virgo Maria. Tertia causa datur qua festum multiplicatur: Deprecor idcirco, custodi quae tibi dico, Accipe mandata Domini, quae luce sacrata, Jura sepulturae non fiant, sit tibi curae, Fossa mihi munda statuatur luce secunda. Haec mea mandata tibi sint in corde parata. Respondit frater: Quae mandas, o pie Pater, Omnia servabo, dimittere nulla parabo; Sed precor haec festa nobis, Pater, o manifesta, Quis locus est dignus quo tantum condere pignus Hoc tunc possumus, quando voces coelicus hymnus Sursum suscipiet, gravior nos luctus aduret. Praesul respondit, hos sollicitosque retundit; Ante sepulturam nolitis tendere curam, Nuntius adveniet, demonstrans quo mihi fiet Fossa pii tumuli, totius et ordo sepulcri.

INCIPIT LIBER SECUNDUS. CAPITULUM XXXI.

Itaque vicesima prima die suae infirmitatis, cum esset Sabbatum et vigilia Assumptionis gloriosae dominae nostrae Dei genitricis Mariae et semper Virginis, tunc vocatis discipulis, convocatis etiam vicinae Ecclesiae clericis, cum psalmis et litaniis fecit se sacro oleo perungi, dans confessionem coram omnibus, et omnium humiliter petens orationem: Et sic confessus fuit, ac si crimine pressus: Penitus erravi, scelerum fas multiplicavi, Monachus et miles tractavi res juveniles, Corde gerens fatuum, non vixi ceu decet usum, Multum peccator, mihimet peccando gravator, Offendi Regem dantem super omnia legem, Per quam salvetur quicunque Deum reveretur. Ecce meam culpam fateor moribundus inultam, Quam precibus vestris, quaeso, dissolvere charis.

Docuit autem eosdem fratres dicens: Cras de resurrectione Domini gaudium erit in coelis, et de adventu Reginae coeli gaudium sanctis duplicabitur angelis. Largiente Christo, tertia causa addetur, pro qua gaudia triplicentur: idcirco prohibeo ne die crastina ad opus meae sepulturae terram aperiatis; sed hoc in secundam feriam reservetis. Sic enim coelitus praefixum est, ut in die sancti Arnulfi Metensium antistitis, hujus peccatoris Arnulfi corpusculum terrae reddatur. Multa vero praedixit, tam de regni vel ejusdem loci statu quam et de principum, vel pontificum casibus futuris, quae omnia veluti prophetavit evenerunt. Jam ergo incumbente hora vespertina, corpus et sanguinem Redemptoris summa cum devotione accepit, omnibus benedictus, ab omnibus se benedici expostulavit, et sic ad requiem anhelans, sanctae crucis signo a se tunc propensius adorato totum se consignavit. Tunc in pavimentum cinere et cilicio stratum semet deponens, et nomen Domini orans ac benedicens, felicem dormitionem accepit, et regionem viventium Domino conjungendus intravit. Obiit XVIII Kalendas Septembris, anno Domini millesimo octogesimo septimo.

INCIPIT LIBER SECUNDUS. CAPITULUM XXXII.

At ubi obitus ejus populis innotuit, mirum dictu quanta alacritate, quantaque devotione plebs undique confluens universa in circuitu complevit! Clerici psalmis instabant, laicorum quidam pauperum concurrentium refectionem procurabant, nobilium quoque ac militum plurima multitudo nimium insistebant, ut decore eximio celebrarentur exsequiae sancti pontificis. Tanta vero clericorum ac plebium irruit multitudo, ut non dicam basilica, sed ipsum atrium et atrii confinia non possent capere tam copiosam frequentiam, aliis luminaria congerentibus, plerisque inde gaudentibus quod tantis exsequiis interesse meruissent. Cumque beati viri corpus de more compositum, et pontificalibus insignibus ornatum in ecclesia fuisset advectum, verens frater Everolfus ne alicujus rapacitas inter tot miscuas turbas aureum annulum de manu ejus concupiscens praeriperet, tulit illum et reposuit. Adveniente vero hora sepeliendi, eum eumdem annulum digito ejus voluisset indere, frigida manus ejus et incurvi digiti sic obdurati rigebant, ut nequaquam extendi potuissent. Tunc pro hujusmodi difficultate amor praesentium fidelium indoluit, et cum gemitu supplicabant, ut facultatem Dominus annueret illud corpus sanctum suis cultibus non carere. Intererat his exsequiis Bernardus praepositus Guasteniensis cum Ricoardo decano, cum maxima turba presbyterorum ac clericorum, quorum hortatu et praevia voce cantati sunt psalmi, prosequenti litania et flente laicorum conventu, cum subito mirabilis Deus mirificavit sanctum suum in oculis praesentium: revera etenim, mirum dictu! illis conquerentibus, manus dextera a pectore defuncti sese erexit, digitos erigendo discrevit, et annulum inserendi locum dedit: quo inserto, manus eadem se ad pristinum recollegit, et digitos ut antea infra palmam curvavit. Vox populi fertur, mox laudibus omnia dantur, Et magis hinc plorant, quia sanctum semper honorant, Praemia virtutum retinet quae quaestor earum, Praesule translato, de terris sede locato, Ecclesiae Petri confertur corpus herilis, Praeparat obsequium populi grex et monachorum, Presbyteri veniunt, it clerus, et agmina currunt Omnimodae plebis, portantia lumina sanctis, Prandia pauperibus, vel clero munera dantur, Munia missarum satis et super hic celebrantur, Atque dies celebris Christi vel nomine Matris, Ducitur excelsa, feriam exspectando secundam.

INCIPIT LIBER SECUNDUS. CAPITULUM XXXIV.

Nunc igitur considerandum et fideli mente retinendum est quantis laboribus, quantisque afflictionum generibus iste servus Christi tantam meruerit virtutis efficaciam, ut etiam membra defuncti miraculorum laude polleant. Nec enim gulae et ventri serviendo, et humanis cupiditatibus inhiando, tale donum a Christo percepit, sed corpus mortificando, mandatis Dei invigilando, verae charitati inhaerendo, et in via justitiae quotidianis augmentis crescendo et perseverando. Et quoniam cordis ejus cubile, corpore edomito, rite fuerat purificatum, idcirco complacuit Spiritui sancto, ut glorificantem se glorificaret, et sibi pure servientem in conspectu omnium hominum amabilem atque laudabilem exhiberet. Aspiciant igitur dignanter haec legentes, et prudenti memoria colligant hujus viri prophetiam, quoniam ante plures dies in pago Suessonico apud Ulciacum castellum habitans praedixerat quod exsequias funeris ejus nemo pontificum aut abbatum celebrare conveniret, sed per monachum et presbyterum suum circa eum omnia supplerentur. Talis namque tantaque occupatio vicinos abbates, duos Gandenses et unum Bergensem, praepedivit, ut sollicite invitati libenter occurrere vellent, et nullo modo praevalerent. Celebratis itaque missarum solemniis a multis, qui undique confluxerant sacerdotibus, in pauperum usus largissimis stipendiis distributis, qua die sancti Arnulfi Mettensium antistitis sacerna talis recolitur, eadem die in ecclesia Beati Petri apostoli apud Aldemborg hujus sancti viri corpus sepultum est, et subjecto epitaphio praenotatum: Miles in hoc mundo, modo pulvis in hoc monumento, Militiam mundi sprevit amore Dei. Cujus tutela, qua vivitur absque querela, Primum devotus Suessionis monachus. Et mox angustae devotior incola cellae, Se per pauperiem, frigus et esuriem, Atque per insomnes in fletibus et prece noctes, Virtutum studiis extulit et meritis. Abba dein factus, et praesul, utrumque coactus Quae digne subiit, dignius excoluit. Huc veniens demum, Domino donante, supremum Claudens morte diem, transiit ad requiem. Transitus ejus ei provenit fine diei, Quam sequitur celebris, orbe colente dies, Qua coeli dominam de mundi valle Mariam, Intulit astricolis coelica turma choris; Praesulis Arnulfi, qua festa dies celebratur, Praesulis Arnulfi corpus humo tegitur.

Completur hoc opusculum anno post transitum ejus vicesimo octavo, indictione VII, quem credimus ab Incarnatione Domini 1114, regnum Francorum tenente Ludovico, filio Philippi regis, ab isto viro Dei ante ortum prophetato, septimo regni ejus anno, Romanae Ecclesiae praesidente beato Paschali papa secundo, Remensem metropolim gubernante domno Rodulpho archiepiscopo, regnante domino et Salvatore nostro Jesu Christo, cui cum Patre in unitate Spiritus sancti sit omnis honor et gloria, laus et imperium per infinita saecula saeculorum. Amen.