Reader

LIBER QUADRAGESIMUS QUINTUS. Anno Christi 634.

Romani et Saraceni vario eventu confligunt. Oswaldus et Oswinus successores Edwini a Cendwala perimuntur, apostatae facti. Dagobertus Sclavos bello devincit. 635. Severinus papa obiit IV Nonas Augusti, et cessavit episcopatus mensibus 4, diebus 24. Post quem LXXIV sedit Joannes hujus nominis quartus, natione Dalmata, ex Patre Venantio scholastico, anno 1, mensibus 9, diebus 28. Hic misit multas pecunias per Istriam et Dalmatiam, ad captivos redimendos: fecit ecclesiam sanctis martyribus Venantio, Anastasio et Mauro et aliis, quorum reliquias de Dalmatiis adduci fecit. Fecit episcopos 18. Post Ebubeher regnavit Haumar annis 12. Saracenis Syriam incursantibus, Heraclius crucem Domini ab Jerusalem Constantinopolim transtulit. Oswaldus filius Edelfridi regis regno Nordanimbrorum suscepto Cendwalam regem Britonum peremit; et quia fidem Christi firmiter tenuit, super omnes Britanniae reges eminuit. Hic apud Scotos Christianus factus est, et quatuor linguarum gentes, Pictos, Scotos, Britones, Anglos, sub ditione accepit. Octo annis regnavit. Eo tempore cultus idolorum in Anglia ad cineres torpuit. Aidanus episcopus, sancti Columbani discipulus, a Scotia veniens, apud Anglos claret sanctitate et doctrina. Hic quando verbum faciebat ad populum Scotica lingua, si deerat interpres, ipse rex Oswaldus indutus veste regia, interpretis officio fungebatur. Idem ipse rex cibos sibi propter pauperes subtrahebat.

Dagobertus Vascones bello devicit. 636. Joannes papa obiit 3 Idus Octobris, et cessavit episcopatus mense 1, diebus 10. Post quem LXXV, sedit Theodorus, natione Graecus, ex patre Theodoro episcopo de civitate Jerosolyma, annis 6, mensibus 5, diebus 25. Fuit amator pauperum, largus et benignus super omnes, et multum misericors. Hujus tempore Mauritius cartularius interfectus est a militibus Isachii; cujus caput positum est in stipite in loco Ravennatis ad exemplum. Non multo post defunctus est Isachius, pro quo missus est Theodorus patricius exarchus ad regendam Italiam. Tunc venit Pyrrhus ex Africa, qui fuerat Constantinopolitanus patriarcha, ad limina apostolorum; et obtulit libellum, in quo condemnabat, quae a se vel a suis decessoribus scripta erant contra fidem catholicam: quem papa Theodorus in sedem restituit; qui, postea reversus ad vomitum et condemnatus ab eodem Theodoro, reversus est in Orientem. Tunc levata sunt corpora sanctorum Primi et Feliciani de arenario via Numentana, et posita in ecclesiam Beati Stephani. Fecit et oratorium sancto Eupillo martyri, deposuit Paulum Constantinopolitanum haereticum. Fecit episcopos 46. Saraceni capta Damasco Phenicem et Aegyptum occupant. 637. Florebant in Francia hoc tempore tres fratres, Ado, Rado, Dado, qui et Audoenus; qui singuli singula coenobia fundaverunt: ex quibus Dado erat referendarius Dagoberti regis. Referendarius autem dicebatur, ad quem publicae conscriptiones referebantur, ut per eum regis annulo signarentur. Hos ad hoc animarat Eligius aurifex, jamdudum in aula regis Lotharii clarus; qui etiam ex dono Dagoberti regis Solemniacum monasterium construxit: ubi sanctus Remaclus ab Aquitania veniens, se in Christi tyrocinio sub eo exercendum dedit. Sanctus autem Audoenus intra Briegensem saltum coenobium construxit, quod Resbatis dicitur; in quo sancta Aurea claruit, quam sanctus Eligius monasterio virginum Parisius a se constructo praefecit.

LIBER QUADRAGESIMUS QUINTUS.

Saraceni Jerusalem biennio a se obsessam capiunt; sanctus Amandus Tungrensi episcopatu post habito, verbi instat officio. Sub hoc sanctus Laudoaldus floruit; qui filium Apri viri illustris Lambertum a puero imbuens, in viam Dei induxit. Romaricus abbas, et Goerricus Metensium episcopus clarent. 639. Saraceni Syriam occupant. Judaei in Hispania Christiani efficiuntur. Sisebutus enim Visigothorum rex gloriosissimus plurimas in Hispania provincias, et multas militiae urbes sibi bellando subjecit, et Judaeos in suo regno ad fidem Christi convertit. Saraceni Antiochiam capiunt.

Dagobertus filium suum Sigibertum Austrasiis regem mittit, sub tutela Pipini et Chuniberti episcopi. Sanctus Arnulphus ex majore domus Metensis episcopus, et ex episcopo solitarius dormit in Christo. Hic Arnulphus, ait Petrus Damianus, pater Pipini fuit et avus Caroli Magni. Hic non procul a Flandria in Lotharingia ducatum tenebat. Qui, cum uxoris et filiorum affectus postponens, eremum peteret, contigit ut per fluvium Mosellam transitum haberet. Ad cujus pontis medium veniens, ubi fluvius profundior est, ibi annulum suum sub hac foederis conjunctione projecit. Cum ego, inquit, annulum hunc reperero, tunc ego procul dubio confidam me esse peccatorum meorum nexibus absolutum. Quo facto, eremum petiit, ubi non parvo tempore mundo mortuus, Deo vixit. Interea defuncto Metensi episcopo, electus est; dumque esu carnium abstineret, sicut in eremo consueverat, piscis ei praesentatus est; quem cocus exenterans annulum reperit, quem laetabundus domino suo obtulit. Quem ille statim recognovit. Est autem bidui iter a ponte in quem annulus projectus fuerat, usque ad locum in quo piscis episcopo praesentatus est. Tum vir Dei magis tremefactus, et arbitratus se Deo amplius debitorem, quo magis ejus bonitatem experiebatur; eligens sibi successorem, rursus eremum petiit: ibique defunctus est. Hujus filius Clodulphus post Metensis episcopus, sanctitatem patris imitatus est. Doda, mater ipsius Cleodulphi, Treviris inclusa est. Eadbaldo Anglorum rege mortuo, qui regnavit annis 25, Combertus filius ejus, ex Emma filia regis Francorum susceptus regnat annis 24, vel secundum alios 25. Qui religiosus in Deum, pius in patriam, justus in omnes, omnia templa et sacella deorum complanavit ad solum; praecepitque per omne regnum quadragesimale jejunium observari. Hujus filia Etagota apud Kalam monasterium Galliarum sanctimonialis et sancte vixit. 641. Saracenis Persae iterum confligunt et vincuntur; et Hormisda rege eorum fugato Saraceni totam Persidem sibi subjugant.

Heraclius imperator moritur, post quem Constantinus filius ejus imperat; qui quarto mense imperii sui, a Martina noverca sua et Pyrrho patriarcha, veneno extinctus est; et Martina cum filio suo Heraclona imperium arripit. Sub quibus Cyrus Alexandriae, Sergius et Pyrrhus regiae urbis episcopi, haeresim instaurantes, unam operationem in Christo divinitatis et humanitatis, statuunt. Beda statim post Heraclium ponit Heracleonem, cum matre sua Martina: post hos Constantinum fratrem Heraclii, quem dicit regnasse mensibus 7. Sub his autem Paulum Pyrrhi successorem aperta persecutione catholicos partim carceribus, partim exsiliis, partim verberibus affecisse. Post Constantinum dicit idem Beda Constantinum filium ejus regnasse annis 28. Sisebodo Visigothorum rege mortuo, Suliulam regnat annis 2. Dagobertus Saxonibus contra Winidos sibi auxiliantibus annuum tributum quingentarum marcharum eis indulget. Heraclonas, abscisso naso, et mater ejus, abscissa lingua, exsiliantur: post quos Constans qui etiam Constantinus filius Constantini regnat annis 26. 643. Oswaldus rex a Penda Merciorum rege perimitur. Hujus dextera multarum eleemosynarum largitrix cum brachio et cute et nervis incorrupta jacet, toto reliquo corpore in cineres dissoluto. Excitata rebellione a Penda rege Merciorum, ipse Oswaldus fraternam salutem in pectore gerens, pro animabus fidelium suorum Deo supplicabat. Hujus defuncti brachia cum manibus et capite insatiabilis victoris ira desecta, et stipiti appensa sunt; brachium cum manibus, adhuc inviolata durant. Quae a fratre Oswio apud urbem Banbamberch composita in scrinio, monstratur pro miraculo. Caput Lindisfarni humatum a fratre, nunc Dunelmi esse dicitur, inter brachia sancti Cuthberti. Ossa reliqui corporis cum regina Ostricula uxor Regebredi regis Merciorum, filia regis Oswii charitate patrui ducta, Bardonio monasterio suo, quod est in regione Merciorum, non longe a Lincolnia civitate inferre vellet, expulerunt eam monachi, invidentes mortuo quietem ossium, quia super eos bellico jure regnum acceperat. Sed, nocte intempesta, per lucernam de coelo super reliquias emissam, ultro petierunt, quam ante rejecerant. Ibi ex cadenti sanguine reviruit cespes, quo sanatus est sonipes, et quem affixum sinuosis anfractibus ignis intabundus effugit. Pulviculus lavaturae reliquiarum ejus mentis impotes sanat. Stipes qui innocentem cruorem susceperat, lotura sua sanitatem tribuit desperatis. Hujus filius Oswinus regnavit post eum annis 27. Judicael rex Britonum gratiam Dagoberti sibi redimit.

Haudmar Ammiras templum suum in Jerusalem aedificat: et quia structura nullomodo consistere poterat, suggestione Judaeorum crucem desuper montem Oliveti tolli imperat: et tunc structura stare potuit. In Hispaniis Suitilan ob crudelitatem suam a Visigothis reprobato, Sisenandus per auxilium Dagoberti sublimatus in regem, regnat annis 20. 645. Dagobertus rex moritur in villa Espinensi, pago Parisiensi; sepultusque est in basilica Sancti Dionysii. In quibusdam chronicis dicitur, quod Dagobertus obiit anno Domini 641. De quo per visionem cuidam revelatum est, quod anima ejus ad judicium, et multis sanctis contra eam de exspoliatione ecclesiarum suarum reclamantibus, cum eum mali angeli vellent ad poenas inferni rapere, interventu sancti Dionysii, cui maxime devotus fuerat, liberata est. Post quem Clodovaeus filius ejus regnat annis 17. Sigeberto fratre ejus jam regnante in Austria. Hujus Clodovaei major domus fuit Hercanoaldus. Hic Clodovaeus habuit uxorem de genere Saxonum, Bactildem nomine. 646. Sanctus Remaclus fit Trajectensium episcopus. Rodoaldus, frater ttae et avunculus sanctae Gertrudis, archiepiscopus Trevirensis, sanctitate et doctrina claret in eadem urbe; soror ejus Severa abbatissa. Post Rotharith apud Longobardos regnat filius ejus Rodoaldus annis 5. Pipinus major domus moritur: cui succedit filius ejus Grimoaldus in aula Sigeberti regis. 647. Persa quidam simulans se velle adorare Haudmar, infixo in ventrem ejus gladio perimit eum: post quem Hothmen regnat annis 10.

Theodorus papa obiit 2 Idus Maii; et cessavit episcopatus mensibus 5, diebus 18. Post quem sedit 76 Martinus de civitate Tuderrina provinciae Thusciae, annis 6, mense 1, diebus 27. Saraceni Africam occupant. Sigebertus rex Radulpho Thuringorum duci bello concurrit. Sanctus Furseus in Hibernia claruit: qui pro Christo peregrinatus in Gallia, a Clodovaeo rege Dagoberti filio honorifice susceptus, Latiniacum coenobium fundavit. Quem non multo post fratres sui Foillanus et Vultanus pari voto peregrinationis secuti, per Gallias claruerunt. Ex quibus Foillanus dono Gertrudis virginis Fossense monasterium postea fundavit, ubi etiam martyrio coronatus quiescit. Hic Furseius aliquando infirmatus cum se tenebrarum caligine circumdari vidisset: quatuor manus desuper ad se extensas conspexit, tenentes illum per brachia, pennis subvolantes: erant enim sub pennis. Tertium quoque angelum vidit armatum scuto candido, fulgore, gladio ac claritate praecipuum. Hi tres canebant, uno incipiente: Ibunt sancti de virtute in virtutem: videbitur Deus deorum in Sion. Eratque in carmine elevatio, et ad finem positio. Audiebat quoque aliud quasi ignotum canticum multorum millium angelorum, unde pauca vix poterat intelligere. Exierunt autem obviam Christo. Tunc unus ex supernis jussit armato praecedentique angelo ad corpus reducere virum, suamque secum debere deferre sollicitudinem. Illis ergo redeuntibus, tunc primum Furseius se exutum a corpore agnoscens, nolebat reverti, nec ab eis separari. Cui angelus respondit: Ad te completa praedicta sollicitudine revertemur. A vespertina hora usque ad gallorum cantum mortuus fuerat. Reviviscens autem, statim petiit et accepit sanctam communionem, vixitque infirmus illo die et altero. Media vero nocte tertia feria manibus in oratione protensis mortuus est: viditque tres illos angelos, duos a lateribus, tertium armatum ad caput. Levantibus illum angelis, audivit unum daemoniorum dicentem: Antecedamus, et bella ante faciem ejus commoveamus. Tunc coepit diabolus subtilissime accusare, dicens, scriptum est: Non solum qui faciunt, sed etiam qui consentiunt, digni sunt morte. Iste toties consensit quoties non restitit. Angelus: Restitit cum potuit, et cum resistendum putavit. Diabolus: Otiosos sermones saepe protulit. Angelus: Nisi principalia protuleris crimina, propter minima non peribit. Diabolus: Scriptum est: Nisi remiseritis hominibus peccata eorum, nec Pater vester coelestis dimittet vobis peccata vestra. Angelus. Ubi se vindicavit? Diabolus. Non est scriptum, si vindicetis, sed si non remiseritis de cordibus vestris. Angelus. Judicemur ante Dominum. Diabolus. Scriptum est: Nisi conversi fueritis, et efficiamini sicut parvuli, non intrabitis in regnum coelorum. Hoc iste non implevit. Angelus. Ubi superbivit? Diabolus. Non est scriptum, non superbiatis, sed: nisi conversi fueritis, etc. Angelus. Judicemur ante Dominum. Diabolus confusus recessit. Tunc dixit ei Angelus: Respice mundum. Et respiciens vidit quatuor ignes in aere aliquibus spatiis a se distantes, mendacii, cupiditatis, dissensionis, impietatis et fraudis. Unusquisque accendit alium. Cum ergo timeret Furseius ab illis ignibus, ait angelus: Quod non accendisti, non ardebit in te. Tunc Angelus divisit flammam in duos muros, et vidit Furseius ex adverso quatuor daemonia, quorum unus dixit: Servus qui scit voluntatem domini sui, et non facit eam, vapulabit multis. Angelus. Quid de voluntate Domini sui non fecit? Daemon. Dona iniquorum recepit. Angelus. Credidit quod egissent poenitentiam. Daemon. Ante debuit probare poenitentiam et perseverantiam, et sic suscipere. Et adjecit: Omne delictum, quod non purgatur super terram, in coelo dixit Deus vindicandum. Hic homo non purgavit se de hoc, nec hic vindictam recipit. Angelus. Quandiu speratur poenitentia, hominem comitatur Dei gratia. Daemon. Non est hic locus poenitentiae. Angelus. Nescitis occulta Dei judicia: fortassis erit. Daemon. Scriptum est: Diliges proximum tuum sicut te ipsum. Angelus. Vir iste in proximos suos operatus est bona. Daemon. Non sufficit homini, nisi sicut semetipsum eos dilexerit. Angelus. Fructus dilectionis est, bona operari. Daemon. Sed verbum diligendo non implevit. Angelus. Judicemur ante Dominum. Daemon. Promisit se saeculo abrenuntiare, et contra praeceptum Apostoli dilexit mundum. Angelus. Non sibi soli dilexit ea quae mundi sunt, sed omnibus indigentibus. Daemon. Qualicunque modo diligatur, contra praeceptum Apostoli est, et contra sponsionem in baptismo. Angelus. Judicemur ante Dominum. Daemon. Scriptum est: Nisi annuntiaveris iniquo iniquitatem suam, sanguinem ejus de manu tua requiram. Hoc iste non fecit. Angelus. De hoc tempore scriptum est: Prudens in tempore illo tacebit, quia tempus pessimum est. Quando enim auditores despiciunt verbum, lingua doctoris praepeditur, dum videt quod audita praedicatio despicitur. Daemon. Iste tamen usque ad mortem annuntiare debet veritatem. Angelus. Judicemur ante Dominum. Victis daemonibus angeli clamabant: Nullus labor durus videri debet, nullum longum tempus, quo gloria aeternitatis acquiritur. Post haec Furseius vidit duos episcopos Beatium et Medanum loquentes cum eo, et credebat eos mortuos; cumque delectarentur in audiendo coelestia carmina, ait ad angelum: Magnum est gaudium, haec auscultare. Cui angelus: Hoc auditu pro mysterio dispensationis humanae saepe privamur; ne quod annuntiando laboramus, daemonia corrumpendo humana corda dissipent. Tunc vidit illos duos praesules quasi a summo coeli exire, et sibi praecipere redire ad saeculum. Cum autem transiret per ante ignes praefatos, vir unus de igne prosiliens, daemonibus illum projicientibus super humerum ejus, maxillam suam maxillae ejus imprimens incendit. Hic erat vir, qui moriens vestimentum suum illi donaverat. Cui Angelus: Quod incendisti, hoc arsit in te, quamvis propter animam ejus liberandam suscepisses. Praedica ergo, quod nil substantiae peccatoris in peccatis suis mortui suscipiendum est, nec corpus ejus in sancto sepeliendum est loco. Deinde vidit in pectore suum corpus aperiri, et sic revixit. Praedicavit populis Gothorum per decem annos, praedicans in Hibernia cum paucis fratribus, per Britanniam in Saxoniam transvectus, et a rege Sigeberto honorifice susceptus: ubi ei monasterium aedificavit, quod commendavit fratri suo Foillano, et ipse profectus est ad Vultanum eremitam fratrem suum, cum quo faciens annum unum, ad Galliam perrexit. Ibi susceptus est a Clodovaeo rege et patricio, et monasterium construxit in loco qui dicitur Latiniacus.

Eligius Noviomensis episcopus, et Odoenus Rothomagensis clarent, et Philibertus de Herio insula, et Richarius Pontivensis, et Geremarus Flaviacensis abbates, et Angadrisma secus Belvacum, et Ansegisus filius sancti Arnulphi, cui Begga soror Grimoaldi nupserat. Horum Richarius natus est in villa Crintula provinciae Pontivae, qui de rustico factus est vir religione notissimus. Conversus est ad magnam religionem per Caidocum sacerdotem, quem de Hibernia venientem hospitio suscepit. Vescebatur pane hordeaceo cinere commisto, et aqua lacrymis temperata: leprosos balneis fovebat, et eadem post ipsos intrabat. Praedicavit in Britannia. Equo quo utebatur diabolus immisit insaniam, quo per orationem ejus sanato et relicto, deinceps asello usus est. Floruit temporibus Dagoberti regis et filiorum ejus. Obiit VI Kalendas Maii. Vitam vero beati Eligii scripsit sanctus Audoenus. Hic Eligius natus est in territorio Lemovicae urbis villa Catalasensi, quae distat a praefata urbe circiter sex millibus. Pater ejus Eucherius, mater vero Terrigia dicta est. In cujus alvo cum ille adhuc esset, vidit mater ejus in visione aquilam valde pulchram supra suum volitare fetum, ac se tertio inclamantem, sibique nescio quid pollicentem. Traditus est puer viro honorabili Albano fabro aurifici, qui in urbe Lemovica publicam monetae fiscalis gerebat officinam. Post aliquot annos relicta patria Franciam adiit; et factus est notus cuidam thesaurario regis Clotharii, Bolboni nomine. A quo rege accepto auro et gemmis ad unius sellae opificium, Eligius inde perfecit duas. Quarum unam perfectam prius obtulit regi, deinde alteram dicens: Quod ex auro superfuerat, ne perderetur huic operi aptavi. Ex hoc factus est honorabilis in palatio regis. Erat autem statura prolixus, facie rubicundus, caesarie formosus, crine circillatus, angelici vultus, simplicis et prudentis aspectus. Aurato et gemmato imprimis habitu nitens, zonas habens comptas ex auro et gemmis, lineas metallo rutilas, botas[ forte hocas] sarchorum auro opertas, vestimenta omnia pretiosa, pleraque holoserica; ob ostentationem fugiendam intrinsecus ad carnem cilicium. Quae omnia postea in egentium necessitatibus consumpsit; deinde vilibus vestibus usus est, funiculo cinctus, plerumque propter pauperes etiam exspoliatus: cui rex tunc dabat proprium vestimentum et cingulum: quia sicut animam suam, ita illum diligebat. Unde et illi fecerat mansionem suae subjunctam. Rex quoque Dagobertus pulcher et inclytus, cui in cunctis retro Francorum regibus nullus similis fuit, ita diligebat illum, ut frequenter se ab optimatibus subtrahens, Eligium solus frequentaret: a quo quidquid Eligius postulabat, sine dilatione impetrabat; et omnia expendebat in egenos, et captivos, et debiles. A tempore autem Brunichildis reginae usque ad tempora Dagoberti Simoniaca pestis in Gallia viguit: pro qua auferenda tunc sollicite invigilabant Eligius et Audoenus. Tunc electus est Eligius Ecclesiae Noviomagensi post Acatium ejusdem urbis antistitem: cum quo pariter electus est Audoenus sodalis ejus ad Ecclesiam Rothomagensem. Praefuit autem Eligius Viromandensi metropoli, Tornacensi quoque quondam regali civitati, Noviomagensi quoque et Flandrensi, Gandensi, et Corturiacensi: et in uno die consecrati sunt ipse et Audoenus a Deodato Mettamensi episcopo, tertio anno Clodovei Junioris, die Dominico, ante letaniam. Habebat autem Eligius sequestratum statutum locum, in quo certis quibusque diebus egenos ac debiles intromittens, devote illis serviebat, squalentia capita illis lavans, ac deformem caesariem manu propria radens, potum singulis ac cibum praebens, nudos vestitos dimittens. Quibus exeuntibus, alios, si adessent, intromittebat: quos similiter refovebat. Quod si plurima turba conflueret aliquando, cunctis similiter faciebat. Singulis autem diebus duodecim sic reficiebat, ipso cum eis hora congrua convescente, ita tamen, ut prius singulis aquam manibus funderet, vinum et panem manu propria praeberet. Aedificavit in Noviomo monasterium ancillarum Christi. Corpus sancti Quintini revelavit per eum Dominus. Sed antequam fieret episcopus, erat in palatio regis Mauritius quidam, habitu religiosus, et cantor laudatus; et ob hoc mente tumidus, corde protervus, actione dissipatus. Qui coepit jactare se inventurum corpus hujus pretiosi martyris: sed mox ut terram sarculo sarrire coepit, manubrium fossorii manui ejus inhaesit: qui opus coeptum relinquens, sequenti die e manibus suis vermibus ebullientibus miserabiliter exspiravit. Hujus sancti martyris corpus cum invenisset Eligius, immenso lumine, et inenarrabili odore percussus, vix subsistere potuit. Nam globus splendoris qui tumulo ad ictum ferientis processit, cunctorum astantium obtutibus retusis, partem maximam regionis illius in diei claritatem mutavit. Erat autem media nox, obscura valde et caliginosa. Ex hujus sancti martyris maxilla Eligius dentem pro languentium medela abstulit: et de radice dentis quantitas sanguinis exivit. Clavos quoque mirae magnitudinis in cerebro ejus et caeteris artubus infixos, pro reliquiis abstraxit, et sibi delegavit. Deinde holoserico pretiosissimo corpus martyris obvolutum, cum summa diligentia circa altare transposuit. Tumbam quoque ex auro et argento et gemmis desuper miro opere fabricavit. Ecclesiam quoque, quae videbatur exigua, amplifice decoravit. Post haec grandi labore atque instantia invenit in territorio Medenatense in loco salcisno sanctum martyrem Piatonem. Cui similiter clavos prolixos e corpore ablatos populus in argumentum monstravit. Suessionis quoque invenit sanctos martyres germanos Crispinum et Crispinianum: quos ex quadam crypta prolatos mirifice composuit. Sed et in Belvacensi municipio beatum martyrem Lucianum, quondam collegam sancti Quintini, inventum similiter transtulit atque composuit. Apud Parisius caecum illuminavit in ponte. Rursus apud Parisius custos Sanctae Columbae nuntiavit ei, ecclesiam suam omni ornatu suo nocte a furibus fuisse spoliatam. Tunc Eligius pergens ad oratorium Sanctae Columbae, ait: Audi, sancta Columba, quae dico. Novit Redemptor meus, nisi cito ornamenta tabernaculi hujus furata reduxeris, spinis allatis faciam januam hanc ita obserari ut nunquam tibi in hoc loco veneratio praebeatur ab hodie. Quo dicto discessit. Sequenti die custos maturius surgens invenit omnia vela, usque ad minimam pallam, sicut prius fuerant, restituta. Praeterea obtinuit apud regem, ut omnia damnatorum corpora, ubicunque invenire potuisset, sive per villas, sive per civitates, licentiam haberet de bargis et rotis et laqueis deponere et sepelire: delegavitque ex collegiis suis vespillones, qui huic curae insisterent. Igitur cum esset in comitatu regis in partibus Austriae apud urbem Strato- burgo, invenit hominem ipso die vitam laqueo finisse, et cui dum sepultura a comitibus pararetur, ipse accessit propius, et coepit palpare corpus, a summis usque ad ima mulcendo. Cumque sensisset adesse animam, urbane virtutem facti a se repellens, dixit: O quam grande scelus, nisi Dominus adjuvisset, perpetrare poteramus! ut corpus hoc humo tegeremus, cum anima ejus in ipso sit. Quem resuscitatum jussit vestiri, et repausari. Quo audito, insectatores ejus iterum eum ad mortem petebant: quem vix ab eorum manibus eripuit; et se ab ejus collegio subtraxit, propter vitandam gloriam; et chartam securitatis apud regem impetravit pro eo. Haec sunt autem sepulcra, quae auro et argento et gemmis fabricavit: Germani, Severini, Piatonis, Antici, Luciani, Genovefae, Columbae, Maximiani et Juliani, et praecipue beati Martini Turonis: Dagoberto rege impensas praebente; necnon et tumbam sancti Brictionis, et aliam ubi corpus beati Martini dudum jacuerat; et mausoleum sancti Dionysii martyris Parisius civitate, et tugurium super ipsum marmoreum miro opere auro et gemmis, cryptamque, et species de fronte, et axes in circuitu throni altaris auro operuit: et posuit in eis poma aurea rotundilia atque gemmata; lectorium etiam et ostia diligenter operuit de metallo argenti. Sed et tectum throni altaris axibus argenteis operuit. Fecit quoque ripam in loco anterioris tumuli, et altare extrinsecus ad pedes sancti martyris fabricavit, quod pene singulare est in Galliis ornamentum, et in magna omnium admiratione usque in hodiernum diem. In eadem ecclesia sancti Dionysii sepultus est rex Dagobertus sub arcu in latere dextro.

Itta, relicta Pipini, monitu sancti Amandi se et sua Deo devovens, monasterium Nivellense fundavit: eique filiam suam Gertrudem Deo dignam virginem praefecit. Authbertus Cameracensis episcopus claret. Sigebertus rex de prosperitate prolis desperans, duodecim monasteria hinc inde Deo construxit. In quibus Stabulaus et Malmundarium eminebant; cooperante sibi in his majore domus Grimoaldo, et Trajectensium episcopo Remaclo; qui non multo post pertaesus saecularium tumultuum, in ipso Stabulaus monachicae vitae assumpsit habitum. Florebat tunc sanctus Landelinus, qui et Morasus, ab Authberto Cameracensi episcopo ex praedone conversus ad Christum, et a beato Martino papa ad praedicandum ordinatus, fundator coenobiorum Lobiensis Alnei, Vallaris, atque Crespiniensis, ubi corpus ejus requiescit cum discipulis suis Adeleno et Domitiano. Florebat etiam tunc Gislenus Cellensis, Madelganus dux, qui et Vincentius Altimontensis, et Sonogoensis, ejusque conjux Waldetrudis Castrilocensis, sororque Waldetrudis Aldegundis Melbodiensis; Trudo etiam Hasbaniensis in tyronem Christi adolescebat. Praeter hos etiam multi de Anglia et Scotia in Galliis peregrinantes, scilicet Erto, Bertuinus, Eloquius. Coenobium Floriacense a Leodeboldo abbate fundatur; ubi non multo post corpus sancti Benedicti ab Agilulfo monacho a castro Cassino delatum transportatur. Corpus vero sororis ejus sanctae Scholasticae Cenomanis transfertur. Post Rodoaldum Longobardis regnat Ariperth annis novem. Constantinus imperator a Paulo episcopo Constantinopolitano deceptus, nec unam, nec duas voluntates aut operationes in Christo diffinit esse confitendas: quasi nihil velle, aut operari credendus sit Christus. Ob hoc ipse Paulus episcopus altare sedis apostolicae, quod erat sacratum in domo Placidiae subvertit. Martinus ergo congregata Romae synodo episcoporum 105, anathematizat haereticos. Cirum Alexandrinum, Sergium, Pirrhum, et Paulum Constantinopolitanos Sigebertus rex Hildebertum filium Grimoaldi adoptat in filium et in regnum. Constantinus imperator Olympio exarcho ad Italiam misso, impugnat Ecclesiam Dei. Judocus Britonum regis filius spreto mundo et regno, peregrinus et eremita in pago Pontivo requiescit in Christo.

Ignis de coelo cecidit, et timor magnus super homines venit: pestilentia gravissima tribus aestivis mensibus; cunctis visibiliter apparentibus bono et malo angelo noctu civitatem circumeuntibus: et quoties jussu boni angeli malus angelus venabulo, quod manu ferre videbatur, ostium cujusque domus percussisset, tot ex eadem domo sequenti die interibant. Hoc tempore Sanctus Foillanus Fossensis martyrizatur.

Saraceni, capta Rhodo, famosum ejus colossum everterunt: ex cujus aere nongenti cameli onerati sunt. Hoc est unum de septem miraculis mundi. Quomodo enim vel tanta moles aerea fundi potuit, vel fusa levari?

Constantinus imperator, Saracenis navali pugna congressus, ignominiose vincitur. Sigebertus rex Austrasiorum moritur: Dagoberto filio suo admodum parvulo fidei Grimoaldi commendato; ut in regnum ejus auxilio promoveretur. Post Oswaldum regem, primus Anglorum miraculis claruit, regnavit apud Bernicios frater ejus Wius, et Oswinus filius Ostiti apud Deiros: qui tandem ab Oswino interfectus est, cum bello abstinens suburbanum clanculo concessisset, vir largus, et in Deum devotus. Postea idem Osvius rex Nordanimbrorum facto Deo coeli voto Pendae Merciorum regi concurrit cum exercitu non multo, et inter nimiam Merciorum stragem ipsum regem Pendam perimit, gentemque Merciorum ad Christum converti fecit; Pictos quoque regno Anglorum subdidit. Ex quo tempore omnibus pene Anglis imperavit, Christianitatem auxit per Angilbertum et Wilfridum episcopos: postremo per Theodorum archiepiscopum. Multa servis Dei construxit habitacula: quorum praecipuum monasterium tunc feminarum, nunc monachorum, ab Eboraco triginta millibus in boreali parte situm, antiquo vocabulo Sceneshalh modo Witebi nuncupatur. Quod ab insignis religionis femina Hilda coeptum, Edelfreda ejusdem regis filia multum provexit

Olympius patricius et exarchus missus a Constantino imperatore in Italiam, ut Martinum papam interficeret, vel adduceret Constantinopolim, praecepit spatario suo, ut interficeret eum ad missam, dum communionem sibi porrigeret. Sed Dominus excaecavit spatarium, et non vidit eum, quando communionem dedit Olympio, vel pacem; quod ipse spatarius postea jurejurando asseruit. Igitur ex necessitate coactus est Olympius cum Martino concordare. Postea ivit cum exercitu contra Saracenos in Siciliam: et peccato faciente, major interitus Romano exercitui provenit; qui postea totus morbo interiit. Grimoaldus majordomus domino suo Dagoberto Sigeberti filio attonso, et per Didonem Pictaviensem episcopum in Scotiam directo, Hildebertum filium suum facit Austrasiorum regem. Hothmen ammira Saracenorum perempto, Muhamas, ex ammireo ammiras factus, regnat annis viginti quinque. Franci dolentes super infidelitate Grimoaldi contra filium Sigeberti captum eum Parisius miserunt in carcerem. Nam praesentantes eum judicio Clodovei, Clodoveus vinculatum eum in carcere amara morte fecit consumi, filiumque suum juniorem Hildricum regem fecit Austrasiorum. Obiit Itta mater sanctae Gertrudis. Theodardo episcopo martyrizato, sanctus Lambertus filius Apri comitis episcopatum Trajectensem illustrat gloria nobilitatis, gratia sanctitatis, Atrebati dum corpus sancti Vedasti transfertur ab Authberto Cameracensi episcopo, praesentibus Lamberto Tungrensi, et Audomaro Tarasconensi, aliisque sanctis episcopis et abbatibus, Audomarus, qui prae senio caecus erat, dum precibus praesentium episcoporum, et meritis sancti Vedasti illuminatus esset, aegre ferens liberatum esse a caecitate, quam pro salute sua sibi a Deo immissam esse gaudebat, rursus ad votum suum excaecatus est. In quibusdam chronicis legitur, Clodoveum regem hoc anno esse mortuum. Post Olympium directus est Theodorus exarchus, cognomento Calliopa, cum Theodoro imperiali cubiculario: qui tulerunt Martinum papam de ecclesia Salvatoris, quae appellatur Constantiniana, Constantinopolim: qui missus est Chersonam in exsilium, ubi vitam finivit decimo quinto Kalendas Octobris. Fecit episcopos triginta tres. Post quem sedit septuagesimus septimus Eugenius, primus hujus nominis, natione Romanus, de regione prima Aventinense, clericus a cunabulis, annis duobus, mensibus novem, diebus viginti quatuor; benignus, mitis, mansuetus, affabilis omnibus, et sanctitate praeclarior. Constantinus imperator Sclaviam sibi subigit.

Muhamas, Saracenorum ammiras, cum Constantino imperatore firmat pactum, ut Saraceni Romanis solvant tributum per singulos dies numismata mille, et servum et equum. Clodoveus rex corpus sancti Dionysii Parisiensis discooperiens minus religiose, licet cupide, os brachii ejus fregit et rapuit, moxque in amentiam perpetuam incidit. Ariperth Longobardorum rege defuncto, Gobertus et Bertarith filii ejus annum agunt non tam in regno componendo, quam de regno contendendo. Eugenius papa eleemosynam in die transitus sui pauperibus, et clero, et familiae presbyterii in integro erogari praecipit. Fecit episcopos viginti unum. Obiit quarto Nonas Junii, et cessavit episcopatus mense uno, diebus viginti octo. Post quem septuagesimus octavus sedit Vitalianus, natione Signiensis provinciae a Campania, annis quatuordecim, mensibus sex. Hoc Vitaliano nuper ordinato, ut ait Beda, Constantinus imperator misit beato Petro Evangelia aurea gemmis albis mirae magnitudinis in circuitu ornata. Ipse vero post aliquos annos, id est per Indictionem sextam Romam veniens, obtulit super altare Sancti Petri pallium auro textile. Obiit sanctus Amandus Elnonensis.

Sic enim legitur in titulo de morte ejus: Anno Incarnationis Domini nostri Jesu Christi sexcentesimo sexagesimo primo, indictione quarta, epacta quintadecima, concurrente quarto termino duodecimo Kalendas Aprilis, Pascha quinto Kalendas Aprilis, luna vicesima prima, octavo Idus Februarii, die Dominica, luna prima, obiit sanctus Amandus annorum circiter nonaginta, qui natus fuit anno Domini 571, Nonis Maii mensis, in provincia Agritanorum, in pago praefatae regionis, vocabulo Herbatilico ex patre Sereno, genitrice Amantia, anno septimo, quo Justiniani successor Canus minor cum Sophia conjuge in republica arcem imperii tenebat. Quo videlicet tempore Joannes pontifex Romanae Ecclesiae in ordine pontificum sexagesimus tertius cathedram ejusdem urbis anno sui praesulatus octavo gubernabat. In ordinatione beati Gregorii papae sanctus Amandus vicesimum secundum aetatis agebat annum. In obitu vero ipsius papae trigesimum quintum; qui fuit annus a Nativitate Domini sexcentesimus quintus, regni autem Phocae annus secundus, sicut Beda refert in chronicis. Fuit autem idem sanctus Amandus Martino papae familiarissimus. Defunctus est tertio anno pontificatus Vitaliani papae, octavo Idus Februarii. Exstat ad hunc S. Amandum Epistola decretalis Martini papae, in qua significatur eumdem Amandum voluisse pastorale obsequium deponere, pro eorum inobedientia, qui presbyteri seu diaconi post suas ordinationes in lapsum inquinabantur: a qua voluntate illum dehortatur idem beatissimus papa, persuadens eum ad patientiam, et commonens, ut nullam eis in delicto compassionem exhibeat, sed lapsos omnes ab officio deponat, et eos in jugem poenitentiam mittat. Si enim, inquit, tales quaerimus ad sacros ordines promovendos, quos nulla ruga, nullum vitae contagium ab ordinibus sacris praepediat, quanto magis si post ordinationem suam in lapsum ceciderit, et praevaricationis peccato deprehendatur obnoxius, omnimodo prohibendus est cum manibus lutulentis atque pollutis mysterium nostrae salutis tractare? Sitque hujusmodi semper juxta sacrorum canonum statuta in hac vita depositus; ut ab illo qui mentis interna scrutatur, nullamque de ovibus errare congaudet, dum aspexerit sinceram poenitentiam ejus, in terribili judicio habeat reconciliatum. Ipse sanctus monasterium, quod dicitur Blandintum, in castro Gandavo construxit: et aliud quod vocatur Martianas, et aliud, cui ipse Lochosa nomen imposuit, seu Rotnace, quod est praefato monasterio pene contiguum: cellulam quoque, quae nuncupatur Barisiacus; quem locum cum adjacentibus sibi appendiciis Childericus rex et Brunichildis regina illi visi sunt condonasse: ad postremum Elnonae coenobio aedificato, ipse ibidem cum suis usque ad diem obitus sui Christo feliciter militavit.

Hic patriam parentesque relinquens in Ora insula, quae a littore Oceani maris quadraginta distat millibus, transacta jam adolescentia receptus est. In qua per orationem immanem serpentem fugavit. Post haec Turonis ad S. Martinum perrexit: et ibi comam capitis sui abscindens, clericatus honore functus est. Post haec percepta benedictione ab abbate loci illius et fratribus, Bituricas perrexit ad Austregisilum: a quo et ab ejus archidiacono Sulpitio receptus est, et cellula ei juxta ecclesiam in superiori muro civitatis constructa est. In qua cilicio tectus et cinere, hordeaceo pane et aqua modica contentus, fere quindecim annis vixit.

Post haec incidit ei cogitatio, ut limina visitaret apostolorum; quod et fecit assumpto secum uno tantum comite. Ubi per diem sancta loca circuibat, nocte ad sancti Petri revertebatur ecclesiam. Ibi quadam die cunctis egressis substitit ex devotione, tota nocte cupiens vigilare: quem unus ex custodibus inventum contemptibiliter affectum injuriis ejecit extra ecclesiam. Sedente autem eo in exstasi mentis ante fores ecclesiae, sanctus ei Petrus apparuit; monens eum in Gallias ad praedicationem redire. Rediens, coactus est a rege et episcopis, episcopus fieri. Captivos vel pueros transmarinos dato pretio redimebat. Spirituali quoque lavacro eos regenerans, litteris affatim imbui praecipiebat; praemissaque libertate per diversas ecclesias relinquebat. Plures ex eis episcopos vel presbyteros, seu honorificos abbates fuisse, audivimus. Rediens a Roma secundo ascensa nave pervenit ad Centumcellensem locum: ubi dum quadam nocte solus, ut solebat, oraret, immundus spiritus unum e famulis apprehensa manu trahebat ad mare, volens eum ibi demergere. Qui cum traheretur clamabat, dicens: Christe, adjuva me; Christe, adjuva me. Cui malignus spiritus insultando respondit. Qualis Christus? et dum puer, qui trahebatur taceret, ait sanctus Amandus: Dic illi, fili: Christus Filius Dei vivi, crucifixus. Statim ad hanc vocem inimicus ut fumus evanuit. Nec multo post navigante eo per medium pelagus, et dicente ad nautas verbum Domini, apparuit piscis mirae magnitudinis. Nautae vero misso rete in pelagus, eumdem piscem ceperunt. Cumque epularentur et exsultarent, orta est tempestas valida: cucurrerunt nautae ad servum Dei; qui jussit eos confidere. Cui in puppi residenti sanctus Petrus apparuit, dicens: Noli timere, non peribis; nec qui tecum sunt. Ad quod verbum mox tempestas sedata est. Gaudanenses, qui tunc adhuc idololatrae erant, convertit. Ubi cum propter inediam et sterilitatem loci comites illius solum ibi reliquissent; alimentum sibi labore manuum acquirebat, instans praedicationis officio. Quidam comes ex genere Francorum, nomine Dortho, in urbe Tornaco resederat, ad dirimendas lites. Et ecce ei praesentatus est reus quidam, quem omnis turba acclamaverat esse dignum morte; fuit quidam multis plagis caesus, et jam corpore semivivus. Qui decrevit eum patibulo debere affigi; sed Amandus superveniens postulavit, ut ei vitam concedere dignaretur. At ille noluit, sed jussit eum suspendi; qui suspensus spiritum exhalavit. Sanctus autem Amandus perrexit ad patibulum, et depositum de ligno ad suum cubiculum deferri jussit; et fratribus e cella egressis super defuncti corpus incubuit, et orando cum lacrymis illum resuscitavit; lotoque ejus corpore et cicatricibus ita carnem carni restituit, ut de plagis, quas ante pertulerat, nullum indicium appareret; et sic eum ad propriam domum remittens, parentibus restituit incolumem. Per quod miraculum convertit ad Christum. Post haec transito Danubio, in Sclaviam praedicare perrexit, spe martyrii; et paucis ibi conversis, ad proprias oves reversus est. Rex Dagobertus amori mulierum plusquam oportebat deditus, omnique spurcitia libidinis inflammatus, sobolem minime videbatur habere: pro qua Dominum sedulo precabatur, et tandem exauditus est. Qua percepta, sanctum perquiri fecit Amandum, quem prius de regno suo expelli jusserat, quia eum pro capitalibus criminibus arguebat; quod nullus episcoporum audebat facere. Qui venit ad regem in villa, cui nomen Clepiaco. Rex illius pedibus prostratus, veniam deprecatur; quem ille citius elevans a terra, clementer indulsit. Ad quem rex: Poenitet me valde, quod stulte egerim adversum te; sed precor, ne memineris injuriae meae. Dedit mihi Dominus filium, non meis meritis; quem precor ut sacro fonte digneris abluere, et in filium tibi spiritualem suscipere. Quod ille vehementer abnuens, sciens scriptum, militantem Deo non oportere implicari negotiis saecularibus, et quietum atque remotum palatia non debere frequentare regia, ex conspectu regis abscessit. Statimque rex misit ad eum virum illustrem Dodonem, et cum eo venerabilem virum Eligium, qui tunc in palatio regis sub saeculari degebant habitu: qui persuaserunt ei precibus regis annuere. Moxque puerum dierum quadraginta catechumenum fecit: cumque finita oratione nemo ex circumstantibus respondisset: Amen; aperuit Dominus os pueri, et cunctis audientibus clara voce respondit: Amen, et statim baptizavit eum, dans et nomen Sigebertus. Post haec ordinatus est Trajectensium episcopus: et per triennium vicos et castella circuiens, verbum Domini instanter praedicabat. Sed multi, quod dictu nefas est! sacerdotes et levitae praedicationem ejus respuebant; qui secundum Evangelium pulverem de pedibus super eos excutiens, ad alia properabat loca: parvamque reperiens insulam, cui nomen est Canelaus, juxta Scaldum fluvium, aliquantis diebus ibidem cum fratribus habitavit. Sed verbi Dei contemptores per biennium ingens attrivit plaga: ita ut eversae domus et agri in solitudinem verterentur, et vici et castra destruerentur; nullusque pene in his regionibus remaneret, qui Amandum contempserat praedicantem. Post haec praedicavit in Vasconia. Cujus praedicationem quidam mimilogus spernens, et ei detrahens, arreptus a daemone, propriis se coepit manibus laniare: coactus publice confiteri, quod ob injuriam quam servo Dei intulerat, haec patiebatur: et in ipso tormento spiritum exhalavit. Post haec susceptus est hospitio in quadam civitate ab episcopo illius civitatis. Cui dum ipse episcopus more hospitalitatis aquam in manibus funderet, secretius praecepit ministro, ut eamdem aquam in sacrario Ecclesiae custodiret. De qua postea caecus quidam admonitione ipsius episcopi oculos abluens, visum recepit. In pago Belvacensi, in loco, cui vocabulum est Rossoton, secus Oronnam fluvium, mulierem caecam sanavit, quae auguria et idola semper coluerat, et adorabat arborem daemoni dedicatam. Praepositum monasterii sui inobedientem, et ob hoc paralyticum factum, benedicendo calicem vini, et fragmen panis, et ei mittendo jubendoque, ut inde partem sumeret, sanitati restituit. Muntinolus quidam Ozidinsis urbis antistes, moleste ferens quod locum acceperat a rege ad construendum coenobium, invidiae facibus accensus, missis agilibus viris... ut cum injuriis affectum a loco ejicerent, aut eum in eodem loco punirent. Qui venientes ad cum, simulate dixerunt ei, quod deberent ei ostendere locum aptum ad monasterium construendum, et ideo iret cum illis. Quorum fallacia, revelante Deo, illum non latuit. Tandem pervenerunt ad supercilium montis, ubi eum capite truncare disposuerant: et subito orta est tempestas pluviae et grandinis, et ita omnem montis illius locum obtexerunt nubes, ut apparitores illi amisso lumine nil penitus viderent; spemque vitae jam nullam habentes, prostrati ejus pedibus veniam postulabant, ut eos vivos sineret abire. Qui orans, lumen eis reddidit, et exterritos ad propria remisit. Sepultus est iste sanctus in coenobio, quod ipse aedificavit: cui ex nomine fluvioli ibi decurrentis Elnonis vocabulum est: quem locum Dagobertus rex illi dedit. Eodem anno, quo sanctus Amandus mortuus est, Constantinus imperator Theodosium fratrem suum occidit: et Grimoaldus dux Taurinatium Godebertum filium regis Ariperth dolo peremit, et ejus regnum arripuit; sororemque Godeberti uxorem duxit, et regnavit annis 9. Sanctus Nivardus Remensis archiepiscopus, et Reolus successor ejus, et Bercharius martyr, qui fuit primus abbas Autvillarnensium; sancta etiam Bertha martyr et abbatissa, sanctitate florent in Gallia.

Constantinus imperator Italiam petit, multasque Longobardorum urbes capit, Beneventum obsidet; ibique Grimoaldus rex exercitum ejus graviter atterit. Clodoveus rex Francorum furibundus obit. Hic habuit ex Bathilde regina tres filios, Lotharium, Childericum, Theodericum. Post quem regnavit Lotharius annis quatuor. Hujus Lotharii major domus fuit post Erchanoaldum Ebroinus. Ab hinc Francorum regibus a solita fortitudine et scientia degenerantibus, per majores domus disponebatur regni potentia, regibusque solo nomine regnantibus; quibus moris erat, principari quidem secundum genus, et nihil aliud agere, vel disponere, quam irrationabiliter edere et bibere, domique morari; et in Kalendis Maii praesidere coram tota gente, et salutare et salutari; et obsequia et dona accipere, et rependere, et sic secum usque ad alium Maium permanere. Eo tempore Bathildis regina, Lotharii mater, Corbeiae et Calae monasteria Deo construxit. Haec de transmarinis partibus depraedata in Franciam adducta est, et vili pretio vendita, redempta est a venerabili viro Hircanoaldo, qui tunc palatium gubernabat. Fuit autem de claro sanguine Saxonum, aspectu decora, vultu hilaris, incessu gravis, pudica, sobria, prudens et cauta, humilis et gratiosa: adeoque placuit praedicto principi, ut loco pincernae eam constitueret. In qua etiam dignitate omnibus senioribus in domo domini sui ita humiliter obsequebatur, ut eorum calceamenta detraheret et detergeret, et aquam ad lavandum afferret, et vestimenta eorum festinanter pararet, absque omni murmure et adulatione, bono et pio animo. Mortua vero uxore Hircanoaldi, voluit idem princeps eam ducere. Quo comperto illa latenter et studiose se subtraxit ab ejus conspectibus. Nam cum vocaretur ad principis cubiculum, illa ut sagax puella secreto se abscondit in angulo domatis; et super se jecit pannos vilissimos, ita ut nemo putaret illic aliquem latere potuisse. Ea igitur non inventa, princeps duxit alteram. Tunc illa iterum quaesita inventa est, sed a principe non contacta. Postea per Dei gratiam facta est uxor Clodovei regis filii Dagoberti, et merito. Erat enim et ipsa de sanguine regio. Faciebat autem eleemosynas multas ecclesiis et pauperibus, per manum Genesii abbatis, quem rex ei in adjutorium dedit, qui tunc erat assiduus in palatio; qui postea factus est Lugdunensis episcopus. Ex hac regina genuit Clodovaeus Clotharium, qui post eum regnavit. Tunc temporis Parisiensis episcopus erat Crodebertus, vir venerabilis, et apud Rothomagum sanctus Audoenus. Ex eo tempore Burgundiones et Franci in pace uniti sunt; qui antea dissidebant. Haec regina pestem Simoniacam a Francia exstirpavit: et impiissimas exactiones publicas cessare fecit; quae adeo populum gravabant, ut multi filios suos magis optarent mori, quam vivere. Construxit coenobium sanctimonalium in pago Parisiaco, nomine Kalam( Chelle), in insula Maternae fluminis; et eidem coenobio dedit monimentum regiae chartae, sigillo suo, et filiorum regum signatae. In qua charta per invocationem sanctae Trinitatis interminata est et per diem tremendi judicii ut nemo per succedentia tempora rector quilibet ejusdem loci quidquam de his villis, quas in usus diversos ejusdem coenobii habitantium contulerat, subtraheret, aut beneficiario exinde haberet. Quod qui fecisset, poenis infernalibus cum Juda nequissimo et cupidissimo traderetur sine fine puniendus. Hujus monasterii primam matrem constituit Bertilam religiosam valde famulam Christi, quam de monasterio Jothro evocavit. Aedificavit etiam in pago Ambianensi monasterium Corbeiae; quod villis et praediis magnifice instruxit. In quo primum patrem instituit Theudofredum virum venerabilem, quem de monasterio Luxovio vocavit; qui postea factus est episcopus. Philiberto viro sanctissimo abbati monasterii Gemmatici, silvam magnam ex fisco regio concessit, ad monasterium construendum. Laigobertho abbati Turdionensis monasterii dedit villam unam cum multis talentis auri et argenti; ipsum quoque regale cingulum, quo cingebatur. Monasteriis Fontenellae et Logio plurimum beneficia dedit. Luxovio et reliquis Burgundiae monasteriis villas plurimas, et pecuniam innumerabilem contulit. Jotro monasterio, unde sacras virgines cum Bertila ad Kalam accersivit, dedit Villam novam in pago Virmandensi, cum multis aliis beneficiis. Monasterio sanctae Farae, villam unam cum multis aliis muneribus. Immunitates concessit ecclesiis praecipuis, id est Sancti Dionysii, Sancti Germani, Sancti Medardi, Sancti Petri Fossarensis, Sancti Petri Latiniacensis, Sancti Amandi, Sancti Martini. Captivos homines vendere prohibuit; et praecepit per singulas urbes Francorum, ut nullus in regno Francorum captivum hominem in aliud regnum transmitteret. Multos captivos redemit, multos relaxavit, multos in monasterio transmisit. Viros et puellas de gente sua, quas ipsa nutrierat, regularem vitam ducere instituit. Basilicas SS. apostolorum Petri et Pauli Romae multis muneribus honoravit. Romanis reclusis et pauperibus multa dona direxit.

Orta tandem contentione inter Francorum proceres pro superbia Sigebranni episcopi, pro qua et ipse occisus est, desideratum meruit adimplere propositum; deductaque a quibusdam senioribus regni proceribus ad monasterium Kalam, religionis ibi habitum suscepit. In hebdomada sua ministrabat in officio coquinae, sicut et caeterae sorores, et munditias faciebat, etiam plusquam caeterae sorores, inquinamenta stercorum propriis manibus mundans. Incidit tandem in iliacam passionem; de qua tamen auxilio Dei et medicorum sanata est. Appropinquante autem obitu suo, visio ei praeclara ostensa est. Scala ei videbatur erecta stare ante altare beatae Dei genitricis Mariae, cujus cacumen coelos attingebat, et per ejusdem gradus se comitantibus sanctis angelis secreta coelestia penetrare. Habebat autem quamdam filiolam, quam ex fonte sacro susceperat, pro qua Dominum exoravit, ut ante se moreretur; quod et factum est, cujus mortem ipsa statim secuta est. In exitu autem animae ejus a corpore, divinus splendor in ipsius corpusculo clarissime coruscavit; visus est a circumstantibus angelorum chorus ei obviam advenisse, et cum eis fidelissimus amicus ejus Genesius episcopus: visique sunt angeli animam ejus remigio alarum et manibus elevatam in coelum portasse. Monasterium vero Kalae primo construxit Glotildis regina uxor Clodovaei magni, quem sanctus Remigius baptizavit: et construxit illud in honore sancti Georgii. Sed quia ambitus Ecclesiae illius strictior erat, et magno sanctimonialium gregi non sufficiens, eam Bathildis regina everti fecit, et ampliorem construi. Praefata quoque Clotildis neptis Gondobaldi regis, non solum virum suum, sed et multos Francorum proceres ad fidem Christi adduxit, et Ecclesiam Sancti Petri Fossatensis coenobii construxit. Uxor quoque Childeberti regis Ultrogocles nutrix fuit orphanorum, consolatrix pupillorum, sustentatrix pauperum, et fidelium monachorum adjutrix. Sed et Radegundis regina uxor antiquioris Clotharii regis, ut supra dictum est, relicto marito vivo sacrum velamen suscepit.

Constantinus imperator imperium a Constantinopoli in urbem Romam transferre nititur; sed a Constantinopolitanis ei resistitur.

Constantinus Romam venit; et omnia quae erant in aere ad ornatum civitatis deposuit; et discooperuit ecclesiam Sanctae Mariae ad Martyres, quae erat operta tegulis aereis; quae omnia misit Constantinopolim. Qui dum reverteretur, tales afflictiones imposuit populo Calabriae et Siciliae, Africae et Sardiniae, per diagrapha seu capita, atque nauticationes per annos plurimos, quales nunquam a saeculo fuerunt, ut alicui spes vitae non remaneret. Sed et vasa sacrata, et cimelia sanctarum ecclesiarum auferens, nil dimisit. In Anglia inter Anglos et Scotos magna de observatione Paschae fit disceptatio, mediante Oswui rege glorioso, qui etiam assensit Anglis Pascha celebrantibus more Romano. Obiit sancta Gertrudis Nivellensis Sisevando rege Visigothorum mortuo, regnat Chintilam annis sexdecim. Erchombertus rex Anglorum obit, post quem regnat Egebertus filius ejus annis 9 vel 8. Hic Egbertus filios patrui sui Elbertum et Egelbritum, aut interemit, ut dicitur, aut interimi aequanimiter passus est.

Obiit S. Eligius Noviomensis episcopus. Lotharius rex Francorum puer moritur: post quem frater ejus Theodericus in regem ab Ebroino sublimatur. Frater autem ejus Hildericus regnabat in Austrasia. Theodoricus rex propter insolentiam Ebroini a Francis repudiatur; et frater ejus Hildericus rex Austriae a cunctis ad regnandum evocatur. Porro Theodericus et Ebroinus tonsurantur: et Theodericus Parisius in coenobio S. Dionysii, Ebroinus in Luxovio relegantur. Hilderici major domus erat Vulfoaldus. Hic in parochia Virdunensi super Mosam coenobium Sancti Michaelis archangeli fundavit.

Theodorus archiepiscopus, et Adrianus in Anglia florent, viri docti, et qui omnem litteraturam imis medullis imbiberant: a Vitaliano papa in Angliam directi. Constantinus imperator, qui et Constans, omnibus suis exosus, Syracusis occiditur a suis in balneo, 15 die mensis Julii, indictione 12, cujus filius Constantinus post eum imperat annis 17. Mizius quidam in Sicilia tyrannidem meditatus, mox exstinctus est. Vitalianus papa fecit episcopos 97, et obiit VI Kalend. Februarii; et cessavit episcopatus mensibus 2, diebus 13. Post quem septuagesimus nonus sedit Adeodatus, natione Romanus, ex monachis, annis 4, mensibus 2, diebus 5. Fuit benignissimus et mitissimus, ita ut omnes homines a majore usque ad minimum libenter susciperet; et quod unusquisque postulabat, impetrabat. Tunc Mezetius in Sicilia arripuit sibi regnum: cujus caput latum est Constantinopolim. Oswi Nordanimbrorum rege defuncto, Egfridus filius ejus regnat annis 15. Hic erat minor filius ejus legitime susceptus, Edeltridae uxoris sanctissimae meritis, quam suis commendatior; in hoc tamen praedicandus, quod eidem reginae vacare volenti serenus indulsit; quod beatum Eadbertum in episcopum plorando promeruit. Beatum tamen Vilfridum exsulare fecit. Hibernienses, genus hominum innocens, et genuina simplicitate nihil unquam mali moliens, vasta clade protrivit. Imperium autem Merciorum amisit, fugatus in bello ab eorum rege Ethelredo, Pendae filio. Grimoaldus rex Longobardorum, cum nono die post phlebotomiam, arrepto arcu, columbam percutere nisus esset, vena brachii ejus rupta est; et superponentibus ei medicis venenata medicamina defunctus est. Post quem Tharith, filius Aripert regis, divinitus a peregrinatione revocatus, et a Longobardis in regnum relocatus, regnavit annis 17. Hoc tempore claruit sanctus Praejectus Arvernensis episcopus et civis; martyrizatus a proceribus ejusdem urbis, in ultionem Hectoris Massiliensium patricii, ab Hilderico Francorum rege perempti, propter injustitias Arvernensi Ecclesiae ab eo illatas. In territorio Cameracensi virgo Dei Maxelendis pro voto virginitatis servando Harduinum amatorem suum fugiens, ab eodem martyrizatur; qui mox excaecatus, post triennium ab ea illuminatus est. Constantinus imperator fratres suos habens suspectos, ne sibi conregnarent, nasos eorum abscidit. Hoc tempore quidam in Britannia a morte resurgens, multa quae vidit de locis poenarum et igne purgatorio enarravit, de quo Beda sermonem facit. Erat paterfamilias in regione Nordannim, quae vocatur Incimmemmaum, qui primo noctis tempore defunctus diluculo revixit, et observantes se in fugam convertit. Uxor tamen ejus, quamvis nimis pavida esset, mansit. Cui ille: Noli timere. Surrexi a morte, qua tenebar: et permissum est mihi iterum apud homines vivere: sed multo aliter vivendum est mihi a modo quam prius. Statimque surgens abiit ad oratorium villae, et usque ad diem oravit; et tunc divisit substantiam suam in tres partes, e quibus unam conjugi, alteram filiis tradidit, tertiam statim pauperibus. Non multo post ad monasterium Maltos pervenit, quod Tuido flumine circumcingitur, accepta tonsura secretam mansionem ab abbate accepit et ibi usque ad mortem in mirabili conversatione permansit. Narrabat autem haec:« Quidam lucidus aspectu, et clarus veste me ducebat. Incedebamus taciti contra solis ortum solstitialem: devenimus autem ad vallem latissimam, longissimam, profundissimam, quae erat a laeva nostra, et habebat unum latus flammis ferventibus nimium terribile, aliud autem ferventi grandine et frigore nivium omnia perflante nimis horrendum; utrumque plenum animabus quae vicissim hinc inde jactabantur cum impetu. Nam cum unum sufferre non possent, in aliud transiliebant: et cogitabam intra me quod infernus esset. Ductor autem meus cogitationi meae respondens: Non, inquit, ut putas, hic est infernus. Et cum progrederemur, vidi loca tenebris ita densis repleta, ut nihil omnino viderem, praeter speciem et vestem ductoris mei: et ecce crebri flammarum globi ascendentes de puteo, et rursus decidentes in eumdem. Et statim ductor meus disparuit, et me solum reliquit. Erant autem fastigia flammarum plena spiritibus hominum instar favillarum cum fumo ascendentium et relabentium, et fetor intolerabilis cum illis ebulliebat. Interea turba daemonum cachinnans et insultans, quinque animas hominum educebat in tenebras. E quibus unus attonsus erat ut clericus, quidam laicus, quaedam femina: et descendunt cum eis in medium baratri ardentis. Quidam autem spiritus de abysso illa ascendentes, afflantes ignem putidum oculis et naribus, et ore, forcipibus igneis quos portabant, minitabantur comprehendere me; sed tamen me tangere non poterant: et ecce quasi fulgor stellae micantis inter tenebras, post me apparuit. Hic erat ductor meus, qui mox eos fugavit: qui conversus ad dexteram coepit me ducere ad ortum solis brumalem; et mox in lucem serenam eductus, vidi murum permaximum, cujus longitudinis et altitudinis quasi nullus terminus videbatur: in quo nulla janua, vel fenestra, vel ascensus videbatur: et statim nescio quo ordine fuimus in summo, et erat ibi subtus campus latissimus et laetissimus, flosculis vernantibus et odore suavissimo plenus, et luce clariore sole meridiano: in quo agmina albatorum plurima; et sedes multae laetantium. Et cum me inter illos duceret, cogitabam hoc esse regnum coelorum, ut putas. Et procedens inde, aspicio multo majorem luminis gratiam, et vocem cantantium suavissimam audio, et odorem sentio permagnificum. Et cum me intraturum sperarem, mox ductor meus gressum retorsit via qua veneram; et nobis revertentibus ait: Vallis quam aspexisti, est locus in quo examinantur et castigantur animae differentium confiteri et emendare scelera sua usque ad mortem: et tunc poenitentes et confitentes de corpore exeunt: qui tamen omnes in die judicii per misericordiam Dei ad regnum coelorum pervenient. Multos autem ante diem judicii liberant eleemosynae et jejunia et orationes viventium; et praecipue celebratio missarum. Puteus autem quem vidisti, est os gehennae, in quem qui semel ceciderit, nunquam liberabitur. Locus florifer est ipse in quo recipiuntur animae exeuntium a corpore cum bonis operibus; non tamen tantae perfectionis, ut statim mereantur in regnum coelorum intrare: qui omnes in die judicii illud intrabunt. Quicunque autem et opere et cogitatione perfecti sunt, mox ut exeunt de corpore, ad regnum illud perveniunt. Ad cujus vicinia pertinet ille locus, in quo sonum cantilenae dulcis, et odorem suavissimum hausisti. Ego autem ad tempus a te abscessi, ut quid de te fieri deberet, agnoscerem. Et cum detestarer iterum vivere in corpore, subito me vivere inter vos, nescio quo ordine, vidi.» Haec narrabat ille, non passim omnibus; sed illis tantum, qui vel tormenta aeterna timent, vel gaudia aeterna concupiscunt. In vicinia cellae illius habitabat quidam monachus, et presbyter sanctus, nomine Englis, qui nunc usque in Hiberniae insula solitarius est: ultimam aetatem pane cibario et aqua sustentans; per quem cognita facta sunt, quae ille viderat. Rex etiam Adnilfridus vir undecunque doctissimus, illum studiose audiebat: qui et ipse tandem in monasterio supradicto monachus factus est; cujus monasterii tempore illo abbas erat vir sanctus, et presbyter Hedivaldus, qui nunc episcopus est Lindifarnensis. Dicebatur autem frater, qui haec viderat, Drictelinus: qui saepissime in flumine proximo se immergebat, ad restinguendum calorem corporis, ita ut etiam crustae glacierum circa ipsum de veste sua defluerent. Nam vestimenta humida et algida de flumine nunquam deponebat, donec de suo corpore calefierent et siccarentur. Cui cum diceretur, quare tantam asperitatem frigoris pateretur, respondebat: Frigidioria ego vidi. Et cum diceretur ei, quare tantam austeritatem continentiae teneret, respondebat: Austeriora ego vidi.

Saraceni Siciliam invadunt, et multam stragem faciunt in populo; et omne aes, quod Syracusis erat, allatum de Roma, et praedam nimiam tulerunt Alexandriam. Amatus episcopus Senonensis a rege Theodorico gravi et irrevocabili exsilio diu tribulatur.

Egbertus rex Anglorum expeditionem in Pictos agens, cum omnibus fere copiis ab illis interemptus est. A qua expeditione futurorum praesciens Cuthbertus eum retinere tentavit; qui et in ipsa hora qua mortuus est, interfectum vaticinatus est. Huic successit frater ejus Lother, qui et Lotharius, a lite mala regnum ingressus. Nam infestante eum per 15 annos filio Egberti Edrico, novissimo jaculo corpus trajectus, inter medendum animam efflavit. Hic Lotharius innocentes illos, quos frater suus Egbertus occiderat, martyres propalatos irrisit. Egbertus tamen factum istud ingemuit, et matri fratruelium partem insulae Tanatos ad aedificandum monasterium concessit. Hic Lotharius regnavit annis 12. Iris apparuit in coelo mense Martio et tremuit omnis caro; ita ut omnes dicerent, quod consummatio esset. Theodorus in Anglia synodo habita, multa constituit Ecclesiae utilia. Hic scripsit Poenitentialem librum, mirabili et cauta discretione distinguens modum poenitentiae singularum culparum: de quo libro in hoc loco pauca excerpenda. Gradus non debemus facere ante altare. Incensum incendatur in Natali sanctorum, pro reverentia diei; quia ipsi sicut lilia dederunt odorem suavitatis. Laicus non debet in ecclesiis lectionem recitare, alleluia dicere; sed psalmum tantum, aut responsoria, sine alleluia. Episcopo licet in campo confirmare si necesse sit. Episcopus non debet abbatem cogere ire ad synodum, nisi aliqua rationabilis causa sit. Sacramentum non est accipiendum de manu sacerdotis, qui oblationes vel lectiones secundum ritum implere non potest.

De hac sententia ambigi potest, utrum semper tenenda sit. Quid enim, si infirmus in extremis laborans alium non invenit, a quo communionem accipiat? Quanti hodieque sacerdotes idiotae in Ecclesia tolerantur?[ Presbyter fornicans, si postquam compertum fuerit, baptizaverit; iterum baptizentur illi quos baptizavit.] Et hanc sententiam miror quomodo non damnaverit Ecclesia: cum etiam illi quos baptizant haeretici in forma Ecclesiae, rebaptizandi non sint.[ Si quis presbyter ordinatus deprehendit se non esse baptizatum, baptizetur et ordinetur iterum; et omnes, quos prius baptizavit.]

Hic quaeri potest, utrum aliquis recte possit baptizari a non baptizato, et videtur in necessitate quilibet a quolibet baptizari posse, dummodo in fide et in forma Ecclesiae baptizet, qui baptizat. Potest enim nondum baptizatus fidem habere, sive ignorans se adhuc baptizatum, sive scienter adhuc differens baptismum suum.[ In monachi ordinatione abbas debet missam agere, et tres orationes super caput ejus complere; et septem dies velet caput suum cuculla sua; et septima die abbas tollat velamen, sicut in baptismo presbyter solet infantium auferre velamina; quia secundum baptismum est, juxta judicium Patrum; in quo omnia peccata dimittuntur, sicut in baptismo. Presbyter potest abbatissam consecrare in missae celebratione.] Hoc hodie solis episcopis reservatur.[ In abbatis ordinatione episcopus debet missam agere, et eum benedicere inclinatum cum duobus vel tribus testibus de fratribus suis: et det ei baculum, et pedules.] Alibi legitur dandum ei esse baculum, et regulam.[ Secundum Graecos, licet presbytero virginem sacro velamine consecrare, poenitentem reconciliare, facere oleum exorcizatum, et infirmis chrisma, si necesse est. Secundum Romanos, non licet, nisi episcopo soli. Item Graeci simul benedicunt virginem et viduam, et utramque consecrant. Romani non velant viduam. Gregorius Nazianzenus dicit secundum baptisma esse lacrymarum. Non licet baptizatis cum catechumenis manducare, nec osculum eis dare: quanto magis gentilibus vel Judaeis.] De osculo non eis dando, satis videtur rationi consentaneum; sed de convivio communicando, non ita; cum Petrus a Paulo reprehensus sit, quod Judaeis absentibus cum gentibus manducabat: illis autem praesentibus, se a convictu Gentium subtrahebat; et beatus Jacobus osculum dedit illi non baptizato, qui cum ipso passus est. Ergo nec in tali casu osculum catechumenis est negandum.[ Secundum Romanam Ecclesiam, mos est monachos homines religiosos defunctos in ecclesiam portare, et cum chrismate ungere in pectore, et ibi pro eis missas celebrare; et cum cantatione portare ad sepulturam, et humo vel petra operire. Prima, et tertia, et nona, et trigesima die pro eis missa agatur, et exinde post annum; quia Dominus die tertia resurrexit, et hora nona emisit spiritum; et per dies triginta Moysen planxerunt filii Israel. De anniversario non reddit rationem, sed potest vici, quod significat diem Judicii post annum hujus saeculi; in quo omnes sumus resurrecturi.[ Propinquos mortui oportet jejunare septem diebus, et oblationem offerre ad altare, sicut in Jesu filio Sirach legitur; et pro Saul filii Israel jejunaverunt. Dionysius Areopagita dicit, blasphemiam Deo facere, qui missas offert pro malo homine. Augustinus dicit pro omnibus Christianis esse faciendum; quia vel eis proficit, vel offerentibus et petentibus. Si peccaverit abbas, nec episcopo licet tollere possessionem monasterii, sed mittat eum in aliud monasterium, in potestatem alterius abbatis. Monacho non licet votum vovere sine consensu abbatis; sin minus, frangendum. Secundum Graecos, mulier potest oblationem facere ad altare, non secundum Romanos. In Dominica Graeci et Romani navigant et equitant: pacem non faciunt, neque in curru pergunt, nisi ad ecclesiam tantum, nec balneant se. Graeci in Dominica non scribunt publice, sed pro necessitate in domo seorsum. Graecorum monachi servos non habent; Romanorum habent. In peste mortalitatis Graeci et Romani dicunt ipsos infirmos visitandos esse sicut Dominus praecepit. Graeci carnes morticinorum non dant porcis; pelles tamen et coria, et calceamenta, et lanam et cornua, accipere licet, non in aliquo sancto. Lavatio capitis potest in Dominica esse; et in lixiva pedes lavari licet. Sed consuetudinis Romanorum non est haec lavatio pedum. Si homo vexatur a diabolo, et nescit aliquid, nisi ubique discurrere et occidit seipsum, potest orari pro eo, si ante religiosus erat: pro aliis non licet. Virum licet uxorem dimittere propter fornicationem, et aliam accipere. Illa vero si voluerit poenitere, post duos annos alium accipiat. Mulierem vero non licet virum dimittere, licet sit fornicator, nisi forte pro monasterio intrando. Basilius hoc judicavit. Mulier adultera, si vir ejus non vult habitare cum ea, et illa vult monasterium intrare, quartam partem suae haereditatis obtineat. Non licet viris feminas habere monachas, nec feminis viros, tamen non destruamus quod consuetudo est in hac terra. Si mulier in captivitatem ducta fuerit, vir ejus quinque annos exspectet; similiter et mulier, si viro talia contigerint. Si vir alteram duxerit, prima de captivitate reversa, accipiat eam, posteriorem dimittat. In tertia propinquitate carnis, secundum Graecos, sicut in lege scriptum est, licet nubere; in quinta secundum Romanos. In tertia solvunt postquam factum fuit. Ergo in quinta generatione conjungantur. In quarta, si inventi fuerint, non separentur; in tertia, separentur. Maritus non debet uxorem suam nudam videre. Puella quatuordecim annorum sui corporis potestatem habet; puer usque ad decimum quintum non habet. Si praegnantem mulierem quis comparat liberam, liber est ex ea generatus. Rex si alterius regis terram habet, potest donare pro anima sua. Inventio in via tollenda est; si inventus fuerit possessor, reddatur. Qui pro homine mortuo jejunat, seipsum adjuvat. Infirmis licet omni hora cibum et potum sumere, quando desiderant, vel possunt. Romani reconciliant poenitentem intra absidem, Graeci extra. Reconciliatio ideo in hac provincia non est; quia publica poenitentia non est. Et Nicaena synodus, et Joannes papa, et canones Gallicani continere videntur quod clerici in adulterio deprehensi, aut ipsi confessi, aut ab aliis revicti, ad honorem redire non possunt. Quae est ista justitiae inimica benignitas, palpare criminosos, et vulnera eorum usque ad diem judicii inducta servare? quae pietas omnia uni parcere, et omnes per exemplum malum in discrimen adducere? Non ita suadet beatus Cyprianus, dicens:« Qui peccantem verbis adulantibus palpat, peccandi fomitem subministrat; nec premit delicta, sed fovet.» Item:« Imperitus est medicus, qui tumentes vulnerum sinus manu parcente contrectat; absconditum in profundis virus, dum servat, exaggerat.» Item Chrysostomus:« Imperitus est medicus, qui ante digestam putredinem, superducit vulnerum cicatricem.» Sanctus Faustus in Epistola:« Perdit gratiam consecrati, quid ad officium vult exercitari mariti.» Qui invitus ad agendam poenitentiam in monasterium mittitur, quid aliud, quam impoenitens dicendus est?] Huc usque de Poenitentiali Theodori: nunc ad historiam revertamur.

Stolus Sarracenorum contra Constantinopolim applicuit, qui dum per aliquot annos Christianis inaniter concurrissent, in redeundo ex magna parte demersi sunt. Sarracenis et Arabibus cum Romanorum exercitu congressis, occisa sunt Sarracenorum triginta millia. Hildericus rex feritate morum suorum accendit in se odia Francorum: a quo sanctus Leodegarius Augustodunensis episcopus in Luxovium retruditur. Adeodatus papa fecit episcopos 46; obiit VI Kal. Julii, et cessavit episcopatus mensibus quatuor, diebus quindecim. Post cujus transitum tantae pluviae in Italia, et tanta tonitrua fuerunt, qualia nulla aetas hominum memorat, ut etiam homines et pecora fulminibus interirent; et nisi per litanias, quae quotidie fiebant, Dominus propitiatus esset, non potuissent homines triturare, vel in horreis frumenta recondere; in tantum, ut ex ipsis pluviis denuo legumina renascerentur, et ad maturitatem devenirent, quod valde mirum fuit. Post hunc octogesimus sedit Donus papa, natione Romanus, anno uno, mensibus 5, diebus 10. Hic reperit in urbe Roma in monasterio Boetiano haereticos Nestorianos, monachos Syras, quos per diversa monasteria monachos Romanos constituit. Atrium quod est ante ecclesiam beati Petri magnis marmoribus stravit.

Hujus tempore Ecclesia Ravennas sedi apostolicae se subjugavit, quae se ab ea separaverat causa Antocephaliae, cujus Ecclesiae praesul Reparatus statim obiit: qui dum electus esset, apparuit stella a parte orientis, a galli cantu usque mane per menses tres: cujus radii coelos penetrabant, in cujus visione omnes gentes mirabantur: quae postquam disparuit in semetipsam reversa, maxima mortalitas a parte orientis secuta est.

Callinicus architectus ab Heliopoli Syriae ad Romanos confugit, ignemque marinum adinvenit; quo usi Romani Sarracenorum naves exusserunt; et una cum animabus eorum prorsus incenderunt, et sic victoria potiti sunt. Donus papa fecit episcopos sex et obiit XXX Idus Aprilis; et cessavit episcopatus mensibus duobus, diebus 15. Post quem octogesimus primus sedit Agatho, natione Siculus, annis duobus, mensibus sex, diebus tribus. Hic fuit benignus, mansuetus, hilaris et jucundus. Hic ultra consuetudinem arcarius Ecclesiae Romanae efficitur, per semetipsum causas arcarii disponens, emittens de suscepta per nomenculatorem manu sua, vel oblatas obumbratas. Inter Romanos et Sarracenos pax in triginta annos confirmata est; ita ut Sarraceni Romanis auri libras tria millia, et viros captivos quinquaginta, et equos, nobiles quinquaginta, annuatim solverent. Bodilo Francus, quem Hildericus rex ad stipitem ligatum caedi praeceperat, Hildericum in venatione exceptum, cum Blithilde uxore ejus praegnante interficit, et Theodericus regno restituitur: cujus domus major efficitur Leudesius Hircanoaldi filius, consilio Leodegarii episcopi, aliorumque principum, ut ait Eginardus. Gens vel genus Merovingorum in Hildericum defecit; diu tamen jam ante nullius vigoris erat. Nam et opes et potentia regni penes praefectos erant palatii, qui majores domus dicebantur. Rex villam habebat perpetui redditus, qui, quocunque eundum erat carpento ibat, quod bobus junctis et bubuco trahente, more rustico trahebatur.

Ebroinus a Luxovio egressus, misit ad S. Audoenum, pro consilio capiendo; qui hoc solum ei mandavit: De Fredegunde tibi subveniat in memoriam. Tunc Martinus, et Pippinus filius Ansegisili, duces Austrasiorum, venerunt contra Eburnos; quos Ebromus fugavit. Martinus fugit Laudunum Clavatum: cui Ebroinus juravit super capsas vacuas, quod eum non occideret: cui credens ille occisus est. Igitur Ebroinus insidiatores suos premit, super Theodericum regem irruit, thesauros ejus et Ecclesiae diripit, Leudesium majorem domus perimit. Clodovaeum quemdam fingens esse filium Lotharii regis, regem sibi constituit; ad ejus sacramentum quoscunque potest, minis et blandimentis impellit. Agatho papa suscepit divalem jussionem principum, secundum suam postulationem. Pro qua relevata est quantitas pecuniae, quae solebat dari pro facienda ordinatione pontificis; sic tamen, ut si contigerit post ejus transitum electionem fieri, non debeat ordinari, qui electus fuerit, nisi post decretum generale introducatur in urbem regiam, secundum antiquam consuetudinem; ut cum eorum scientia et jussione debeat ordinatio provenire. Chintilam rege defuncto, Tholgan filius ejus regnat adhuc puer apud Visigothos annis quatuor. Gens Bulgarorum a Scythia egrediens debacchatur per Thraciam Bathara duce: quibus occurrens Constantini exercitus turpiter ab eis fugatus est, et graviter attritus: et adeo per Romanam rempublicam eorum incursus invaluit, ut Constantinus cum eis facta pace, annua pacta eis solvere sit coactus. Ab hinc ergo Bulgarorum regnum coepit. Agatho papa infirmatus, arcarium, juxta consuetudinem, instituit. Luna eclipsin pertulit mense Junio, die octavo, et gravissima mortalitas subsecuta est eodem mense, et Augusto, et Septembri, in urbe Roma, qualis nec aliorum temporibus pontificum fuisse memoratur; ita ut parentes cum filiis, et fratres et sorores binata per lecta ad sepulcra deducerentur. Sexta synodus universalis apud Constantinopolim congregatur, episcoporum centum quinquaginta: in qua Georgius Constantinopolitanus ab errore Monothelitarum revocatur. Macharius vero Antiochenus, et cuncti duas voluntates et operationes in Christo negantes, anathematizantur. In ipsa synodo exsurgens Basilius Trecensis episcopus, orarium ei abstulit, jubente synodo et principe; et anathematizantes eum foras synodum projecerunt: et thronum ejus et Stephanum ejus discipulum Romani clerici cervicibus extulerunt foras synodum.

Eadem hora, et ante, telae aranearum nigerrimae in medio populi ceciderunt; ut omnes mirarentur, quod sordes haeresum expulsae sunt, et Deo auxiliante unitae et mundatae sunt Ecclesiae. In locum vero Macharii ordinatus est Theophanius abbas Boras insulae Siciliensis. Macharius vero cum suis amatoribus, id est Stephano, et alio Anastasio expresbyteris, Leontio exdiacono missi sunt Comam in exsilium, et inclusi. Deinde ablata sunt de diptychis ecclesiarum, et de picturis ecclesiae, ubicunque esse poterant, nomina patriarcharum, Cyri, Sergii, Parvi, Pauli, Petri. Tunc Joannes episcopus Portuensis, qui erat ex missis domini papae, die Dominico in octavis Paschae, in ecclesia Sanctae Sophiae, publice coram principe et patriarchis missas latine celebravit.( 682) Sanctus Leodegarius ab Ebroino capitur, et cum fratre suo Gerino, graviter affligitur. Gerinus non multo post lapidibus obruitur. In Italia tribus aestivis mensibus gravissima hominum mortalitas facta est. Illa scilicet de qua in anno tertio ante istum, ex gestis Romanorum pontificum, post eclipsin lunae narratum est. Post Muhaniam, apud Saracenos regnat Greith filius ejus annis tribus. In Anglia claret Edeltrudis regina, Annae regis Anglorum filia; quae tribus viris nupta, virgo permansit; cujus mortuae corpus post undecim annos sepulturae suae( secundum Bedam), cum veste qua involuta erat, incorruptum inventum est. Agatho fecit episcopos 18, et obiit die quarto mensis Januarii, et cessavit episcopatus anno uno, mensibus septem, diebus quinque. Post quem octogesimus secundus sedit Leo junior, secundus hujus nominis, natione Siculus, mensibus decem, diebus septemdecim; vir eloquentissimus, in divinis Scripturis sufficienter instructus, Graece Latineque eruditus, cantilena et psalmodia praecipuus, lingua scholasticus. Hic suscepit sextam synodum nuper celebratam, in qua condemnati sunt Monothelitae: a qua haeresi postea resipuerunt Anastasius presbyter, et Leontius diaconus. Hic Leo fecit constitutum, ut qui ordinatus fuerit archiepiscopus, nullam consuetudinem pro usu pallii, aut diversis officiis Ecclesiae, persolvere debeat. Hujus tempore, mense Aprili, die 16, indictione II, luna tota pene nocte sanguineum vultum habuit, et post galli cantum coepit paulatim delimpidari. Hic primus in Junio ordinavit. Ordinatus est a tribus episcopis, Ostiensi, Portuensi, Belliternensi; quia Albanensis Ecclesia episcopum non habebat. Fecit episcopos 23. Ravennas Ecclesia censura imperatoris sub ordinatione sedis apostolicae restituta est: scilicet, ut qui in ea electus fuerit episcopus, in urbem Romam veniat ordinandus. Egfridus rex innoxiam Hiberniae gentem graviter depopulatur. Tholgane a Wisigothis propter levitatem pueritiae reprobato, et in clericum tonsurato, Chinthasindus regnat annis 20. Leo junior papa mortuus est V Nonas Julii, et cessavit, episcopatus mensibus undecim, diebus viginti duobus.

Post quem sedit octogesimus secundus Benedictus junior, secundus hujus nominis, natione Romanus, mensibus decem, diebus duodecim. Hic ab ineunte aetate sua Ecclesiae militavit; et sic se exhibuit in presbyterii dignitate, ut decet virum suo nomine dignum. In ecclesia Beati Valentini fecit coopertorium super altare cum clavis in fiscellis, et in circuitu palergium crisenclavum pretiosissimum: et in ecclesia Beatae Mariae ad Martyres coopertorium purpureum, cum cruce et gemmulis, et quatuor auro clavos, et in circuitu palergium holosericum pulcherrimum. Hic una cum clero et exercitu suscepit mallones capillorum domni Justiniani et Heraclii filiorum principis: et jussionem, in qua significabat, eosdem capillos direxisse. Hujus tempore apparuit stella noctu juxta vergilias per dies aliquot, coelo existente sereno, inter Natale Domini et Theophaniam, omnimodo obumbrata velut luna sub nube. Item mense Februario post natale sancti Valentini, ab occasu exiit stella meridie, et in partes orientis declinavit; et post mense Martio mons Vesuvius in Campania eructavit per dies, et omnia loca circumquaque prae multitudine cineris ipsius exterminata sunt. Hic dimisit omni clero post obitum suum, et monasteriis, et diaconiae, et mansionariis, auri libras triginta. Fecit episcopos duodecim. Obiit VIII Idus Maii; et cessavit episcopatus mensibus duobus, diebus quindecim. Gizith mortuo Marhuan regnat Saracenis anno uno. Theodericus rex Ebroinum in gratiam recipit, ejusque consilio synodum episcoporum cogit; quorum multos ex sententia Ebroini episcopatu privat, alios irrevocabili exsilio damnat. Sub hac persecutione sanctus Lambertus a Trajectensi episcopatu amotus, in coenobio Stabulaus quietis otium expetiit; ubi per annos septem habitavit securus. Sanctus Leodegarius diu cruciatus ab Ebroino, post famem et carceris squalorem, post oculorum evulsionem, post plantarum concisionem, post linguae et labiorum abscissionem, tandem capitis obtruncatione martyrium consummavit. Ansegisus pater Pipini a Gunduino perimitur; quem ipse inventum et nutritum de sacro fonte susceperat, et ad maximos honores militiae provexerat. Lother, qui et Lotharius, rex Anglorum, jaculo vulneratus, ut supra dictum est, inter medendum moritur: post quem regnat Egdric, qui et Edricus, Egberti filius, annis duobus non plenis; inimicos perpetuos habens Edunallam cum fratre Mollone; qui Mollo compulsus fugere in quoddam tugurium, incenso illo inter flammas animam ructavit. Tunc sex annis rex non fuit in Cantia. Egfridus rex Nordannimbrorum, maritus Edeltrudis reginae, a Pictis, ut supradictum est, hoc anno perimitur. Post quem frater ejus Alfridus regnavit annis 19, in summa pace et gaudio provinciae, excepto quod magnum Vulfridum persecutus est. Picti et Scoti et Brittones Anglos nimis premunt; et libertatem, quam olim per Anglos perdiderant, recipiunt, et multam Angliae partem invadunt. Sanctus Amatus Senonensis episcopus a Theodorico rege, consilio Ebroini exsiliatur. Sanctus Kilianus Scotus Vintiburgensis episcopus claret.

Joannes papa quintus hujus nominis, natione Syrus, ex Antiochiae provincia, sedit octogesimus quartus, anno uno, diebus quatuordecim. Hic juxta priscam consuetudinem in Ecclesia Constantini electus est, et exinde in episcopio introductus. Begga, relicta Ansegisi, se et sua Deo mancipat, et monasterium Andennense fundat. Constantino imperatore mortuo, Justinianus filius ejus imperat annis decem. Post Maruhan Saracenis regnat Habdalam anno uno. Legitur in gestis Romanorum pontificum, quod tempore Joannis papae Justinianus pacem constituit cum Saracenis decennio, terra marique; et provincia Africae subjugata est Romano imperio. Joannes papa dimisit omni clero, et monasteriis, et diaconiae, et mansionariis mille solidos et nonaginta. Fecit episcopos 13. Obiit, et cessavit episcopatus mensibus duobus, diebus quatuordecim. Post hunc octogesimus quintus sedit Conon, oriundus ex patre Thrace, sed educatus apud Siciliam. Deinde Romam veniens, et eidem Ecclesiae militans, sedit mensibus undecim. Erat aspectu angelicus, veneranda canitie, sermone verax, aetate perfectus, animo simplici, quietis moribus, religiosae vitae. Nunquam se in causas actusque saeculares commiserat. Hic absque consensu cleri, ex immissione malorum hominum, Constantinum diaconum Ecclesiae Syracusanae hominem pravum et tergiversutum rectorem constituit in patrimonio Siciliae; sed et mantulos....... autem ei dedit. Sanctus Cutbertus episcopus Anglorum obit. Habdimelech Saracenis imperat annis 22. Inter quem et Justinianum pax convenit, ut Saraceni solvant Romanis singulis diebus mille numismata, et servum, et equum. Vulfredo majore domus mortuo, Pipinus filius Ansegisi principatur in Austria cum duce Martino; quibus congressus Ebroinus, ut supra dictum est, Martinum peremit, et victoriam obtinuit. Apud Longobardos post Pertharith, Caniperth ilius ejus regnat annis duodecim. Egdric Anglorum rege mortuo, externi reges gentium regnum Angliae disperdunt et discindunt annis quatuor, vel secundum alios annis sex. Conon papa longa infirmitate detentus obiit XI Kalendas Octobris, et cessavit episcopatus mensibus duobus, diebus 23.

Post quem octogesinus sextus Sergius, natione Syrus, de Antiochiae regione ortus, ex patre Tiberio in Panormo Siciliae. Hic Romam veniens, sub Adeodato papa, studiosus et capax erat in officio cantilenae: ex qua gratia usque ad episcopatum ascendit per ordinem. Cum hoc electi sunt Theodorus archipresbyter, et Paschalis archidiaconus. Theodorus vero se humiliavit et quievit; Paschalis autem nolebat, donec coactus eum recepit. Qui tamen clanculo non cessabat mittere Ravennam, et promittere Joanni exarcho cognomento Platin, centum auri libras. Qui Romam veniens, non potuit Paschalem adjuvare: quia jam Sergius confirmatus erat; sed tamen aurum promissum exegit ab ecclesia Sancti Petri. Pro qua re Sergius cantaros et coronas, quae pendebant ante altare Beati Petri, deponi fecit, et pignori tradi. Sed non propter hoc exarchus flexus est, donec auri centum libras accepit. Paschalis non multo post ab archidiaconatu depositus est, non solum pro hac re; sed etiam pro aliqua incantatione, et lucis quos colebat; et sortibus, quas cum aliis respectoribus tractabat; et in monasterio retrusus est, post quinquennium impoenitens defunctus. Zacharias autem protospatarius missus a Justiniano haeretico, ut Sergium papam mitteret Constantinopolim, abscondit se sub lecto pontificis prae timore Romanorum, ne eum occiderent; ubi prae timore perdidit sensum; quem tamen papa confortabat; qui cum injuriis et contumeliis a Roma expulsus est. Hic Sergius in sacrario Beati Petri invenit capsam argenteam in loco obscurissimo multae annositatis, ita ut argentea non appareret, et Deo revelante; in quo sigillum erat expressum, et in sigillo plumatium holosericum superpositum, quod stauraci dicitur. Quo ablato invenit crucem diversis lapidibus pretiosis exornatam: de qua tractos quatuor petales, in quibus gemmae clausae erant mirae magnitudinis, ineffabilem portionem ligni Dominici invenit repositam. Quod lignum die Exaltationis sanctae crucis adoratur, et osculatur ab omni populo. Hic constituit, ut hora confractionis Dominici corporis, Agnus Dei a clero et populo decantetur: et ut in die Annuntiationis Domini, et Dormitionis, et Nativitatis sanctae Dei Genitricis, et sancti Simeonis, qui Hipapanti dicitur, exeant litaniae a Sancto Adriano, et ad Sanctam Mariam populus concurrat. Hic corpus primi Leonis papae divina revelatione transposuit. Hic ordinavit Bertoaldum archiepiscopum Otauniae, et Clementem, id est Villebrordum Frisonum. Fecit episcopos centum et septem. Sedit annis tredecim, mensibus octo diebus viginti tribus. Innocentia et meritum sancti Leodegarii multis miraculis declaratur.

Justinianus pacem cum Saracenis factam solvens, mala eis intulit, sed pejora ab eis pertulit. Ebroinum majorem domus Neustriae Francos opprimentem Ermenfridus perimit, et ad Pipinum confugit. Waratho pro Ebroino major domus constituitur. Justinianus pacem cum Bulgaribus factam solvit, eisque concurrens primo vincit, post ab eis exceptus, vix evasit. Inter Pipinum et Gislemarum Warathonis filium apud Naumurum castrum pugna committitur; nec multo post Gislemaro divinitus punito, et Warathone mortuo, Bertharius gener Warathonis fit major domus regiae. Franci a Berthario aversi, affectant per obsides amicitiam Pipini, eumque instigant contra Bertharium. S. Audoenus, et Theodorus Anglorum archiepiscopus, et S. Amatus obierunt. Theodericus rex simul cum Berthario, Pipino congressus vincitur. Bertharius a suis perimitur: Theodericus a Pipino capitur. Pipinus Neustriam sibi subjugat: et sub Theoderico solus toti regno principando statum rerum meliorat: S. Lambertum in Trajectensi praesulatu relocat, Wicred filius Egberti regis religione et industria confortatus, gentem Anglorum ab oppressione exterorum liberat, et super eos regnat annis 6, cum apud suos invidiam pressisset industria, et apud hostem pacem locasset pecunia; magna spe civium allectus in regem. Hic domi civilis, bello invictus, religione Christianissimus, potestatem suam amplissime porrexit. S. Remacius obit. Alahis dux, fatigato Cuniperth, regnum Longobardorum arripit, quem Cuniperth in bello peremit. Willebrordus cum sociis duodecim veniens ab Anglia, sanctitate claret in Gallia.

Beatus Ansbertus post beatum Audoenum fit Rothomagensis episcopus. Hic fuit de pago Vilcassino, et patrimonio, vocabulo Calorgio. Huic desponsata fuit Andragesina virgo, filia Roberti viri illustris, et geruli annuli regis Clotarii. Qua orante, ut speciositas ejus in deformitatem verteretur, mox leprosa apparuit. Adhibebantur medici; sed quanto plus laborabant, tanto turpior apparebat. Sciscitatur ejus pater, si vellet in virginitate permanere; respondet se semper hoc desiderasse. Laetificatus sponsus ejus Ansbertus, dissociabilem condit libellum, ut jam non sua sed Christi sponsa vocaretur. Quo facto mittitur sancta Angadersina Rothomagum ad sanctum Audoenum; a quo consecrata et velata, pristinae pulchritudini restituta est.

Deinde efficitur gubernatrix coenobii Oratorii, quod situm est juxta muros urbis Belvaci. Post haec cum beatus Ansbertus coram rege Clothario et principibus musica instrumenta audiret, aiebat sibi: O bone conditor, quale erit diligentibus te, canticum indeficiens angelorum audire in coelis, si talia sunt cantica hominum in terris! Post haec factus est monachus in Fontanellae monasterio, sito in pago Rothomagensi super Sequanam; ubi tunc praeerat beatus Vandregisilus, qui et Vando, Ansegisi majoris domus ex Valchso fratre nepos; qui duo praeclara coenobia Fescannum et Fontenellam construxit. Hic videns Ansbertum acuti ingenii, diversorum voluminum ei copiam tribui fecit. In conventu orationi prior omnibus se praesentabat. Rogavit etiam beatum Vandregisilum, ut licitum sibi foret, in opere quotidiano cum licentia patris extra solitum fratrum opus insistere. Presbyter consecratus est a beato Audoeno. Praedixit Theoderico adolescenti, quod rex futurus esset. Ad cujus prophetiae fidem, ager in quo tunc erat, sub hiemali tempore viridem produxit herbam, caeteris agri partibus perpetuo viridiorem. Post beatum Vandregisilum, qui fuit abbas annis fere viginti, electus est Lambertus Tavernensis. Theodericus autem rex largitus est patrimonium suum ultra Rhodanum, in regione Provinciae, ut monasterio Fontanellae ministraret in oleo et caeteris necessariis. Hic Lambertus postea factus est episcopus Lugdunensis, post beatum Genesium: et beatus Ansbertus tunc factus est abbas Fontanellae post eumdem Lambertum. Erat in vestitu vilis, in cibo mediocris. Constituit in suo monasterio xenodochium imbecillium ac decrepitorum pauperum, in quibus duodecim pauperes reciperentur: et alias duas domos infirmorum, in quibus octo reciperentur. Sub praedicto autem Lamberto Erembertus Tholosae episcopus, et sanctus presbyter Condredus, et anachoreta de Britannia insula, facti sunt monachi in Fontanellae monasterio. Post beatum Audoenum sanctus Ansbertus episcopus factus est. Morabatur tunc rex in villa Clepiaco, in pago Parisiaco: cujus consessor erat sanctus Ansbertus, cum de regni negotiis tractaretur. Factus episcopus, crevit gratiis, decrevit metallis. Quadam die expletis missarum solemniis, cunctos cives Rothomagenses, tam nobiles, quam ignobiles, introduci jussit ad praeparata convivia: ubi cunctis disposite recumbentibus, ipse ad mensam pauperum resedit. Census qui de villis publicis canonico ordine ad partem pontificis persolvi consueverat, in restaurationem ecclesiarum presbyteris indulsit. Dedit privilegium monachis Fontanellensibus, ut semper ex semetipsis abbatem eligerent: in quo tamen privilegio alligavit eos sub vinculo anathematis, si vel ipsi, vel posteri eorum a Regula sancti Benedicti deviarent: quod privilegium factum est anno Incarnationis Domini 682, anno Theodorici 16, episcopatus beati Ansberti 5, indictione X, in urbe Rothomago, in synodo generali. Corpus beati Audoeni transtulit in editiorem locum ecclesiae Sancti Petri in suburbano Rothomagi: et condidit super ejus sepulcrum repam mirae magnitudinis, auro et argento et gemmis adornatam, in die Ascensionis Domini; completisque missarum solemniis plebem innumeram invitari fecit ad convivium. In quo convivio ipse servivit pauperibus et egenis. In hoc convivio de dato ipsius refecti sunt omnes cives Rothomagi, et habitatores monasteriorum circum adjacentium, clerici, et sanctimoniales. Incusatus apud Pipinum principem, jussu ejusdem deportatus est in exsilium, apud Altum montem, quod situm est in territorio Hagnauvo super Samberrem fluvium, cui tunc praeerat Haldulfus abbas. Quod exsilium humiliter subiit nullo exstante crimine; memorans, quod alicubi legerat: Magni viri multa patiuntur; et ut alios doceant, nati sunt in exemplum. Reconciliatus apud regem, petiit ab eo humiliter, ut licitum foret sibi, corporis sui membra post mortem ad monasterium referri. Eo mortuo, cum sudarium capiti ejus imponeretur, visus est aperuisse oculos. Lampas ante ejus sepulcrum a fidelibus accensa, incessanter non solum ardebat, sed etiam redundabat: ita ut sub ea poneretur vas, in quo ejus redundantia refunderetur. Superiori tempore ponere debuimus, quod hic ponimus. Florebat eo tempore sanctus Hildevertus natus in civitate Meldensi, cui episcopus praefuit. Quinquennis traditus est sancto Faroni, sacris litteris imbuendus. Convicia sodalium patientissime portabat. Ex quo presbyter a sancto Farone factus est, semper cilicio ad carnem usus est. Monitu sancti Faronis monasterium petiit: post beatum Faronem episcopus factus est. Juxta urbem Meldensiun habebatur ecclesia Sanctae Crucis, in qua quondam sepultum fuerat corpus sancti Faronis. In hujus ecclesiae atrio Meldenses mortuos suos sepeliebant. Accidit autem, ut quidam maligni viri beatum Hildevertum peterent, ut in illo atrio sibialiam ecclesiam liceret aedificare, quod et factum est. Sed idem templum avaritiae studio fabricatum nocte praecedente qua in crastinum dedicari debuerat, funditus corruit. Quo timore perterritus beatus Hildevertus, et poenitentia ductus Romam adiit ad Bonifacium papam, ut poenitentiam sibi injungeret super hoc peccato: qui post satisfactionem ab illo missus est ad praedicandum. Introiens autem per singulas domos, dicebat, Pax huic domui, pax ingredientibus et egredientibus: et sic verbum incipiens ad finem usque complebat. Hoc faciebat usque Hierosolymam, progrediens et revertens. Septimo anno egressionis suae retulit papae quae gesserat. Rediens autem in Galliam cum auctoritate domini papae, in loco qui dicitur Latiniacus, invenit monachum, nomine Furseum, sanctitate praecipuum, cui angelus Domini per visum astitit, dicens:« Hildevertus episcopus mane venturus est ad te; cui a Domino peccata noveris esse dimissa. Vide ergo, ut eum suscipias cum honore.» Ad hunc cum veniret sanctus Hildevertus, projecit se ad pedes ejus. Quod ille videns, ruit in faciem suam. Deinde pervenit Hildevertus in vicum quemdam septimo ab urbe Meldensium milliario; ubi Ecclesiam in honore Beatae Mariae ipse fundaverat, quam postea dedicavit, et ibi missa celebravit: cumque ibidem manibus utrantos( 2) extraxisset, apposuit eos radio solis, et sustentati sunt ab eo trium horarum spatio. Deinde suscitavit quemdam puerum sine baptismo mortuum, quem baptizans vocavit Aldebertum, ex nomine patris sui, quem juxta se mandavit sepeliri, septimo anno postea moriturum. Mortuus est autem beatus Hildevertus 7 Kal. Junii. Horum duorum corpora beatus Majolus abbas ex revelatione angelica postea levavit de terra, ipse et episcopi plurimi.

Theodericus rex Francorum obit, post quem Clodovaeus filius ejus regnat annis 4, vel secundum alios annis duobus. Theodericus autem regnavit annis novemdecim, qui Clodovaeum istum genuit ex regina Clothilde. Bertharius autem, de quo supra dictum est, qui fuit gener Warathonis, fuit statura pusillus, et stultus, et inutilis. Saraceni Romanos gravissimo bello atterunt. Ewaldus abbas et Ewaldus niger presbyteri, venientes ab Anglia, martyrizantur in Gallia, et jussu Pipini sepeliuntur in Colonia.

Pipinus Raboldum ducem Frisonum bello vincit: et Willebrordum genti illi ad praedicandum dirigit. Killiani Vintiburgensis episcopi discipulus Aruval, Adamanus abbas, Adelmus, et Wintfridus episcopi clarent in Anglia.

Justinianus haereticus sanctam sextam synodum infirmare nititur; Sergium papam sibi resistentem Ecclesia deturbare frustra molitur. Ecclipsis hora diei tertia facta est, stellis in coelo clare apparentibus. Beda venerabilis presbyter et monachus claret in Anglia, tricesimum aetatis annum agens. Leo patricius Justinianum regno privat; eumque naso et lingua truncatum exsiliat, et regnat annis tribus. Hoc tempore dicit Beda sanctum Cutbertum obiisse, hoc modo loquens in libro De temporibus.[ Reverendissimus Ecclesiae Lindifarnensis in Britannia, ex anachoreta antistes, Cutbertus, totam ab infantia usque ad senium vitam miraculorum signis inclytam duxit: cujus corpus humatum post annos undecim incorruptum, velut eadem hora defunctum, simul cum veste qua tegebatur, inventum est: quod in libro De vita et virtutibus ejus prosa nuper, et hexametris versibus ante aliquot annos, ipsi signavimus.] Clodovaeus rex puer mortuus est: post quem regnavit Hildebertus, qui et Childebertus, frater ejus, annis 18, vel secundum alios 17. Cujus major domus fuit Grimoaldus Pipini filius, ex uxore nobili Plectrude: ex qua et genuit idem Pipinus Drogum ducem Campaniae. Willebrodus a Sergio papa Clemens agnominatus, et episcopus Frisonum consecratus, ex domo Pipini, sedem episcopalem statuit apud Ultrajectum, id est Vulcarum oppidum, qui de Britannia gentis Anglorum fuit. Sanctus Killianus episcopus cum discipulis suis Cholomanno et Tholmano, martyrizatur apud Viziburch castrum Ostrofranciae, a Geilana uxore Gotberti principis Wiziburgensium: quae timebat separari per eum a viro suo; quia Killianus eum arguebat, quod uxorem quondam fratris sui haberet. Horum mors cum diu omnes lateret, ipsa Geilana et percussoribus martyrum arreptis a daemonio, eorum confessione divulgata est.

Sanctus Ursmarus per interventum Hildulfi principis, Lobiense coenobium ad regendum suscepit. Synodus Aquileiae facta, ob imperitiam fidei, ut ait Beda, quintum universale concilium a Justiniano magno, et Vigilio papa Constantinopoli celebratum, suscipere diffidit, donec salutaribus Sergii papae monitis instructa consensit. Sanctus Lambertus Pipinum principem increpare ausus, quod pellicem Alpaidem Plectrudi legitimae uxori suae superduxerit, a Dodone fratre ipsius Alpaidis Leodii martyrizatur, et Trajecti tumulatur; eique sanctus Hugbertus episcopus subrogatur. Beda dicit Leonem imperasse annis tribus; sed in chronicis non computantur in imperio ejus, nisi anni duo. Huic Leoni Tiberius, qui et Absimarus, nasum abscidi fecit, et eum in custodia retrudi: et post eum imperavit annis septem.

Drogo filius Pipini dux Campaniae moritur, et Grimoaldus frater ejus a Pipino major domus statuitur in aula regis Childeberti: eique filia Raboldi Frisonum ducis Theosinda in uxorem datur. Hic Grimoaldus ex concubina genuit Theudoaldum. Mortuo Cuniperth Longobardorum rege, Luitperth filius ejus puer regnat, Ansprandum tutorem habens. Dodo interfector sancti Lamberti pessimo dolore cruciatur, a vermibus consumitur, et ob intolerabilem fetorem in Mosam fluvium projicitur: omnesque hujus culpae complices infra annum divinitus puniuntur. Percussor vero sancti martyris fratri suo congressus, alter ab altero perimitur.

Romani pervagantes Syriam, perimunt ducenta millia Saracenorum, Regimbertus dux Taurinensium Anspradum tutorem regis Luitperti bello superat, et anno uno regnat.

Terbellis Bulgaribus dominatur. Mortuo Regimberto, Ariperth filius ejus, Ansprando in congressu victo, Luitpertum regem capit et perimit: Ansprandum in Bajoariam fugere compellit filiumque ejus juniorem Luitprandum ad patrem suum fugere permittit, et annis novem regnat. Chintasindus senio confectus regnum Visigothorum dimittit. Post quem regnat filius ejus Flavius Resisvindus. Sanctus Benedictus abbas Anglorum obiit.

Sergius papa obiit VII Idus Septembris, et cessavit episcopatus mense uno, diebus viginti. Post quem octogesimus septimus sedit Joannes, quintus hujus nominis, natione Graecus, annis tribus, mensibus duobus, diebus duodecim; qui fecit episcopos sexdecim. Justinianus, de exsilio fugiens, ad Cajanum regem Avarorum se contulit.

Cajanus pecunia corruptus a Leone imperatore, cum vellet Justinianum ei prodere, Justinianus ad Terbellem regem Bulgarorum fugit. BEDA. Gilvifer dux gentis Longobardorum Beneventi Campaniam igne et gladio et captivitate vastavit. Admissis donariis plurimis cum sacerdotibus, Joannes papa Sergii successor, universos redemit captivos et hostes domum redire fecit, cum non esset, qui eis resisteret. Qui Joannes obiit, et cessavit episcopatus mensibus quinque, diebus octodecim. Post quem octogesimus octavus sedit alius Joannes, sextus hujus nominis, natione Graecus, de patre Platone, annis duobus, mensibus sex, diebus septemdecim; vir eruditissimus et facundus. Hujus temporibus Aripertus rex Longobardorum donationem patrimonii Alpium Scotiarum, quod ab eadem gente detinebatur, aureis litteris exaratam, beato Petro reformavit. Hic Joannes inter alia opera illustria, fecit oratorium sanctae Dei Genitricis opere pulcherrimo, intra ecclesiam Beati Petri. Alfrido Nordanimbrorum rege mortuo, Osredus regnat annis duodecim; qui puer annorum octo regnare incoepit, et totam vitam suam turpiter sanctimonialium stupris exegit, et tandem cognatorum insidiis occisus est. Justinianus exsul auxilio Terbelli Bulgarorum regis regnum recipit; Leonem, qui locum ejus occupaverat, et Tiberium successorem ejus, qui eum de regno ejectum, toto quo ipse regnabat tempore, in eadem civitate in custodia tenuerat, cepit, et in medio circi coram populo jugulari praecepit. Callinicum vero patriarcham erutis oculis misit Romam; et dedit episcopatum Cyro, qui erat abbas in Panto, eumque alebat exsulem. Hic Justinianus quoties a naso sibi abscisso defluentem reumatis guttam detergebat, pene toties aliquem ex his, qui contra eum conspiraverant, jugulari jubebat. Imperavit autem secundo cum Tiberio filio annis septem, secundum Bedam annis sex. Joannes papa fecit episcopos novemdecim, obiit XV Kal. Novembris, et cessavit episcopatus mensibus septem. Post quem octogesimus nonus sedit Sisinnius, natione Syrus, diebus viginti. Hic adeo podagricus fuit, ut non cibum manibus propriis sumere valeret; sed constans erat animo, et curam habens de habitatoribus urbis hujus: et calcareas pro restauratione murorum perquiri fecit. Fecit episcopum unum in insula Corsica. Morte repentina defunctus est, et sepultus octavo Idus Novembris; et cessavit episcopatus mense uno, diebus 18. Post quem nonagesimus sedit Constantinus, natione Syrus, annis sex, diebus quindecim. Sub hoc facta est Romae fames valida per annos tres: post quam tanta fuit ubertas, ut praeterita inopia oblivioni traderetur. Eodem tempore Felix archiepiscopus Ravennas lumine privatus est a Justiniano, et missus in exsilium in Pontum: quia fuerat auctor seditionis contra eum. Sclavi Italiam infestant.

Cohered et Offa reges Anglorum Romam veniunt; ibique in monachos attonsi, Christo serviunt. Offa rex Merciorum fuit tunc temporis potentissimus.( 708) Justinianus pacem cum Bulgaribus pactam solvit: eisque congressus vix evasit. Picti et Scoti Paschalis observantiae ritum suscipiunt. Post Abdimelich Saracenis imperat Ulid annis septem. Hildeberto monarchiam regni Francorum tenente, archangelus Michael apparens Autberto Abrincatensi episcopo, monuit semel et iterum, ut in loco maris, qui propter eminentiam sui Tumba vocatur, fundaret ecclesiam in memoriam sui, volentis talem venerationem exhiberi sibi in pelago, qualis exhiberetur in monte Gargano. Interim taurus a latrone furtim raptus in illo loco religatur. Unde episcopus tertio admonitus, ut in illo loco fundamentum jaceret, ubi taurum religatum inveniret: et sicut eum terram pedibus protrivisse videret, sibi ecclesiae ambitum duceret, ecclesiam in honore sancti Michaelis instituit in loco, qui modo dicitur In periculo maris. Usitatius autem dicitur mons Sancti Michaelis. Et sciendum, quod de veneratione sancti Michaelis in monte Gargano, cujus memoria recitatur semel in anno in Martyrologio tertio Kalendas Octobris, historiam invenire non potui. In qua tamen festivitate memoria hujus secundae apparitionis in pluribus Ecclesiis legitur, nescio qua de causa; nisi forte ideo, quia illius primae venerationis in monte Gargano historia non invenitur. Credo tamen eam haberi ab aliquibus; sed in manus meas nondum venit.

Adrianus abbas Anglorum, qui cum Theodoro archiepiscopo a Vitaliano papa in Angliam missus fuerat, obiit. Eodem anno, secundum Willelmum Malmesburiensem, mortuus est Adelmus, quatuor annis episcopatu functus; qui librum De virginitate scripsit ad virgines Bertigenses. Justinianus imperator fidem orthodoxam amplexus, Constantinum papam ad se Constantinopolim invitat: eumque venientem et redeuntem gloria apostolico digna honorat. Unde legitur in Gestis Romanorum pontificum: Constantinus papa ad mandatum Justiniani perrexit Constantinopolim: et ipse cum suis primatibus ingressus est urbem cum sellis et frenis inauratis, et mappulis, gestans comelantum, ut solitus est Romae procedere. Deinde occurrit imperatori apud Nicomediam: et imperator prostratus in terram, osculatus est pedes ejus. In eundo et redeundo fecit episcopos quadraginta duos. Sanctus Hugbertus coelitus admonitus corpus sancti Lamberti a Trajecto Leodium cum magna miraculorum gloria refert, sedemque episcopalem in eamdem urbem transfert. Ansprandus cum Bajoariis Italiam repetit; cum Aripert confligit: eoque fugiente, et in fluvium demerso, regnum Longobardorum recipit. Qui post tres menses mortuus est. Post quem Luitprandus filius ejus regnavit annis triginta duobus.

Sancta Oda uxor Hocchi ducis Aquitanorum sanctitate claret in Gallia; quae sua munificentia ditavit ecclesias Dei; et moriens in Leodiensi parochia requievit. Philippicus, qui et Bardonius, Justinianum imperatorem jugulat, et post eum imperat annis duobus. Cujus nomen et litteras et figuram Constantinus papa, populusque Romanus, tanquam haeretici, suscipere renuit.

Grimoaldus major domus, Leodii ante altare sancti Lamberti orans, a Taingario satellite Rabbodi ducis Frisonum perimitur; et Theobaldus filius Drogonis ab avo suo Pippino major domus statuitur. Haec Sigebertus. Sciendum tamen quod Theodoaldus iste, non filius Drogonis, sed filius ejusdem Grimoaldi, superius dictus est, ex concubina genitus. S. Ursmarus episcopus et abbas Lobiensis coenobii obiit, eique sanctus Herminus succedit. In Gestis Romanorum pontificum, post tertium mensem, quod Justinianus tam gloriose Constantinum papam susceperat, ipse Justinianus a Philippico occisus est. Pro cujus pravo dogmate, imago, quam Graeci botaream vocant, continens sex sanctas et universales synodos, in ecclesia Beati Petri recitata est. Eo tempore Felix archiepiscopus Ravennas poenitentia motus, licet lumine privatus, rediit ad propriam sedem. Hoc tempore duo reges Saxonum cum aliis plurimis venientes ad limina apostolorum, velociter, ut optabant, mortui sunt. Tunc Benedictus Mediolanensis episcopus altercavit pro Ecclesia Ticinensi; sed victus est; quia ad consecrationem sedis apostolicae pertinebat. Constantinus papa fecit episcopos quatuordecim, et obiit VI Idus Januarii, et cessavit episcopatus diebus quadraginta. Post quem nonagesimus primus sedit Gregorius secundus hujus nominis, natione Romanus, annis sexdecim, mensibus novem, diebus undecim, temporibus Anastasii secundi, Leonis et Constantini. Arthemius enim, qui et Anastasius, Philippicum privans imperio et oculis, imperavit. Hic Gregorius sub sancto Sergio curam bibliothecae habuit. Hic in exordio episcopatus sui calcarias decoquere jussit, et incoepit restaurare muros civitatis; sed multipliciter impeditus est. Hi constituit in Quadragesima etiam quinta feria jejunandum, quod antea non fiebat. Petronay civis Brixianus, divino instinctu, et Gregorii papae animatus hortatu, coenobium Sancti Benedicti apud castrum Cassinum nobiliter reaedificat: et sub regimine suo multos ad regulariter serviendum Deo aggregat, et expletis plus centum decem annis, ex quo a Longobardis desolatum fuerat. Beda in Chronicis suis, dicit Philippicum regnasse anno uno, mensibus sex: et ejecisse Cyrum de pontificatu, eumque remisisse in Pontum, ad gubernandum monasterium suum vice abbatis; et Constantino papae misisse litteras pravi dogmatis, quas ille cum apostolicae sedis consilio respuit: et hujus rei causa fecit picturas in porticu Sancti Petri, quae acta sex sanctorum synodorum continerent. Nam et hujusmodi picturas, cum haberentur in urbe regia, jusserat Philippicus auferri: statuitque populus Romanus, ne imperatoris haeretici aut nomen, aut chartas, aut figuram solidi susciperent. Unde nec ejus effigies in ecclesiam introducta est, nec nomen ad missarum solemnia prolatum. Item Beda dicit, Anastasium imperasse annis tribus, et litteras Constantinopolim misisse per scholasticum Paternum, et exarchum Italiae; quibus se fautorem catholicae fidei, et sancti sexti concilii praedicatorem esse docuit. Pippinus princeps obit; et filium suum ex Alpaide Carolum Tuditem, sive Martellum, principatus sui haeredem reliquit. Plectrudis autem relicta Pippini Carolum Pippinum suum captum, in urbe Colonia custodiae mancipat; et cum nepote suo Theodoaldo majore domus principatum regni usurpat. Mortuo autem Childeberto Francorum rege, qui, ut legitur, vir sanctus fuit, Clodoveus filius ejus, qui et Dagobertus, regnat annis quatuor. Childebertus autem sepultus est Canciaco monasterio in basilica Sancti Stephani. Franci contra Theodoaldum damnoso bello utrinque confligunt; eoque victo, Reginfredum majorem domus, et Chilpericum regem statuunt. Carolus de custodia novercae divino nutu eripitur, moxque principatum suum de manu Raginfredi extorquere nititur: primoque Rabodum ducem Frisonum Raginfredo solatiantem aggressus, multum exercitus damnum consequitur.

Sanctus Egidius veniens a Graecia, sanctitate claret in Provincia. Anastasius imperator classem direxit in Alexandriam contra Saracenos: qui ad aliud versi consilium reversi sunt Constantinopolim; et Theodosium orthodoxum coegerunt esse imperatorem. Anastasius cum illis dimicavit: sed victus, coactus est fieri clericus, et presbyter consecratus est. Theodosius autem, cum esset iners et idiota, et publicorum negotiorum exactor, vi compulsus est ab exercitu imperium assumere. Ulid ammiras moritur: post quem Zuleimen annis tribus Saracenis principatur. Osred Nordannimbrorum rege mortuo, Coenred regnat annis tribus, vel secundum alios, annis duobus. Ina rex West- Saxonum nullos fratres habuisse dicitur in Chronica; sed sorores habuit Cutburgam et Quemburgam: quarum prima regi Nortannimbrorum Alfrido nupta, et mox relicta, primo apud Burkingum sub abbatissa Hildelida, mox ipsa magistra regulae Wimburnae Deo placitam vitam transegit. Vicus est modo ignobilis; tunc temporis insignis, et multas habens sanctimoniales virgines. Habuit quoque Ina uxorem Ethelburgam, feminam regii generis et animi. Quae dum crebro instillaret auribus viri, ut mundanis rebus vel in extremis annis valefacerent, et ille de die in diem differret, astu tandem sic eum superavit. Quadam vice apud villam ingenti tumultu regales luxus explicuerant; postridie cum discessissent, villicus ex praecepto reginae, palatium quanta potuit deformitate, tam fimo pecudum, quam ruderum aggeribus infamavit: et in loco ubi cubuerant porcam noviter enixam collocavit. Cumque jam milliario processissent, regina regem uxoriis delinimentis aggreditur, rogans ut redeant, unde discesserant: et asserit rem magni discriminis fore, si hoc non facerent. Annuit ille, vidensque locum pridie Sardanapalicis parem, nunc foeda solitudine deformem, miratur. Tunc illa occasionem aucupata, laetumque subridens:« Ubi sunt, inquit, domine, hesterni strepitus, et aulaea Sidoniis succis ebria? Ubi parasitorum discurrens petulantia; ubi Daedalea vasa pondere metallorum ipsas mensas ornantia: ubi terra marique ob lenocinium gulae quaesita obsonia? Transierunt omnia tanquam fumus et ventus. Vae iis, qui haeserunt; quia simul transibunt. Cogita, quaeso, quam miserabiliter defluunt carnes, quae in deliciis nutriuntur. Nos qui ingurgitamus uberius, miserius putrescemus: Potentes potenter tormenta patientur, et fortioribus fortior instat cruciatio.» Nec plura locuta, maritum compulit ire in sententiam, Romamque simul abierunt: et ne suae conversioni pompam facerent, non publicis vultibus comam deposuerunt, sed plebeio amictu tecti. Jam consenuerant, multisque, ut accepimus, claruere miraculis. Regnavit autem Ina annis 58, post quem consanguineus ejus Edelardus annis 14, post quem cognatus ejus Cuthredus annis 16, post quem Sigebertus saevus et infamis anno uno, qui a subuleo in spelunca confossus est. Post quem Kinevulfus annis 14, post hunc Bitricus annis sexdecim; qui duxit filiam Offae regis Merciorum tunc potentissimi: post hunc Egbertus. Egbertus veniens ab Hibernia, sanctitate et doctrina claret in Gallia. Egbertus vir sanctus de gente Anglorum, et sacerdotium monachica vita etiam pro coelesti patria peregrinus exornans, plurimas Scoticae gentis provincias ad canonicam paschalis temporis observantiam, a qua diutius aberraverant, pia praedicatione convertit, anno ab Incarnatione Domini 717. Sanctus Germanus a Cizico transfertur ad episcopatum Constantinopolitanum. Theodosius in imperatorem electus, ut ait Beda, Anastasium imperatorem apud Nicaeam gravi praelio vicit: datoque sibi sacramento, clericum fieri ac presbyterum fecit ordinari. Ipse vero mox ut regnum accepit, cum esset catholicus, imaginem illam venerandam, in qua sanctae sex synodi depictae erant, quae a Philippico dejecta fuerat, pristino in loco etexit. BEDA. His temporibus multi gentis Anglorum, nobiles et ignobiles, viri et feminae, duces et privati, divini amoris instinctu de Britannia Romam venire consueverant. Inter quos et reverendissimus abbas meus Ceolfridus, cum esset presbyter annos 46, abbas vero annos 35, ubi Lingonas pervenit, ibi defunctus est; atque in ecclesia Beatorum Geminorum martyrum sepultus. Qui inter alia donaria, quae afferre disposuerat, misit ecclesiae Sancti Petri pandecten a beato Hieronymo in Latinum ex Hebraeo vel Graeco famine translatam. Gregorius papa Bonifacium a Britannia venientem episcopum consecrat; et per eum in Germania verbum Dei praedicat, et gentem illam convertit ad Christum. Idem Gregorius nosocomium, quod erat situm post absidam Sanctae Dei Genitricis ad praesepe, monasterium constituit. Luiprandus rex Longobardorum Ariperti donationem confirmavit. Luna cruentata apparuit usque ad mediam noctem. Theudo dux Bajoariorum, primus de illa gente venit orare ad limina apostolorum. Fluvius Tiberis egressus est alveum suum, et transcendit muros Urbis: ita ut in Via Lata ad unam et semis staturam hominis aqua excresceret, et a porta Beati Petri usque ad pontem Milvium. Itaque domos subvertit, agros desertavit, eradicavit arbusta et segetes; pars maxima Romanorum serere non potuit: diebus septem aqua Romam tenuit: sed cum litaniae fierent, octavo die recessit. Theodosius imperium deponit; post quem Leo secundus imperat annis 24, secundum Sigebertum, secundum Bedam annis novem, quia usque ad illum annum Chronica sua perduxit.

Zeulimen ammiras cum ammireis suis, et stolo navium pene trium millium, Constantinopolim triennio obsidet. Bulgares Saracenorum 32 millia perimunt. Carolus in pago Cameracensi apud Vinciacum Dominico ante Pascha, quod erat XIII Kalendas Aprilis, Chilperico et Raginfredo congreditur. Raginfredus victus in fugam convertitur. Carolus eos usque Parisius persequitur. Rabodus dux Frisonum praedicatione Vulfranni episcopi ad hoc adductus, ut baptizari deberet, cum unum pedem in fonte intinxisset, alterum pedem retrahens, interrogavit, ubinam plures majorum suorum essent, in inferno, an in paradiso: et audiens plures esse in inferno, intinctum pedem retraxit, dicens:« Satius est, ut plures quam pauciores sequar;» et ita ludificatus a daemone promittente, quod ei tertia die abhinc bona incomparabilia daret, ipsa tertia die subita et aeterna morte periit. Hic Vulfrannus Senonensis episcopus ex territorio Vastenensi fuit. Cujus pater Vulbertus in aula regis Dagoberti, et filii ejus Ludovici militavit. Successit Lamberto Senonensi in episcopatu Senonensi, tempore Lotharii et Theodorici regum juniorum. Hic visu admonitus est, ut genti Frisonum verbum Dei praedicaret. Quod ut faceret, ivit tunc ad monasterium Fontanellam; cui tunc Pater erat beatus Ansbertus Rothomagensis episcopus; de quo monasterio cooperatores secum assumpsit ad praedicandum. Qui dum navigarent Frisiam et essent in medio mari, quod adjacet regioni Norinorum; cum adfuit hora, ut missam cantaret sanctus Vulfrannus, navi manente immobili, positis anchoris; dumque ventum esset ad locum, ubi minister offerre debebat patenam praesuli, praesul extensa manu eam exspectabat; sed dum minister abluere eam vellet, in mari cecidit, prostratusque praesulis pedibus veniam precabatur, qui mittens eum ad locum ubi ceciderat, orando effecit ut patena ab imo maris revecta manui ministri adhaereret. Post haec filius Rabodi ducis a beato Vulfranno baptizatus, in albis positus exspiravit. Mos autem erat apud Frisones, ut quemcunque sors delegisset, offerretur daemonibus immolandus. Ad hoc electus est sorte puer quidam Ono nomine: quem cum sanctus Vulfrannus expetisset, respondit dux:« Si tuus Christus de tormento mortis eripuerit eum, sit tuus.» Appensus est autem in patibulo. Orante autem sancto Vulfranno, dirupta sunt vincula, quae guttur illius constringebant; et illaesus corruit in terram. Qui tentus a sancto, surrexit incolumis. Qui baptizatus, et postea a Regislando Rothomagensi episcopo presbyter ordinatus, multos codices transcripsit monasterio Fontanellae. Post haec Rabodus dux, cum deberet baptizari, ut supra dictum est, pedem a fonte retraxit; et cum esset in multa dubitatione misit ad beatum Willebrodum illius gentis episcopum, consulens, si deberet baptizari: qui respondit:« Quomodo mihi credet, qui sancto fratri nostro Vulfranno non credit? Ego, inquit, hac nocte vidi eum catena ignea ligatum. Unde constat, eum jam aeternam damnationem subiisse.» Cumque iret ad domum principis, nuntiatur eum jam esse mortuum: et statim remeavit ad sua. Quomodo autem Rabodus ille deceptus fuerit a diabolo, praedictus Ono narrabat, dicens, quia apparuisset ei in angelum transfiguratus, caput opertus diademate aureo cum gemmis, et veste auro texta. In quem cum Rabodus intenderet, dixit ad eum diabolus:« Virorum fortissime, quis te ita seduxit, ut a cultura deorum velis recedere? Noli hoc facere, sed mane in his quae didicisti; et venies ad domos aureas, quas tibi aeternaliter in proximo sum daturus. Cras ergo accersi Vulfrannum doctorem Christianorum; et quaere ab eo, quaenam sit illa mansio aeternae claritatis, quam tibi pollicetur. Quam cum demonstrare nequiverit, utriusque partis mittantur legati; et ego ero dux itineris; et demonstrabo illis mansionem auream et pulcherrimam, quam tibi promitto.» Evigilans Rabodus, narravit cuncta sancto Vulfranno. Qui dicens, illusorem diabolum sibi velle illudere, respondit dux, se futurum Christianum, si illa pulchra mansio non demonstraretur sibi a Deo suo. Mittitur ergo statim quidam Freso ex parte ducis; et quidam diaconus ex parte sancti Vulfranni. Qui cum paululum ab oppido processissent, obvium habuerunt quemdam itineris comitem, qui dixit eis:« Properate cito: nam monstrabo vobis pulcherrimam mansionem Rabodo duci praeparatam.» Illi autem pergentes viam latissimam, et loca ignota, viderunt quamdam viam diversorum generibus marmorum polito opere decoratam: videruntque a longe domum quasi auream, et pervenerunt ad plateam, quae ante domum erat, quasi auro et gemmis stratam. Intrantesque in domum, viderunt domum esse mirae pulchritudinis, et incredibilis splendoris, et in ea thronum mirae magnitudinis. Tunc ductor itineris ait illis:« Haec est mansio praeparata Rabodo duci.» Ad haec diaconus obstupescens, ait:« Si a Deo facta sunt ista, perpetuo maneant; si a diabolo, cito dispereant.» Et cum signaret se signo sanctae crucis, ductor ille transiit in diabolum, et domus aurea in lutum: remanseruntque diaconus et Freso in medio locorum palustrium, quae plena erant longissimis rauseis virgultis, triduoque immensi itineris conficientes iter, reversi sunt ad oppidum, et ducem mortuum invenerunt, narraveruntque quae viderant sancto Vulfranno. Freso autem baptizatus est, qui dicebatur Ingomarus, sive Cuningus, qui secutus est sanctum Vulfrannum ad monasterium Fontenellae. Mortuus est autem Rabodus dux, ut legitur in Vita sancti Vulfranni anno ab Incarnatione Domini 719, anno 6 principis Caroli. Fuit autem apud Fresones beatus Vulfrannus per annos quinque, et postea reversus est ad Fontenellam monasterium, ubi monachicum assumpsit habitum, ordinato episcopo in urbe Senonica Gerico venerando. Ipse vero sanctus apud Fontenellam pluribus annis sine lecto fuit, cilicio tectus sub cuculla. Nusquam divitibus honoris vel timoris gratia, si qua deliquissent, reticebat; sed aspera invectione illos corripiebat. Mitius autem canebat, non elata in altum voce; sed profusis lacrymis ex imo pectore. Obiit apud Fontenellam XIII Kal. Aprilis, anno Domini 720. Sepultus est juxta beatum Wandregisilum in ecclesia Beati Pauli, in quo loco jacuit per annos novem. Beatus autem Wandregisilus ibi jacuit annis quadraginta, sanctus autem Ansbertus annis undecim. Hoc tempore in Britannia cuidam eremitae monstrata est mirabilis quaedam visio per angelum de sancto Joseph decurione, qui corpus Domini deposuit de cruce; et de catino illo sive paropside, in quo Dominus coenavit cum discipulis suis; de quo ab eodem eremita descripta est historia, quae dicitur de gradali. Gradalis autem sive gradale Gallice dicitur scutella lata, et aliquantulum profunda; in qua pretiosae dapes cum suo jure divitibus solent apponi gradatim, unus morsellus post alium in diversis ordinibus; et dicitur vulgari nomine graalz, quia grata et acceptabilis est in ea comedenti: tum propter continens, quia forte argentea est, vel de alia pretiosa materia; tum propter contentum, id est ordinem multiplicem pretiosarum dapum. Hanc historiam Latine scriptam invenire non potui, sed tantum Gallice scripta habetur a quibusdam proceribus, nec facile, ut aiunt, tota inveniri potest. Hanc autem nondum potui ad legendum sedulo ab aliquo impetrare. Quod mox ut potuero, verisimiliora et utiliora succincte transferam in Latinum. 719. BEDA. Saraceni Constantinopolim derelinquunt: plurimi eorum fame et frigore et pestilentia perierunt. Regressi vero Bulgarorum gentem, quae est super Danubium, aggressi, et ab ea victi, refugiunt, ac naves repetunt suas. Quibus, cum alta peterent, ingruente subita tempestate, plurimis navibus mersis vel confractis per littora a navibus sunt necati. Ceuleimen ammiras moritur, post quem Haumar Saracenis regnat annis duobus; contra quem Constantinopolitani instantia orandi et praeliandi, et constantia fortiter resistunt, sub quo Saraceni sine numero pereunt. Fertur autem eos miraculose hoc modo periisse. Apud Constantinopolim in monasterio Sanctae Dei Genitricis, juxta palatium, in mari prope Sanctam Sophiam erat imago beatae Mariae, quae tenet infantem in brachio, quam depinxit in tabella sanctus Lucas, cum adhuc viveret sancta Maria. Haec imago vocatur Odigitra, id est deductrix; quia duobus caecis apparuit sancta Maria, et deduxit eos ad suam ecclesiam, et illuminavit eos. Cum ista imagine faciunt processionem omni die Martis, per totam civitatem. Cum ergo, ut supra dictum est, obsessa esset civitas, et cives jejunarent et orarent, simul et pugnarent, quidam civis admonuit conferri illam imaginem, et ab omnibus orationem ad illam fieri hoc modo:« Sancta Dei Genitrix, quae toties nos liberasti, libera nos modo de inimicis Filii tui; et si vis, ut imaginem tuam non mergamus in mari, merge illos.» Et cum hoc dixissent, ille secreto imaginem tenuit sub undas; et statim procella surrexit, et omnes naves Saracenorum aut mersit, aut fregit. Mortuo rege Dagoberto, Lotharius regnat annis duobus. Post Conred regnat Osrich Nordanimbris annis undecim. Hi duo, id est, Conred et Osrich, occiderunt Osred, qui ante eos regnaverat. Constantinus Leonis imperatoris filius, dum baptizatur a sancto Germano patriarcha, cacans in sancto lavacro magnum dat praesagium, quod futurus esset Ecclesiae Dei in scandalum. Saraceni ab obsidione Constantinopoli confusi discedunt, ipsis cum navibus suis partim dimersis, partim igneae grandinis tempestate vastatis; et ex tanta copia navium vix quinque residuis, potentia Dei cunctis innotuit. Infra civitatem vero trecenta millia hominum pestilentia perierunt. 720. Haumar Christianos persequens, multos eorum martyres fecit. Chilpericus et Nigimfredus, Eudonem ducem Aquitaniae auxilio sibi asciscunt; qui in congressu a Carolo victi, vix fuga evaserunt. Eudo rediens Chilpericum secum abducit. Saraceni ex Africa duce Abditam filio Muhaniae ammirei, in Hispaniam transfretant, eamque sibi vindicant: et ita regnum Wisigothorum et Suevorum destructum est, et redactum sub Saracenis, annis plus minus trecentis quadraginta sex evolutis, ex quo a Scythia expulsi sunt ab Hunnis: ex quo vero cedentibus Wandalis, et devictis Suevis coeperunt regnare in Hispania, annis circiter ducentis quinquaginta sex evolutis. Regnum vero tertiae partis Hispaniarum, quod dicitur Galliciensium, nec tunc Wisigothi, nec postea Saraceni, potuerunt subigere; sed adhuc viget incolume, et Dei fide protegente, manet inexpugnabile.

Post Haumar Gizid regnat Saracenis annis tribus. Mortuo rege Lothario Carolus Chilpericum ab Eudone per legatos recipit, eumque sibi regem facit. Luitprandus rex Longobardorum, audiens, quod Saraceni depopulata Sardinia loca illa foedassent, ubi ossa sancti Augustini doctoris magni, propter vastationem barbarorum olim translata fuerant, et honorifice condita, misit, et dato pretio accepit ea, et transtulit Ticinum; ibique cum debito Patri tanto honore condidit. Hucusque scripsit Beda Chronica sua, numerans ab initio mundi usque ad hunc Leonem, secundum Hebraicam Veritatem, annos quatuor millia sexcentos octoginta. Leo imperator saepe et multum laboravit, ut Gregorius papa perimeretur, sed frustra, Italis et Longobardis pro ejus defensione instanter imperatori resistentibus. Hoc in Gestis Romanorum pontificum sic narratur: Basilius dux, et Jordanis chartularius, et Joannes subdiaconus, cognomento Lurion, cogitaverunt quomodo pontificem interficerent assentiente eis Morino imperiali spatario, secundum mandatum imperatoris; qui Morinus contractus effectus a Roma recessit; Romani autem consilio patefacto, Jordanem chartularium interfecerunt et Joannem Lurionem. Basilius autem monachus factus mortuus est. Paulus vero exarchus scelus volebat perficere per alterum spatarium; sed Longobardi contra Romanos irruentes hoc impedierunt. Pontifex Domini siverat eos censum ponere in provinciis, sicut alibi faciebat. In Campania Italiae triticum combustum, et hordeum, et legumina, qua in pluvia de coelo missa sunt. Carolus Raginfredum persequens Andegavum obsidet, eamque captam victo Raginfredo ad habitandum concedit, et totius regni principatum recipit. Luitprandus rex Ravennam obsidet, classeque Ravennatium civitatem captam destruit, atque inde naves multas, et opes innumeras abstulit.

Carolus Saxones debellat. Rigobertus Remensis episcopus a Carolo suo in baptismate filio, ab episcopatu deponitur, pro eo quod illi contra Raginfredum eunti, urbem Remensem prae timore Raginfredi aperire noluit. Eucherius quoque Aurelianensis episcopus pro simili causa episcopatu privatus, et apud Saxonum vicum Hasbaniae exsulatus, in coenobio Sancti Trudonis sanctitate consummatus est.

Carolus Bajoarios armis subjugat. Judaeus quidam maleficus promittens Gizid eum quadraginta annis regnaturum, suadet, ut in toto regno suo Dei sanctorumque imagines deponi edicat. Qui spe diu regnandi seductus, edictum quidem proposuit, sed mox obiit. Post quem regnavit Eluelid annis viginti.

Leo imperator a quodam Beser apostata et fidei refuga seductus contra imagines Christi et sanctorum ejus bellum indicit; easque ubique deponi et incendi edicit. Pro quo errore Gregorius papa eum scriptis multum quidem, sed in vanum redarguit. Paulus autem exarchus cum suo filio interfectus est a Romanis. Romani autem volebant alium imperatorem sibi eligere; sed pontifex prohibuit, sperans ejus conversionem. Stella, quae Antifer vocatur, cum radiis apparuit in coelo in Occidua; cujus radii partem Aquilonis respiciebant, et usque ad medium coeli se extendebant. Tiberius ex partibus Thusciae veniens, regem se facere volebat, qui interfectus est, et ejus caput Constantinopolim missum. Eutychius patricius et Luitprandus rex cogitaverunt, ut pontifex interficeretur, ut rex haberet ducatum Spoletanum, et patricius Romam. Quibus cum occurrisset pontifex in campo Neronis, sic flexit animum regis, ut pronus eum adoraret, et deponeret mantum, armelansiam, balteum et spatum deauratos, et coronam auream, et crucem argenteam. Carolus contra Lanfridum Alemannorum ducem dimicat; eoque victo, Alemanniam sibi subjugat.

Childerico mortuo, Carolus Theodoricum sibi regem facit, qui regnat annis 15. Carolus interea Saxones debellat. Apud Constantinopolim depositae sunt imagines sanctorum omnium, et Salvatoris, et sanctae Dei Genitricis, et igni crematae sunt, et omnes pictae ecclesiae dealbatae. Qui imperatori non consentiebant, alii occisi, alii mutilati sunt. Sanctus Germanus episcopatu depositus est. Anastasius imperatori favens factus est episcopus. Carolus Suevos debellat, et Bajoarios secundo. Wicred, rex Anglorum, obiit: post quem regnat filius ejus Edilbertus. Iste Wicred, sive Wifredus Egberti filius, ut supra dictum est in hujus voluminis quadragesimi quinti capitulo sextodecimo, regnavit annis triginta sex. Ante illum autem proximis sex annis rex non fuerat in Cantia. Reliquit autem liberos tres. Edbertus viginti tribus annis, Edbertus undecim, Alricus triginta quatuor, paterna tenentes instituta, haud dedecoro exitu regnum continuavere. Coemes primus Bulgaribus regnat. Carolus Ligeri transito Eudonem ducem Aquitaniae bello victum fugat, et Aquitaniam graviter devastat. Gregorius papa, quia Leonem imperatorem incorrigibilem vidit, Romam, et Italiam, et Hesperiam totam ab ejus jure descissere facit, et vectigalia interdicit. Eudo dux Carolo per omnia inferior, contra eum invitat Saracenos ab Hispania.

Sanctus Egbertus Anglorum presbyter obiit. Saraceni cum omnibus familiis suis, quasi in Galliis habitaturi, Garumnam transeunt, omnia devastant, ecclesias Dei cremant. Quibus Carolus auxilio Dei fretus bello occurrit; et ex eis trecenta septuaginta quinque millia cum rege suo Abdirama perimit, et mille ducentos tantum ex suis amittit. Eudo quoque Carolo reconciliatus castra Saracenorum irrumpit, et reliquias eorum conterit. Haec Sigebertus. In Gestis autem Romanorum pontificum hoc bellum sic narratur. Saraceni, qui jam Hispanias per decem annos tenuerant, conabantur Rhodanum transire, et Francias occupare, ubi Eudo praeerat. Qui facta contra eos pugna, interemit ex eis 375 millia uno die. Mille vero tantum quingenti ex Francis mortui sunt. Hic Eudo, anno praemisso, pro benedictione tres spongias acceperat, quae ad usum mensae Romani pontificis apponuntur. Hora vero qua bellum committi debebat, idem Eudo princeps Aquitaniae populo suo permodicas partes tribuit ad sumendum: et ex eis qui participati sunt, nec unus quidem vulneratus est, aut mortuus. Mortuo Osric rege Nordanimbrorum, Cednulphus regnat. Gregorius papa dimisit monasteriis, diaconiae, et mansionariis, et omni clero, solidos duo millia centum sexaginta; et ad luminaria Sancti Petri solidos mille. Fecit episcopos centum quinquaginta. Obiit et sepultus est quarto Kalendas Februarii, Leone et Constantino imperantibus; et cessavit episcopatus diebus triginta quinque.

Post quem sedit nonagesimus secundus Gregorius alter, tertius hujus nominis, natione Syrus, annis 10, mensibus 8, diebus 25, vir mitis et sapiens, Graece et Latine instructus, psalmos omnes memoriter retinens. Hic misit ad imperatores Leonem et Constantinum, Georgium presbyterum: qui timens, scripta non porrexit. Qui rediens pene depositus est a sacerdotio: sed rogantibus pro eo episcopis totius concilii, pepercit ei: et injuncta poenitentia, iterum misit eum Constantinopolim. Sd imperatores in Sicilia fecerunt retineri scripta, et portitorem exsilio per annum relegaverunt. Igitur Gregorius papa populum Romanum et vectigalia totius Hesperiae a Leone avertit. Raginfredus moritur, et Beda venerabilis presbyter, secundum Sigebertum; secundum vero Willelmum duobus annis post: quod verius videtur, ut postea demonstrabimus. Carolus Lugduno, aliisque civitatibus captis. Burgundiam sibi subjugat. Constantinus Leonis filius Hirenen filiam Cajani Avarorum ducis uxorem ducit: quae baptizata, viro suo apostatante, idem rectam tenuit. Carolus in Vasconia cum Eudone pugnat, eumque principatu et vita privat. Luitprandus de jure Romani pontificis multas urbes et castella tulit. Cedulfus rex Nordanimbrorum capitur, et in clericum tondetur: et post hoc in regnum remittitur. Haec Sigebertus. Guillelmus autem Malmesburiensis ait: Post Osricum regnavit septimus ab Ida Cednulfus, litterarum peritus: cui Beda obtulit Anglorum historiam, ab eo elimandam. Et addit: Hujus anno quarto obiit Beda, anno Incarnationis 733, aetatis suae 59, qui in extremo natus orbis angulo, doctrinae corusco splendore omnes terras perstrinxit. Anno vitae suae decimo nono diaconus factus, et trigesimo presbyter: ex quo usque ad 59 aut docere, aut scribere non destitit. Triginta sex volumina edidit, quae in septuaginta et octo libros divisit. Ferunt eum Romam ivisse, ut libros suos vel ecclesiasticae doctrinae convenire, praesens assereret; vel si resultarent, apostolico monitu corrigeret. Eum tamen Romae fuisse solide non affirmo; sed tamen ipsum invitatum illuc, haud dubie pronuntio, a papa Sergio. Exstat enim ejus epistola ad abbatem Bedae Celfridum: in qua inter caetera scriptum est sic: Hortamur Deo dilectam religiositatis tuae bonitatem ut, quia exortis quibusdam ecclesiasticarum causarum, non sine examinatione longius innotescendis, opus nobis sunt ad conferendum arte litteraturae imbuti: sicut decet Deo devotum auxiliatorem matris Ecclesiae aniversalis, obedientem devotionem huic nostrae adhortationi non desistas accommodare; sed absque aliqua remoratione, religiosum Dei famulum Bedam, venerabilis monasterii tui presbyterum, ad limina apostolorum principum, dominorum meorum Petri et Pauli, amatorum tuorum ac protectorum, ad nostrae mediocritatis conspectum non moreris dirigere: quem, favente Domino, sanctis tuis precibus, non diffidas prospere ad te redire, peracta praemissorum capitulorum cum auxilio Dei desiderata solemnitate. Erit enim, ut credimus, cunctis credentibus profuturum, quidquid Ecclesiae generali claruerit per ejus praestantiam impertitum. Ita tam celebris erat fama, ut vel quaestionibus enodandis indigeret eo sublimitas Romana. Incuriosae fuit, sed dulcis eloquentiae. Continuis septem hebdomadibus ante mortem stomachi indignatione cibos nauseans, et angusto suspirio halitum producens, litteralium tamen studiorum operam non rejecit; sed totis his diebus praeter debitum psalmodiae pensum in his intendebat, Evangeliumque Joannis his diebus Anglica lingua interpretatus est. Dicebat discipulis:« Discite filioli. dum vobiscum sum.» Feria tertia ante Ascensionem modicus tumor in pedibus apparuit: tunc accita congregatione, inunctus et communicatus est, osculoque cunctis libato futuram sui memoriam a singulis imploravit. Nonnullis etiam ob familiariorem amicitiam xeniola, quae in secretis habebat, largitus est. Die Ascensionis contra oratorium quo orare consueverat, subjecto cilicio decumbens, illibato sensu, et hilari vultu dicebat: O Rex gloriae! Domine virtutum, etc., usque in finem antiphonae; qua finita spiritum efflavit subsequente tam suavi odore, ut omnes qui astabant, in paradiso esse se dicerent. Humatus est in eodem monasterio; sed modo cum beato Cuthberto Dunelmi situs dicitur. Epitaphium ejus est hoc: Presbyter hic Beda requiescit carne sepultus: Dona, Christe, animam in coelis gaudere per aevum; Daque Sophiae illum debriari fonte, cui jam Suspiravit ovans, intento semper amore.

Haec Guillelmus. Igitur obiit Beda Venerabilis presbyter anno quarto Cednulphi regis, anno Dominicae Incarnationis, ut dictum est, 733. Eodem anno Gregorius papa tertius hujus nominis synodum nongentorum et trium episcoporum Romae congregat, et venerationem sanctarum imaginum confirmat, earumque violatores generali sententia anathematizat. Eodem quoque anno Carolus Tudites Wailfero et Huvaldo filiis Eudonis dimicando victis, Aquitaniam sibi subjugat. Carolus Frisiam aggressus, Poponem ducem Frisonum cum multis perimit, et Frisiam sibi subjicit. Carolus Avenionem Galliae urbem, a Saracenis dolo et consensu Maruntii provinciae ducis captam, obsidet, eaque fortiter recepta, Saracenos usque ad internecionem delet. Obiit sanctus Hugbertus. Regnum Anglorum abhinc non adnotatur. Haec Sigebertus. Guillelmus autem sic: Cednulfus rex, cujus anno quarto obiit Beda, post octo annos regni sui, in Lindisfarnensi Ecclesia monachus factus est, substituto in regnum Egberto patris sui filio, qui viginti annis regnavit; et habuit fratrem aequivocum Eboraci archiepiscopum. Hujus urbis Paulinus primus antistes, vi hostilitatis loco pulsus apud Rofecestram diem obiens, ibidem illud insigne pallii, quod ab Honorio papa acceperat, reliquit. Plures post eum tantae urbis praesules simplici episcopatus nomine contenti, ad nihil altius anhelaverant. Sed pallium insigne archiepiscopi multa apostolici throni appellatione recuperavit. Hic Egbertus episcopus, omnium liberalium artium, ut ita dicam, armarium, imo sacrarium, et nobilissimam Eboraci bibliothecam instituit. Hic Egbertus archiepiscopus magister fuit Alcuini. Egbertus rex fratris in religione aemulus, comam tonsus, Moloni locum cessit, qui undecim annis strenue regnans, insidiis Alredi occisus est: qui Alredus decimo anno regni a provincialibus pulsus est. Post quem rex Alfunoldus undecimo anno regni sui perfide ab eisdem occisus est. Ante hunc vero Ethelbertus, qui et Adeldredus, filius Mollonis rex levatus, quinto anno ab eisdem expulsus est. Post hunc nullus ad regnum ascendere ausus est. Saracenorum rege Athima obsesso intra Galliae urbem Narbonam a Carolo, Saraceni ex Hispania cum alio rege Amor, ei occurrunt subsidio. Qui congressi Carolo, ambobus regibus peremptis, civitate recepta, ultimo pene attriti sunt exterminio, eumque insequentem fugientes residui dimersi sunt in profundo.

Carolus Nemausum, Agatnen, abasque Gothicae regionis urbes a Saracenis invasas capit, et solotenus destruit. Sanctus Erminus episcopus et abbas coenobii Lobiensis obit. Arelate urbe capta a Saracenis, et omnibus circumquaque destructis, Carolus accito sibi ad auxilium Luitprando Longobardorum rege eis occurrit, eosque terrore nominis sui in fugam vertit, et eis omnem spem de caetero invadendi Gallias abstulit. 739. Trasamundus dux Spoleti contra Luitprandum rebellans, ad Romanos confugit, Carolus Maruntium Provinciae ducem, qui Saracenos invitaverat, superat, et Provinciam sibi subjugat. Luitprandus rex pro refugio Trasamundi Romam graviter vexat.( 740) Carolus Saxones tributarios facit. Signa in sole et luna et stellis apparent. Post Theodoricum regem Francorum regnat Hildericus annis novem. Pacato et dilatato regno Francorum, Carolus princeps bellicosus obit, relinquens haeredes principatus sui filios suos Carlomanum et Pippinum. Huic Carolo Gregorius papa bis a Roma legitur mississe claves venerandi sepulcri, cum vinculis sancti Petri, et muneribus multis: quam libenter legationem suscepit; et misit Romam cum muneribus multis Grimoaldum abbatem Corbeiae, et Sigebertum reclusum basilicae Sancti Dionysii. Obiit autem Carolus Carisiaco( Cressi) villa super Isaram fluvium, anno principatus sui vicesimo quinto, decimo Kalendas Novembris; sepultus est in basilica Sancti Dionysii. Post Leonem Constantinus filius ejus imperat annis 35.

Constantinopolis per annum integrum terraemotu nimis gravatur. Ante mortem Leonis Petrus defensor missus est Constantinopolim ad Anastasium episcopum. Hic datas sibi columnas, sexonidas volubiles adduxit Romam, et posuit in ecclesia Beati Petri ante confessionem erga presbyterium, tres a dextris, et tres a sinistris, super quas posuit trabes, quas vestivit argento mundissimo, in quo expressae sunt ab uno latere effigies Salvatoris et apostolorum, et ab alio Dei Genitricis, et sanctarum virginum. Gregorius papa faciens pergulam, contulit dona diversarum specierum, id est gabatas aureas duas, et alias saxiscas quinque, imaginem sanctae Dei Genitricis, diadema aureum in gemmis, collare aureum in gemmis et caetera, quae in ornamento pergulae suo ordinata sunt. Hic fecit imaginem sanctae Dei Genitricis amplectentem Salvatorem, in gemmis diversis, totam auream, pensantem libras quinque. Eo tempore Luitprandus rex veniens Romam, in campo Neronis tetendit tentoria, et depraedata Campania multos nobiles de Romanis more Longobardorum totondit et vestivit. Unde pontifex dolore constrictus, sacras caves ex confessione Beati Petri accipiens, misit Carolo Francorum principi per Anastasium episcopum, et Sergium presbyterum; ut Romanos a Longobardis liberaret. Vulgatium de partibus Franciae fecit episcopum Viennensem: instituit festum Sanctorum Omnium; fecit episcopos octoginta. Sepultus est quarto Kalendas Decembris, et cessavit episcopatus dies octo. Post quem sedit nonagesimus tertius Zacharias, natione Graecus, annos decem, menses tres, dies quatuordecim; vir per omnia laudabilis, persecutores suos honoribus provehens. Huic Luitprandus rex quatuor civitates reddidit, quas Romanis abstulerat; et multa alia, quae beato Petro abstulerat, et pacem firmavit cum ducatu Romano per annos viginti; et captivos omnes, quos de provinciis Romanorum abduxerat, reddidit papae. Hic Zacharias fecit a fundamentis ante scrinium Lateranense porticum et turrem, et portas aereas, et cancellos: et super eamdem turrem triclinium et cancellos aereos, ubi orbis terrarum descriptionem depinxit, et diversis versiculis ornavit, libros Dialogorum translatavit in Graecum. Invenit caput vel corpus sancti Georgii martyris, cum litteris Graecis ipsum esse significantibus: quod deduci fecit in regionem secundam ad Velum Aureum, congregato omni populo. Fecit episcopos octoginta quinque. Luitprandus rex Longobardorum moritur. Hildebrando autem, quem ipse regem designaverat, a Longobardis reprobato, Racis regnat annis septem. Pippinus princeps Hunaldo duci Aquitaniae sibi rebellanti obviat, et Carlomannus Alemanniam devastat. Artabaldus contra Constantinum imperium arripit. Sanctus Bonefacius archiepiscopus Maguntinus coenobium Fuldense in Baconia silva fundat.

Carlomannus Saxoniam petit, castrum Ostoburch capit, Theodoricum Saxonem pacis obsidem accipit. Egdilo dux Bajoariae rapta sorore Pippini contra eum rebellat: quem Pippinus pugna quamvis damnosa superat.

Constantinus Artabaldum capit, et oculos ei et filiis ejus eruit; et sic eos in exsilium mittit. Sed et multis amicorum ejus oculi eruti sunt. Elvelid ammiras moritur; post quem Gizid regnat anno uno. Cinis de coelo cecidit. Pippinus Theodoaldum filium Godefridi ducis debellat. Petrus Damascenus episcopus, et Petrus Mavimenus in Syria a Saracenis martyrizantur. Aquensi urbe a Saracenis capta et desolata, corpus beatae Mariae Magdaenae a Girardo comite Burgundiae ad coenobium Vizeliacum a se constructum transfertur: quanquam aliqui scribant, eam apud Ephesum quiescere, et nullum super se tegimen habere. Carlomannus frater Pippini Romam profectus, regno relicto, a Zacharia papa in monachum attonsus est; primo in monte Sirapti, in coenobio, quod ipse fundavit: postea propter frequentiam visitantium se, et domum illum gravantium, transiit in Montem Cassinum, et ibi laudabili vita enituit. In Gestis Romanorum pontificum legitur, quod a sancto pontifice clericatus jugum accepit. Post ad Sanctum Benedictum in Aquinensium partibus situm profectus est; et ibidem jurejurando definivit vitam finire. Athalongus presbyter pro illata sibi caecitate admonitus quaerere corpora sanctorum Killiani sociorumque ejus, inventis illis visum recepit. Qua de re sanctus Bonefacius castrum Wiziburth ad honorem Killiani martyris, qui ibi a Conone papa ad praedicandum fuerat ordinatus, ibique mortis et quietis a Deo locum acceperat, episcopalis loci privilegio insigniri decrevit; primumque ibi episcopum sanctum Burchardum ordinavit. Gizid perempto, Histes regnat anno uno. Post quem Muruham regnavit annis sex. Pippinus Grifonem fratrem suum contra se rebellantem in Saxoniam persequitur. Saraceni intestino bello inter se colliduntur. Pippinus Grifonem in Saxonia, et ejus complices Tassilonem, Lanfridium et Suidiger bello victos capit. Tassilonem Bajoariae ducem facit, Grifoni in Neustria duodecim comitatus concedit: quod illi non sufficit, sed ad Walferium in Aquitaniam fugit. In Calabria et Sicilia fit pestilentia, et mortalitas hominum nimia. In vestibus hominum, et in velis ecclesiarum apparent cruciculae, quasi oleo designatae.

Rachis Longobardorum rex rupto foedere Romam inquietat, et urbem Perusinam obsidet. Ad quem perrexit Zacharias papa, assumptis ex suo clero optimatibus, et dedit ei plura munera, deprecans eum, ut desistat ab obsidione; et intantum praedicavit ei verbum Dei, quod ille clericus effectus, indutus est monachi habitu cum uxore et filiis Romae. Cui Aistulphus succedit annis septem. Hildericus rex Francorum in monachum tonsuratur: Pippinus vero princeps auctoritate apostolica, et Francorum electione a sancto Bonefacio Maguntino episcopo in regem ungitur et consecratur, et regnat annis octodecim: post annos circiter octoginta octo, postquam majores domus coeperant principari super reges Francorum.

Pippinus rex contra Saxones pugnat; Ecclesias Galliarum cantibus Romanae auctoritatis suo studio meliorat; Grifo frater ejus perimitur. Remigius alter ejus frater Rothomagensis episcopus claret. Zacharias papa obiit Idibus Martii; et cessavit episcopatus dies duodecim. Post quem nonagesimus quartus sedit Stephanus secundus, annis 5, diebus 29. Cum hoc electus est alter Stephanus presbyter, qui tertio die surgens a somno, et sedens, familiares causas disponens, subito alienatus obmutuit; et sequenti die defunctus est; post quem iste unanimiter ab omni populo electus est. Qui mox Romae restauravit 4 xenodochia, et alia 5 fundavit. Hunaldus, dux Aquitaniae, venit ad limina apostolorum, ubi se perseveraturum promisit; postea votum frangens, et ad Longobardos exiens, maligna eis adhortans, lapidatus est. Aistulphus rex Longobardorum coepit Romanos affligere: cui Stephanus papa tertio mense ordinationis suae multa munera misit pro pace. Qui percussit cum eis foedus in quadraginta annos, quod quarto mense rupit: et per unumquemque solidum auri imponere cupivit, et sibi Romam subdere. Pontifex vero misit Constantinopolim pro auxilio. Interim ille opprimebat eos valde. Papa vero propriis humeris imaginem Domini nostri Jesu Christi, et ejus Genitricis, et crucem sanctam, pedibus nudis incedens, portabat ad processionem, posito in omnium capitibus cinere. Hic omni Sabbato, postposito omni neglectu, litaniam fieri statuit. Hic fecit rugas ante altare beatae Mariae semper virginis ad Praesepe: quas argento vestivit. Maruha, perempto Muhammad, regnat annis 5. Stephanus papa misit ad Pippinum regem Franciae pro auxilio contra Aistulphum. Qui Pippinus misit Rodgangum, prius abbatem, postea episcopum, et Aucharium ducem, ut papam adducerent in Franciam. Qui dum iret, apparuit in coelo globus igneus a parte australi, declinans a Galliae finibus in partes Longobardorum. Pontifex autem venit ad monasterium Sancti Mauritii, ubi ad eum properavit occurrere Pippinus cum uxore et filiis, praemittens filium suum Carolum. Ipse vero in suo palatio Ponticone descendit de equo suo, et terrae prostratus cum uxore, et filiis, et optimatibus, eum suscepit; qui et ipse vice stratoris usque in aliquantum locum juxta ejus sellarem..... praeparavit. In die sancto Epiphaniae suscepit eum; et mox exercitum suum direxit Ravennam. Et quoniam hiems erat, duxit secum pontificem Parisius, et apud Sanctum Dionysium eum hiemare fecit: in quo monasterio idem Pippinus aliquantis diebus cum papa moram faciens, in regem inunctus est, ipse et filii ejus. Ibi papa valde infirmatus est, et dum mane mortuus putaretur, subito alia die sanatus est. Tunc Aistulphus misit Carlomannum de Monte Cassino in Franciam ad fratrem suum Pippinum: qui nihil profecit, sed ibidem factus est monachus. Post movit exercitum contra Aistulphum Pippinus. Qui victus, pepigit foedus, quod remeante Pippino dirupit, et Romam tribus mensibus obsedit: et multa sanctorum corpora extra coemeteria projecit. Iterum papa misit ad Pippinum, qui festinus obsedit Papiam. Mox Aistulphus omnia reddidit beato Petro, quae abstulerat, et scripto confirmavit; qui postea in venatione divino ictu percussus est. Hic fuit frater Ragis regis, qui monachus factus est. SIGEBERTUS. Igitur Pippinus a Stephano papa cum filiis suis Carolomanno et Carolo in regem unctus est; et per eos generatio eorum in haereditatem regalis successionis in perpetuum benedicitur: et omnis alienigena ab ejus regni invasione apostolico anathemate interdicitur. Pippinus iterum Italiam ingreditur, Aistulphum vincit; et ad nutum suum eum facere compellit. Carlomannus monachus ossa sancti Benedicti abbatis ab ecclesia Floriacensi tollere nititur, et ad castrum Cassinum referre; sed miraculis a Deo ostensis, et Francis obsistentibus, ab incoepto prohibetur.( 753) Terraemotus terribilis factus est, quo aliae urbes ex parte, aliae ex toto subversae sunt; aliae a montanis ad subjecta campestria cum muris et habitatoribus suis integrae et salvae, plusquam ultra sex millia transmigraverunt. In Mesopotamia terra dirupta est usque ad duo milliaria; aliaque terra nimis alba et arenosa de profundo ascendit, et ex eo animal mutinum ascendit incontaminatum humana voce loquens, pronuntians incursionem gentis ab eremo adversus Arabes. Carlomanus monachus Viennae moritur. Sanctus Bonefacius Magontinus episcopus cum sociis suis in Frisia martyrizatur; et in Fulda coenobio, quod ipse in Thoringia construxerat et fundaverat, honorifice tumulatur. Hic Bonefacius, natione Anglus, scripsit epistolam Ethebaldo Anglorum regi: cujus genealogia Willelmus Malmesburiensis hoc modo scribit: Anno Domini 626, Penda quidam filius Pibbae a Wodemo decimus, apud Mercios regis nomen praesumpsit; cum jam quinquagenarius contra finitimos frequentibus excursionibus nutrisset audaciam; aut nesciens, aut dissimulans, quantum scelus esset, sociali vincere bello, Edwinum et Oswaldum reges Nordanimbrorum; Sigebertum, et Egricum, et Anam, reges orientalium Anglorum exstinxit. Cenwalnum West- Saxonum regem in exsilium compulit, et merito: qui primum Christianus, postea fidem abnegans, sororem Pendae repudiaverat. Tandem ab Oswino fratre sancti Oswaldi, magis per Dei virtutem, quam per manum militarem, occisus est. Habuit ex regina Koneswita filios quinque, Wedam, Welphenum, Ethelredum, Menwaldum, Mercelinum; filias duas Kineburgam, et Kivewitam, ambas Christianas, et sanctae continentiae. Post hunc regnavit filius ejus Weda apud australes Mercios Oswi gener; cujus filiam tali conditione etiam vivente patre gentili acceperat, ut Christianus fieret. Hic per uxoris insidias occisus est: cujus regnum Osvius suscepit, et tres annos tenuit. Sed ducibus ejus expulsis a provincialibus, Waiferus Pendae filius regnavit: Christianus mox factus, primus regum Anglorum Simoniacus fuit. Nam episcopatum Lundoniae cuidam Winae ambitioso venditavit. Uxorem duxit filiam Ercomberti regis Cantionum Ermenhisdam: ex qua genuit Reuredum, et Waremburgam virginem sanctissimam, quae Cestrae jacet. Frater ejus Meteunaldus uxorem duxit Ernemburgam filiam Ermenredi, fratris ejusdem Ercomberti: ex qua genuit filias, Milburgam, quae Weneloth, et Mildritam, quae Cantiae et monasterio S. Augustini jacet, et filium Metesinum. Kineburgam Pendae filiam duxit Alfridus rex Northanimbrorum: quae postmodum sanctimonialem habitum suscepit in monasterio, quod fratres sui Vulferus et Ethelredus construxerant. Vulferus regnavit annis decem et novem; post quem Ethelredus religiosior, quam pugnacior: qui anno regni tricesimo in Bardonia regulariter tonsus, primo in monachum, mox in abbatem alteratus est. Contemporaneus fuit Inae regi West- Saxonum. Regis Northanimbrorum Egfregi Ostgidam sororem duxit; ex qua filium Celredum suscepit. Post eum regnavit Kenredus filius fratris sui Valferi; qui fuit optimis moribus. Quinto anno regni sui Romam perrexit, reliquum temporis illic religiose vivens: compunctus et territus miserando exitu militis sui, qui, ut Beda refert, cum confiteri scelera sua sanus superbiisset, in mortis janua constitutus, aperte vidit daemones, se ad supplicia trahentes. Post hunc regnavit Celredus, patrui sui Ethelredi filius, annis octo; qui Licestrae jacet. Reliquit haeredem Ethelbaldum, pronepotem Pendae ex Aluvio fratre: qui regnavit in pace annis quadraginta et uno; quem postea occidit Brenredus, qui mox ab Offa necatus est.

Huic Ethelbaldo scripsit Bonifacius praefatus, Maguntinus episcopus et martyr, epistolam; de qua quaedam hic excerpsi:

« Domino charissimo, et in Christi amore caeteris Anglorum regibus praeferendo Ethelbaldo, Bonifacius archiepiscopus, legatus Germanicus Romanae Ecclesiae, perpetuam in Christo charitatis salutem.

« Audivimus, quod eleemosynis intentus, furta et rapinas prohibes, et pacem diligis, et defensor pauperum et viduarum es: et inde Deo gratias agimus. Quod vero legitimum matrimonium spernis, si pro castitate faceres, esset laudabile. Sed quia in luxuria et adulterio, et cum sanctimonialibus voluptaris, est vituperabile et damnabile. Nam et famam gloriae nostrae coram Deo et hominibus confundit, et inter idololatras constituit; quia templum Dei violasti. Quapropter, fili charissime, poenitere; et memorare quam turpe sit, ut tu, qui multis gentibus dono Dei dominaris, ad injuriam ejus sis libidinis servus. Audivimus praeterea, quod optimates pene omnes gentis Merciorum tuo exemplo legitimas uxores deserant, et adulteras et sanctimoniales constuprent. Quod quam sit ab honestate peregrinum, docent vos alienae gentis instituta. Nam in antiqua Saxonia, ubi nulla est Christi cognitio, si virgo in paterna domo, vel maritata sub conjuge fuerit adulterata, manu propria strangulatam cremant, et super fossam sepultae corruptorem suspendunt; aut cingulotenus, vestibus abscissis, flagellant eam castae matronae, et cultellis pungunt: et de villa in villam missae occurrunt novae flagellantes, donec interimant. Winidi quoque, quod est foedissimum genus hominum, hunc habet morem: ut mulier, viro mortuo, se in rogum cremati, pariter arsura, praecipitet. Si ergo gentes Deum ignorantes zelum castimoniae habent, quid tibi convenit, fili charissime, qui Christianus es, et rex? Parce ergo animae tuae, parce multitudini populi, tuo pereuntis exemplo, de quorum animabus rationem redditurus es. Attende et illud, quod si gens Anglorum, sicut in Francia et in Italia, et ab ipsis paganis nobis improperatur, spretis legitimis matrimoniis per adulteria defluit; nascitura sit ex tali commistione gens ignava et Dei contemptrix, quae perditis moribus patriam pessumdet, sicut Burgundionibus et Provincialibus, et Hispanis contigit, quos Saraceni multis annis infestarunt, propter peccata praeterita. Praeterea nuntiatum est nobis, quod multa privilegia ecclesiarum et monasteriorum auferens, ad hoc audendum duces tuos exemplo provocas. Sed recogita, quaeso, quam terribilem vindictam Deus in anteriores reges exercuit ejus culpae, quam in te arguimus, conscios. Nam Celredum praedecessorem tuum stupratorem sancti monialium, et ecclesiasticorum privilegiorum fractorem, splendide cum suis comitibus epulantem spiritus malignus arripuit: et sine confessione et viatico, cum diabolo sermocinanti, et legem Dei detestanti animam extorsit. Osredum quoque regem Detrorum et Bernitiorum, earumdem culparum reum ita effrenem egit, ut regnum et juvenilem aetatem contemptibili morte amitteret. Carolus quoque princeps Francorum, monasteriorum multorum eversor, et ecclesiasticarum pecuniarum in usus proprios commutator, longa torsione, et verenda morte consumptus est. Fili charissime, nil bono regi salubrius, quam si libenter emendet commissa, cum arguitur. Obtestamur et obsecramus te, per viventem Deum Patrem, et per Filium ejus Jesum Christum, et per Spiritum sanctum, ut recorderis quam fugitiva sit praesens vita et quam brevis et momentanea sit delectatio spurcae carnis, per quam aeterni cruciatus emuntur; et quam ignominiosum sit, ut brevis vitae homo mala exempla in perpetuum posteris relinquat.»

Idem Bonifacius misit Cuthberto archiepiscopo ejusdem tenoris epistolam: hoc adjiciens, ut clericos et sanctimoniales de tenuitate et pompa vestium argueret; praeterea ne miraretur, quod alienum negotium ageret, cum sua nihil interesset, quomodo, et quibus moribus Anglorum gens viveret. Sciret, se a Gregorio papa tertio sacramento constrictum, ne conterminarum gentium mores apostolicae notitiae subtraheret. Blandis admonitionibus non succedentibus, acturum se, ne hujusmodi vitia papam laterent. Ex his potest perpendi hujus beati viri prudentia et libertas spiritus in peccata regum et principum publice arguendo; per quam cum praecedentis vitae sanctimonia, ad coronam et gloriam martyrii feliciter pervenit. Huic Bonefacio successit Lullus: de quo loquitur Vita sancti Goaris, et hi versus: Antistes Lullus, quo non est sanctior ullus, Pollens divina, tribuente Deo, medicina. Occurrit morbis, ut totus praedicat orbis. Ethebaldo regi successit Offa, quinto genu Pendae abnepos, vir ingentis animi: qui omnia qua mente concepisset, agere proponeret. Hinc Vulfum regem West- Saxonum bellatorem fortissimum aperto Marte vicit; regem Ethelbertum magnis promissionibus ad se accitum, intra palatium suum in opinate capite truncari fecit, regnumque orientalium Anglorum dolo obtinuit. Reliquias beati Albani usque ad illud tempus obscure reconditas, gemmis et auro in scrinio reponi fecit: basilica pulcherrimi operis ibi aedificata, et monachis adunatis. Edelburgam filiam Berthico regi Westsaxonum dedit. Anselmus vir illustris, cujus soror erat uxor Aistulphi regis, corpus sancti Silvestri transfert ad coenobium Monantulam a se fundatum.

Constantinus imperator synodum episcoporum trecentorum triginta Constantinopoli congregat: in qua edicto promulgato de imaginibus Dei et sanctorum ejus deponendis, Ecclesiam Dei nimis scandalizat, et contra orthodoxos tyrannizat. Aistulphus rex rupto pacis foedere Romam obsidet. Pippinus Italiam repetens, eum Papia inclusum obsidet et invitum ad foedus pacis repetendum compellit: et sancto Petro quaecunque sui juris erant, restitui fecit. Fulcadus abbas Sancti Dionysii martyris, corpus sancti Viti martyris a Roma Parisius transtulit. Tassilo dux avunculo suo Pippino reconciliatur. Aistulphus rex judicio Dei percussus moritur, post quem Desiderius, qui erat dux in partibus Tusciae regnat annis octodecim; sed non regnasset, nisi eum papa Stephanus advocasset sub hac conditione, ut quae abstulerat, beato Petro redderet. Hic Stephanus fecit episcopos quindecim; et dum esset in Francia fecit Rotgangum archiepiscopum, et ei pallium tribuit. Obiit V Kalendas Maii, et cessavit episcopatus mensem unum, dies quinque. Hucusque invenitur liber De gestis Romanorum pontificum continue scriptus; sed a quo post Damasum, nescitur. Sunt insimul a beato Petro usque huc anni septingenti et octo, menses CCCXLIV, dies mille septuaginta, in quibus sederunt pontifices nonaginta quatuor, exceptis annis et mensibus et diebus, quibus vacavit episcopatus Romanus. Vacavit autem a beato Petro usque ad hunc Stephanum per intervalla annis novem, mensibus..... diebus mille quadringentis sexaginta quatuor. Fecerunt autem pontifices Romani episcopos per diversa loca a beato Petro usque ad hunc Stephanum II MCCLI. Porro Innocentius qui fuit quadragesimus secundus, et Bonefacius quinquagesimus septimus, et Conon, qui fuit octogesimus quintus, non leguntur fecisse episcopos. Inter Silverium autem et Vigilium, et inter Martinum et Eugenium, non dicitur cessasse episcopatus. Ab hoc loco de Romanis pontificibus sparsim et varie tractant diversi auctores. Post Stephanum sedit Romae Paulus papa nonagesimus quintus annis decem, mense uno; sed non dicitur, quis fuerit natione, vel quid fecerit ipse. Habdallas Saracenis praeest annis XIX. Pippinus Saxonum munitiones fortiter irrumpit, et post multam stragem eos sub tributo redigit.

Wailferus filius Eudonis dux Aquitaniae res Francorum injuste vexando, iram Pippini incurrit. Eoque Aquitaniam ingresso, foedus fictae pacis initur. Walpertus abbas in Italia, et Crodogangus Metensium episcopus, Pippini regis ex Landeata sorore nepos, clarent in Gallia: qui Gorziam coenobium fundavit in Metensi parochia. Corpus sanctae Petronillae virginis Petri apostoli filiae Romae a Paulo papa transponitur: in cujus marmoreo sarcophago, ipsius apostoli Petri manu scriptum legebatur: Aureae Petronillae dilectissimae filiae. Habdalla persequitur Ecclesiam Dei. Wailfero a pacis foedere averso, Pippinus rex Arumnicum pagum depopulatur, et multa castella, ipsamque urbem Arumnis capit, et Blandinum urbis comitem cum multis abducit. Sanctus Gengulfus in Burgundia claret.

Pippinus Bituricas urbem capit, et captam munit. Thelexis Bulgaribus regnat. Chilpingus Arumnensis, et Amingus Pictaviensis comites congressi militibus Pippini, perimuntur cum multis.

Caput Joannis Baptistae Memissa civitate transfertur. A Constantino haeretico multi martyrizantur. Thelexis Constantino imperatori congressus, cum multo Bulgarorum damno et opprobrio vincitur, et ob hoc a Bulgaribus reprobatus cum principibus gentis, ab eis perimitur. Post quem regnat Sabinus. Tassilo dux a rege Pippino omnino avertitur. Turci a portis Caspiis erumpentes Armeniam infestant. In quorum patria cum antiquo tempore pestilentia orta fuisset, suasu Christianorum in modum crucis se totonderunt: et quia per hoc signum salus patriae reddita est, hunc tondendi ritum postea tenuerunt. Wailferus suis rebus diffidens, muros urbium Aquitaniae solotenus subvertit; quos Pippinus restaurans, ad suorum tutelam fidis commisit principibus. Pippinus Lemovicinam regionem caede et incendio depopulatur. Sabinus Bulgarius cum Romanis foedus iniit, pro quo a suis repudiatus ad Constantinum fugit. Post quem regnat Paganus. Gelu magnum a Kalendis Octobris usque ad Februarium. Stellae subito visae sunt cecidisse de coelo; quae ita omnes exterruerunt, ut putarent finem mundi imminere.

Crodogangus episcopus corpora martyrum Gorgonii, Naboris et Nazarii a Roma transtulit ad Gallias: Gorgonium in Gorzia, Narborem in Illiriaco, Nazarium reponens in coenobio Lorisham, quod Canthur comes illustris a se fundatum Metensi Ecclesiae priori anno tradiderat. Pippinus rex Agennum, Petragoricam, et Engolismam, Aquitaniae urbes devastat, multamque Aquitaniae partem subjugat sibi. Crodogangus Metensis episcopus obit. Hoc tempore in Syria, civitate Beritho, qua subjacet Antiochiae, Judaei imaginem Salvatoris Jesu Christi invenientes in domo cujusdam Judaei relictam a quodam Christiano, qui ibi manserat, eam injuriose deposuerunt; et omnia opprobria, quae secundum Evangelium Christo illata sunt, ei intulerunt; illudentes ei, conspuentes eam, colaphizantes, alapantes, criminose convitiantes, manus et pedes clavis configentes, acetum et fel ei porrigentes: ex quo vulnere exivit sanguis et aqua; quae illi, supposita ampulla suscipientes, ad experimentum, utrum vera fuerint miracula, quae Jesum fecisse audierant, omnes infirmos in synagoga sua collectos hoc sanguine aspergebant, et sanabantur omnes a quocunque languore detinebantur. Unde tandem Judaei compuncti, ad civitatis episcopum Adeodatum omnes cucurrerunt, eique rem narrantes, imaginem cum sanguine reddiderunt. Quibus baptizatis, episcopus sanguinem per ampullas divisum longe lateque dirigens, praedicabat magnalia Dei, obtestans omnes, ut singulis annis celebraretur passio Dominicae imaginis quinto Idus Novembris.

Constantinus et Habdallas pari vesania in orthodoxos desaeviunt, et multos eorum pro Christo occidunt. Constantinus insuper aegre ferens gloriam sanctorum miraculis coruscantem, etiam lipsana eorum ubique jubet effodi, et jactari in profundum. In praesentia Pippini regis celebratur synodus de sancta Trinitate, et sanctorum imaginibus venerandis. Pippinus Temistanum fratrem Eudonis, Waiferi patruum, qui a Waifero ad se, et a se ad Waiferum transfugerat, captum a suis in bello, suspendit in patibulo. Rex Saracenorum Arminintes ab Hispania missis legatis, et muneribus datis et acceptis, affectat amicitiam Pippini regis.

Pippinus extremo exterminio Aquitaniam atterit, Sanctonas capit; ibique Waiferi matrem, sorores et neptes captas abducit. Paulo papa mortuo, Constantinus quidam subito ordinatus sacerdos ex laico, tyrannica ambitione papatu invaso, Ecclesiae Dei magno fuit scandalo. Contra hunc a quibusdam Romanorum Philippus papa constituitur, et non multo post deponitur. S. Gengulfus fontem quemdam emit in Gallia: et eum oriri fecit in Burgundia. Cujus venditor dum emptorem irrideret, repente fontem suum vidit siccatum. Cum ergo quadam die juxta fontem illum in horto suo mirabiliter orientem sederet idem Gengulfus cum uxore sua adultera, coepit illam arguere de adulterii sui infamia. Quod crimen cum illa vehementer negaret, facillimam ei opposuit purgationem, dicens: Si vis ut credam te hac infamia falso laborare, denuda brachium tuum, et affer mihi lapillum de fundo fonticuli hujus. Si illaesum brachium retraxeris, credam quod innocens sis. Quod illa audiens, secure brachium fonti immersit: et statim combustum velut ab igne retraxit. Tunc sanctus ad illam:« Ecce, inquit, veritas flagitii tui. Habe ergo tua, et mane per te, vel cum tuo adultero: nam socia mea ultra non eris.» Et data illi dimidia parte substantiae suae, mansit per se. Non multo post dormiens in domo sua, occisus est a quodam clerico, qui cum sua conjuge adulterari solebat. Cujus corpus dum in feretro ad sepulturam portaretur, multi infirmi tactu illius sanati sunt. Dumque hoc illius uxori referretur ab ancilla sua, videlicet dominum suum, tanquam martyrem sanctum, miracula facere, irridens illa et subsannans, respondit:« Ita, inquit, Gengulfus miracula factitat, ut anus meus cantat.» Moxque ab ano suo turpes sonos et numerosos, vellet nollet, coepit emittere: quod ei postea contigit in omni vita sua in sexta feria; ut quoties in eadem feria, in qua vir ejus martyr effectus est, aliquod verbum ab ore proferret, toties ab ano turpem sonum ederet. Quod audiens rex Pippinus, ad majorem gloriam martyris Gengulfi, experiri dignatus est. Post mortem Pauli papae, dicit magister Hugo in Chronicis suis, cessasse episcopatum anno uno, et mense uno, et Constantinum praefatum sedisse tantum temporis, id est annum unum, et mensem unum, papam nonagesimum sextum. Sed iste pseudopapa de ordine et numero paparum abrasus est; et ideo totum tempus sessionis ejus appellatur cessatio episcopatus.

Longa concertatio inter Pippinum et Waiferum finitur; quia Waiferus a suis tantorum malorum pertaesis in gratiam Pippini perimitur: et non multo post Pippinus moritur, rex Francorum et patricius Romanorum. Obiit autem Parisiis morbo aquae intercutis. Cui succedit Carolus filius ejus, pro felicitatis magnitudine agnominatus Magnus, sicut Alexander et Pompeius, compartito regno cum fratre suo Carlomanno, qui Carolus regnavit annis quadraginta tribus. Constantino pseudopapa per zelum fidelium ab Ecclesia deturbato, oculisque privato, Stephanus tertius, nonagesimus sextus praesidet annis tribus, mensibus quinque, diebus viginti octo, secundum magistrum Hugonem Hic tam a Gallia quam ab Italia synodum Romae congregat; in qua omnia a Constantino ordinata reordinat, praeter baptismum et chrisma: decernente synodo, ut episcopi ab illo ordinati, ad gradum quem ante habuerant, redirent; et si digni judicarentur, iterum ordinarentur. Presbyteri vero ac diaconi ab illo ordinati, similiter ad priorem gradum redirent; et si digni essent, iterum consecrarentur; sed ad altiorem gradum vel ordinem nunquam ascenderent. Laici vero ab illo in diaconos vel presbyteros ordinati, omnino degradarentur, et in religioso habitu perseverarent. Venerationem etiam sanctarum imaginum confirmat illa synodus, et earum profanatores anathematizat. Constituit etiam, ut omni die Dominico, Gloria in excelsis Deo ad missam cantetur. Quod tamen prius constituerat Symmachus papa quinquagesimus secundus, cantandum scilicet Gloria in excelsis omni die Dominico, et in Natalitiis martyrum. Carolus factus est rex Noviomi, Carlomannus frater ejus Suessione.

Hunaldo in Aquitania rebellionem meditante, Carolus Aquitaniam petit; omnesque Aquitanos et Wascones in deditionem accepit. Hunaldum vero, qui ad Lupum Wasconum ducem transfugerat, a Lupo sibi cum uxore transmissum abduxit: et sic Aquitanum bellum finitum est. Desiderius rex Longobardorum sub obtentu orandi Romam ingressus, aliquos nobilium Romanorum captos excaecavit. Constantinus haereticus omnino a Deo aversus, virum sanctum Stephanum papam per undecim annos inclusum etiam gentibus reverendum, amara morte martyrizavit; omnesque sibi subjectos jurare coegit super sanctae crucis lignum, ne aliquam Dei, sanctorumque ejus imaginem venerarentur. Eos qui Dei Genitricem invocabant, et qui vigilias Deo agebant; et qui ecclesiis assueti religiose vivebant; et qui a juramentis et immunditiis abstinebant; et qui reliquias sanctorum penes se habebant; hos et hujusmodi damnans, patrimoniis privabat, et modis omnibus cruciabat. Qui reverentiores erant, eorum barbis cera et pice illitis, eos amburebat: monachos ut uxores, monachas ut viros ducerent, cogebat. Quod multi vitantes, martyrizati sunt; nec sub alicujus gentilis persecutione plures quam sub hoc martyrium passi sunt. Thelergius Bulgaribus regnat. Carolomannus rex, regis Caroli frater, obit apud Salmontiacum; pars regni ejus partibus Caroli se unit. Uxor ejus cum filiis, et Authario Franco, ad Desiderium regem Italiae fugit. Hunaldus dux Aquitaniae Romam, quasi ibi perseveraturus venit; qui ad Longobardos fugiens, apostatavit. Ibique non multo post lapidibus obrutus periit. Constantinus imperator contra Bulgaros navali bello pugnaturus, navibus suis fere duobus millibus impetu aquilonis contritis, totum pene amisit exercitum.

Post mortem Stephani papae sedit nonagesimus septimus Adrianus papa, secundum magistrum Hugonem annis viginti tribus, mensibus decem, diebus octodecim. Hic ad reprimendam rabiem haereticorum, imagines Dei, sanctorumque ejus exsecrantium, nimis laboravit; et libro adversus eos edito multis Scripturarum inductionibus roborato, eorum errores infirmavit, fidemque rectam solidavit. Hic in offertoriorum versibus, quod geminatum est, geminavit. Carolus ad Saxonicum bellum animum intendit. Herebuch castrum Saxonum capit. Hormen Sultanum destruit; ibique siti laborante exercitu, subito in torrente largissimae aquae effusae sunt divino nutu. Carolus compos voti, obsides accepit a Saxonibus. Hoc bellum Saxonicum, ut ait Eginardus, contra Carolum triginta tres annos duravit. Adrianus papa ad tuendas res Ecclesiae Carolum Romam accessit. Quo pergens ille Papiam obsedit, ibique relicto exercitu, Romam pervenit, Pascha ibi fecit. Rediens Papiam cepit; iterumque Romam rediens synodum constituit cum Adriano papa, aliisque centum quinquaginta tribus episcopis et abbatibus. In qua Adrianus papa cum universa synodo dedit ei jus eligendi pontificem, et ordinandi apostolicam sedem, dignitatem quoque patriciatus. Insuper archiepiscopos et episcopos per singulas provincias ab eo investituram accipere definivit: et ut, nisi a rege laudetur et investiatur episcopus, a nemine consecretur; omnesque huic decreto rebelles anathematizavit; et nisi resipiscerent, bona eorum publicari jussit.

Offa rex Merciorum Caroli amicitias frequentibus legationibus expetit. Hic sedem archiepiscopatus olim Cantuariae fundatam in Lincefeldam transferre conatus est, obtinuitque ab Adriano papa, ut archiepiscopatus Merciorum in Lincefelda esset; Lambertumque archiepiscopum Cantuariensem omnium praediorum, quae intra terminos suos erant, et episcopatuum ditione privavit. Alcuinus a regibus Angliae pro pace missus ad Carolum, ab eo fotus est hospitio, et apud eum resedit: vir undecunque doctissimus, qui Carolum instituit in dialectica, et rhetorica et praecipue in astronomia. Hic omnium Anglorum, post beatum Adelmum et Bedam, doctissimus fuit, et pluribus libris ingenii periculum fecit.

Praelatus est idem Alcuinus a Carolo monasterio Beati Martini Turonensis. Hic ait in epistola ad Cambaldum, tertio loco Egberti successorem:[ Mitte mihi exquisitiores eruditionis scolasticae libellos; quales in patria mea habui, per bonam et devotissimam magistri mei Ecberti industriam: et, si placet, aliquos ex pueris nostris, qui excipiant inde quaeque necessaria. Remittam qui revehant in Franciam flores Britanniae, ut non sit tantummodo in Eboraca hortus conclusus; sed et in Turonica emissiones paradisi.] Idem Alcuinus dicit:[ Legitur in libro Gildae Britonum sapientissimi, quod iidem Britones propter avaritiam et rapinam principum, et injustitiam judicum, et desidiam praedicationis episcoporum, et luxuriam, et malos mores populi, patriam perdiderunt. Caveamus haec eadem vitia nostris temporibus inolescere.] Idem in epistola ad Ethelardum episcopum antecessorem Cutberti, et Lamberti successorem, ait inter caetera: Ut cum Romam vadens, Carolum magnum imperatorem, nepotem illius Caroli, de quo Bonefacius locutus est, visitaret: non adduceret clericos vel monachos versicoloribus, et pompaticis vestibus indutos; quia solerent non Francorum clerici, nisi religiosis vestibus amiciri.

Saxones fines Francorum igne et caede premunt; sed ecclesiam in Fritislar non queunt incendere quam sanctus Bonifacius benedixit, eamque nunquam cremandam praedixit. Igitur Carolus Saxoniam repetens, tripertito exercitu concurrit Saxonibus, eique victoria provenit in omnibus. Carolus offensus dissonantia cantus Ecclesiae inter Romanos et Gallos, duos clericos Romam misit ut authenticum cantum a Romanis discerent, et Gallos docerent: per quos primo Metensis Ecclesia, et per illam omnis Gallia ad auctoritatem Romani cantus revocatur. Inter obsidendum diviso exercitu, Carolus multas urbes ultra Padum comprehendit, inter quas Veronam. In qua Autharius Francus cum uxore Carlomanni et filio ejus latens, se cum eis regi dedidit. Adelgisus vero Desiderii regis filius, qui illuc fugerat, inde elapsus, Constantinopolim fugit. Obsidionem Papiensium pestilentia mortalitatis aggravante, civitas regi Carolo aperitur. Desiderius cum uxore et filia, et cunctis principibus capitur, et perpetuo exsilio ad Gallias a Gilcredo Leodiensi episcopo dirigitur. Quidquid per multa tempora Longobardi Romanis abstulerant, Carolus eis restituit. Regno vero Longobardorum destructo, totam Italiam sub jure regni Francorum redigit, post annos ducentos et quatuor, ex quo Longobardi in Italia regnare coeperant. Italia vero, ut ait Eginardus, ab Augusta praetoria usque in Calabriam inferiorem, in qua Graecorum et Beneventanorum confinia sunt, decies centum, et eo amplius, passuum millibus longitudine porrigitur. Filiam Desiderii Longobardorum regis duxerat Carolus, quam, incertum qua de causa, post annum repudiavit.

Constantinus contra Bulgares vadit; sed pax inter eos convenit. Non multo post rupto a Bulgaribus pacto, Constantinus eos ex improviso aggressus, nobiliter de eis triumphavit. Carolus Sigidrach castrum Saxonum capit: tunc cum eis confligit, et a victis obsides pacis accipit.

Constantinus imperator plaga pessimi incendii divinitus percussus, et clamans adhuc vivus:« igni sum inexstinguibili traditus,» miserabiliter moritur. Post quem eodem anno Habdallas ammiras moritur: post quem Madar regnat annis novem. In Italia quibusdam rebellionem contra Francos meditantibus, Carolus contra eos vadit; urbem Forum Julii capit; ducem ejus Rotgangum rebellionis incentorem decollari facit, captaque Tarvisio urbe, caeteris majestate nominis sui terrorem incutit. Saxonibus Heresburch castrum obsidentibus, gloria Dei super Ecclesiam apparuit omnibus, duobus scutis sanguineo colore flammantibus, et quosdam motus ut in bello per aera dantibus. Carolus Saxoniam velut tempestas proterit, munitiones irrumpit, et ad hoc eos impetit, ut se et patriam ei dedant, et datis obsidibus se Christianos futuros spondeant. Post Constantinum Leo filius ejus imperat annis quinque. Witichindus dux Saxonum in Normanniam fugit. Saxones baptizati paciscuntur, ut ingenuitatem suam, et omnia sua perdant, si unquam a fidelitate Christi et regis desistant. Carolus in Hispania Caesar- Augustam vastando delet, Papiloniam obsidet, ejusque captae muris destructis, Wascones, duosque Saracenorum regulos sibi subigit, aliquasque urbes in deditionem accipit. Saxones suasu Witichindi Franciam atterunt; sed a Carolo victi, fuga sibi consulunt. Thelicus Bulgar ad Leonem imperatorem fugit: quem baptizatum Leo patricium facit. Leo imperator Syriam incursat. Carolus in Saxonia Westphalos sibi subjugat. Chardamus Bulgaribus dominatur. Hiltebrandus dux Spoleti Carolo se subdit, ejusque gratiam multis muneribus redimit. Obiit sanctus Sturmius primus abbas Fuldensis. Carolus Albiam fluvium transgreditur; ibique in ejus gratiam Bardogavenses et Nordanae baptizantur. Thassilo dux Bajoariae contra Carolum rebellat hortatu uxoris suae, quae erat filia Desiderii regis, et exsilium patris sui per maritum suum vindicare tentabat.

Leo imperator, cum insanit cupiditate circa lapides pretiosos, adamavit magnam Ecclesiae coronam, et accipiens portavit eam, et exierunt carbunculi in capite ejus, et raptus a febre mortuus est. Mady ammiras multos utriusque sexus pro Christo martyrizat. Carolus orationis causa vadit Romam, ibique filii ejus inunguntur in reges. Pippinus filius Caroli ex concubina baptizatus ab Adriano papa inungitur in regem Italiae, Ludovicus in regem Aquitaniae, annos quatuor natus ex matre Hildegarde, cum fratre suo gemello, anno Domini 778, cujus frater pene prius mortuus est, quam natus. Hic adhuc quadrimus armis sibi congruis indutus est. Eodem anno filia Caroli Gissa baptizata est Mediolani a Thoma archiepiscopo. Thassilo dux Bajoariae per Adrianum papam Carolo reconciliatur. Post Leonem uxor Hirene cum filio suo Constantino imperat annis decem. Constantinopoli quidam laminam auream invenit, et in ea virum jacentem cum hac scriptura: Christus nascetur ex virgine Maria, et credo in eum: sub Constantino et Hirene, o sol, iterum me videbis. Saxones rebellant, et a Carolo victi, seditiosos ei, usque ad quatuor millia ducentos, tradunt, et obsides ei tribuunt. Iterum Saxones rebellant, et a Carolo pene usque ad internecionem delentur. Obiit Hildegardis regina pridie Kalendas Maii in vigilia Ascensionis Domini, et in eodem anno beata regina.

Item Saxones et Frisones rebellant et vincuntur. Westphali a Carolo filio Caroli debellantur. Carolus Saxoniam depopulatur. Mady ammiras moritur: post quem Moyses regnat annis duobus. Witichindus et Albion duces Saxonum Carolo reconciliati baptizantur; et motus Saxonum reprimuntur. Carolus Adulphum seneschallum suum contra Brittones mittit: et per eum multa Brittonum castra, et principes eorum capit. Offa rex Merciorum regnavit annis quadraginta, uno minus. Egferdum filium, antequam moreretur, regem constituit: qui quatuor tantum menses regnavit. Post quem Kenulphus. Ludovicus puer filius Caroli octennis bene equitat. Signum crucis in vestibus hominum apparet. Post Moysen Aaron frater ejus Saracenis regnat annis viginti et uno. Carolus Romam venit; et contra Heregisum, Beneventi ducem vadit. Heregisuus muneribus et obsidibus datis, gratiam ejus redimit. Bellum inter Avares et Francos oritur. Sanguis de coelo et terra profluxit. Thassilo dux Bajoariae contra Carolum reus majestatis adjudicatur. Unde a Carolo attonsus cum filio ejus Theodone in monasterio relegatur. In Italia inter Graecos et Romanos pugnatur; item inter Francos et Avares; tertio inter Avares et Bajoarios; quarto inter Avares et Francos: et in omnibus his bellis Carolus suis victoriam provenisse laetatur. Instantia Tharasii patriarchae, et Adriani papae secundo apud Nicaeam universalis synodus episcoporum trecentorum quinquaginta celebratur: in qua fides catholica in praesentia Hirenes et filii ejus Constantini, cunctorum subscriptione roboratur; et haeresis exsecrantium imagines Dei et sanctorum ejus in perpetuum abdicatur. Conjuratio valida facta est ab Austrasiis contra Carolum, auctore Harderico. Hic est Hardericus comes, de quo legitur in Historia Amelii et Amici: quae historia hujus temporis fuisse creditur. Qua detecta, multi aut truncantur membris, aut exsiliantur. Carolus Coloniae super Rhenum pontes duos construit et munit; et Sclaviam ingressus, eam sibi subigit. Adelgisus filius Desiderii animatus consilio Graecorum et auxilio, Italiam venit. Qui, inito bello cum Francis, tentus ab eis amara morte peremptus est. Carolus in Saxonia super Albiam fluvium duos pontes construxit, et in uno eorum ex utroque capite castellum ligneum.

Carolus legendi et psallendi disciplinam diligenter correxit. Alcuinus de Britannia oriundus, Saxonici tamen generis, deliciosus ejus magister fuit, scientia litterarum praepollens: cujus praecipue magisterio ipse rex omnes artes liberales didicit. In discenda tamen grammatica doctorem habuit Petrum Pisanum diaconum: in caeteris disciplinis Albinum, cognomento Alcuinum; apud quem dialecticae et rhetoricae, praecipue tamen astronomiae discendae plurimum temporis impertivit. Tentabat et scribere; et ad hoc tabellas et codicillos sub cervicali circumferebat; sed parum successit labor praeposterus, et sero inchoatus. Ecclesiam frequentabat semper mane et vespere, et nocturnis horis, et sacrificii tempore, quantum ei valetudo permittebat. Aedituos monebat, ne in ea indecens aliquid aut sordidum remaneret; tantamque copiam tribuit vasorum ex auro et argento, et sacrarum vestium ut ne janitoribus quidem, qui extremi ordinis sunt, in privato habitu ministrare necesse esset. Legendi et psallendi disciplinam diligentissime emendavit. Non legebat vel cantabat solus; sed submisse, et in commune. Inter coenandum aut aliquot acroama, aut lectorem audiebat. Delectabatur libris S. Augustini, maxime De civitate Dei. Pauperes sustentabat, non solum in suo regno, sed et trans maria, in Syria, in Aegypto, in Africa, in Jerusalem, in Alexandria, in Carthagine; et ideo exterorum regum amicitias exoptabat, ut pauperibus Christianis, qui sub ipsis erant, aliquod inde refrigerium fieret. Omnium nationum quae sub eo erant jura, quae scripta non erant, describi fecit et litteris mandari. Barbara et antiquissima carmina, quibus veterum regum actus et bella canebantur, scripsit. Inchoavit et grammaticam patrii sermonis. Mensibus juxta propriam linguam nomina imposuit. Ventos duodecim propriis appellationibus insignivit. Filios et filias liberalibus studiis faciebat erudiri; filios equitare et venari; filias lanificio assuescere, et colo et fuso. Nunquam domi positus sine liberis coenavit; nunquam iter sine illis fecit. Adequitabant ei filii; filiae pone sequebantur: quarum nullam, cum pulcherrimae essent, nuptum dare voluit, sed omnes usque ad obitum suum in domo sua retinuit, dicens, se earum contubernio carere non posse. Et alias felix, in filiabus infelix fuit; quarum tamen probra sic dissimulavit, ac si de iis nihil mali dispersum esset. Amplo corpore fuit et robusto; statura eminenti quae tamen justam non excederet septem suorum pedum proceritatem. Apice capitis rotundo, oculis praegrandibus ac vegetis, naso paululum longiore, canitie pulchra, facie laeta et hilari, voce clara, sed quae minus formae corporis conveniret. Nandi peritissimus fuit. Induebatur tunica, quae limbo serico ambiebatur; thorace confecto ex pellibus lutrinis et murinis hieme pectus muniebat. Sago veneto amiciebatur. Gladio semper accingebatur, cujus capulus ac balteus aut aureus, aut argenteus erat, interdum etiam gemmatus: tunc praecipue, quando legati gentium exterarum aderant. In festivitatibus vestem habebat auro textam, et calceamenta gemmata, et fibula aurea sagum astrictum: et diadema ex auro et gemmis portabat. Aliis diebus habitus ejus parum a plebeio differebat. Cibi temperans, sed potus temperantior. Coena quotidiana quaternis ferculis erat: praeter assam, quam venatores verubus inferebant. Super coenam raro plusquam ter bibebat. In aestate post meridiem tribus horis sicut nocte nudus quiescebat. Nocte quater aut quinquies somnum interrumpebat. Litigantes admittebat, etiam cum calcearetur et amiciretur. Eloquens erat; linguam Graecam melius intelligebat quam pronuntiabat. Hucusque Eginardus describit mores et formam Caroli. Turpinus tamen archiepiscopus de illo dicit:« Carolus rex erat capillis brunus, facie rubens, corpore decorus; sed visu ferus. Statura ejus septem pedum in longitudine: suorum dico, qui erant longissimi. Renibus erat amplissimus, ventre congruus, brachiis et cruribus grossus, omnibus artubus fortissimus, certamine doctissimus, miles acerrimus. Facies ejus in longitudine habebat unum palmum et dimidium, barba unum, nasus circiter dimidium. Frons ejus erat unius pedis; oculi leonini scintillabant ut carbunculi. Supercilia oculorum ejus dimidium palmum habebant. Quemcunque iratus apertis oculis aspexisset, statim perterritus erat. Cingulum, quo cingebatur, octo palmis extendebatur, praeter illud quod dependebat. Parum panis comedebat; sed quartam partem arietis, aut gallinas duas, aut anserem unum, aut spatulam porcinam, aut pavonem, aut gruem, aut leporem integrum edebat. Modicum vinum et lympham sobrie bibebat. Tantae fortitudinis erat, quod militem armatum super equum sedentem, a vertice capitis usque ad bases simul cum equo uno ictu propria spata secabat: quatuor ferraturas equorum simul manibus facile extendebat; militem armatum super palmam suam a terra usque ad caput suum sola manu velociter elevabat. Erat donis largissimus, in judiciis rectissimus, in locutione luculentus. In quatuor solemnitatibus per circulum anni praecipue curiam suam in Hispania tenens, coronam regiam et sceptrum gestabat: die scilicet Natalis Domini, die Paschae, et Pentecostes, et S. Jacobi. Ante tribunal ejus spata nuda ferebatur. Circa lectum ejus per singulas noctes assidue 120 viri fortes vigilabant: quorum 40 primam noctis vigiliam agebant; decem ad caput, et 10 ad pedes, 10 ad dexteram, et 10 ad laevam, tenentes in dextera nudam spatam, in sinistra candelam ardentem. Ita singulas vigilias agebant reliqui, vicissim dormientes. Galafer Admirandus Toleti illum in pueritia exsulantem ornavit habitu militari in palatio Toleti. Idem Carolus postea occidit in bello Braimantum, magnum et superbum regem Saracenorum, inimicum Galafri. Multa sanctorum corpora in.... collocavit.» Hucusque Turpinus. Caroli magister Albinus multa scripsit: inter quae eminent libri De S. Trinitate, scripti ad ipsum. Hic ergo jussu ipsius regis divinam historiam correxit. Quando enim Attila persecutor Ecclesiae regnabat, fere omnia volumina Christianae religionis ab eo destructa sunt. Ideo, ut ait Joannes Beleth, Alcuinus fecit historiam de S. Trinitate, et de B. Stephano, et eas obtulit Adriano papae: qui respuit illam de Trinitate, dicens:« Sicut non est officium unitatis, ita nec Trinitatis. Sed cum Deus trinus et unus sit, et unitas et Trinitas, cur non fiat officium de S. Trinitate, quae Deus est; sicut de ipso Deo, qui et primus, et unus est?

Carolus regnum Avarorum, id est Hunnorum terra marique impetit, et eos fugat. Constantinus matrem suam Irenem imperio privat, solusque imperat annis septem.

Constantinus egressus Chardamo Bulgari turpiter vincitur. Chardamus sublato omni regio apparatu ditatur. Haeresis Feliciana in Regnanesburth coram Adriano papa, damnatur ab ipso Felice. Hic asserebat Filium Dei in divina natura verum esse, in humana adoptivum; unam personam Dei et hominis dividens in duas personas veri Filii et adoptivi. Pippinus Caroli ex concubina filius, pulcher facie, sed gibbosus, a quibusdam regni Francorum proceribus promissione regni illectus, in Bajoaria contra patrem conjurat; qui post fraudem detectam, et conjuratorum damnationem, in monasterio Prumia et volens et coactus religiose vixit, et usque ad finem vitae Deo ibi militavit. Complices conjurationis quidam exsiliantur, pauci perimuntur.

Saxones in fide Dei et fidelitate regis vacillant. Pons de navigiis ita factus est de anchoris et funibus, ut jungi et dissolvi posset.

Iterum tertio condemnata est Feliciana haeresis in Franconefurth. Ibi mortua est Fustrada regina, et in Sancto Albano tumulata. Pseudosynodus Graecorum, quam falso septimam vocant, pro adorandis imaginibus, rejecta est a pontificibus. Constantinus imperator multos principum sibi subjectos oculis privat. Carolus multis linguis eruditus, barbara et antiquissima carmina, quibus veterum regum bella et actus canebantur, scripsit, ventos duodecim propriis nominibus appellavit; cum antea quatuor tantum cardinales nominarentur.

Saxones virtute Caroli conterriti reddunt se Christi fidei, et regis fidelitati. Carolus ecclesias ornavit sacris vasis ac vestibus. Exstruxit Aquisgrani basilicam plurimae pulchritudinis: ad cujus structuram columnas et marmora a Roma et Ravenna devehi fecit. Hanc exstruxit in honorem beatae Virginis. Fecit etiam ibi balnea calida et frigida aqua temperata, et palatium juxta ecclesiam. Ecclesiam vero illam deping fecit veteris et novae legis historiis; palatium bellis Hispanicis, et septem liberalibus artibus. Adrianus papa moritur, cujus mors cum nuntiata esset Carolo, sic flevit ac si filium amisisset. Carolus cum aliquando obsessus esset in urbe de Warmatia a tribus regibus, Wandalorum, Frisionum et Saxonum et eorum exercitibus in turre quadam, tunc temporis Rothlandus nepos ejus obsidebat urbem Gratianopolim, quam septem annis obsedit. Subito venit ad eum nuntius ex patre Caroli, ut sibi succurreret. Tunc Rothiandus valde anxius quid ageret, tribus diebus non manducavit nec bibit, sed in precibus mansit cum suis exercitibus. Tertia die illo orante corruerunt muri Gratianopolis, et expugnatis paganis profectus est ad avunculum liberandum, quem et Dei auxilio liberavit. Traditur quod Julius Caesar ad expugnandos Hispanos, qui sibi tributum nolebant reddere, tres gentes misit: Nubianos, Scotos, Cornubianos caudatos, praecipiens eis, ut omnes mares interficerent, feminas reservarent. Qui per mare terram ingressi, confractis navibus suis, ab urbe Barcinona usque ad Caesar augustam, et ab urbe Bayonna usque ad montem aeque cuncta gladio et igne vastarunt; ultra autem transire nequiverunt, quia castellani adunati eos ejecerunt. Qui fugientes ad montes marinos, qui sunt inter Nagream et Pampiloniam, et Bayonnam, versus maritimam in terra Biscogiae et Alaniae, ibi habitantes, multa castra aedificaverunt; interfeceruntque omnes masculos, quorum uxores vi sibi rapuerunt; ex quibus filios genuerunt, qui dicuntur Navarri, quasi non veri, id est non legitimi, nec de vera progenie generati. Navarri etiam prius dicti sunt ab urbe Nadaver, quam beatus Matthaeus convertit ad Dominum. Hanc terram Navarrorum simul et terram Basclorum dedit Carolus Britannis ad habitandum, postquam Hispaniam acquisivit, terram Castellanorum Francis, terram Nagreae et Caesaraugustae Graecis et Apulis, terram Arragonis Pictaniis, terram Alandalosiae juxta maritima Teutonicis, terram Portugallorum Dacis et Flandris, terram vero Gallaeciae Franci inhabitare noluerunt, quoniam aspera illis videbatur. Hanc autem totam terram Hispaniae quomodo Carolus acquisierit, postea narrabimus in loco competenti.

Post Adrianum sedit Leo papa nonagesimus octavus annis viginti, mensibus quinque, diebus sexdecim; qui mox claves confessionis sancti Petri cum vexillo Romanae urbis Carolo misit. Withan rex Abroditorum a Saxonibus perimitur. Henricus dux Forojulii exspoliato in Pannonia Avarorum principe Yringo, inaestimabilem thesaurum ejus misit regi Carolo. Thudin princeps Avarorum se et patriam suam Carolo dedit, et gratiam baptismi recepit.

Haldefonsus, rex Gallaeciae et Asturiae misit Carolo papilionem mirae pulchritudinis. Irene imperatrix facta est, Constantino filio suo a suis excaecato. Haec legatos misit ad Carolum Aquis de pace, Michaelem patricium Frigiae et Theophilum presbyterum. Hoc anno sidus, quod dicitur Martis, a superioris anni Julio mense usque ad hujus anni Julium, nusquam in toto coelo videri potuit. Aldefonsus rex Gallaeciae et Asturiae depraedata Olysipona ultima civitate Hispaniae, insignia victoriae suae loricas, mulos et Mauros captivos Carolo misit per legatos Frojam et Basiliscum. Irene imperat annis quatuor. Thatin Hispanus Barcinonae praefectus se Carolo dedit, et Barcinonam, quae ab illo desciverat, reddit. Carolus Saxones gravi praelio vincit. Sol obtenebratus est per dies 17.

Constantinus imperator et caecus moritur. Barcinona Saracenis reddita a Caroli militibus est obsessa. Henricus dux Forojulii a suis perimitur. Leonem papam celebritatem litaniae majoris agentem Romani capiunt, linguam ei et oculos evellunt. Hi erant consanguinei Adriani papae. Voce autem et visu divinitus apostolico reddito, iterum oculos et linguam eruunt ei radicitus. Qui de manibus eorum erutus ad Carolum fugit. Baleares insulae Carolo se dediderunt, quia priori anno a Saracenis depraedatae fuerant. Claves urbis Oscae ei allatae sunt. Tota Britanniae insula Carolo subjugatur. Pluvia sanguinis in Eboraca civitate fuit in Quadragesima. Egbertus rex, Cantuaritarum, cognomine Pren, a Kenulfo rege Westsaxonum vinctus abductus est; sed apud Wincelcomban, ubi ecclesiam, quae adhuc superest, Deo aedificaverat, ipsa die dedicationis regem captivum manumisit, in conventu tredecim episcoporum, et decem ducum, ex quibus nullus largitatis regiae passus est repulsam. Praeter illa quoque xenia, quae magnates acceperant, inaestimabilis pretii et numeri utensilia, vestes, equos omnibus qui agros non habebant dedit. Kenulfus rex libram argenti presbyteris, marcam auri, monachis solidum unum, postremo toti populo multa erogavit. Multa monasteria amplissimis redditibus ampliavit. Misit Leoni papae centum viginti manculas pro benedictione, et impetravit ab eo ut Ethelardo episcopo successori lambrithi pristina dignitas, quam ei Offa rex abstulerat, redderetur. Egbertus autem rex Cantuaritarum in Franciam venit ad Carolum, ut disciplinam regnandi a Francis acciperet. Est enim gens illa et exercitatione virium, et comitate morum, omnium occidentalium facile princeps. Defuncto Brithico rege Westsaxonum Britanniam rediit, et regnavit anno Domini 800, regnante Carolo in Francia anno regni sui 34. Gens Avarorum a fide deficit. Carolus Romam vadit, et ibi tota hieme residet, et Leonem papam in sede sua relocat, reos legaliter damnat, et omnes motus Romanorum sedat. Baleares insulae auxilio Francorum a Saracenis defensantur: per Widonem Caroli ducem Brittones vincuntur, et in deditionem recipiuntur. Girardus dux Bajoariae in Pannonia Avaris congressus perimitur. De quo in visione Wethini legitur, quod inter martyres annumeratus sit. In mense Julio aspera pruina gelu concreta bis fuit contra naturam; sed nil fructibus nocuit.( 801) Romani, qui ab imperatore Constantinopolitano jamdudum animo desciverant, occasione accepta, quod eis imperaret mulier, quae filium suum excaecaverat, uno omnium consensu Carolo regi imperatorias laudes acclamant, eumque per manum Leonis papae tertii hujus nominis coronant, Caesarem et Augustum appellant. Nam in die Natalis Domini cum rex ad missam ante confessionem beati Petri surgeret ab oratione, Leo papa coronam capiti ejus imposuit: et a cuncto populo Romanorum acclamatum est: Carolo Augusto a Deo coronato, magno et pacifico imperatori Romanorum vita et victoria; et post laudes acclamatas ab apostolico more antiquorum principum adoratus est, et ablato patricii nomine imperator et Augustus est appellatus. Pippinus filius Caroli rex Italiae ordinatus est. Post paucos dies jussit imperator eos, qui pontificem superiori anno deposuerant, exhiberi, et habita de eis quaestione, secundum legem Romanam, tanquam rei majestatis, capite damnati sunt. Pro quibus tamen papa pie intercessit, ut nec vitam nec membrum perderent; et ideo exsilio deportati sunt. Cujus factionis principes fuerunt Paschalis nomenclator, et Campulus sacellarius, et multi alii Romani nobiles. Cum autem imperator vellet audire crimina papae imposita, et eorum nullus probator existeret, ipse papa coram omni populo in basilica Sancti Petri Evangelium portans conscendit ambonem; invocatoque sanctae Trinitatis nomine, jurejurando ab objectis criminibus se purgavit.

Carolus primus Francorum Romanis imperat annis 13, diviso a Constantinopoli imperio Romano, evolutis annis circiter quadringentis et sexaginta octo, ex quo Bizantium Thraciae civitas a primo Constantino in novam ampliata, et in regiam urbem est exaltata; et translata est in illam omnis Romanae dignitatis gloria, et in sedem Romani imperii dedicata fuit, et nova Roma appellata. Carolus per omne imperium suum legatos ad faciendum judicium et justitiam dirigit, et legis capitula viginti tria instituit. Amimuelim qui et Aaron, rex Persarum elephantem, quem solum habebat, Carolo misit, cujus elephantis nomen erat Abulabat; et praeter eum munera. Imperatore apud Spoletum existente, pridie Kalendas Maii, hora noctis secunda, terraemotus maximus factus est, qui totam concussit Italiam; quo motu tectum basilicae Beati Pauli apostoli magna ex parte cum suis trabibus decidit: et in quibusdam locis urbes et montes corruerunt. Eodem anno loca quaedam circa Rhenum in Germania et in Gallia tremuerunt. Pestilentia propter mollitiem hiberni temporis facta est. Barcinona capta, biennio jam ante obsessa. Zatus praefectus ejus, et alii plures Saraceni comprehensi. Rheate civitas Italiae capta et succensa. Rozelinus praefectus ejus cum Zato missus est in exsilium. Sanctus Salvius episcopus veniens ab Aquitania ad fiscum Valentianas, martyrizatur a Winigardo filio Genardi procuratoris ipsius loci: qui sacras vestes, quibus ille utebatur in celebratione missae concupierat, quia pretiosae erant. Super cujus martyris corpore requirendo Carolus tertio divinitus admonitus, corpus quidem inventum honorifice sepelivit, interfectores ejus gravi poena multavit, nec tamen propter hoc ultio divina in eos cessavit. Legati Caroli ab Aaron ammira venientes, inter caetera munera, etiam corpora sanctorum Cypriani martyris Carthaginensis episcopi, et Sperati primi Scillitanorum, et caput Pantaleonis martyris, in Franciam afferunt. Sed non dicitur ubi posita fuerunt.

Et notandum, quod haec omnia, et primus annus imperii Caroli in quibusdam Chronicis anno priori adnotantur, id est anno Domini 801. Nicephorus Irenem imperio depositam exsilio relegat, et octo annis imperat. Patriarcha Hierosolymitanus pro benedictione claves Dominici sepulcri, et loci Calvariae, et claves civitatis et montis cum vexillo Carolo misit. Legitur quod eo tempore, quo Carolo datum est imperium Romanum, patriarcha Hierosolymitanus de civitate expulsus a paganis, venit Constantinopolim ad imperatorem Constantinum, et filium ejus Leonem, et cum eo Joannes Neapolis sacerdos, et David Hierosolymitanus archipresbyter; quos ille ad Carolum cum epistola Joannis patriarchae manu ipsius scripta, et cum sua epistola manu ipsius Constantini scripta, et cum duobus praefatis, fuerunt duo alii legati Hebraei, Isaac et Samuel. In cujus epistolae ultima parte scriptum erat:« Quadam nocte in exstasi factus, vidi ante lectum meum quemdam juvenem stantem, qui me blande vocans, paxillum tetigit, et ait: Constantine, rogasti Dominum auxilium ad hanc rem; ecce, accipe Carolum Magnum regem Galliae, Ecclesiae in Domino propugnatorem. Et ostendit mihi quemdam militem armatum, et ocreatum, et loricatum, scutum rubeum habentem, ense praecinctum, cujus manubrium erat purpureum; hasta altissima, cujus cuspis saepe flammas emittebat; et in manu tenebat cassidem auream, et ipse senex prolixa barba, vultu decorus, statura procerus, cujus oculi fulgebant tanquam stellae, et canis caput albescebat. Age jam, Auguste, qui visionibus Dei refugit obedire, minime culpam poterit evadere. Emmanuel.... Jesu, in Domino gaude, memor ejus fungere laude, justitiae zona lumbos, caput atque corona perpete subjungat te Christus, honoreque stringat. Nil opus est ficto, Domini quo jussio, dicto. Ergo tene fundum Domini praecepta secundum.» Hic ipse Constantinus sexies expulerat paganos ab Hierosolymis; sed tamen praevaluerant. Hi legati regem Parisius invenerunt, et epistolas tradiderunt. Quibus perlectis rex lacrymari coepit pro sepulcro Domini. Has epistolas jussit rex exponere Turpinum archiepiscopum coram omni populo.

Quibus auditis, omnes proficisci regem precabantur. Quo audito, mox rex edictum proposuit, ut omnes, qui possent arma ferre, irent secum contra paganos; et qui non iret, ipse et filius ejus servus quatuor annorum esset. Itaque majorem exercitum, quam unquam antea habuisset, congregavit, et profecti sunt. Cum venissent autem cis Jerusalem in nemore quodam, quod vix duarum dierum spatio solet transiri, in quo erant griphones, ursi, leones, et tigres et aliae ferae diversae, Carolus putans illud posse se transire uno die, ingressus est cum exercitu. Adveniente nocte et exercitu errante, Carolus praecepit castra metari. Transacto autem noctis silentio, rex in lecto suo accubans inchoavit psalmos; et cum diceret hunc versum: Deduc me in semitam mandatorum tuorum, quia ipsam volui, ecce ad aures ejus evidentius vox cujusdam alitis prope lectum ejus clamantis audita est: quam qui aderant audientes, experrecti sunt. Rex autem psalmos continuavit usque ad illum locum: Educ de custodia animam meam, etc. Quem cum diceret, ales iterum clamavit: France, quid dicis? France, quid dicis? Hanc alitem prosecutus est rex parvula semita, donec recognoverunt callem, quem die praeterita amiserant. Peregrini dicunt, quod ab illo tempore coeperunt audiri alites sic loquentes in illa terra. Fugatis paganis, et recuperata terra, petivit rex licentiam repatriandi ab imperatore Constantinopolitano et patriarcha Jerosolymitano. Quem per unum diem retinuit imperator apud Constantinopolim, et interim parari fecit ante portas civitatis animalia diversi generis et coloris et aurum et gemmas. Carolus autem, ne inurbanus videretur, si nihil acciperet, quaesivit consilium a proceribus suis, quid facere deberet. Qui responderunt, a nullo eum debere munus aliquod accipere pro labore, quem pro solius Dei amore susceperat. Qui laudans consilium, jussit omnibus suis, ut omnes res appositas nec respicere dignarentur. Tandem adjuratus et coactus, aliquod munus pro amore Dei suscipere, petivit de reliquiis passionis Dominicae. Inito ergo consilio, indictum triduanum jejunium omnibus nostris, et duodecim personis Graecis, quae electae sunt ad hoc sanctuarium dividendum: tertia die Carolus peccata sua confessus est Ebroino archiepiscopo, deinde utrique clerici psalmos cum litania inchoant. Cum autem Daniel Neapolitanus antistes aperuisset thecam, in qua spinea corona erat, tantus odor inde exiit, ut omnes putarent se in paradiso esse. Tunc Carolus prostratus in pavimento, plenus fide oravit Dominum ut, propter gloriam nominis sui, miracula suae passionis et resurrectionis renovaret. Et cum orasset, statim ros coelitus veniens lignum infudit et inebriavit et flores emittere fecit; tantaque lux cum odore adfuit, ut omnes sua vestimenta coelestia esse putarent. Cumque Daniel adunca forcipe robur ipsius ligni secare inciperet, tunc magis et magis florere coepit. Tunc Carolus in arboreo pallio, quod ad hoc praeparaverat, suscepit de floribus et implevit uvantum suum dextrum, dehinc alium uvantum ad suscipiendas spinas praeparans, tradidit illum cum floribus Ebroino archiepiscopo: cumque utriusque oculi prae lacrymis impediti essent, ille putans se accepisse et iste dedisse, uterque uvantum dereliquit: qui fere unius horae spatio pependit in aere: cumque alterum uvantum rex spinis implesset, et illum episcopo tradere voluisset, vidit illum primum pendere in aere.

Post haec cum flores de uvanto ejicere cuperet, conversi sunt in manna; et hoc manna modo est apud S. Dionysium: quod multi putant esse de illo manna antiquo, quod pluit Dominus in deserto. Omnes qui ibi aderant, ad odorem florum sani facti sunt. His ita gestis, ecce turba infinita ecclesiam violenter intrans, clamare coepit:« Vere hodie est resurrectionis dies.» Nam odor de floribus exiens totam civitatem impleverat et trecentos et unum aegros curaverat. Quidam aeger ibi erat, viginti tres annos et menses tres habens in infirmitate sua, caecus, surdus et mutus. Hic in extractione spineae coronae visum recepit, in sectione auditum, in florum emissione loquelam. Post haec praefatus Daniel Dominicum clavum manibus elatis regi tribuit. Qui cum de alabastro, in quo reconditus erat, extraheretur, sanatus est puer quidam, sinistram manum et totum latus sinistrum ab utero habens aridum: et cucurrit ad ecclesiam, dicens, quod circa horam nonam lecto jacens, quasi in exstasi positus, videre sibi visus est quemdam canutum fabrum adunca forcipe extrahere ex sinistra manu sua, et sinistro pede similiter arido, clavum, et a latere lanceam. Data sunt praeterea regi Carolo frustum crucis Dominicae et sudarium Domini et camisia beatae Mariae, et fascia, qua puerum Jesum in cunabulis cinxit et brachium sancti senis Simeonis. Quae omnia rex recondidit in sacco de bulbanio tergore facto et ad collum suum suspendit ad instar perae. Veniens autem ad castrum, nomine Lignedo, puerum mortuum per tactum reliquiarum suscitavit; et quinquaginta aegri promiscui sexus ibi curati sunt. Ibi sedit Carolus sex mensibus, et uno die. Veniente autem eo Aquisgranum, sanati sunt caeci innumeri, febricitantes innumeri, daemoniaci duodecim, leprosi octo, paralytici 15, claudi 14, manci 30, gibbosi 52, caduci 65, gutturiosi plures et ex vicinis locis quamplures. Denique indixit per totum orbem, ut Idibus Junii venirent Aquisgranum, videre reliquias quas de Jerusalem et de Constantinopoli adduxerat, prius peccata sua confitentes, et statutum est ibi, ut semper quarta feria jejuniorum quatuor temporum in mense Junio fieret indictio ista reliquiarum. In hoc concilio fuit Leo papa, et Turpinus archiepiscopus et Achilleus Alexandrinus episcopus et Theophilus Antiochenus et alii plurimi episcopi et abbates. Ibi etiam suscitatus est mortuus. Mirum valde est, quod de toto hoc itinere Caroli Jerosolymitano, in quo tam praeclarum opus factum est, ut est acquisitio terrae Jerosolymitanae et tanta miracula quae per has reliquias facta sunt, nihil omnino apud Latinorum chronographos adnotatum reperitur. In hoc autem praesens narratio resultare videtur historicae veritatis, quod dicit patriarcham Jerosolymitanum venisse Constantinopolim ad Constantinum imperatorem et filium ejus Leonem, eo tempore, quo datum est imperium Romanum Carolo, cum uterque istorum, id est Constantinus et Leo filius, eo tempore quo imperium Romanum Carolo datum est jam mortuus fuerit. Potest tamen intelligi, imperium Romanum illorum tempore datum Carolo, id est oblatum; quia legitur Carolus plusquam 30 annis simplici nomine regis contentus fuisse, ab imperatoria appellatione se temperans, quamvis saepe ab Adriano papa invitaretur.

Irene imperatrix in exsilio moritur. SIGEBERTUS. Carolus omnes Saxones trans Albiam morantes in Franciam transtulit; pagosque eorum Abroditis dedit. EGINARDUS. Carolus, confecto bello Saxonico, decem millia hominum, ex his qui utrasque ripas Albii fluminis incolebant, cum uxoribus et parvulis transtulit in Galliam et per loca divisit. Item SIGEBERTUS. In Italia civitates Ostana et Luceria contra Carolum sentientes, in deditionem accipiuntur. Carolus per omne imperium suum justitias facit, et legis capitula 29 instituit. Aaron ammiras cum trecentis millibus contra Nicephorum ascendit: quod non ferens Nicephorus, turpe foedus iniit, pactus se ei daturum annuatim triginta millia numismatum et tria millia in tributum capitis sui et tria pro capite filii sui. In aliis Chronicis, de hoc anno legitur sic: Irene a Graecis deposita Nicephorus imperat. Qui misit legatos ad Carolum. In hieme factus est terraemotus circa Palatium et mortalitas subsecuta est. In Mantua civitate dicitur sanguis Christi fuisse repertus. Leo papa in Franciam ad Carolum venit. Nicephorus foedere cum Saracenis soluto multa incommoda intulit imperio suo. Godefridus rex Danorum multa contra vicinas gentes abutens insolentia, pacem a Carolo petit. Avares, qui et Hunni, longo contra Francos bello perdomiti, in hoc ultimo bello omnem gloriam et nobilitatem perdiderunt. Franci nullo praelio tantum ditati sunt. Tantum auri et argenti et tot spolia pretiosa in regia Cagani reperta sunt, ut merito credatur Francos juste eripuisse Hunnis, quae illi aliis injuste eripuerant. Romanis et Graecis semper fuit suspecta Francorum potentia. Unde illud Graecum est proverbium: Francorum Philon Kexisgiton loy Kexis. Indignantibus igitur contra Carolum Constantinopolitanis imperatoribus, et suspectam habentibus ejus potentiam, crebris legationibus foedere firmissimo Carolus eos conciliabat. Avares non sufferentes infestationem Sclavorum, impetrant a Carolo locum habitandi inter Saluriam et Charantanum; ibique sine regni nomine resederunt sub ditione Francorum. Carolus filius Caroli Boemianos rebellantes devicit et Lethonem eorum ducem peremit.

TURPINUS archiepiscopus in historia de acquisitione Hispaniae. Carolus postquam multa regna acquisierat, proposuit quiescere a praeliis: statimque intuitus est coelo viam quamdam stellarum incipientem a mari Frisiae, et tendentem inter Teutonicam et Italiam. inter Galliam et Aquitaniam et recte transeuntem per Gasconiam et Basclam et Navarram, et Hispaniam, usque ad Gallaeciam, in qua beati Jacobi corpus tunc latebat incognitum. Hanc viam per singulas noctes aspiciebat Carolus et cogitabat quid significaret. Cui hoc cogitanti vir quidam optimae et pulcherrimae formae, ultra quam dici fas est, nocte in exstasi apparuit, dicens:« Quid agis, fili mi?» Cui Carolus:« Quis es, domine?»--« Ego sum, ait, apostolus Jacobus, alumnus Christi, filius Zebedaei, frater Joannis evangelistae, quem Dominus supra mare Galilaeae, ad praedicandum populis, sua ineffabili gratia eligere dignatus est; quem Herodes rex gladio peremit; cujus corpus in Gallaecia, quae a Saracenis turpiter adhuc opprimitur, incognitum requiescit. Unde miror, cur terram meam nondum liberasti, qui tot et tantas urbes acquisisti. Quapropter tibi notifico quia, sicut Dominus potentiorem omnium regum terrenorum te fecit, sic ad praeparandum iter meum et liberandam terram de manibus Moabitarum, te inter omnes, ut tibi coronam aeternae retributionis exinde praeparet, elegit. Via stellarum, quam in coelo vidisti, significat quod tu, cum magno exercitu ad expugnandam gentem paganorum perfidam et liberandum iter meum et ad visitandum sarcophagum meum, ab his oris usque ad Gallaeciam iturus es, et post te omnes populi a tempore praesenti usque ad finem saeculi.» Taliter apparuit apostolus Carolo tribus vicibus. Post haec perrexit Carolus illuc cum magno exercitu; cumque obsideret Pampiloniam tribus mensibus et eam capere non posset propter muros inexpugnabiles, oravit sanctum Jacobum, ut propter honorem nominis sui daret ei capere civitatem. Tunc muri funditus corruerunt. Qui de Saracenis baptizari voluerunt, reservati sunt ad vitam; qui noluerunt, occisi sunt.

His auditis mirabilibus, omnes urbes se dediderunt; et facta est tota terra sub tributo. Denique visitato sarcophago, venit ad Petronium, et infixit ibi in mari lanceam suam, agens Deo gratias et sancto Jacobo, qui eum illuc usque perduxit. Postea ivit per totam Hispaniam a mari usque ad mare. In Gallaecia tunc acquisivit 14 urbes; inter quas Compostella tunc erat parva. In Hispania urbes sunt nonaginta sex; inter quas Osca, de qua fuit beatus Vincentius, in qua solebant esse turres nonaginta. In Petronissa fit argentum optimum. In civitate Accinctina jacet beatus Torquatus, qui fuit beati Jacobi cliens; ad cujus sepulcrum arbor olivae divinitus florens maturis fructibus onustatur per unumquemque annum in ejus solemnitate, primo Idus Maii.

Cuncta terra Hispanorum tunc Carolo subjecta est, terra scilicet Alandalus, terra Pardorum, terra Castellanorum, terra Maurorum, tellus Navarrorum, tellus Portugallorum, tellus Saracenorum, tellus Alavarum, tellus Biscaiorum, tellus Basclorum, tellus Palargorum. Harum urbium quasdam sine pugna cepit Carolus: quasdam cum bello magno et arte maxima, Lucernam urbem munitissimam, quae est in Valle viridi, nequivit capere, usque ad ultimum. Novissime vero obsedit eam quatuor mensibus, et facta prece Deo et sancto Jacobo, ceciderunt muri ejus: et est deserta usque in hodiernum diem. Quidam enim gurges Atti amnis in medio ejus surrexit, in quo nigri pisces habentur. Hae sunt urbes, quas Carolus maledixit, propter hoc, quod gravi labore eas acquisivit: et ideo sine habitatore permanent usque in hodiernum diem, Lucerna, Ventosa, Caparra, Adonia. Omnia idola et simulacra, quae tunc in Hispania invenit, penitus destruxit; praeter idolum, quod est in terra Andalus, quod vocatur Salam Cadis, id est deus Cadis: Cadis enim proprie dicitur locus ille. Salam Arabice interpretatur deus. Tradunt autem Saraceni. quod idolum istud Mahomet dum adhuc viveret, in suo nomine fabricavit, et quamdam legionem daemonum arte magica in eo sigillavit dum adhuc viveret. Quae legio tam fortiter illud idolum obtinet, quod a nullo unquam frangi potuit. Cum aliquis Christianus ad illud appropinquat, statim periclitatur; sed cum aliquis Saracenus causa adorandi vel deprecandi Mahomet accedit, recedit incolumis. Si forte super illud avis quaelibet se deposuerit, illico moritur. Est autem lapis antiquus in margine maris opere Saracenico optime sculptus, supra terram situs, deorsum latus et quadratus, desursum strictus, et tantae altitudinis, quantum solet volare in sublime corvus. Super quem elevata est imago illa de aurichalco optimo in effigie hominis fusa, super pedes suas erecta, faciem habens versus meridiem, et clavem quamdam ingentem in manu dextera tenens. Quae scilicet clavis, ut Saraceni aiunt, de manu ejus cadet, anno quo rex futurus in Gallia natus fuerit, qui totam Hispaniam Christianis legibus in novissimis temporibus subjugabit. Mox ut Saraceni viderint clavem lapsam, gazis suis in terra repositis omnes fugient. Ex auro quod reges et principes tunc dedere Carolo, ecclesiam Beati Jacobi tunc per tres annos in illis oris commorans, augmentavit. Antistitem et canonicos secundum regulam beati Isidori ibi instituit; eamque tintinnabulis, et palleis, et libris, decenter ornavit. De residuo auro et argento immenso, quod de Hispania attulit, fecit has ecclesias: Beatae Mariae virginis Aquisgrani; Beati Jacobi in eadem villa; item Beati Jacobi apud urbem Bituricensem; item Beati Jacobi apud Tolosam; item Beati Jacobi in Guasconia, inter urbem Axam et Sanctum Joannem Sordue via Jacobita; item Beati Jacobi apud Parisius inter Sequanam et Montem martyrum; et praeter has, abbatias innumeras per mundum.

Carolus reversus in Franciam, partitionem regni inter filios suos fecit, et inde testamentum factum sua et Leonis papae auctoritate firmavit. Bethemani Sclavis sibi auxiliantibus ubique grassantur; sed a Carolo, Caroli filio, fortiter debellantur. Quarto Nonas Septembris facta est eclipsis lunae, sole existente in decima sexta parte Virginis, luna in decima sexta parte Piscium.

Chumeid ammireus missus ab Aaron ad exscidendam Lyciam, cum venisset Mirream, nisus arcam sancti Nicolai conterere, pro ea contrivit aliam; et pro temeritate praesumpta totam amisit classem, tempestate inevitabili persequente. Pridie Kalendas Februarii, luna 17, facta est eclipsis solis in medio die, stante utroque siderum in 25 parte Aquarii. Item quarto Kalendas fuit eclipsis lunae, et apparuerunt acies in eadem nocte mirae magnitudinis: et sol stetit in undecima parte Virginis. Nam et stella Mercurii decimo sexto Kalendas Aprilis visa est in sole quasi parva macula nigra, tamen paululum superius medio centro ejusdem sideris, quae a nobis octo dies conspicitur: sed quando primum intravit vel exiit nubibus impedientibus adnotari non potuit. Item undecimo Kalendas Septembris, lunae fuit eclipsis hora noctis tertia, sole in quinta parte Virginis existente, luna in quinta parte Piscium: sicque ab anni superioris Septembri usque ad Septembrem praesentis luna ter obscurata est, et sol semel. Legatus regis Persarum, nomine Abdella, detulit imperatori Carolo munera, papilionem, et tentoria vario colore, mirae magnitudinis et pulchritudinis. Erant enim omnia byssina, tam tentoria quam funes, diversis tincta coloribus, et praeterea pallia multa sericae pretiosa, et odores aromatum, et unguenta, et balsamum: et insuper horologium ex aurichalco arte mechanica mirifice compositum, in quo duodecim horarum cursus ad clepsidram vertebantur, cum totidem aureis pilulis, quae ad completionem horarum decidebant; et casu suo subjectum sibi cymbatum tinnire faciebant; additis in eodem ejusdem numeri equitibus, qui per 12 fenestras completis horis exibant; et impulsu egressionis suae totidem fenestras, quae prius erant apertae, claudebant; et alia multa erant in horologio illo. Fuerunt etiam inter munera et duo candelabra ex aurichalco mirae magnitudinis et proceritatis. TURPINUS in historia Caroli. Reverso Carolo in Galliam, quidam rex paganus Africanus collectis exercitibus Hispaniam conquisivit, ejectis et interfectis custodibus oppidorum et urbium, quos Carolus reliquerat. Quibus auditis, Carolus collectis magnis exercitibus reversus est in Hispaniam: et erat dux exercituum Milo de Anglieris, pater Rollandi. Cum autem apud Bayonnam urbem Basclorum exercitus Caroli hospitatus esset, quidam miles, Romaricus nomine, aegrotus et morti proximus, accepta poenitentia et eucharistia, cuidam consanguineo suo praecepit, ut equum, quem habebat, venderet, et pretium clericis et egenis daret. Quo mortuo, ille equum centum solidis vendidit; et pretium cibis et potibus et vestibus velociter expendit. Transactis autem triginta diebus apparuit ei mortuus in exstasi, dicens:« Quoniam res meas pro redemptione animae meae in eleemosyna tibi ad dandum commendavi, scias Deum omnia crimina mea mihi dimisisse; sed quia injuste eleemosynam meam retinuisti, scias me per triginta dies in poenis tartareis fuisse: te autem in eodem loco infernali unde egressus sum, die crastina scias ponendum; at me in paradiso futurum.» Quibus dictis disparuit. Tremefactus ille evigilavit; et cum eadem die narraret sociis somnium suum, subito factus est clamor in aere, velut leonum, luporum et ursorum. Et ecce ille subito raptus est a daemonibus in locum jam divino judicio sibi destinatum. Quaesitus a sociis, vix duodecimo die supra quemdam montem altissimum mortuus jacens toto corpore colliso inventus est; qui mons quatuor dietis distabat a loco, in quo raptus fuerat. Ibi daemones eum projecerant tribus leugis in altum supra mare. Post haec Aigolandus mandavit Carolo bellum secundum velle suum, scilicet viginti contra viginti, vel quadraginta contra quadraginta, vel centum contra centum, vel mille contra mille, vel duos contra duos, vel unum contra unum. Missi sunt ergo centum milites a Carolo contra centum, et interfecti sunt Saraceni. Deinde mittuntur alii centum ab Aigolando contra centum; qui omnes interfecti sunt. Deinde misit Aigolandus ducentos contra ducentos, qui statim occisi sunt. Deinde misit duo millia contra duo millia: quorum quidam occisi sunt, reliqui fugati. Tertia die jecit Aigolandus sortes suas, et cognovit detrimentum Caroli; et mandavit ei, ut sequenti die plenarium, si vellet, bellum faceret. Quod ab utroque commissum est. Tunc astiterunt quidam Christiani, qui sero ante diem belli arma sua bellica studiosissime praeparantes, hastas suas erectas infixerunt in terra, ante castra in pratis juxta fluvium, qui dicitur, Cera, in quo loco postea beatorum martyrum Famudi et Primitivi basilica ingens et optima jussu et auxilio Caroli constructa est, et magna villa et pinguissima. Istas hastas summo mane corticibus et frondibus decoratas invenerunt: hi scilicet qui in acie proxima martyrii palmam adepturi erant in Dei fide: et ultra quam dici fas est, admirantes, tantumque miraculum divinae gratiae ascribentes, absciderunt eas prope terram, et radices quae remanserant in terra in modum perticarum, ex se postea magna generarunt arbusta, quae adhuc in illo loco apparent. Erant enim illorum multae hastae de lignis fraxinis. Mira res, magnumque animabus gaudium, et ingens corporibus detrimentum. Quid plura? die crastina occisa sunt quadraginta millia Christianorum, et dux Milo Rothlandi pater, et equus Carolo peremptus. Tunc Carolus stans pedes cum duobus millibus peditum Christianorum, evaginavit spatam suam, nomine gaudiosam, et trucidavit multos Saracenos per medium. Advesperascente die conversi sunt Saraceni et Christiani in castris. Altera die venerunt Carolo in auxilium quatuor marquisii de locis Italiae, cum quatuor millibus virorum bellatorum. Quod ut Aigolandus agnovit, in fugam versus est: tunc Carolus cum suis exercitibus remeavit in Galliam. Hiems mollissima et pestilens fuit.

In Britannia post Kenulfum, qui 24 annis regnavit, cujus filius Kenelmus puer a sorore innocue caesus martyr effectus est; regnavit Kednulfus frater ejus anno uno. Altero a Bertulfo expulsus, venit ad Carolum; per quem, ut ait Sigebertus, regno et patriae restitutus est. Leo papa tertius legatos misit in Britanniam, Adulfum diaconum, natione Saxonem: cum quo ab imperatore Carolo missi sunt abbates duo, Linotfridus notarius, et Nantarius de S. Omaro. Crumnis Bulgaribus regnat. Aaron ammiras moritur: post quem regnat Muham mad annis quinque.

Pippinus rex Italiae Venetiam sibi subigit, et non multo post Mediolani obit: et Carolus Venetiam Nicephoro reddit. Qui Nicephorus novis et injustis legibus omnes suos exacerbat, et iram Dei in se exaggerat. Godefrido Danorum rege mortuo, Hemingus filius ejus pacem petit a Carolo. Walchandus episcopatum Leodiensem suscipit; qui in Ardenna Andagium coenobium construxit. In Tuscia Populonium civitas maritima a Graecis, qui Crabiotae vocantur, depraedata est. Mense Novembri habuit imperator Aquis concilium de processione Spiritus sancti: quam quaestionem Joannes quidam monachus Hierosolymis primo commendavit. Cujus diffiniendae causa Bernardus episcopus Vormatiensis, et Adalardus abbas Corbeiae Romam ad Leonem papam missi sunt.

Ruoltona filia imperatoris major natu obiit octavo Idus Junii: et Pippinus rex Italiae filius ejus octavo Idus Julii. Magna fuit boum mortalitas per omnes provincias imperatori subditas. Sol septimo Idus Junii, et secundo Kalendas Decembris; luna undecimo Kalendas Julii, et decimo octavo Kalendas Januarii, defecerunt. Carolus in tres partes regni sui tres exercitus misit: unum trans Albiam, qui Hillones debellavit; alterum in Pannoniam, qui reliquias Hunnorum, et Sclavos compressit; tertium contra Brittones, qui eorum perfidiam contudit. Carolus filius imperatoris major natu obiit secundo Nonas Decembris. Hemingus rex Danorum moritur: post quem duo inter se de regno contendentes, colliduntur pene usque ad undecim millia Danorum. Moguntiae pons quingentorum passuum longitudinis trans Rhenum, quem Carolus per decem annos ingenti labore et mirabili opere de lignis construxerat, ita ut perpetuo durare posse videretur, ita fortuito incendio tribus horis conflagravit, ut ne una quidem hastula super aquam remaneret. Carolus rerum suarum haeredem Christum testa mento facit; diviso in tres partes quidquid in re mancipii habebat: tertiam partem eorum pauperibus et famulantibus palatio delegavit, duas partes reliquas in partes viginti unam subdivisit: et metropolitanis episcopis, qui totidem sibi suberant, distribuit; ita ut metropolis Ecclesia tertiam assignatae sibi partis haberet, et duas inter suffraganeos episcopos divideret; quarum haec sunt nomina: Roma, Ravenna, Mediolanum, Forum Julii, id est Aquileia, Gradus, Colonia, Maguntia, Juvanum quae et Salisburch, Treviris, Senonis, Bisuntio, Lugdunum, Vienna, Rothomagus, Remis, Arelas, Tarentasia, Obredunum, Burdegala, Turonis, Bituricae. Unamquamque partem sub proprio conditorio sigillatam reposuit; addens nomen civitatis metropolitanae, cui mittenda erat. Carolus per quatuor annos vitae suae extremos crebris febribus correptus est; ad extremum etiam uno pede claudicavit; et tunc plura suo arbitratu, quam medicorum consilio faciebat: quos exosos habebat, quia ei assa interdicebant, quibus assuetus erat: delectabatur vaporibus aquarum naturaliter calentium. Nicephorus Bulgariam ingreditur; et quia victoriae temperare nescivit, a Bulgaribus cum multo senatorii ordinis numero peremptus est. Post quem Stauratius filius ejus anno uno imperat.

Carolus Ludovico filio suo coronam imperialem imponit, et Bernardum filium Pippini regem Italiae facit. Apud coenobium Elnonense S. Amandus a Lauthario custode elevatur, anno ab ejus depositione circiter centesimo quinquagesimo secundo, vicesimo die mensis Septembris. In legenda tamen ejus ponitur haec elevatio corporis ejus anno Domini 809, anno ab ejus transitu centesimo quinquagesimo. In quo die visus est idem sanctus in tumulo suo, vir cano capite reverendus, abstinentia et jejuniis pallidus, incorruptione membrorum suave fragrantium quasi aromaticus, ac toto corpore incontaminatus, dormienti simillimus, vestimentis pontificalibus honesta pulchritudine adornatus: cujus ungues manuum ita excreverant, ut etiam manicas vestimentorum cremento suo penetrarent. Has pro reliquiis secuti idem Lautharius, vel Lotharius; et incrementum similiter barbae ejus totondit, et fabrili instrumento duos dentes de gingivis ejus extraxit: quos aliter non poterat. Post quos stillae cruoris fluxerunt, quae adhuc acerra servantur eburnea. Stauratio deposito Michael gener Nicephori imperat annis duobus. Cujus legati Michael episcopus, et Arsasius, et Theonostus protospatarii, venientes Aquis, dixerunt laudes imperatori Graeca lingua. Idibus Maii post meridiem facta est solis eclipsis. Corpus sancti Salvii inventum est. Hic sanctus venerat primum in partes fisci Nonensis, qui vocatur Valentianas. Inde egressus celebravit missam in ecclesia Sancti Martini die Resurrectionis Dominicae, ubi et populum instruxit: et post missam invitavit eum ad prandium Genardus quidam, qui fiscum providebat sub domino suo Abbone. Habebat autem sanctus Salvius ministerium ecclesiasticum aureum, vestimenta ex auro et gemmis ornata, cingulum aureum, gemmis et margaritis intextum. Quae omnia ubique ferebat secum coram omnibus scienter, ut ita perveniret ad palmam martyrii. Haec autem concupivit Winegardus filius Genardi, homo levis et protervus; omniaque fecit ei auferri; et de calice et de patena jussit sibi fabricari sellam; et virum Dei misit in carcerem; et misit servum, ut interficeret eum in carcere, et discipulum ejus: et factum est ita. Servus tamen hoc non est ausus facere, donec ei sanctus praecepit. Fuerunt autem hi duo sancti de territorio Arumnorum. Corpora eorum jussit Winegardus latenter apportari ad armentum gregis sui, et ibi fossa humo in medio abscondi. Erat autem in eodem armento taurus maximus, qui semper prohibebat caetera animalia, ne locum illum attingerent, in quo sanctorum corpora posita erant, sed abigebat illa cornibus suis. Erat autem corpus sancti Salvii primo positum in fossa, et corpus discipuli ejus super illud jactatum in modum crucis. Si autem forte contigisset, ut aliquae sordes ibi cecidissent, non cessabat taurus per totam noctem, donec pedibus suis locum mundasset. Quaedam autem femina nocte custodiens et gyrans domum suam in villa Brenitico, vidit immensum fulgorem in loco illo, ubi armentum erat, et cucurrit ad ostium, et vidit duas lampades accensas totum locum illuminantes, velut in meridie: et convocavit vicinos, ut miraculum hoc viderent. Factum est hoc una nocte et altera, et relata est res ad sacerdotes. Eodem tempore revelatum est per angelum regi Carolo, ut mitteret Valentianas, et diligentissime requireret ubi sanctus Salvius cum discipulo suo requiesceret. Quod ei dictum est per tres noctes continuas. Inventique sunt, prodente eos Genardo; et adductus est Genardus et Winegardus filius ejus, et Winegarius servus, qui illos interfecerat. Et jussit rex Genardo et Winegardo amputari virilia, et oculos erui, Winegario autem servo oculos tantum erui. Et imposita sunt corpora sanctorum super plaustra, ut adducerentur ad ecclesiam Sancti Vedasti, et non potuerunt moveri adducta multitudine boum. Et relinquentes in plaustro duos boves tantum, permiserunt illos ire quo vellent: et cum summa festinatione perduxerunt illa duo boves ad ecclesiam Sancti Martini, in qua sanctus Salvius orare consueverat, juxta Valentianas, et ibi posita sunt. Et dedit Carolus sancto Salvio tertiam partem illius fisci. Eo tempore venerunt duae sorores cujusdam ducis Francorum ad regem Carolum, conquerentes de fratre suo, quod haereditatem suam ejus auferret. Conventus super hoc a rege, respondit, se nihil eis auferre. Rex autem fecit eum jurare super corpus sancti Salvii, quod nihil deberet sororibus suis, ex his quae petebant. Qui cum jurasset laetus, statim medius crepuit, et per secretum alvi stercora proruperunt: et exivit sanguis ex oculis ejus et auribus, et ore, et naribus; et post duas horas vitam finivit. Genardus quoque caecatus dedit quidquid habebat sancto Silvio. Winegardus autem filius ejus cum venisset ad ecclesiam, in qua sanctus quiescebat, et oraret sibi dari veniam, commota est tota ecclesia. Qui tremefactus et conversus in fugam, venit ad monasterium Sancti Amandi: et ibi permansit lugens et poenitens omnibus diebus vitae suae. Genardus quoque pater ejus, amissis corporalibus oculis, spirituales recepit, residens in domo sua, et poenitentiam agens. Winegarius autem servus venit ad sanctum Salvium, prostratus ante corpus ejus cum multo imbre lacrymarum, recepit lumen in uno oculo; et usque ad diem mortis suae pavit greges in servitio sancti Salvii. Per totam Galliam jussu Caroli celebrata sunt concilia pro statu Ecclesiarum ab episcopis. Primum Maguntiae, secundum Remis, tertium Turonis, quartum Cabilone, quintum Arelati. Mauri Centumcellas Tusciae civitatem, et Nicaeam Narbonensis provinciae vastaverunt. Michael imperator cum Bulgaribus pugnans, victus, domum reversus, deposito diademate monachus efficitur. In cujus locum succedit Leo Bardae patricii filius. Grumas rex Bulgarorum, qui ante duos annos Nicephorum interfecerat, et Michaelem de Mosia fugaverat, elatus Constantinopolim obsedit; quem moenibus urbis obequitantem Leo eruptione facta graviter vulneratum fugere coegit. Muhammad ammiras fratri suo Abdallae congreditur; a quo superatus, eum sibi conregnare invitus patitur; et hoc bello regnum Saracenorum per aliquot annos discinditur. Leo post Michael imperat annis octo.

Carolus moritur, et sepelitur Aquisgrani, anno aetatis suae 72, imperii Romani 13. In quibusdam Chronicis legitur, quod mortuus est V Idus Februarii, anno aetatis 71, regni 47, Italiae subactae 43, imperii Romani anno 14. Post quem imperavit Ludovicus filius ejus annos 26.

Inter Ludovicum et Leonem pax firmatur. Harioldus rex Danorum regno et patria pulsus a filiis Godefridi, ad Ludovicum veniens implorat ejus opem. Chrunus Bulgar successu insolens, Constantinopolitanos incursat, usque ad portas urbis crebris incursibus evagando. Constantinopoli factus est terraemotus magnus per continuos dies, quo multa urbis aedificia, et aliarum civitatum corruerunt: et in Aquitania apud Santonas in mense Septembri factus est terraemotus. Rhenus fluvius Alpinis nivibus auctus ultra solitum exundavit. Leo papa moritur, anno episcopatus 25, V Kalendas Junii: post quem sedit nonagesimus nonus Stephanus papa, tertius hujus nominis, mensibus 7. Hic statim venit Remis ad imperatorem, et eum coronavit. Ludovicus exercitum contra Danos mittit, et per eum obsides accipit. Stephanus papa tertio postquam redierat mense moritur, octavo Kalendas Februarii. Post quem centesimus sedit Paschalis primus hujus nominis annis 7, diebus 17. Luna defecit Nonis Februarii hora noctis 2. Cometes in signo Agitatoris apparuit. Porticus per quem imperator incedebat corruit cum eo, et plusquam 29 hominibus. Facta est conjuratio contra imperatorem a Bernardo nepote suo: cujus principes fuerunt Aegidius, inter amicos regis primus, et Reginardus camerarius ejus, et Reginarius Reginarii comitis filius, et Anselmus Mediolanensis episcopus, et Volfoldus Cremonensis, et Theodulfus Aurelianensis. Wascones a Ludovico desciscunt.

Scloamir rex Abroditarum a Ludovico deficit, et ad Danos fugit. Ludovicus Brittones sibi subigit; Murnianus vero dux eorum, qui nomen regis sibi usurpaverat, ab eis perimitur. Bernardus rex Italiae, conspirationis contra imperatorem factae accusatus, et reus majestatis adjudicatus, primo oculis et regno, dehinc vita privatur. Episcopi in conjuratione deprehensi synodali decreto depositi sunt, et monasteriis mancipati. Alii nobiliores cum Bernardo rege jussi sunt oculis privari. Ermegardis regina Andegavis obiit V Nonas Octobris. Arioldus in regnum Danorum a Ludovico remittitur.

Scloamir rex Abroditarum, et Lupus dux Wasconum damnati capitis, a Ludovico exsiliantur. Generali concilio Aquisgrani habito per dispositionem Ludovici, episcoporum quoque, et abbatum, aliqua capitula ad usus regularium monachorum addita sunt: et multa sanctarum Scripturarum compilatione facta, clericorum et clericalium sanctimonialium regulae constitutae sunt. Idem Ludovicus, cum adhuc esset annorum 34, clerum Aquitanicum, qui antea sub tyrannis degens, equitationi, et bellicae exercitationi, et missilium librationi, magis quam divino cultui operam dabat, adductis hinc inde magistris, legere et psallere instituit. In hoc autem concilio fecit componi librum perfectionem vitae canonicae continentem; in quo etiam inseri jussit cibi et potus, et omnium necessariorum summam. Quem librum per omnes civitates et monasteria regni sui fecit describi. Tunc coeperunt deponi ab episcopis et clericis balteis aureis, et gemmis, et cultris ornatae, exquisitaeque vestes, et talaria talos onerantia. Nam simile monstro ducebat, virum ecclesiasticum aspirare ad saecularis gloriae ornamentum. Monachos praecipue dilexit. Qui etiam monachus fieret, nisi pater prohibuisset. Multa monasteria sub eo constructa sunt, vel reparata: et praecipue haec: Monasterium S. Philiberti, S. Florantii, Carofi, Conchas, S. Maxentii, Menatae, Magniloci, Nearciacum, S. Savinii, Masciatum, Nontliacum, S. Theofildi, S. Pascentii de Sora, Solemniacum, puellare S. Mariae, puellare S. Radegundis, Devera, Deutera in pago Tolosano, Vadala in Septimania, Amane, Galune, Sancti Laurentii, Sanctae Mariae, quae dicitur in Rubine, Cannas, et caetera plurima.

Abhinc deficit narratio regni Bulgarorum, et Saracenorum. Paschalis papa corpus sanctae Ceciliae virginis, ipsa revelante invenit, aureis indumentis velatum, sanguine ipsius adhuc infusis, et ipsam, et corpora sanctorum martyrum Valeriani sponsi ejus, et Tiburtii, et Maximi, et Urbani papae in ecclesiam a se illis aedificatam transposuit. Ludovicus partitionem regni inter filios suos factam confirmat sacramento optimatum suorum. Leo imperator perimitur in palatio suo conspiratione optimatum suorum, et praecipue Michaelis domesticorum comitis, qui post eum imperavit annis 9. Secundum quaedam Chronica anno praecedente facta est pestilentia bovum et hominum per totam Franciam; propter juges pluvias, et aerem nimio humore solutum, frumenta et legumina corrupta sunt; quae aut colligi non poterant, aut collecta putrescebant. Vinum defecit propter caloris inopiam, et illud quod remansit, acerbum et insuave fuit. Autumnalis satio ita impedita fuit, ut penitus nihil frugum ante vernam temperiem seminaretur. Luna defecit VIII Kalendas Decembris, hora noctis sexta. Item secundum quaedam Chronica anno praesente Bernardus nepos Ludovico reconciliatus est, et in regnum restitutus, et Adelardus abbas Corbeiae recepit abbatiam suam; qui in Aquitania exsulabat. Autumnalis satio in quibusdam locis jugitate pluviarum impedita est; cui successit hiems tam prolixa et aspera, ut et famosissima, Rhenus et Danubius, et Albis, et Sequana, et caetera per Galliam et Germaniam flumina adeo solida glacie stringerentur, ut triginta vel eo amplius diebus plaustra velut pontibus juncta sustinerent, cujus resolutio multis juxta Rhenum constitutis magnum damnum intulit.

In regione Thuringorum in quodam loco juxta fluvium cespes longus pedes 50, latus 14, altus 6, de terra sine manibus praecisus et sublatus est, et ad pedes 25 translatus. Item in parte orientali Saxoniae, quae Sorabtorum finibus contigua est, in quodam deserto loco juxta lacum, qui dicitur Tusco, in modum aggeris terra intumuit, et ad limitem unius leugae longitudine porrectus sub unius noctis spatio absque humani operis molimine ad instar calli surrexit. Concilio habito Attiniaci imperator publice confessus est se peccasse contra omnes episcopos, quos invitos fecerat attondere. Drogo frater Ludovici fit Metensis episcopus; Lotharius imperatoris filius a patre in Italiam dirigitur; qui a Paschali papa consecratus, coronam regni, et imperatoris et Augusti nomen accepit. Theodorus Romanae Ecclesiae primicerius, et Leo nomenclator gener ejus, in patriarchio Lateranensi primo excaecati sunt, deinde decollati. Quod ideo quidam dicebant factum, quia tardiores justo videbantur jam ad fidelitatem Lotharii juvenis. Quidam etiam dicebant hoc factum esse jussu Paschalis papae, vel consilio. Sed ille se apud imperatores sufficienter excusavit, et de hoc crimine coram papa et legatis Ludovici Romae in magno episcoporum numero se jurejarando purgavit, et interfectores defendit; quia de familia sancti Petri erant; et interfectos dixit fuisse reos majestatis. Tunc missi sunt Romam Adalungus abbas Sancti Vedasti, et Hunfridus comes Curiensis. Ebbo Remensis archiepiscopus consilio imperatoris, et auctoritate Romani pontificis praedicandi gratia ad Danos profectus est, et multos ex eis baptizavit. Terraemotus factus est in palatio Aquis. In Saxonia, in pago qui vocatur Frizai, viginti tres villae igne coelesti crematae sunt, homines et animalia ictu fulminis examinati, fruges grandine vastatae, cum ipsa grandine lapides immensi ponderis ceciderunt. Et haec prodigia grandis hominum mortalitas secuta est; propter quod imperator praecepit jejunia. In quo anno natus est ei filius Carolus ex regina Judith. Fulgura de coelo sereno interdiu ceciderunt. In territorio Cremerensi civitatis Italiae in vico Grabadona in ecclesia Sancti Joannis Baptistae, imago sanctae Dei Genitricis puerum Jesum gremio continentis, ac magorum munera afferentium in apsida ejusdem ecclesiae depicta, et ob nimiam vetustatem obscurata et pene abolita, tanta claritate per duorum dierum spatium effulsit, ut omnem splendorem novae picturae suae venustatis pulchritudine vincere videretur. Magorum tamen imagines, praeter illa munera, quae offerebant, minime claritas illa irradiavit. In territorio Tullenso, juxta villam Comerciacum, puella quaedam annorum duodecim post sacram communionem in Pascha a sacerdote susceptam, primum per decem menses pane, deinde omni cibo et potu per triennium abstinuit et post ad communem vitam rediit.

Hiems aspera facta est et prolixa, quae non solum caetera animalia, sed et quosdam homines immanitate frigoris exstinxit. Luna defecit II Nonas Martii hora noctis secunda. Paschalis papa obiit: post quem centesimus primus sedit Eugenius primus hujus nominis annis tribus, mensibus duobus, qui erat archipresbyter tituli Sanctae Sabinae, vincente nobilium parte. Paucis ante solstitium aestivum diebus in territorio Eduensi aere subita mutatione in tempestatem converso, ingens fragmen cum grandine dicitur cecidisse, longum pedes 15, latum 7, altum 2. Corpora sanctorum Severi Ravennatis episcopi, et uxoris ejus Vincentiae, et filiae Innocentiae ab Otgario archiepiscopo Maguntiam translata sunt. Legati Michaelis imperatoris inter caetera munera detulerunt Ludovico imperatori libros Dionysii Areopagitae, ab ipso conscriptos De hierarchia, petente ipso Ludovico de Graeco in Latinum translatos. Qui libri Parisius, in ipso sancti martyris festo cum gaudio suscepti sunt; quod gaudium virtus sancti martyris auxit, 19 aegrotis in ipsa nocte ibi sanatis. Valchandus Leodiensis episcopus corpus sancti Lamberti transtulit a Leodio ad Andagium monasterium. Rabanus fit abbas Fuldensis, qui multa de Scripturis sanctis disseruit.

Herioldus rex Danorum cum uxore et filiis, et sua parte Danorum Maguntiae baptizatur: et ab imperatore Ludovico muneribus et parte Frisiae in beneficium sibi data honoratur. Baptizatus est autem apud Sanctum Albanum.

Secundum quaedam Chronica in anno sequenti contigit hoc: Hilduinus abbas S. Dionysii Romam mittens, annuente precibus ejus Eugenio papa, ossa beatissimi Sebastiani accepit, et apud Suessionem in basilica Sancti Medardi collocavit; ubi, dum adhuc inhumata, in loculo in quo allata fuerant, jacerent, innumera, et pene incredibilia miracula perpetrarunt. Corpora Marcellini et Petri martyrum Roma in Franciam translata multis signis claruere. Corpus etiam S. Gregorii papae ad urbem Suessionem translatum esse dicitur. Visae sunt in coelo acies, et terribiles coruscationes nocturnae in aere discurrentes.

Eugenius papa obiit: cu successit Valentinus diaconus, vix uno superstes mense, centesimus secundus. Quo post XL dies secundum quosdam, pontificii defuncto, Gregorius presbyter tituli Sancti Marci centesimus tertius successit, Constantino papa nonagesimus sextus, de numero paparum abraso. Hic autem Gregorius quartus hujus nominis, qui et Leo IV dictus est, sedit annis 16, qui continuo fluxu sanguinis e naribus valde molestabatur. In hoc anno, secundum quaedam Chronica, Heutardus sui temporis prudentissimus Romam misit, propter corpora sanctorum Marcellini et Petri: quae in suo territorio propriis sumptibus condidit; sed non dicitur, in cujus civitatis territorio. Facta est conjuratio contra imperatorem a filiis. In Vasconia trans fluvium Garumnam ferunt annonam de coelo pluisse similem frumento; sed paululum breviora et rotundiora grana habentem. Rabanus abbas Tractatus in librum Sapientiae, et in Ecclesiasticum, ad Otgatium archiepiscopum edidit. Amalarius librum De ecclesiasticis officiis, et Angelomus Tractatus in libros Regum ad imperatorem scribunt. Ansegisus abbas Lobiensis edicta Caroli Magni et Ludovici filii ejus, ad ecclesiasticam legem pertinentia, in duobus libellis digessit. Italicus Ludovici exercitus classe in Africam transvectus, magnam Afrorum stragem dedit. Corpora sanctorum Valentini et Genesii Resquingiam monasterium translata sunt. Aquis terraemotus factus est, et ventus tam vehemens, ut non solum domos humiles, sed et ipsius ecclesiae templum plumbeum magna ex parte denudaret. Apparuit commotio et simultas filiorum contra imperatorem. Hoc anno, qui est annus ab initio quadrimillesimus septingentesimus tricesimus octavus, finitur nonus magnus annus quingentorum et viginti quatuor annorum. Hucusque inveni Chronicon cujusdam sine titulo, ab anno Domini 746, usque ad hunc annum. Gregorius papa dolens crebris Saracenorum incursibus vexari et vastari suburbia Romanae urbis circa ecclesiam B. Petri apostolorum principis, intendit illic novam urbem aedificare: ad quod consilio et auxilio imperatorum animatus, novam fabricam coepit.

Apud Constantinopolim Theophilus imperat annis 15. Saraceni Siciliam incursantes, Lipparem insulam devastant, ubi corpus Bartholomaei apostoli quiescebat, quae olim plumbi loculo insertum et in mare demersum a paganis non ferentibus illud propter signorum nimiam claritatem ab omnibus venerari, ab India usque ad hanc insulam ultro delatum fuerat: cujus ossa modo a Saracenis huc illucque dispersa, post a quodam monacho ipso revelante collecta, Beneventum transferuntur. Ludovicus imperator quosdam sibi adversantes exauctoravit, alios exsiliavit, alios bonis privavit, ac per hoc filios et optimates suos magis contra se exacerbavit.

Gregorius papa in Galliam veniens, contra imperatorem cum filiis agebat. Imperator uxorem suam Judith, quasi causam malorum abdicavit.

Ludovicus imperator a suis desertus ac proditus et in potestatem filiorum redactus, episcoporum judicio arma deposuit, et ad agendam poenitentiam inclusus est. Sol et luna per eclipsin deficiunt. Ludovicus imperator relaxatus antiquum imperium et uxorem recipit, ac filium Lotharium in Italiam redire cogit.

Monente Gregorio papa, et episcopis omnibus assentientibus, Ludovicus imperator statuit ut in Gallia et Germania festivitas Omnium Sanctorum in Kalendis Novembris celebretur, quam Romani ex instituto Bonifacii papae celebrabant. Hoc tempore reliquiae Viti martyris a Parisius ad Corbeiam Saxoniae transferuntur. Unde ipsi Franci testati sunt, quod ab illo tempore gloria Francorum ad Saxones transierit. Ebbo Remorum archiepiscopus deponitur: alii quoque multi, qui cum eo in dejectionem Ludovici conspiraverant, damnantur et exsiliantur.

Gregorius papa consummatam novae Urbis fabricam solemniter dedicavit, Leoninam urbem, Romanam appellavit: vel a Leone tertio, qui hujus operis fundamenta olim jecerat, vel a seipso, qui Leo quartus dictus est.

Northmanni Gallias graviter infestant, Dorestotum vastant, Andoverpum oppidum, et Wilclant emporium situm juxta ostium Mosae incendunt, a Frisonibus tributum accipiunt. Gregorius papa plures urbes Italiae, aut vetustate aut hostilitate dirutas novis fabricis aut muris restaurat. Saracenis ad depraedandum usque ad portum Romanum venientibus Romani instantia Gregorii papae, auxiliantibus sibi Neapolitanis, eos bello excipiunt, et cooperante sibi divinitus gravi ventorum turbine, victos pene usque ad internecionem delent. Cometes in signo Librae apparet.

Northmanni Valachiam insulam vastant, et tributum exigunt. Ludovicus imperator filio suo Lothario sub fide ad se venienti reconciliatur, eique dignitatem imperii tribuit, et coronam regni.

Cometes in signo Arietis apparet: et post aliquot dies plurimi instar stellarum igniculi per coelum discurrere videntur. Ludovicus moritur. Cometae sidus apparuit in signo Virginis, in ea parte signi, quae penulam ejus subtus, caudam vero serpentis similiter coriumque stringunt. Quod cum non more 7 siderum errantium orientem versus pergeret, quod dictu mirum est, dein sidus Leonis, et Cancri, et Geminorum transiens signa, in capite Tauri, tandem sub aurigae pedes igneum globum jubaris prolixitatem, quam usquequaque porrexerat, terminavit. Et post pauca infirmato imperatore, cibus ejus fuit per 40 dies solummodo die Dominica Dominicum corpus. Cum vidisset daemonem astare, dixit: Huis, huis; quod significat, Foras, foras. Aquitaniae praefuerat per annos 37. Obiit anno vitae suae 44, imperii 27, duodecimo Kalendas Julii. Georgium presbyterum, qui se promittebat more Graecorum facturum organum, summo suscepit gaudio. Post hunc Autharius imperium usurpans, imperat annis 15, secundum alios, annis 9. GUILLELMUS MALMESBUR. Hic Ludovicus Caroli Magni filius, 4 filios habuit: Lotharium, Pippinum, Ludovicum, Carolum Calvum. Quorum Lotharius, vivente patre, nomen imperatoris usurpans, regnavit annis 15 in parte Germaniae, quae nunc Lotharingia, quasi Lotharii regnum dicitur, et in tota Italia cum Roma, vir omnium ante se immanissimus, qui proprium patrem crebro captivatum in ergastulis vinxit; quia, mortua Ermegarde, de qua priores liberos tulerat, Carolum ex Judith uxore natum crebrius exosculabatur. Pippinus autem filius Ludovici regnavit in Aquitania et Vasconia, Ludovicus tertius filius Ludovici, praeter Noricam quam habebat, tenuit regna, quae pater illi dederat, id est Alemanniam, Thuringiam, Austrasiam, et Avarorum regnum. Carolus vero medietatem Franciae ab occidente, et totam Neustriam, Britanniam minorem, et maximam partem Burgundiae, Gothiam, Vasconiam, submoto inde Pippino filio Pippini, et in monasterio Sancti Medardi attonso. Qui postea inde per fugam elapsus, Aquitaniam regressus multo tempore fugiendo ibi latuit, iterumque a Ranulfo praefecto perfide deceptus, et comprehensus, et ad Carolum adductus Silvanecti perpetuo exsilio est detrusus. Lotharius vero ante obitum patris sui, 18 annis in imperatorem unctus est; qui post mortem patris, contra fratres suos, Ludovicum regem Bajoariorum, et Carolum, exercitum duxit, adjuncto sibi Pippino cum Aquitanorum populo.

Carolus igitur et Ludovicus, dolentes se a fratre suo Lothario debita parte privari, contra eum insurgere parant.

Cometes in signo Aquarii apparet. Tribus ergo fratribus de regni partitione discordantibus, conseritur inter eos pugna in pago Antissiodorensi, apud villam Fontanedum; et tanta caedes utrinque facta est, ut nulla aetas meminerit tantam stragem hominum fuisse factam in gente Francorum: et ita eorum vires ibi attenuatae sunt, ut jam nec suos terminos ab exteris tueri possent. Victoria tamen Carolo et Ludovico provenit, fugato Lothario. Ibi Franci cum omnibus nationibus sibi subjectis mutua se caede prostraverunt. Fratribus nondum a bello desistentibus, consilio optimatum tandem de partibus singulorum 40, primores eliguntur, qui in unum convenientes, regnum aequaliter dividerent: et ita pax in annum sequentem induciatur. Ludovicus interim pergens in Saxoniam, validissimam libertorum conspirationem, dominos suos opprimere volentium fortiter compescuit, auctoribus seditionis capitali sententia damnatis. WILLEL. MALMESBUR. Ethevulfus filius Egorith rex, quem quidam Atamachum vocant, rex Westsaxonum regnavit anno Domini 838. Hic avito regno Westsaxonum contentus, regna appendicia, quae pater acquisierat, filio Estatio contradidit. Hic Ethevulfus decimam omnium praediorum infra regnum suum Christi famulis concessit, liberam ab omnibus functionibus, absolutam ab omnibus inquietudinibus, compositoque regno Romam abiit, ibique tributum, quod hodieque Anglia pensitat, sancto Petro obtulit coram Leone IV papa: qui etiam ante Eifredum filium ejus ad se missum honorifice susceperat, et regem inunxerat. Ibique anno integro moratus, scholam Anglorum, quae ab Offa rege primum dicitur instituta, et proximo anno conflagraverat, reparavit egregie. Inde domum per Galliam repatrians, Judith filiam Caroli in conjugium duxit. Ex his apparet, quod Carolus Calvus matrem habuit Judith, et filiam Judith. In quibusdam Chronicis post Ludovicum Pium statim ponitur Carolus Calvus, et praetermittitur Lotharius major ejus filius, ibique dicitur Carolus Calvus regnasse annis 45.

Mauri Beneventum occupant. Gregorius papa obiit: post quem sedit centesimus quartus Sergius secundus annis tribus: ad cujus electionem confirmandam Ludovicus Lotharii imperatoris filius a patre missus, ab eodem papa in regem Longobardorum unctus est. Descripto in tres partes regno, fratres ad urbem Galliae Virdunum conveniunt, et inter se pacificantur, datis et acceptis invicem sacramentis. Carolus accepit occidentalia regna, ab Oceano Britannico usque ad Mosam fluvium: in qua parte extunc et modo nomen Franciae remansit. Ludovico orientalia regna cesserunt, id est omnis Germania usque ad Rheni fluenta: et aliquas trans Rhenum civitates cum adjacentibus plagis, propter vini copiam. Lotharius major natu omnia Italiae regna tenuit, cum ipsa Roma; nec non et Provinciam, et mediam partem Franciae inter Scaldim et Rhenum, quae mutato nomine ab eo denominata est Lotharingia. Igitur post factam divisionem Carolus regnat in Francia annis 34, Ludovicus frater ejus in Germania annis 33. Ludovicus rex Germaniae Abrodites a se deficere molientes bello perdomuit, occiso rege eorum: ejusque populum et terram sibi divinitus subjugatam per duces ordinavit Apud Constantinopolim Michael et Theodora imperant annis 11. Northmanni regnum Caroli graviter infestant, et usque Parisius navigio veniunt; cum Frisonibus tribus praeliis confligunt; in primo vincuntur, in duobus vincunt. Ludovicus quatuordecim duces Bohemorum cum suis baptizari fecit. Carolus cum Brittonibus infeliciter pugnat. Sergius papa obiit, et cessavit episcopatus mensibus 2, diebus 15. Post quem sedit Leo centesimus quintus, annis 8, mensibus 3, diebus 6. Hic decrevit, ut dum missarum sacra solemnia celebrantur, nullus laicus in presbyterio stare, vel sedere, vel ingredi praesumat; nisi tantum sacra plebs quae ad ministrationem sacri officii constituta est: et ut Octavae Assumptionis sanctae Mariae in Ecclesia celebrarentur, quod ante non fiebat.

Rabanus ex abbate Fuldensi ordinatur archiepiscopus Maguntiae. Celebrata Synodo jussu Ludovici regis apud Maguntiam, multa Ecclesiae utilia decrevit. Quaedam pseudoprophetissa dicens instare diem judicii, Maguntiam sollicitabat, ita ut etiam aliquos sacri ordinis ad se inclinaret. Quae a Rabano arrepta, confessa est, se per suggestionem cujusdam presbyteri quaestus causa hoc fecisse. Godescalcus haereticus, sed non dicitur in quo haereticus fuerit, rationabiliter, ut multis visum est, convincitur; sed tamen in suo perseveravit errore. S. Helena Constantini mater, quae a filio suo Constantino Romae in ecclesia Sanctorum Marcellini et Petri martyrum sepulta fuerat, a Theogiso monacho transfertur in Franciam, et in dioecesi Remensi magna Francorum veneratione excolitur. Franci a Bohemis gravi praelio vincuntur: cui bello spiritus malignus se praefuisse, per os cujusdam arreptitii publice testatus est; et per se et per socios suos, scilicet spiritus superbiae et discordiae, egisse ut Franci terga verterent. Reliquiae sancti Hermetis martyris per Lotharium imperatorem in Galliam mittuntur, et apud Indam monasterium honorifice conduntur. Fames valida Germaniam atterit, ita ut pater filium suum devorare voluerit; quo tempore Rabanus multam pauperibus benevolentiam exhibuit. Carolus rex Francorum filios fratris sui Pippini regis Pippinum et Carolum regnum suum inquietantes capit, et in monachos attonsos in monasterium trudit. Northmanni per mare Britannicum ostia Ligeris ingressi, urbem Nannetem invadunt, episcopum Sabbato sancto Paschae baptismum celebrantem trucidant, clerum et populum perimunt, Andegavum et Turonos occupant, templum S. Martini incendunt, et ut tempestas omnia dirimunt.

Hincmarus Remorum episcopus floret: qui Vitam S. Remigii scripsit. Leo papa obiit: et cessavit episcopatus mensibus duobus, diebus 15. Hujus papae anno 4, ut in quibusdam Chronicis legitur, imperavit Lotharius cum Ludovico filio annis 5, qui certe jam cum eodem filio legitur, annis 11 imperasse, ab anno 1 Sergii papae secundi. Post hunc Leonem sedit Benedictus II, centesimus sextus. Quo per conspirationem quorumdam malignorum deposito, Anastasius invasit praelaturam. Sed Anastasio a legatis Lotharii dejecto, et in carcerem truso, Benedictus honorifice relocatur; et sedit annis 2, mensibus 6, diebus 10. Northmanni, qui per 20 annos Franciam nimis attriverant, in patriam reversi, intestino inter se bello usque ad internecionem delentur: ut de regia eorum stirpe nullus, nisi puer unus, remaneret. Terraemotus aeris insolita commotio, turbines, tempestates, grandines, fulmina, multa multis modis incommoda hominibus inferunt. Quidam homo igne coelesti consumptus est, veste illaesa. Lotharius partito inter filios regno, abrenuntiat saeculo: et in Prumia monasterio habitu monachi suscepto, non multo post quievit in Domino. Post quem Ludovicus filius ejus olim a Sergio papa in regem inunctus, imperavit annis 21. Lotharius vero frater ejus Lotharingiam tenuit. Obiit Lotharius iste( ex Malmesberien), anno Domini 855, regni sui 33. Hic ex Ermengarde filia Hugonis tres filios habuit: Ludovicum, cui regnum Romanorum et Italiam tradidit; et Lotharium, cui sedem imperialem reliquit; et Carolum, cui Provinciam gubernandam dimisit. Maginradus eremita martyrizatur. Rabanus obit. Constantinopoli Michael solus imperat annis 13. Benedictus papa obit: et cessavit episcopatus diebus 15.

Post quem sedit Nicolaus I hujus nominis. papa centesimus septimus annis 9, mensibus 6, diebus 20, qui in quibusdam Chronicis ponitur anno 4, hujus Ludovici filii Lotharii. Hujus Nicolai ordinationem Ludovicus imperator sua praesentia roboravit. Coloniae orta tempestate, populo ad basilicam S. Petri confugiente, subito fulmen instar ignei draconis basilicam scidit, ac penetravit et tres homines diversis in locis uno ictu in mortem dejecit; et alios sex eodem impetu semivivos reliquit. Ethelvulfus rex Vestsaxonum post longam peregrinationem, qua Romae moratus fuerat, rediit in Angliam, accepta in matrimonium Judith filia Caroli Calvi. Ab hoc in quodam Chronico texitur linea generationis regum Anglorum sursum versus usque ad Adam. Anno Domini 857, duo filii Ethelvulfi regnum patris partientes, Ethelbaldius in Vestsaxonia Ethelbertus in Cantia regnaverunt.

Franci super crudelitatem Caroli regis sui apud Ludovicum fratrem suum expostulant, et eum ad regnandum super se contra Carolum invitant. Quod ille inconsulte aggressus, turpiter alienis excessit finibus. In parochia Maguntina spiritus malignus evidens nequitiae suae dedit indicium. Nam primo lapides jaciendo, et parietes domorum quasi malleis pulsando, deinde manifeste loquendo, furta prodendo, discordias inter vicinos seminando, homines inquietabat. Denique animas omnium contra unum hominem commovit, quasi propter ejus peccata caeteri talia paterentur: cujus fruges in unum coacervatas incendit; qui ubicunque intraret, statim domus illa exurebatur, ut jam non esset ei locus manendi, nisi in agris. Propter hoc presbyteris litanias agentibus, et benedictam aquam spargentibus, inimicus lapides jaciendo, multis cruentatis tandem aliquandiu quievit. Presbyteris autem recedentibus inimicus flebiliter ululans, tandem presbyterum quemdam nominatim exprimens, se quando aqua benedicta spergebatur, sub cappa illius, quasi familiaris sui, latuisse professus est, accusans eum cum filia procuratoris concubuisse. Sic per triennium institit, donec ibidem cuncta aedificta incendio consumeret.

Ludovicus rex Germaniae multa praelia contra Sclavos strenue gessit, quorum princeps dicebatur Rastrix; cui propter violatam fidem oculos erui jussit. Principibus Caroli regis inter se discordantibus, Brittones destitutam auxilio terram invadentes, usque Pictavis omnia vastando veniunt, quos redeuntes Carolus prosecutus Britanniam intrat, et pugna conserta Franci vincuntur, in quorum caede Brittones grassantur.

Numenius rex Brittonum, dum instaret regnum Francorum depopulari, visum est ei assistere sibi S. Maurilionem Andegavensem olim episcopum, a quo in capite baculo percussus, iram Dei morte persensit. Hoc tempore Lentulfus dux Saxonum pater Ottonis ducis, avus Henrici regis corpus sancti Innocentii papae a Roma in Saxoniam transtulit.

Herispous filius Numenei rex Brittonum Carolo regi confoederatur; et muneratus ab eo, ejus se dominationi subdit.

Lotharius Ludovici frater rex Lotharingiae Waldradam pellicem superducens conjugi suae Thiebergae, consentientibus archiepiscopis Guntario Coloniensi, et Thietbgaudo Treverensi, magnam sibi calamitatem paravit. Ethelbertus rex Cantiae moritur, et Sciteburnae conditur; cujus totum regnum Ethelbaldus adeptus est frater ejus. Hujus tempore manus piratarum appulsa Hamptunam, Wintoniam urbem populosam depopulata est.

Hubertus abbas et dux frater Thiebergae reginae pro repudio sororis suae contra Lotharium insurgit. Guntharius et Tiethgaudus archiepiscopi Romae a papa Nicolao examinati, cum et suis synodalibus gestis, quae perferebant, et suo etiam ore convicti fuissent, episcopatu et sacris gradibus exordinati, anathematizati sunt, eisque laica tantum communio concessa est.

Excommunicata pellice Waldrada, videns Lotharius rex etiam sibi excommunicationem intentari, Thiebergam uxorem suam recepit. Sed non multo post eadem repudiata, pellicem recepit; nec ultra ullo correptionis modo ab ea separari potuit. Corpora sanctorum martyrum Eusebii et Putiani dono Nicolai papae ad Gallias translata, in monasteriis vero religiosorum sancto Petro collatis honorifice tumulantur. Rex Bulgarorum cum sua gente ad Christianismum conversus, missis ad eum a sede apostolica sacris ordinis ministris, acceptis etiam a rege Ludovico subsidiis, adeo in fide solidatur, ut non multo post majore filio in regem ordinato, ipse abrenuntians saeculo monachus factus sit. Sed cum filius ejus juveniliter agens ad gentilitatis cultum vellet redire, militiae cingulo et cultu regio resumpto, filium persecutus cepit, et oculis ejus effossis eum in carcerem trusit, et filio juniore in regnum locato sacrum habitum recepit, et in eo usque ad finem vitae perseveravit. Ludovicus rex Noricorum, id est Bajoariorum, filius Ludovici Pii post festivitatem Paschalem regnum suum inter filios suos divisit, et Carolo dedit Noricam, id est Bajoariam, et Martas contra Sclavos et Longobardos; Ludovico vero Thoringiam, et Austrasios Francos, et Saxoniam; Carolo alteri Alemanniam et Curavalam, id est comitatum Cornugalliae. Herespem a suis perempto, Salomon filius ejus super Brittones regnat, qui Carolo contra se venienti confoederatur. Northmanni Galliam repetentes, Nannetis, Andegavis, Pictavis et Turonis terminos depopulantur. Quibus accurrentes dux Aquitaniae Ranulphus, et Robertus fortis Malchio, dum ipsi incaute praeliantes perimuntur, caeteri a Northmannis ut oves a lupis acervatim sternuntur.

Saracenis Beneventanam regionem incursantibus, Ludovicus imperator viriliter occurrit: ad cujus auxilium Lotharius frater properans, multa quidem praelia cum eo strenue gessit; sed exercitu suo propter intemperiem aeris morbis et morsibus aranearum nimis gravato cum multo suorum dispendio rediit. Hoc anno regnavit Ethelredus filius Ethenulfi: qui cum Danis multa bella gessit. Uno anno novies collatis et infestis signis conflixit. Interfecti sunt a parte Danorum comites 9, rex unus, populus sine numero. Obiit Nicolaus papa: post quem centesimus octavus sedit Adrianus II, annis 5. Sed secundum quaedam Chronicam ponitur 2 annis tardius.

Cometes manifeste apparuit. Michael imperator Graecorum sensu diminutus familiares suos jubebat occidi, quos ad se rediens sibi praesentari exigebat. Basilius, quem Michael imperator pauperem ex familia unius abbatis sibi asciverat, et cubicularium factum ad tantos honores provexerat, ut alter ab imperatore appellaretur, saepe jussus ab imperatore per insaniam occidi, timens ne tali occasione occideretur, elegit magis ipse imperatorem interficere, quam ab eo interfici, et imperavit annis 17.

Corpus sancti Mauri discipuli sancti Benedicti a Glana folio in Burgundiam propter timorem Northmannorum transfertur ad coenobium Fossatense, quod construxit sanctus Balberteus discipulus sancti Columbani.

Lotharius rex ad Adrianum papam se excommunicantem vadit; a quo dum pro comprobatione innocentiae suae ad examinationem corporis et sanguinis Domini tam ipse quam optimates invitati fuissent; et ipse, et omnes qui cum eo corpus Domini temere accipere praesumpserunt, intra ipsum annum perierunt, ipso statim in reditu Placentiae defuncto.

Coloniae celebrata synodo ad dedicationem ecclesiae a tribus metropolitis Luithperto Maguntino, Bertulfo Trevirensi, Willeberto Coloniensi, cum ab eis major ecclesia Sancti Petri deberet dedicari, praecedente nocte auditae sunt voces malignorum spirituum inter se dolentium et conquerentium, se a possessis diu sedibus debere expelli. Carolus rex Francorum, defuncto fratre suo Lothario, dum Lotharingiam solus usurpare nititur, per moderantiam et industriam fratris sui Ludovici regis Germaniae ad hoc attractus est ut aequaliter inter se regnum fratruelis dividerent. Cujus Ludovici exercitus contra Sclavos varia bella vario eventu gessit.

Carolum regem Francorum domestica in filiis calamitas afflixit. Siquidem Carlomanum in cleritatu usque ad diaconatus officium provectum pater cepit et excaecavit; pro eo quod ad apostasiam conversus, et omni genere nocendi regnum perturbans, alter quidam Julianus effectus erat. Alter filius ejus Carolus, dum inconsulte voluisset experiri cujusdam Albuini militis fortitudinem, ab eodem Albuino ignorante quis esset, interfectus est. Basilius imperator Graecorum inter caetera munera mittit Ludovico regi Germanorum crystallum mirae magnitudinis gemmis et auro ornatum, cum parte non modica sanctae crucis. Obiit Ethelredus rex Ethenulfi filius. Post quem regnavit Ofredus filius Etheuf junior; qui olim a papa Leone V unctionem regiam et coronam susceperat. Hic regnavit annis 28, et mensibus sex. Novem continuis annis cum hostibus pugnavit: qui cum, quadam die in insula inclusus, solus domi esset, sociis per oram fluminis ad piscandum dispersis, corpus curis aegrum sopori dedit; et ecce sanctus Cuthbertus Lindifarnensis quondam episcopus sic dormientem alloquitur:« Ego sum Cuthbertus, si audisti, misit me Dominus, ut tibi prospera nuntiem. Anglia jamdudum peccatorum suorum poenas luit. Modo tandem indigenarum sanctorum meritis a Domino respecta est. Tu miserabiliter regno extorris post paucum tempus in solio gloriose reponeris. Et hoc tibi signum. Venient hodie piscatores tui magnam piscium multitudinem corbibus evehentes, quod mirum est; cum gelante aqua fluminis nihil tale speretur, sed et tempus frigidum omnem artem piscantium eludit. Tu fortunae secundae compos, memento liberatoris tui, et ejus nuntii.» Hoc idem visum est per somnium matri suae. Experrecti ambo somnia sua referebant; et ecce piscatores adveniunt cum magna piscium copia. Non multo post ergastulum exire ausus, in quo a Danis tenebatur, magna astutia periculum fecit. Regis enim Danorum subiit tentoria sub specie nuntii, unius tantum sibi fidelissimi fruens conscientia. Ibi tanquam artis oculatoriae professor, etiam in secretioria triclinii omnia arcana oculis et auribus percepit, pluresque dies ibi moratus ad Ebungiam rediit, exponensque sociis omnia, irruit repente super barbaros otiosos, quorum plurimis occisis, reliqui cum rege suo dederunt obsides, quod Christiani fierent, et ab Anglia discederent, quod et fecerunt. Rex eorum Gedrum, quem nostri Gurmindum vocant, cum 30 proceribus et omni pene populo baptizatus, et in filium ab Elfredo rege susceptus est. Caeteri ex Danis, qui Christiani esse noluerunt, cum Hastingo mare transfretaverunt. Secundum quaedam Chronica, 8 synodus sub Adriano papa facta est. Post hunc ad annum sedit centesimus nonus, Joannes VIII, annis 10, diebus 2.

Ad hunc Joannem Joannes Romanae Ecclesiae diaconus scripsit Vitam primi Gregorii papae, in 4 libellis laudabiliter editam, Adalgisus dux Beneventanorum a Graecis seductus, contra Ludovicum imperatorem rebellat, et multas Italiae urbes ab eo desciscere facit. Cui imperator viriliter repugnans, Beneventum et Capuam capit; sed dolis Adalgisi persuasus exercitum dimittere, ita ab eo est circumventus, ut non posset evadere, nisi turpi foedere facto compulsus jurasse Adalgiso se nunquam in vita sua in Beneventi fines intraturum. Ob hoc Adalgisus a senatu Romano reus majestatis et hostis publicus adjudicatus, et bello contra se decreto in Corsicam fugit. Carolus Junior Ludovici regis Germanorum filius a daemonio graviter in praesentia patris et optimatum ejus vexatus, in ipsa vexatione confitetur hoc ideo sibi contigisse, quia contra patrem suum conspirationem facere moliebatur.

In Italiae Brixiae tribus diebus ac noctibus sanguis de coelo pluisse narratur. Northmanni a regno Germaniae tributum exigentes, ab exercitu Ludovici graviter caesi vincuntur. Innumerabiles locustae Galliam depopulantur, caeteris locustis majores, habentes senas alas, sex pedes, duos dentes lapide duriores; ut castrorum acies turmatim volantes, duces cum paucis itinere unius diei mittentes ad metanda loca venturae multitudini, circa horam nonam ad locum praevisum venientes, ibique solis ortum exspectantes per spatium unius dietae aerem velabant, ipsum solis splendorem obnubilantes; ore lato, extenso intestino omnia viridia in herbis et arboribus vastabant, spatium diurni itineris 4 aut 5 millibus extendentes. Hae miserabili spectaculo usque ad mare Britannicum pervenientes, tandem flatu ventorum in profundum maris demersae sunt; sed aestu Oceani ad littus rejectae, putredine sua aere corrupto multos perire fecerunt. Secuta fames valida multos consumpsit inedia, ut pene tertia pars hominum consumpta sit in Gallia.

Hiems solito asperior et prolixior; nix et gelu a Kalendis Novembris usque ad aequinoctium vernale. Ludovico regi Germanorum apparuit in somnis genitor suus Ludovicus Pius, admonens eum per nomen sanctae Trinitatis, ut eum eriperet a tormentis, quibus detinebatur, ut tandem aeternam requiem habere mereretur. Ob hoc ad diversa monasteria eleemosynis destinatis obnixe filius succurrebat patri. Unde datur intelligi, quod licet idem imperator multa Deo et hominibus placita fecisset, plura tamen Deo contraria in regno suo fieri consensit. In quibus graviora videbantur, quod haeresi Nicolaitarum non restitit, et monita Gabrielis archangeli duodecim capitulis comprehensa, quae Emarchus ei legenda et servanda obtulit, servare non studuit. Northmanni urbem Andegavis quasi in ea habitaturi cum suis omnibus occupant. Ad quam oppugnandam Carolus rex ascito Salomone rege Brittonum multis diebus eam obsedit. Sed cum Northmanni ad desperationem adducti fuissent, rex multo exercitu pecunia ab eis accepta egressum eis annuit, eisque hoc pacto pejora faciendi locum dedit.

Cometes solito rutilantior apparet. Subita et nimia aquarum mundatio facta est in Junio, ita ut in Saxonia villa quaedam longe a torrentibus et fluminibus remota in momento cum hominibus et bestiis, cum arboribus et aedificiis, cum ecclesia et altari penitus absorpta sit, ut nullum habitationis remanserit vestigium. Ludovicus imperator in Italia moritur: cujus patruus Carolus Calvus rex Francorum Romam pergit; ubi Joanne papa et Romanis per munera sibi conciliatis imperator creatur, et imperat annis 2. Brittones rege suo Salomone mortuo pro contentione regnandi intestino inter se bello colliduntur, sicque inviti cessant ab exterminio Galliae.

Carolus Calvus post adeptum imperium ultra se elatus consuetudines Francorum parvipendens, Graecas glorias, et habitus insolitos affectabat; et talari dalmatica indutus, desuper accinctus balteo pendente usque ad pedes, capite involuto velamine serico, et diademate imposito pendebat: et cum esset lepore timidior, et paratior hostes fugere quam fugare, fratrem suum Ludovicum regem Germaniae lacessebat: minatus ei tantas copias se conducturum, ut ab equis flumine exhausto, ipse per aridum alveum Germaniae regnum intraret. Henricus monachus Vitam sancti Germani Autissiodorensis heroico metro in sex libellis luculenter exaratam Carolo imperatori obtulit, Ludovicus rex Germaniae moritur, relinquens tres filios suos haeredes: quibus regnum suum, ut supra diximus, divisit; qui regnavit super filios suos in omni pietate sua annis decem, obiit anno regni sui 54. Filii ejus fuerunt Ludovicus Junior, et Carolus, qui non multo post imperavit, et Carlomanus pater Arnulfi imperatoris. Carolus autem Calvus imperator de morte fratris sui gavisus, injustitiam, quam contra fratrem conceperat, contra filios fratris perficere paratus, cum 50 et eo amplius hominum millibus regnum eorum aggressus, Coloniam usque venit; filiis Ludovici alias occupatis. Ludovicus autem Junior legatione ad patruum missa, rogat ea quae pacis sunt. Quod cum impetrare non posset, viriliter eum bello excepit; eumque victum cum nimio exercitus damno fugere compulit, et cum multo dedecore. Ingruente in Germania pecorum pestilentia, dum canes undique collecti cadaveribus incumberent, ita disparuerunt, ut nec vivi, nec mortui reperirentur.

Carolus Calvus Romam secundo profectus, Bosoni germano uxoris suae neptem, filiam Ludovici imperatoris uxorem dedit, et data ei Provincia in regem coronavit, ut etiam regibus imperare videretur. Qui audiens fratrueles suos Carlomanum et Carolum contra se exercitum adducere, pavore solutus reditum parat; et in reditu a quodam Sedechia Judaeo male potionatus, Mantuae moritur, anno imperii tertio inchoante, regni autem 38, tertio Nonas Octobris: qui coronatus fuerat Romae in imperatorem octavo Kalendas Januarii.