Reader

IN EPISTOLAM AD TITUM. CAPUT III.

« Admone illos principibus et potestatibus subditos esse, dicto obedire, ad omne opus bonum paratos esse, neminem blasphemare, non litigiosos esse, sed modestos, omnem ostendentes mansuetudinem ad omnes homines.»

Quia superius dixerat, tantum servos dominis suis subditos esse debere, putaret forsitan aliquis, quod illi qui non essent de servili conditione, nemini deberent esse subditi, et ideo nunc dicit: Admone illos, licet a servili conditione sint alieni, tamen subditos esse, id est ut sint subditi principibus, id est regibus, quia, prima et maxima sunt populi capita; et potestatibus, id est ducibus, consulibus, tribunis et similibus, qui potestatem super alios habent. Ob hoc etiam fortassis ista jubet, quia Judae Galilaei per illud tempus adhuc dogma vigebat, et habebat plurimos sectatores, cujus et in Actibus apostolorum fit mentio. Qui inter caetera hoc quasi probabile proferebat ex lege, nullum debere dominum nisi solum Deum vocari, et eos qui ad templum decimas deferrent, Caesari tributa non reddere. Quae haeresis tantum creverat, ut et Pharisaeorum, et populi partem multam conturbaret, ita ut ad Dominum quoque nostrum referretur haec quaestio, Licet tributum dare Caesari an non? Quibus ipse prudenter cautequae respondens, ait:« Reddite quae sunt Caesaris Caesari, et quae sunt Dei Deo.» Cui responsioni nunc Apostolus congruens, docet principibus et potestatibus credentes debere esse subjectos, etsi sint infideles, quibus indignum se subdere judicabant et dicto eorum obedire, ne oporteat illos violentia cogi, et quia poterat his qui tormenta formidabant, occasio ad negandum dari, dum juxta Apostoli praecepta assererent se principibus et potestatibus esse subjectos et facere quod juberent, propterea subjunxit, ad omne opus bonum paratos esse. Si bonum est, inquit, quod jubet imperator aut praeses, paratus sit obedire jubenti. Si vero malum est et contra Deum, quod praecipit, responde ei, quia« obedire oportet Deo magis quam hominibus.» Hoc ipsum et de servis intelligamus apud dominos, et de uxoribus apud viros, et filiis apud parentes, sive carnales, sive spirituales, quod in illis tantum eis debeant subjici, quae contra Dei mandata non fuerint. Potest et ita distingui, dicto obedire ad omne opus bonum, ac deinde alius sensus sit, paratos esse. Paratos autem esse, ut omnia quaecunque evenire possunt, sibi in animo praefigurent; et cum acciderint, nihil quasi novum sustineant, sed praeparati sint ad omnia. Admone illos neminem blasphemare, quia plebs saepe detrahit rectori suo, et male loquitur de eo. Sed nec fideles perversum principem blasphemare debent, ne premantur et affligantur ab illo. Non tamen simpliciter accipitur, neminem blasphemare. Neque ait, neminem hominem blasphemare, sed absolute, neminem, id est non hominem, non angelum, non aliquam creaturam Dei. Omnia quippe a Deo facta sunt bona valde, nec omnino Christi discipulis convenit, ut aliquem blasphement aut maledicant. Non litigiosos esse, sed modestos. Si enim sumus filii pacis, et volumus super nos pacem requiescere, et accessimus ad Jerusalem coelestem quae ex pace nomen accepit, cum his qui oderunt pacem, habeamus pacem; et quantum in nobis est, cum omnibus hominibus pacati simus, non solum cum modestis, sed et cum rixosis, quia nulla virtus est ferre mansuetos, locumque demus irae. Non ergo decet Christianos esse litigiosos, sed modestos, id est temperatos, ne prorumpentes in iram, blasphement aliquem, vel infidelem appellent canem, vel diaboli filium, nec aliquid hujusmodi per iram dicant vel faciant. Et ostendentes omnem mansuetudinem ut non solum in corde sint mansueti, id est mites et tractabiles, sed et foris aperte demonstrent omnem mansuetudinem in incessu suo, atque in verbis et operibus suis. Hanc ostendant non ad quosdam, sed ad omnes homines, tam bonos quam malos; ad bonos, ut perficiat: ad malos, ut resipiscant. Non quo vanae gloriae desiderio nos esse mansuetos omnibus hominibus ostendere debeamus, sed quia dum omnes ferimur, et injuriae vicem non rependimus, ipsa opera notiora fiant universis. Potest aliquis ob jactantiam et opinionem vulgi auramque popularem, simulare apud quosdam mansuetudinem, et fingere bonitatem; sed ubi non est vera et germana et solida mansuetudo, nescio an eum esse mansuetum possit omnibus persuaderi.

« Eramus enim aliquando et nos insipientes et increduli, errantes, servientes desideriis et voluptatibus variis, in malitia et invidia agentes, odibiles, odientes invicem.»

Idcirco neminem blasphemare debent, nec contra quemquam litigare, sed modestiam servare, et mansuetudinem omnibus ostendere, quia et hi qui nunc perverse videntur agere, forsitan convertentur a pravitatibus suis, sicut et nos conversi sumus. Nam et nos eramus aliquando, id est olim seu quandoque, insipientes, id est sapientiam divinae cognitionis non habentes; et increduli, id est non credentes quod de Deo credendum est; et errantes, id est credentes quod de Deo non est, putantes lucem tenebras, et tenebras lucem, putantes falsum quod verum est, et verum quod falsum est. Et eramus servientes, id est obedientes desideriis nostris, quia post concupiscentias nostras ibamus, et illicita desideria sequebamur, satisfaciendo illis prout poteramus; et voluptatibus variis serviebamus, id est voluptatibus carnis et voluptatibus gulae, ac voluptatibus mollium vestimentorum, et similium rerum. Nos dico, agentes in malitia, quantum ad alios, id est actionem malam contra alios exercentes; et in invidia, id est in malevolentia, quia si malum facere non poteramus, malevoli saltem et invidi quod poteramus, aliis eramus, malum eorum desiderantes, et bonum ipsorum detestantes, quia ideo eramus odibiles, id est habiles ad odiendum, hoc est digni ut odiremur ab aliis; et odientes invicem, quia et nos odiebamus alios, et alii odiebant nos. Tales non solum fuere gentiles ante fidem, sed et Judaei non credentes post Domini resurrectionem, postquam videlicet clamavere:« Crucifige, crucifige eum;» et:« Non habemus regem nisi Caesarem;» et:« Sanguis ejus super nos, et super filios nostros.» Ex eo tempore fuere insipientes, id est sapientiam Dei quae Christus est, non habentes; et increduli, id est nolentes credere Christum in carne venisse; et errantes, id est pro Christo Antichristum exspectantes, atque carnalibus desideriis ac voluptatibus servientes, et caetera quae describuntur, agentes. Annon insipiens erat Saulus et incredulus, et errans, quando aemulationem Dei habebat, sed non secundum scientiam, et persequebatur ecclesiam, et lapidantium Stephanum vestimenta servabat, cum in tantum odium contra Salvatorem instigatus exarserat, ut litteras a sacerdotibus acciperet, pergens Damascum ad eos, qui in Christum crediderant, vinciendos? an aestuantem flammam voluptatum restinguere poterat, cum non esset templum Dei? Quae autem major potest esse malitia et invidia, quam contra absentes epistolas sumere, et ubique Christi vastare discipulos, nolle seipsum salvum fieri, et caeteris qui salvi esse poterant, invidere, odisse Christianos, et consequenter ab omnibus odium promereri?

« Cum autem benignitas et humanitas apparuit Salvatoris nostri Dei, non ex operibus justitiae, quae fecimus nos, sed secundum suam misericordiam salvos nos fecit, per lavacrum regenerationis et renovationis Spiritus sancti, quem effudit in nos abunde per Jesum Christum salvatorem nostrum, ut justificati gratia ipsius, haeredes simus secundum spem vitae aeternae.»

Tales fuimus ante Christi notitiam, quales descripsimus: ideo merueramus damnationem, sed per Dei gratiam in Christi cognitione reperimus salutem, nam salvos nos fecit, cum apparuit, id est quando illuxit nobis, benignitas, id est largitas exhibitionis misericordiae, et humanitas, id est affectus misericordiae Dei Patris et Salvatoris nostri, benignitatem videlicet vocat exhibitionem operum divinae misericordiae; humanitatem vero, ipsum bonum affectum ejusdem misericordiae. Et dicitur humanitas in Deo ad similitudinem nostri. Nam ille apud nos dicitur humanus, qui humanitus et misericorditer erga homines afficitur, quia humanitas ipsa misericordiae est effectus. Secundum fidem et intellectum nobis apparuit humanitas et benignitas Dei Salvatoris, quando comperimus Deum Patrem esse miseratorem et misericordem. Et tunc salvos nos fecit, qui nostris meritis eramus perditione digni. Non enim ex operibus justitiae quae fecimus nos, processit haec salus, quia nulla opera justitiae feceramus, unde salutem meruissemus, sed ipse secundum misericordiam suam salvos nos fecit, non secundum merita nostra nobis hanc salutem dedit; per lavacrum regenerationis et renovationis Spiritus sancti, id est per baptismum, in quo regenerati et renovati sumus adveniente in nos Spiritu sancto, per quem data est nobis peccatorum remissio. Spes quidem futurae salutis, non ipsa salus quae promittitur, data est nobis in baptismo; et tamen quia certa spes est, tanquam jam data esset, eadem salus salvos, inquit, nos fecit. Alio videlicet loco dicit, quia spe salvi facti sumus. Nondum ergo re, sed jam certa spe salvos nos fecit, id est salutem aeternam corporis et animae nobis dedit per lavacrum regenerationis et renovationis Spiritus sancti, id est per ablutionem baptismi, in quo sumus a peccatorum sordibus loti, et iterum post carnalem generationem spiritaliter generati, ac vetusto homine deposito, renovati per Spiritum sanctum, ut nunc iterum perciperemus in baptismo novitatem innocentiae, quam perceperamus in primo parente priusquam peccasset, ac deinceps ambularemus in novitate vitae, quem Spiritum sanctum Deus Pater effudit in nos, id est extra fudit in nos, quid adhuc foris a paradiso sumus exsules, ut major ejus super nos clementia monstraretur. Effudit, videlicet abunde, id est sufficienter ad remissionem omnium peccatorum, et ad dationem virtutum. Vel abunde, id est abundantem spiritalibus donis suis, et hoc fecit per Jesum Christum Salvatorem nostrum, id est per operationem Jesu Christi, qui sanguine suo salvos fecit nos a peccatis nostris, et salvos adhuc faciet ab omnibus malis. Ad hoc effudit Pater in nos, id est in interiora nostra hunc spiritum, ut justificemur per eum, et justificati non nostris meritis, sed gratia ipsius, Patris, vel Spiritus sancti, simus jam secundum spem haeredes vitae aeternae, etsi nondum secundum rem, id est haereditario jure jam nunc possideamus in spe certa vitam aeternam.

« Fidelis sermo est. Et de his volo te confirmare, ut curent bonis operibus praeesse qui credunt Deo, haec sunt bona et utilia hominibus. Stultas autem quaestiones, et genealogias et contentiones, et pugnas legis devita, sunt enim inutiles et vanae.»

Fidelis, est iste sermo quem praemisi, ut justificati ipsius gratia, haeredes efficiamur secundum spem vitae aeternae. Dignus est videlicet fide sermo de haereditate Dei, et de spe vitae aeternae. Et de his volo te confirmare, id est de his supradictis volo te non dubium esse, sed certum, et ut credant caeteri, confirmare te illos, id est ut tu confirmes alios de his praedictis, de gratia, de justificatione, de haereditate, de spe vitae aeternae, et his similibus. Vel volo te confirmare de his id est volo ut confirmando loquaris de his, et vehementer haec asseras, ita ut qui te audierint, credant tibi, et curent praeesse, id est studeant alios praeire bonis oneribus. Qui videlicet haec vera esse crediderint, necesse est ut curam habeant bonorum operum, per quam haereditas Dei et spes vitae praeparatur aeternae. Curent bonis operibus praeesse aliis, id est summa cura et maximo studio laborent agere bona opera unde praebeant aliis exemplum bene operandi, et haec agere sic studeant, qui credunt Deo, ut fidem operibus adornent, quia haec sunt bona, id est justa et sancta, et sunt utilia, id est utilitatem aeternae remunerationis tribuentia hominibus. De his, inquam, volo ut confirmes Deo credentes, quia bona sunt et utilia; stultas autem quaestiones devita, quia econtra vanae sunt et inutiles, stultae quaestiones sunt, ubi evidenter apparet stultitia, sicut in multis haereticorum interrogationibus, quas de Christo vel de aliis rebus faciunt ad deprecationem catholicorum, sed hujusmodi quaestiones devita; et genealogias, id est computationes generationum, quas Judaei faciunt, qui in eo se jactant et putant legis habere notitiam, si nomina teneant singulorum, et ab Adam usque ad extremum Zorobabel omnium generationes memoriter velociterque percurrunt, atque in supputatione annorum et in referendis nepotibus, abnepotibus, avis, proavis, doctores se credunt; et contentiones devita eorum, qui per argumentationes artis dialecticae non ratione, sed stomacho litigantium disputant, in hoc diebus ac noctibus vacantes, ut vel interrogent, vel respondeant, vel dent propositionem vel accipiant, assumant, confirment atque concludant. Si igitur illi hoc faciunt, quorum proprie ars contentio est, quid debet facere Christianus, nisi omnino fugere contentionem? Et pugnas quoque legis devita. Frequenter enim accidit ut habeamus pugnas legis, non ob desiderium veritatis, sed objactantiam gloriae, dum apud eos qui audiunt, docti volumus aestimari, aut certe ex hoc rumusculo turpia sectamur lucra. Quid enim prodest spumantibus labiis et latratu garrire canum, cum simplex et moderata responsio possit te placare, si vera est, aut si falsa, leniter a te et placabiliter emendari? Occasione legis oriebantur altercationes, dum alii dicerent a quibusdam cibis abstinendum esse, quoniam sic fuerat in lege praeceptum; et alii responderent in Evangelio esse concessum, dicente Domino:« Non quod intrat in os, coinquinat hominem;» et aliis contendentibus totam ipsam legem oportere carnaliter intelligi et servari, aliis vero respondentibus et dicentibus non jam carnaliter, sed solummodo spiritaliter eam debere servari et intelligi. Sed hujusmodi quaestiones et genealogiae et contentiones et pugnae ideo sunt vitandae, quia sunt inutiles, id est nec dicentibus nec audientibus prosunt; et vanae, id est inanes, quia tantummodo speciem scientiae habent.

« Haereticum hominem post unam et secundam correptionem devita, sciens quia subversus est, qui ejusmodi est, et delinquit cum sit proprio judicio condemnatus.»

Haeresis Graece ab electione dicitur, quod unusquisque scilicet id sibi eligat, quod ei melius esse videatur. Unde stoici, Peripatetici, Academici et Epicurei, illius vel illius haereseos appellabantur. Haereticus ergo est, qui generalis ecclesiae doctrinam deserens, errorem sibi perversi dogmatis eligit, quem specialiter sequatur. Et ideo haereticus, quia homo est humana tantum sapiens, et de Deo secundum humanas rationes disputans. Sed iste debet corripi, et si in errore perduraverit, caveri, sicut et Dominus possimos doctores arbitrio suo dimittendos praecipit, sciens eos difficulter ad veritatem posse trahi:« Sinite, inquit, illos, caeci sunt, et duces caecorum.» Inde est quod et Apostolus nunc haereticum jubet vitari. Non solum, inquit, praedictas quaestiones et genealogias cave, sed et haereticum hominem devita post unam et alteram correptionem vel commonitionem. Quasi dicat:« Si vides aliquem a fide errantem, commone illum rationabiliter, ut catholicam teneat fidem; et si distulit, adhuc severius corripe illum de erroris sui pravitate. Non videlicet sufficit tantum semel eum corripi vel commoneri, sed et secunda est ei adhibenda correptio, ut in ore duorum vel trium testium stet omne verbum. Si bina correptione vel commonitione noluerit resipiscere, ulterius jam illum devita, non habens cum illo participationem aliquam vel societatem, nec admonens eum, sciens quia subversus est. Qui videlicet, semel bisque correptus, audito errore suo, non vult corrigi, errare aestimat corrigentem; et econtrario se ad pugnas et jurgia verborum parans, eum vult lucrifacere, a quo docetur. Qui ergo hujusmodi est, id est tam perversi erroris, et tam pravae obstinationis, subversus est, id est a contemplatione supernorum versus ad superiora intuenda, ut terrena semper intueatur, et nihil nisi terrenum et infernum( sic) sapiat; et delinquit, id est derelinquit magis ac magis veritatem, cum sit proprio judicio condemnatus, id est corpore simul et anima damno sempiternae damnationis deditus. Qui propterea suo judicio dicitur esse condemnatus, quia fornicator, adulter, homicida, et caeteri criminosi per sacerdotes de ecclesia propelluntur; haeretici autem in se ipsos sententiam ferunt, suo arbitrio de ecclesia recedentes. Quae recessio, propriae conscientiae videtur esse damnatio. Inter haeresim autem et schisma hoc distat, quod haeresis perversum dogma habeat, schisma vero propter episcopalem dissensionem ab ecclesia se separet. Nullum tamen schisma est, quod non sibi aliquam confingat haeresim, ut recte ab ecclesia recessisse videatur.

« Cum misero ad te Artemam aut Tychicum, festina venire ad me Nicopolim. Ibi enim statui hyemare. Zenam legis peritum et Apollo sollicite praemitte, ut nihil illis desit. Discant autem et nostri bonis operibus praesse ad usus necessarios, ut non sint infructuosi.»

Haec interim quae scribo, serva, et cum misero ad te Artemam vel Tychicum, tunc festina venire ad me Nicopolim, ut et alibi praedices, quia ibi statui, id est firmiter proposui hiemare, id est in hieme morari. Dictum est in exordio istius epistolae: Hujus rei gratia« reliqui te Cretae, ut ea quae desunt corrigas, et constituas per civitates presbyteros( supra I),» ut quia Cretenses nuper crediderant, recedente Paulo, et ad alias ecclesias proficiscente, non dimitterentur orphani, sed haberent apostolicum virum, qui ea quae videbantur deesse, corrigeret. Quia ergo post fundamentum aliarum ecclesiarum necessarius erat Titus, qui aedificium substrueret, scribit ei ut cum Artemam vel Tychicum, unum scilicet e duobus qui secum fuerant, Cretam misisset, qui impleret locum ejus, ipse Nicopolim veniret, ibi se hiematurum contestans. Ex quo paternos affectus Pauli in Cretenses, a quibus idololatriae semina primum pullulaverant, probamus. Necessarium habet Titum in Evangelii ministerium, tamen non eum ante ad se vult venire, nisi in locum ejus Artemas vel Tychicus successor advenerit, cujus doctrina et solatio Cretenses confoveantur. Nicopolis ipsa est, quae ob victoriam Augusti, quod ibi Antonium Cleopatremque superaverit, nomen accepit: νικόπολις videlicet Graece, quasi victoriae civitas dicitur Latine. Dixi venias ad me et antea praemitte Zenam legis peritum, et Apollo ita sollicite ut nihil desit illis, id est ut nullis careant necessariis, sed secum afferant quaecunque illis necessaria, quoniam non est mihi facultas procurandi eos. Hic innuit se pauperem esse, nec terrenis rebus colligendis inhiare. De hoc Apollo dictum est Corinthiis:« Unusquisque vestrum dicit: Ego quidem sum Pauli, ego autem Apollo, ego vero Cephae.» Fuit autem vir Alexandrinus ex Judaeis, valde eloquens et doctus in lege, episcopus Corinthiorum, quem propter dissensiones quae in Corintho erant, ad vicinam insulam Cretam, cum Zena legis doctore putandum est transfretasse, et Pauli epistola dissensionibus Corinthiorum temperatis, rursus Corinthum remeasse, Zenam vero legis peritum vel doctorem, de alio Scripturae loco, qui fuerit, non possumus dicere, nisi hoc tantum, quod ipse apostolicus vir fuerit, obtinens id operis, quod Apollo habuerit Christi ecclesias exstruendi. Praecipit itaque Tito, ut quoniam de Creta ad Graeciam navigaturi erant, non eos faciat marsupiis indigere, sed habere ea, quae ad viaticum necessaria sunt. Et quia poterat suboriri occulta responsio, ut non tam Titus, quam quicunque epistolae lector hoc diceret: Et unde Tito ut viaticum non habentibus largiretur? solvit hanc quaestionem, et quasi nihil sibi opponatur elidit, dicendo: Discant autem et nostri bonis operibus praeesse ad usus necessarios, ut non sint infructuosi. Nostros, suos vocat, qui in Christum crediderunt; qui, quia Christi erant, recte et Pauli et Titi appellari merebantur, habentes videlicet victum et vestitum, his contenti erant. Et ne forsitan vel epistolam Pauli, vel praeceptum Titi facile contemnant, infructuosos vocat, quicunque evangelistis non ministraverint. Non sint, inquit, infructuosi.« Omnis enim arbor quae non facit fructum bonum, excidetur, et in ignem mittetur.» Qui ergo sanctis praedicatoribus necessaria non vult tribuere, arbor infructuosa est, et ob suam sterilitatem combustione digna. Littera sic legitur: Illos praemitte. Sed et nostri, id est illi quos ego ad Christum converti, et tibi diutius instruendos reliqui, discant te docente, praeesse bonis operibus eorum ad usus necessarios, id est parati esse semper ministrare praedicatoribus eorum quae necessaria sunt. Vel discant praeesse, id est caeteros praevenire in bonis operibus, factis ad necessarios usus praedicatorum, ut non sint infructuosi, non ministrando eis necessarios sumptus.

« Salutant te qui mecum sunt omnes. Saluta eos, qui nos amant in fide. Gratia Dei cum omnibus vobis. Amen.»

Salutant, inquit te, id est salutem tibi imprecantur, omnes qui sunt mecum. Vel solita consuetudine usus est, ut Titum ab omnibus qui secum erant, diceret salutari, vel certe proprie in Titum, quod talis esset ut amorem eorum qui cum Paulo erant, omnium mereretur. Magna videlicet est laus Titi, per Paulum ab omnibus salutari. Illi, inquit, te salutant, et tu ex nostra parte, saluta eos qui apud Cretam, nos amant in fide, non in carne. Neque enim omnis qui amat, amat in fide, sed multi sunt qui amant absque fide, amant quippe et matres filios, sed non amant in fide, et uxores maritos, sed amor ille non fidei est. Sola sanctorum dilectio in fide diligit intantum, ut etiam si ille qui diligitur, in fide non sit, tamen sanctus in fide eum diligat. Ideo enim in fide diligit, quia credit in eum, qui pollicitus est se pro expletione mandati retributurum esse mercedem; et infidelem quem diligit ea intentione diligit, ut efficiatur fidelis. Deinde Tito et caeteris qui cum eo erant, imprecatur gratiam Dei, dicens: Gratia Dei cum omnibus vobis sit. Amen. Et quomodo Isaac patriarcha benedixit filium suum Jacob, et ipse Jacob duodecim patriarchas, Apostoli quoque ingredientes domum dicebant:« Pax huic domui;» et si digna erat domus, requiescebat pax Domini super eam; si vero se exhibebat indignam, revertebatur ad eos qui jam fuerant imprecati: et nunc in fine epistolae suae Apostolus gratiam credentibus imprecatur, quae cum voto habebat effectum, et erat in potestate credentium, si talem se benedictus, qualem benedicens imprecabatur, praebere voluisset.