Hildegardis Bingensis1098–1179
Subtilitates diversarum naturarum creaturum
Crea 15
Choose a text
More by Hildegardis Bingensis
—
11565 Sudinac
11.23
INCIPIT LIBER QUARTUS. CAP. XXIII.--DE CORNELIONE.
11.23
Cornelion plus de calido aere quam de frigido est, et in arena reperitur. Et si alicui sanguis de naribus fluit, vinum calefac, et calefacto cornelion impone, et sic illi ad bibendum da, et sanguis effluere cessabit.
11.24
INCIPIT LIBER QUARTUS. CAP. XXIV.--DE ALABASTRO.
11.24
Alabastrum nec rectum calorem, nec rectum frigus in se habet, sed in utroque quasi tepidum est, ita quod etiam medicina in eo fere non reperitur.
11.25
INCIPIT LIBER QUARTUS. CAP. XXV.--DE CALCE.
11.25
Calx calidus est, de quo creta fit, cum incensus fuerit, unde et creta calida. Nam cum calx per ignem in pulverem redigitur, magis roboratur, et terram ac arenam igne suo conglutinat, Sed si homo aut pecus de calce comederit, fortitudo caloris illius comedentem destruit et infirmari facit. Homo autem, quem vermis in aliquo loco suo comederit, cretam accipiat et bis tantum de criden, et ex his cum aceto seu vino velut tenue caementum faciat, atque istud loco, ubi vermem patitur, cum penna emittat, et hoc per singulos dies usque ad quintam diem faciat; postea sumat aloe, et secundum ejus tertiam partem myrram, et simul terat, atque ex his cum recenti cera eyn plaster paret, et canabineo panno superponat, et ita super locum doloris per duodecim dies liget. Nam creta calida est et crida frigida, et sic calor cretae cum frigiditate cridae et cum calore et acumine vini temperatus vermes commortificat. Sed calor aloe myrrhae augmentat, putredines eorumdem ulcerum extrahit, et eumdem locum sanat.
11.26.1
INCIPIT LIBER QUARTUS. CAP. XXVI.--DE CAETERIS LAPIDIBUS.
11.26.1
Caeteri lapides qui in diversa terra et diversis regionibus orti sunt, et diversas naturas atque diversos colores de terris in quibus nati sunt, sibi contrahunt, ad medicamenta non multum valent, ut marmor, grieszstein, calckstein, ducksteyn, wacken, et similes, quia nimia humiditas aut nimia siccitas in eis est, quae recta siccitate non temperatur, aut in quibus nimia siccitas est quae recta humiditate non humectatur.
11.26.2
EXPLICIT LIBER TERTIUS( QUARTUS) DE LAPIDIBUS.
12.1
INCIPIT LIBER QUARTUS (QUINTUS). DE PISCIBUS. PRAEFATIO.
12.1
Quidam pisces sunt, qui de natura sua circa fundum maris et fluminum versantur, et ibi pascua sua quaerunt, et fundum ita sulcant, velut porci terram, et ibi quasdam radices in quibusdam herbis comedunt, quibus diu vivunt, et alia quaecunque pastui suo conveniunt, ibi semper quaerunt, et etiam interdum fere ad medietatem ipsorum[ aquarum ed.] ascendunt, et interdum ad fundum descendunt, et ibi praecipue manent. Et caro istorum aliquantum mollis et infirma est; nec ad comedendum sani sunt, quia circa fundum aquarum semper versantur. Et quidam ex istis diem et solis splendorem plus diligunt quam noctem aut lunae splendorem. Quidam vero noctem et lunae splendorem magis diligunt, quam diem et solis splendorem. Quidam autem ex istis totum rogim suum post ordinem effundunt, id est leychent, antequam ab hac effusione desistant, ita ut postquam geleyche effundunt, et ita dum per omnia a rogim et a milche evacuantur, et ideo etiam aliquantum debilitantur, qui in hac effusione hoc modo festinant. Quidam autem ex eis in hac effusione intervallum habent, et exspectant dum plus confortentur, et tunc iterum leychent, ita quod saltim a Martio usque ad autumnum rogim suum effundunt.
12.2
Sed alii pisces sunt, qui in medietate et in puritate maris et aliorum fluviorum praecipue versantur et ibi pascua sua quaerunt, et ibi etiam quasdam herbas in proeminentibus scopulis valde sanas inveniunt, de quibus pascuntur, scilicet quae tantam sanitatem in se habent, ut si homo eas haurire posset, omnem infirmitatem per ipsas a se depelleret. Et pisces isti ad comedendum sani sunt, et caro illorum aliquantum fortis est, quia in puritate aquarum praecipue sunt. Sed tamen interdum ad fundum descendunt et interdum ascendunt; praecipue autem in medietate ipsorum fluviorum sunt. Et etiam minores illis piscibus existunt, quae circa fundum libenter versantur; et quidam ex eis magis diem et solem diligunt, quam noctem aut quam lunam; quidam autem magis lunam et noctem, quam diem aut solem. Sed et quidam ex ipsis totum rogim suum antequam cessent effundunt et inde aliquantum debilitantur. Quidam autem in hac effusione intervalla habent, quatenus ad id opus interim confortentur, ut de prioribus praefatum est.
12.3
Et alii pisces sunt qui circa summitatem maris et aliorum fluminum versari solent, et ibi in spumis et in superioribus multis sordibus pascua sua quaerunt, et a calore solis magis quam alii perfunduntur, et etiam interdum in quibusdam cavernulis se abscondunt, in quibus foetida aqua est quae effluere non potest, et ideo caro eorum infirma et mollis est, nec ad comedendum sani sunt. Et isti etiam aliquando modice in aquis descendunt, et circa littera versari solent, et quidam ex eis plus diem et solem diligunt quam noctem et lunam, quidam autem plus noctem et lunam. Et etiam quidam ex eis, cum leychent, totum rogim suum effundunt, antequam ab hac effusione quiescant, et inde aliquantum debiles efficiuntur, quidam vero intervallum in hoc opere habent et vires suas interdum recipiunt, ut de caeteris dictum est.
12.4
Et omnes pisces, secundum genus suum, herbas sibi convenientes per hiemem et etiam interdum per aestatem comedunt; unde milche[ lac ed.] et rogim[ granula seminis ed.] in eis crescunt, et de his suaviter edunt, ita si etiam homo, scilicet mulier quae infecunda est, ex eis comederet, fecunda fieret et conciperet. Et nullo alio coitu ad concipiendum sibi commiscentur, et rogim aut milcher in eis nascitur[ quemadmodum alia animalia sibi commisceri solent add. ed], sed solummodo ad effusionem eorum, id est leychens, tam magnum desiderium habent, ut animalia alia ad coitum. Et unusquisque parem et convenientem sibi quaerit; et cum tempus effusionis eorum instat, locum circa littus quaerunt, ubi nec venti, nec procellae eos laedere possunt, sed ubi quies bona et tranquilla temperies aquarum sit, et ubi herbulae, quibus interim pascantur, circum natae sunt, et tunc piscis ille, quae femina est, ad rectitudinem, scilicet in modum lineae, procedit usquedum secundum naturam suam ab hac effusione desistat; et ubi finem hujus effusionis facit, ibi alium piscem, scilicet masculum, advenire praestolatur. Et mox masculus, scilicet milcher, subsequitur, et lac suum in ordine et mensura super rogim fundit, et quod piscis, scilicet femina, praecessit; et cum ad illum pervenerit, lac suum fundere desistit, et sic evacuati et fatigati, aliquantum debiles efficiuntur, et juxta eumdem locum quietem sibi quaerunt, dum vires suas recipiant, et herbulis circumpositis interim pascuntur. A tempore autem illo, quo semen suum effundunt, usque ad id, quo pisciculi vivere incipiunt, multae ac diversae et repentinae qualitates et passiones aeris interdum superveniunt. Sed cum istae effusiones piscium, id est geleyche, antequam pisciculi vivere incipiant, multotiens ab inundatione ymbrium et tempestatum atque a navigantibus rumpantur, et ita pereunt, nec ad effectum perveniunt. Et si quis homo istam effusionem, id est geleyche, piscium comederit, illi fere ut venenum esset, et ideo multo studio retia lavanda sunt ne eis adhaereat, et ne ita in captura piscium extrahatur. Sed postquam pisces semina sua, id est geleyche, effuderint, debiles efficiuntur, quia multum fatigati sunt, ut supra dictum est, et tunc tam sanas carnes ad cibum hominis non habent, ut alio tempore, et pisciculi illi qui simul effunduntur, id est geleichet werden et simul versantur, et postquam creverint, similiter semina sua effundunt. Et si aliqui eorum capiuntur, illi qui remanent alios sibi aetatis suae quaerunt similes iterum. Et quidam pisces, ut praefatum est, de claritate diei et de splendore solis delectantur et in eo pascua quaerunt, quidam vero de nocte et de splendore lunae et stellarum, et tunc etiam pascua sua quaerunt, quia meliorem temperiem in aqua aliquando in noctibus quam in die habent. Et sicut homo naturam suam destituit, pecoribus se commiscens, ita etiam et pecora in aliud genus suum se aliquando in commixtione ducunt. Et sic etiam pisces a genere suo in aliud genus interdum in effusione seminis sui declinant, et aliud genus extraneum generi suo producunt, ut in anguilla et in aliis quibusdam piscibus notari potest.
12.5
Deus autem in quibusdam piscibus quamdam scientiam, secundum naturam suam et secundum genus suum, dedit, ita quod quasdam herbas et radices in aquis cognoscunt, quibus interdum vescuntur, cum alios cibos non habent, quarum fortitudo et natura, cum eas semel cognoscunt seu gustaverint, quod aut per dimidium annum aut per quatuor menses nullo pastu indigent, et tamen carnes eorum ob hoc non deficiunt nec minuuntur. Et cum postea esuriunt, si alios cibos non habent, iterum eisdem herbis et radicibus per longum tempus sustentantur, postquam eas semel cognoverint. Quod si etiam homo herbas et radices istas sciret et cognosceret, et si eas habere posset, et si interdum comederet, aut per quatuor aut per quinque menses absque aliis cibis esse posset, postquam eas semel gustasset; sed caro ejus exinde induresceret et tortuosa fieret, nec tam lenis esset ut nunc est. Adam enim, cum de paradiso expulsus est, eas cognovit ac eas in aquis quaesivit, et interdum comedit cum alios cibos non habuit, sed postquam deinde alios cibos habere potuit, eas devitabat. Nam eaedem herbae faciliter nec crescunt nec pereunt, et ideo cum aut pisces aut bestiae modicum de eis gustaverint, diu in ventre eorum indigestae jacent, quia difficiliter digeruntur; et idcirco animalia quae eas comedunt per longum tempus esurire non patiuntur, sed cum aliis cibis quos postea comedunt digeruntur.
14.1.1
LIBER QUINTUS. CAP. I.--DE CETE [IV, 2].
14.1.1
Cete igneum calorem et aquosum aerem habet in se, et naturam piscium et etiam quamdam cognationem de natura bestiarum, scilicet leonis et ursi. Et de natura piscium in aquis versatur, et de natura bestiarum crescit in magnitudinem. Nec hominem fugit quoniam si bestiae in aquis vivere possent, supra modum in magnitudinem crescerent, ita quod tunc prae horrore eorum homo in aquis conversari non posset. Et diem et noctem, et fundum ac summitatem maris quaerit. Sed et cibis piscium et cibis bestiarum vescitur, et etiam pisces comedit, quia si pisces in mari comedendo et devorando non minuerentur, a multitudine piscium mare pervium non esset. Et cum multa voraverit, tunc incrassatur et impinguatur, ita quod se vix de loco ad locum movere potest. Et tunc aliquantum se sursum erigit, et ex ore suo spumam emittit, et aliquantum ea quae devoravit exspuit, et hoc modo se alleviat. Sed cum se tunc movere senserit, paulatim se de loco ad locum movet, et ita crassitudinem et pinguedinem suam aliquantum amittit et levior fit, ac tunc gaudet, quod moveri potest, et ita in ferocitate se hac et illac movet, et quidquid ei tunc occurrit furendo devastat aut devorat. Sed tamen homines eum per insidias eo tempore saepissime capiunt. Et cum haec alleviatus fuerit, ut praedictum est, herbas et radices illas quaerit, quibus per aliquod tempus absque aliis cibis durare potest; et cum sol sursum ascendit, ita quod dies prolongantur, tunc pisces, scilicet masculus et femina, terram hanc quaerunt, quae de terra illa succum habet et quae fortior reliquae terrae est, et ros de aere super herbas illas tunc cadit quae in eadem terra nascuntur. Iidem autem pisces super terram illam se ambo erigunt et praedicto rore perfunduntur, atque herbis illis geleyche eorum in eis crescere incipit, et ita de loco illo abscedunt; sed cum postea geleich suum emittent, de succo praedictae terrae perfusam quaerunt, atque femina ubi altitudo ejusdem terrae est grana emittit, id est leichet, et ea pennis suis super terram illam ponit, et masculus sequitur, atque lac suum desuper fundit, et interim quietem ibi quaerunt, dum vitalem aerem accipiant; et hoc semel in anno faciunt; et piscis unus de granis illis, et tanta vis terrae illius est quod cito vivere incipit; postquam autem vivere inceperint, recedunt. Quibus tanta fortitudo in carnibus, quod comesta omnibus pravis et debilibus humoribus resistunt. Nam Deus in omnium creatura animalium quasdam formas fecit, in quibus fortitudinem suam ostendit, velut etiam in hoc pisce facit, et ideo piscis iste nequitias dyabuli interdum sentit, et ideo etiam flatus suos contra eum emittit. Et caro piscis hujus sana est, et sanis ac infirmis hominibus ad comedendum bona est, et aerei spiritus fortitudinem ejus dedignando fugiunt, quia ubi circa se quidquam dyabulicum senserit, cutem suam contrahit, et horribilem se ostendit, et adversum fantasma illud horribiles flatus emittit.
14.1.2
Homo autem, qui freneticus et unsinnig est, de carnibus ejus, pane tantum addito, saepe et sufficienter comedat, et sensus suos recipiet. Et qui virgichtiget est de eisdem carnibus saepe comedat, et gicht in eo cessabit. Cerebrum autem ejus ad comedendum non valet, ut ullum cerebrum aut piscis, animalis aut avis, quia cerebrum animalis hominem qui comederit debilem facit, id est unmechtiget, et molestat. Sed cerebrum piscis istius in nova olla cum aqua fortiter coque et cocleari fortiter move, id est zutribe, et tunc in aliud vas fundas et fortiter contunde, et herbam quae dicitur gicht adde et satis de baumoleo, et denuo in priori nova olla coque, et iterum in ea fortiter commove, et sic unguentum fac, et qui a valida gicht fatigatur, et qui ridden aut alia ulcera habet, cum eo se ungat, et sanabitur.
14.1.3
Et qui in corde repente unmechtet[ defectum sentit ed.], cor ejus pulverizet et in aqua bibat, et melius habebit. Sed et qui de vicht dolet, eumdem pulverem in vino et in aqua saepe bibat, et vicht in eo cessabit. Et si quis de jecore ipsius comederit, stomachum suum interius purgat, et omnia interiora sordida ipsius aufert velut optima potio. Sed in quacunque domo aut loco aerei spiritus irrisiones parare solent, ibi de jecore piscis hujus super vivos carbones incende, et recedunt, nec ibi, propter fortitudinem odoris, remanere poterunt. Et qui nocturnas febres aut diuturnas, aut mutabiles febres, quae secundum temperiem aeris se immutant, habent, pulmonem ejus in aqua coquat et saepe comedat, et febres in eo cessabunt. Sed quia pulmo per annum servari non poterit, eumdem pulmonem moderate pulverizet, et pulverem istum aut in aqua aut in vino saepe bibat, et febres, quaecunque sint, vel si etiam riddo fuerint, in illo cessabunt. Et qui venenum comederit aut bibit, pulmonem et jecor ejus aequali pondere pulverizet, et tantum de andron[ marrubio ed.] addat ut pulveris istius est, atque modicum mellis addat, et cum puro et bono vino coquat, et sic calidum, id est welch jejunus in mane diei ante diem bis aut ter bibat, et venenum quod sumpsit aut per nauseam spumat, aut per secessum per eum transibit. Et qui vesicam ejus per annum servat, et si... ulcus aut slyer frangetur et curabitur, sed post fractionem ejusdem ulceris, vesicam auferas. Et si orfime in corpore tuo habueris, eam iterum in aqua mollem facias et desuper pones, et evanescent.
14.1.4
Quod si etiam alicui in corpore suo druszewaczent, eamdem vesicam cum saliva tua mollem fac, et desuper pone, et evanescent. Et qui in jecore dolet aut in pulmone infirmatur, minora viscera ejusdem piscis cum ysopo in aqua coquat, et ex eis sulczen faciat, et saepe comedat, et dolor in jecore cessabit, et pulmo sanitatem recipiet. Et qui a gicht fatigatur, de palpebris ejusdem piscis per noctem aut per diem in vinum ponat, et tunc idem vinum ad ignem calefaciat, et ita saepe bibat, et gicht ab eo cessabit. Sed et qui in lingua sua virgichtiget est, quod loqui non potest, de eisdem palpebris in aquam schabe, et illi ad bibendum da, et statim loquitur, et fortitudinem recipiet lingua ejus, qui frigidis humoribus paralysis ad loquendum saepius impeditur, sed igneo calore palpebrarum curatur. Sed et manubrium cultelli de osse ejusdem piscis fac, et manubrium illud in manu tua tene, ita ut in ea incalescat, et nullus dolor in manu tua aut in brachio tuo est, quin cessabit. Sed et si boves et oves ac porci de pestilentia moriuntur, de ejusdem piscis ossibus pulveriza, et pulverem istum in aquam proice, et illis in potu ad bibendum saepe da, et schelmo ab eis cessabit. Ex cute ejus calceos fac et eos indue, et sanos pedes et sana crura habebis. Sed et de cute ejus cingulum facias, et te ad nudam cutem cum eo cingas, et diversas infirmitates a te fugabit, et te fortem faciet.
14.2
LIBER QUINTUS. CAP. II.--DE HUSONE [IV, 4].
14.2
Huso[ Echinus ed.] de calido magis quam de frigido aere est, et nocturnum splendorem lunae et stellarum diligit, et plus noctem quam diem, et in die quiescit, et in strenuis velociter currentibus aquis profectum habet, et eas diligit, ac in eis natando ita laborat quod caro ejus de labore illo mollis efficitur. Ac in medietate aquarum natat, et fundum earum raro quaerit; et mundis pascuis vescitur, et ideo caro ejus sanis hominibus ad comedendum bona est, infirmos autem laedit aliquantum. Et ipse leychet ut alii pisces. Homo autem in quo ydropis morbus crescere incepit, vesicam piscis hujus in aquam ponat, ut aqua ista inde saporem habeat, et eam saepe bibat, et ydropis in eo meliorabitur et evanescet. Nam vesica piscis hujus aquosa et aspera est, et aliquantum amara, et idcirco cum suavitate aquae temperatur, morbum minuit.
14.3
LIBER QUINTUS. CAP. III.--DE MERSWIN [IV, 3].
14.3
Merswin plus de calido aere est quam de frigido, et naturam piscium et fere porcorum habet, atque noctem plus quam diem diligit, atque libenter in cavernis aquarum moratur, et etiam aliquando super aquas ascendit, atque inmundis cibis interdum vescitur atque humanis carnibus, scilicet cum homines in aquis submergantur, atque de inmundis spumis, quae super aquam natant; et ideo caro ejus non est sana homini ad comedendum; et tam masculus quam femina quasdam herbas comedunt, de quibus swanger fiunt. Et cum ipsis jam instat quod geleych suum emittant, tunc masculus et femina colla sua invicem conjungunt, et strichet, et ita ambo incalescunt, et deinde femina semen suum emittit, et masculus, hoc videns, illud devorat, et femina ex hoc indignatur, et iterum aliud semen emittit, et desuper incumbit et ruwet, et mox masculus veniens, super illud ex ore suo milch emittit simul cum illo quod devoraverat, et ita ambo idem geleyche affluunt, et sic ibi manent dum vivere inceperint, et sic piscis unus erit. Et postquam ille vitalem aerem accepit, iterum procedunt et simili modo faciunt, quia una vice totum geleyche suum emittunt. Homo autem qui virgichtiget est, de jecore et pulmone ejus aequo pondere pulverizet, et pulverem istum in aqua ponat et saepe bibat, et gicht in eo cessabit. Reliqua autem quae in eo sunt, non multum valent ad medicamenta.
14.4.1
LIBER QUINTUS. CAP. IV.--DE STORO [IV, 4].
14.4.1
Storo[ Rombus ed.] plus de frigido est quam de calido, et magis in die quam in nocte versatur, et etiam in fundo aquarum radices et herbas illas quaerit, quibus diu absque alio pastu vivere potest, et in aquis hac et illac libenter movetur. Sanas carnes habet, quae etiam sanis hominibus ad comedendum non obsunt, infirmos autem dolere aliquantum facit, quia nimis fortis ei est. Et cum geleyche in eo crescere debet, ipse super aquas se erigit, et ros de aere super eum cadit, et etiam tunc quasdam herbas similes cle tam masculus quam femina comedit, et fecunditatem accipit. Sed cum tempus instat ut leyche, quamdam nigram terram quaerit, et ibi quaedam grana emittit, super quae masculus nichil fundit, ita quod haec grana piscis unus fuerit; et iterum juxta semen illud quiescunt ibi, dum vitalem aerem accipiat. Et postquam vixerit, iterum procedunt, et cum aliis granis leychent, et ita per ordinem, dum omnem geleyche suum emittunt.
14.4.2
Homo autem quem vicht fatigat, de jecore hujus piscis sufficienter et saepe comedat, et vicht in eo cessabit. Et cui caro circa oculos emergit, id est uszwelczet, vel cui oculi caligant, de felle ejus accipiat, et aequali pondere de succo ruthae, et minus de camillen, et hoc simul commisceat, atque in cuprinum vasculum mittat, et cum eo circa noctem oculos suos superius saepe ungat, ita quod oculos modice interius tangat, et in oculis sanabitur, et clare videbit caligine fugata. Sed et si de ossibus ejus in aliqua domo incenduntur, aerei spiritus eam interim devitant, nec ibi illusiones suas interim faciunt, sed velut homo foetentem odorem fugit, sic mali spiritus tunc eam fugiunt, quia mundum animal non diligunt.
14.5.1
LIBER QUINTUS. CAP. V.--DE SALMONE [IV, 5].
14.5.1
Salmo magis de frigido quam calido aere est, et magis in nocte quam in die versatur, atque plus lunam quam solem diligit. Et cum luna apparet, in splendore ejus summe natat, velut in solis splendore, et ideo caro ejus aliquantum lunae assimilatur, et mollis ac infirma est, nec ulli homini ad comedendum bona est, quia omnes malos humores qui in homine sunt excitat. Et fundum aquarum quaerit, et etiam radices et herbulas illas interdum comedit, quibus diu absque aliis pascuis sustentari potest. Sed et de gramine illo comedit, quod de frumento nascitur, quod in aquas cadit, et ab illo fecunditatem capit, et cum leychet, leymecht, terram quaerit, et ibi rogim suum emittit, et masculus super illum milch fundit, et de granis pisciculus unus fit, et ita iterum procedunt, usque dum a geleyche suo evacuentur, scilicet locis variis uno tempore geleyche suum effundentes, et ibi quiescunt usque dum ex aere vitam accipiant.
14.5.2
Homo autem cui dentigo putrescit et cui dentes infirmantur et fragiles sunt, de ossibus piscis hujus in pulverem redigat, et modicum assi salis addat, et ad noctem pulverem istum dentibus saepe circumponat, et salivam, scilicet gengivas effluere permittat, et carnem circa dentes ejus mundat et sanat. Et caetera quae in eo sunt ad alia medicamenta non valent.
14.6
LIBER QUINTUS. CAP. VI.--DE WELCA [IV, 6].
14.6
Welca plus de calido aere quam de frigido est, et magis diem quam noctem diligit, et frumento quod in aquas cadit, et de bonis aliis herbis pascitur. Et sanas carnes habet, et tam infirmis quam sanis hominibus ad comedendum bonae sunt, et leychent ut alii pisces. Et homo cui oculi caligant, fel ejus accipiat, et ei de succo feniculi addat et paucas guttas vini, et tunc sic commixto circa palpebras et circa oculos suos ex eo modice ungat, sed praecaveat ne- oculos interius tangat, et caliginem oculorum fugabit. Et si quis de jecore ejus cocto comedit, omnem livorem, id est slim, et omne venenum, id est eyther, qui in stomacho illius est, circa se colligit et ad se trahit, et ita secum per secessum abjicit, et sic ille in stomacho sanus erit. Cor autem ejus nec ad comedendum, nec ad medicamenta valet, et hominem laedit qui illud comedit. Sed caetera quae in eo sunt ad medicamenta non valent.
14.7
LIBER QUINTUS. CAP. VII.--DE LASZ [IV, 8].
14.7
Lasz[ Esox ed.] de calido aere magis quam de frigido, et diem diligit, et fundum aquarum non quaerit, sed in medietate aquarum pascua sua quaerit, atque in quibusdam leym ubi herbulae nascuntur, et illas comedit; et carnes ejus saniores carnibus salmonis sunt, atque sanis hominibus ad comedendum bona existunt, infirmos autem aliquantum fatigant; quia enim piscis iste de calido aere est, carnes ejus sanis hominibus qui calidi sunt bonae sunt, infirmis autem qui frigidi sunt illis non valent; et leychet ut caeteri pisces. Sed jecor ejus mollis est, et hominem laedit. Et caetera quae in eo sunt non multum prosunt.
14.8
LIBER QUINTUS. CAP. VIII.--DE COPPREA.
14.8
Copprea plus de frigido quam de calido aere est, et diem diligit, et semper in novis et frigidis aquis et juxta fundum aquarum versatur, atque interdum in puris aquis delectatur, et his sed benachtet, et sanos cibos quaerit. Et carnes ejus comestae sanos homines non laedunt. Infirmi autem eas moderate comedant, quia de frigido aere sunt. Jecor autem ejus nullus comedat, nisi cum dille aut feniculo gesultze, et sic comedatur, sed rogim et milch ejus comedi poterunt. Et herbulae de quibus foecunditatem accipit, catzenzagel aliquantum assimilantur. Et cum tempus suum instat, leym quaerit, et ibi grana emittit, de quibus unus piscis erit, et masculus lac suum desuper fundat, et juxta illud morantur, dum ex aere vitam capiant; et iterum procedunt, et simili modo leychent, ut praedictum est, et sic ambo faciunt dum per omnia evacuantur. Si autem quilibet homo virdroszkeyt, id est leytsam animam habet, oculum piscis illius aut in aureo, aut in argenteo annulo besmyde, ita ut oculus cutem digiti tangat, quatenus cutis de oculo illo incalescat, et etiam eum saepe ad os suum ponat, et intellectus ejus evigilat, id est wacker erit. Quod si oculus iste hoc modo diu durare in anulo non potest, novum oculum ejusdem piscis ei iterum impone.
14.9
LIBER QUINTUS. CAP. IX.--DE HECHT [IV, 9].
14.9
Hecht[ Lucius ed.] plus de calido aere est quam de frigido, atque in puritate ac in medietate aquarum libenter versatur; et diem diligit, et acer est, et grim, velut aliqua bestia in silva; atque ubicunque moratur, pisces consumit, et aquas illas de aliis piscibus evacuat. Nam munda pascua quaerit, et duras ac sanas carnes habet. Tam infirmis quam sanis hominibus bonae sunt ad comedendum. Ipse enim medium temperatum calorem habet, et ideo carnes ejus sanae sunt. Et quasdam herbulas masculus et femina comedunt, de quibus geleyche in eo crescit, et illud velut caeteri pisces emittit. Et si quis homo jecor ejus saepe comedit, bonam et suavem digestionem parat. Et si vermis hominem aut pecus comedit, ossa piscis hujus pulveriza, et pulverem istum super loca ista pone, et vermes moriuntur.
14.10
LIBER QUINTUS. CAP. X.--DE BARBO [IV, 10].
14.10
Barbo[ Silurus ed.] de calido aere est magis quam de frigido, et diem diligit, et calorem libenter habet; et cum aliquod frigus senserit, tum quasdam cavernulas intrat, ut in eis calorem habeat; et in sole libenter est, et in eo summe vachet, et ideo caro ejus mollis est et zufloszlich. Sed in medietate aquarum versatur, et munda pascua quaerit, et ut alii pisces semen suum exponit quod de quibusdam herbulis leychet, ac plurimum in hoc opere studiose laborat, ita quod etiam leychene studet. In plurimis locis uno tempore leychet antequam cesset. Sed si sanus homo eum frequenter comedit, ei nec sanam carnem nec sanum sanguinem parat. Et si quis caput ejus frequenter comedit, dolorem in capite ejus parat et excitat, atque alias febres in ipso facit. Sed nullus homo grumum ejus comedat, quia si eum comederit, inde dolebit. Nam quia caput piscis hujus aerea viriditate caret, limosum venenum introrsum trahit de quo cerebrum et fauces ejus inficiuntur, et sic comedendo laedit, ac rogum ejus quasi venenum est, quoniam grana ipsius a se difficiliter separari poterunt, et magis gebrechen sunt, quam cibus sanitatis.
14.11
LIBER QUINTUS. CAP. XI.--DE CARPONE [IV, 11].
14.11
Carpo plus calidus est quam frigidus, et diem magis diligit quam noctem, et calorem paludum in se habet, atque de paludibus molles et infirmas carnes tenet. Et in eis pascua quaerit, ac in spuma aquarum libenter versatur. Et caro ejus sano homini in comestione non nocet, infirmum autem aliquantum laedit. Et qui sanus est, milich et rogum ejus comedere potest, infirmus autem non comedat. Sed idem piscis interdum in puram aquam nat et in ea se bachelt, et tunc etiam in ea pascuis mundis vescitur, et ibi etiam de succo cujusdam terrae trahit, et quasdam herbulas ibi comedit, de quibus fecunditatem accipit. Et cum tempus instat quod leychent, gallendesteyn quaerit, et ibi uno tempore leychet, masculo suo subsequente, et ibi ad vitalem aerem, nisi abigantur, quiescunt, quemadmodum velut alii pisces faciunt. Et homo qui fiber habet, ita quod taedium comedendi habet, et quod cibus ei in fastidio est, piscem illum coquat, et tunc caput ejus auferat, et per medium dividat, et in veru ad ignem roste, et sic in vinum ponat, et huic tertiam partem aceti addat, et modicum mellis in his perfundat, et sic paratum saepe comedat, et fiber in eo cessabit, ac fastidium comedendi deponet. Caetera autem quae in eo sunt ad medicamenta non multum valent.
14.12
LIBER QUINTUS. CAP. XII.--DE BRESMA [IV. 12].
14.12
Bresma calida est magis quam frigida, et succum terrae in se habet, et circa fundum aquarum libenter versatur, et terram interdum comedit, et noctem diligit, ac in splendore lunae se bechelt, et ideo nec sanis nec infirmis ad comedendum multum valet, sed tamen eum superare possunt. Sed et circa terram quaedam folia herbarum quaerit, quae similitudinem bremium habent, et illa comedit, et ab eis foecundatur, et cum tempus suum advenerit, in quamdam terram leychet, et tempore suo masculus lac suum desuper fundit, et illud ita custodiunt, dum ex aere vitam accipiat. Et homo, qui magensiech est, eumdem piscem in aqua coquat, et sic in aceto cymino addito condiat, et sulze, et comedat, atque stomachus ejus a slim et febre purgatur.
14.13
LIBER QUINTUS. CAP. XIII.--DE ELSUA [IV, 13].
14.13
Elsua[ Elna ed.] de frigido aere est, et noctem diligit, ac in fundum aquarum et in stercoream terram quasdam herbulas comedit, et inde impinguatur, et munda pascua quaerit. Et postquam de stercore fatigatur, ad puritatem aquae ascendit, et in ea se lavat. Et comestus, nec sanum, nec infirmum hominem multum laedit. Et juxta littus rubeam et stechelecht herbam comedit de qua swanger fit. Sed cum leychen vult, cavernulas quaerit, et in eis leychet, et de cavernula in aquam leychet, secum trahit, et aliam cavernulam intrat, et etiam in illa leychet, et sic de cavernula transit dum omne geleych suum emittit, ac masculus desuper fundit, et sic semina sua vitalem aerem recipiunt. Sed quod iste piscis aliquando in aquis moritur, hoc ideo est quia cum magnus calor aestatis est, de tempestatibus et de magnis ventis et de magnis inundationibus aquarum quae tunc fiunt valde timet et angustiatur, quia molles carnes habet, ita quod etiam, cum tonitrua audit, cavernulis ita se infigit, quod se ab eis extrahere non potest, et hoc modo saepe moritur. Sed si quis jecor suum saepe comederit, in corde suo confortatur et in stomacho suo sanus erit. Caetera autem, quae in eo sunt, ad medicamenta non valent.
14.14
LIBER QUINTUS. CAP. XIV.--DE KOLBO [IV, 15].
14.14
Kolbo[ Scollus ed.] calidus est, et noctem diligit, et circa fundum aquarum versatur, et in quibusdam immundis pascuis vescitur, et nec sanis nec infirmis hominibus multum valet ad comedendum, quia succus ejus infirmus est. Et cum leychet grana sua et iterum in alio folliculo, dum geleyche suum totum emittit, et statim masculus adest, et ex ore suo spumam desuper emittit, et his granis adhaeret, usque dum vitalis aer ea movet. Et quoniam pisces isti spuma masculi coagulantur, ut praedictum est, infirmas carnes habent, nec comedentem hominem ad sufficientiam recreant. Quod autem ex altera parte corporis sui carnes fere non habent, cutem tantum super spinam extensam, hoc ideo est, quia si ibi carnes haberent, carnes illae venenosae essent ad comedendum, velut venenum laederent. Et etiam in capite venenum gestant, et ideo hominem laedit quicunque illud comederet. Idem autem piscis ad medicinam non multum valet.
14.15
LIBER QUINTUS. CAP. XV.--DE FORNHA [IV, 16].
14.15
Fornha magis de calido quam de frigido aere est, et noctem diligit, et circa fundum in bruchwaszern versatur; sed tamen non multum immunde pascitur. Et infirmis hominibus non multum valet ad comedendum, sanos autem non laedit, ad medicamenta vero non multum valet.
14.16
LIBER QUINTUS. CAP. XVI.--DE MONUWA [IV, 17].
14.16
Monuwa magis de frigido quam de calido aere est, et diem diligit, ac in cavernulis atque in spuma aquarum libenter moratur, et immundis vermiculis aliquando pascitur, et ideo caro ejus sana non est, nec etiam sanis et infirmis hominibus in cibo multum prodest, etiamsi eos non multum laedat. Et semen suum de herbulis accipit et in tempore suo emittit. Sed medicamenta in eo non sunt.
14.17
LIBER QUINTUS. CAP. XVII.--DE BERSICH.
14.17
Bersich magis de calido quam de frigido aere est, et diem diligit, atque in splendore solis libenter est, et etiam in puritate aquarum libenter versatur, et ibi munda pascua quaerit. Et etiam in scopulis et in lapidibus et in cavernulis aliquando intrat, et in eis quasdam bonas et salubres herbas quaerit quibus pascitur, et ideo caro ejus sana est, atque tam infirmis quam sanis hominibus ad comedendum bona est. Et leychet ut alii pisces.
14.18
LIBER QUINTUS. CAP. XVIII.--DE MEYSISCH [IV, 14]
14.18
Meysisch de frigido aere est, et humidus magis, et comestus nec sanos nec infirmos multum laedit, sed saepius comestus, livorem in stomacho hominis aliquantum parat.
14.19
LIBER QUINTUS. CAP. XIX.--DE PISCE CONCHAS HABENTE [IV, ult.].
14.19
Quoddam genus piscis est quod conchas super se habet. Sanis et infirmis ad comedendum non valet.[ Nam si boves aut de noxio sanguine, aut de forti labore infirmantur, homo conchas istas pulverizet, et cum vetonica in aquam mittat, et bobus tribuatur, et sanabuntur add. ed.]. Noctem diligit, et circa fundum aquarum versatur, et quibusdam inmundis pascuis vescitur.
14.20
LIBER QUINTUS. CAP. XX.--DE ASCHA.
14.20
Ascha magis de frigido quam de calido aere est, et diem diligit, atque in medietate aquarum libenter versatur, et etiam supra lapides et leym libenter quiescit, et gramine et herbulis pascitur de quibus etiam et carnes ejus sanae sunt et bonae tam infirmis quam sanis hominibus. Et ut alii pisces leychet. Et homo qui wisza in oculo habet, fel ejus accipiat, et ei guttam puri vini addat, et cum illo liniat, ita quod etiam oculum interius modice tangat, et hoc saepe faciat, et curabitur. Sed caetera in eo ad medicamenta non valent.
14.21
LIBER QUINTUS. CAP. XXI.--DE ROTEGA.
14.21
Rotega plus de calido quam de frigido aere est, et diem diligit, et sursum in spuma aquarum versatur, atque interdum in medietate aquarum se lavat, et mos in scopulis crescit et herbulas ibi crescentes comedit, et etiam de his quae in spumis aquarum fluunt pascitur, et sanis et infirmis hominibus ad comedendum bonus est, et leychet ut alii pisces qui nec nimis magni nec nimis parvi sunt.
14.22
LIBER QUINTUS. CAP. XXII.--DE ALLEC [IV, 20].
14.22
Allec de frigido aere est, sed instabilem et frigidam naturam habet, et diem diligit, ac in fundo ac in summitate aquarum versatur, et munda pascua quaerit. Et cum capitur ita quod recens est, homini ita ad comedendum non valet, quia eum faciliter intumescere facit, et interius in corpore suo yderecht, et ideo tam sanis quam infirmis, cum recens est, ad comedendum nocivus est. Sed cum postea plurimo sale perfunditur, teteritas, id est eyther, qui in eo sunt, per salem minuuntur, ita quod tanto minus comedentem laedit. Nam homo qui sanus est hoc modo comestum superare potest; qui autem infirmus est, si multum comederit, ipsum nocebit. Et infirmo aut sano melius et salubrius est allec assum quam coctum ad comedendum, et milch et rogim, ut praedictum est comedi poterunt. Si autem allec recens est, et cum coquitur, et cum adhuc de coctione illa calidum est, vinum aceto mistum desuper funde, et sic per brevem horam beysze, et tanto minus comedentem laedit. Homo autem qui in capite suo grint habet, aut in corpore suo minutam scabiem, aut lepram, accipiat allec quod longo tempore sale purfusum est, et illud in aqua purget, et deinde eadem aqua aut caput, aut scabiem, aut locum leprae lavet, et post modicam horam alia calida aqua se ibidem lavet, et deinde secunda die calbaz[ asperam lixiviam ed.] de cineribus fagi faciat, et cum eo aut in capite, aut in scabie, aut in lepra iterum se lavabit, et postea in tertio die in eisdem locis hircino sepo se perungat, et sic per ordinem saepe faciat, ut praedictum est, et a grint, et a minuta scabie, aut a lepra melius habebit.
14.23
LIBER QUINTUS. CAP. XXIII.--DE CRASSO [IV, 21].
14.23
Crasso magis de calido aere est quam de frigido, et diem diligit, et ubi springen aquarum sunt libenter ibi morantur, atque in parvulis ripis saepe versantur. Et quae munda sunt, comedit, et sanis et infirmis hominibus ad comedendum bonus est. Ut alii pisculi leychent.
14.24
LIBER QUINTUS. CAP. XXIV.--DE HASELA.
14.24
Hasela plus de calido quam de frigido aere est, et diem et calorem diligit, ac in summitate aquarum versatur, atque munda pascua quaerit, et sanis et infirmis hominibus ad comedendum bonus est, et ut alii pisces leychet.
14.25
LIBER QUINTUS. CAP. XXV.--DE BLICKA.
14.25
Blicka plus de calido aere est quam de frigido, et diem ac calorem diligit, et in spuma ac in summitate aquarum libenter versatur, et munda pascua comedit, et sanis hominibus ad comedendum bonus est. Sed qui sunt infirmi modicum de ea comedant, quia molles carnes habet. Ut alii pisciculi leychent.
14.26
LIBER QUINTUS. CAP. XXVI.--DE PAFENDUNO.
14.26
Pafenduno magis de calido quam de frigido aere est, et diem ac calorem diligit, et circa littus in spuma aquarum versatur, et vermiculos et herbulas comedit, et sanis hominibus ad comedendum bonus est, infirmis autem non multum valet. Et ut alii pisces leychet, sed medicina in eo non est.
14.27
LIBER QUINTUS. CAP. XXVII.--DE SLYA.
14.27
Slya de calore paludum est, et noctem diligit, et circa fundum et littus versatur, et magis inmundis quam mundis pascuis vescitur, et nec sanis nec infirmis hominibus ad comedendum valet. Et cum leychet, masculus et femina, mos quod in scopulis crescit, ad foramen modicae cavernulae trahunt, et ibi in eadem cavernula retro praefatum mos uterque eorum ex ore suo spumam emittit, et juxta illud morantur, et ad illud os et spiramen suum movent, usque dum coagulatum vitalem aerem accipiat, et tunc recedunt, et hoc modo slyen nascuntur. Et medicinae non conveniunt.
14.28
LIBER QUINTUS. CAP. XXVIII.--DE GERUNDULA.
14.28
Grundula magis de humido aere est quam de sicco, et noctem diligit, ac in fundo ac in summitate aquarum versatur, et etiam in cavernulis petrarum libenter moratur, et herbulis quibusdam et aliis pascuis vescitur; sed caro ejus sana non est ad comedendum, sed homines qui sani sunt, etiamsi comederint, superare quidem poterunt, infirmos autem et praecipue gichtige valde laedit, et omnes infirmitates in homine faciliter excitat. Et pisciculus iste magis feminei generis est quam masculini. Et se ad saxa et ad arenam affretant, et inde rogim inflatur, et eum accipit, et sic foeta fit. Et cum leychet in spuma aquae et a slim absque lacte masculi coaguletur et hoc in locis facit, et tunc grana, de quibus pisciculus unus fit, in unum ducit et in alium, et ita separatim grana in unumquemque, et ita in aliis, dum vitalem aerem accipiant aquae vel coagulata. Sed postquam pisciculus iste eadem grana sua in plurimas suffusas diviserit, ut praefatum est, juxta ea non quiescit, sed recedit antequam vivant. Et ad medicamenta parum valet.
14.29
LIBER QUINTUS. CAP. XXIX.--DE STECHELA.
14.29
Stechela plus de calido aere est quam de frigido, et diem diligit, et quibusdam herbis pascitur, et sanam carnem habet, atque tam infirmos quam sanos homines comesta non laedit. Et de natura hechtes et birsches est. Nam cum interdum bersich rogum suum emittit, hecht hoc videns masculum porche, qui fac super eadem grana fundere deberet depellit, et ipse milch suum desuper fundit, et ita effuso, deinde vitalem aerem ut pisciculi alii recipiant. Sed postquam birsich illa vivere inspexerit et sui generis non esse, ab eo recedit.
14.30
LIBER QUINTUS. CAP. XXX.--DE STEYNBISZA [IV, 22].
14.30
Steynbisza plus de frigido aere est quam de calido et de humiditate, et in fundo fluminum versatur, et noctem diligit, et quae immunda sunt comedit, et homini ad comedendum sana non est, sed est fere ut madum, et de piscibus nascitur. Nam diversi pisces in uno loco et congregati jacent simul, et ibi quasdam spumas et egestiones faciunt, et hoc idem sibi cohaeret et coagulatur, tandem vitalem aerem accipit, velut vermiculi de fimo equi aut bovis nascuntur, et sic steynbisza nascitur. Et homini ad comedendum non valet.
14.31
LIBER QUINTUS. CAP. XXXI.--DE RULHEUBT.
14.31
Rulheubt magis de frigido quam de calido aere est, et diem diligit, et in medietate et in summitate aquarum versatur, et mundis ac immundis pascuis vescitur, et quidquid in pascuis ejus inmundum est, in caput illius ascendit, et in cerebrum crescit, et ideo caput ejus nocivum est et immundum cum stomacho ipsius, et reliquum in corpore ejus de mundo cibo crescit et comedi potest. Et cum leychet, in cavernulam transit, et ibi rogim hac et illac emittit, et masculus quamdam humiditatem, et non lac, desuper fundit, et humiditas illa tam fortis est quod grana illa per eam coagulantur. Et postquam haec semina sua effuderint, statim recedunt.
14.32
LIBER QUINTUS. CAP. XXXII.--DE CANCRO [IV, 23].
14.32
Cancer magis calidus est quam frigidus, et calorem plus de terra habet quam de aere, et diem ac noctem diligit, quia ante faciem suam secundum solem et retro secundum lunam incedit. Et sanas carnes habet, et tam infirmus quam sanus homo eum comedere potest, excepto illo cui stomachus frigidus et bestoppet; qui comestos cibos vix digerere potest, illi cancer ad esum nimis fortis est ita quod eum difficile digeri potest, et ideo illi ad comedendum non valet. In capite autem ejus quoddam viride est, quod dicitur crebeszmar[ crebezes malz ed.]: hoc accipe, et huic butyrum majoris ponderis adde, et haec simul knyt, et qui in facie et circa nares est quedelechte[ minutissimae pustulae ed.], velut dolor et ulcera ibi ebullire velint, ille ad noctem se ibi saepe ungat, et cum mane de lecto surgit, unctionem istam in facie vino abluet, et pulchram cutem habebit ita etiam quod ulcera ibi non surgunt.
14.33.1
LIBER QUINTUS. CAP. XXXIII.--DE ANGUILLA [II, 24].
14.33.1
Unde anguilla fit? In postero autem tempore, ut nunc est, anguilla quodam alio modo fit. Nam cum hyems supervenerit, aquatilis anguis, qui femina est, separat se a masculo, et aut super lapides, aut super harenam se confricat, et ita cutem suam amittit, et sic per hyemem in fossa quiescit. Sed cum deinde tempus aestatis institerit, quemdam lapidem quaerit, et super illum flatus suos ex ore suo emittit, et tunc etiam super eumdem lapidem quaedam grana ex ore suo scilicet ad magnitudinem fabarum exspuit, et magnum desiderium et studium ad hoc opus habet, quia tunc mundus est, quia veterem cutem suam, in qua venenum fuerat, jam perdidit. Et anguilla qui masculus est, hoc videns, jam illuc properat, et illa anguis fugit eum, et a granis illis, quae exspuit, recedit, et mox anguilla super eadem grana ex ore suo velut lac emittit, id est kuwet, et ea cauda sua tegit, et super illa se extendendo contorquet, quod praefata aquatilis anguis videns, dedignatur, et appropians sub caudam anguillae, scilicet multos flatus interim emittit, et sic ambo ibi jacent: anguilla scilicet cauda sua grana illa tegendo et anguis sub cauda illius efflando usque dum vitalem aerem acceperint. Sed postquam vivere incipiunt et anguilla hoc senserit, mox tam ipsa quam eadem anguis prae horrore fugiunt, quia naturam suam excesserunt. Et sic anguillae fiunt, et multae ex une praedicto grano erunt. Unde ubi germinare inceperunt, multitudo eorum cito exsurgit.
14.33.2
Anguilla autem magis de calido aere est quam de frigido, et noctem diligit atque naturam quorumdam vermium habet, qui in cavernulis libenter, qui etiam immundi non sunt, et etiam naturam piscium habet, et non multum immunda pascua quaerit. Sed tamen caro ejus aliquantulum inmunda est, nec in sano homine ad comedendum valet, velut caro porcorum, sed tamen sanos homines non multum laedit, infirmos autem in omnibus febribus et malis humoribus, ac in cunctis infirmitatibus eorum concutit, et comedentes amaros animo et astutos atque argehse facit.-- Sed et fel ejus pingue est, et qui contra caliginem oculorum cum eo oculos suos inungeret, exinde per modicum tempus clari efficerentur, sed postea iterum tanto plus exinde infirmarentur.
14.34
LIBER QUINTUS. CAP. XXXIV.--DE ALROPPA.
14.34
Unde Alroppa fit. Anguilla femina interdum quamdam coagulationem ex ore suo super quemdam lapidem emittit, et non grana velut alii pisces faciunt; et masculus, videlicet alia anguilla, hoc videns, feminam depellit, et super hoc se complicat, et cauda sua tam diu fovet, dum vitalem aerem accipiat, et sic alroppen nascuntur. Alroppa autem plus de frigido quam de calido aere est, et diem diligit, ac in medietate aquarum versatur, sed immunda pascua quaerit magis quam munda, et nec sanis nec infirmis hominibus ad comedendum valet, praeter jecor, quod tam infirmi quam sani ad esum sumere possunt. nec non utile et bonum est.
14.35
LIBER QUINTUS. CAP. XXXV.--DE PUNBELEN.
14.35
Unde punbelen sunt? Alroppen, tam masculus quam femina, uterque quamdam coagulationem ex ore suo, velut sordem, insimul emittunt, et cum illam emiserint, discedunt; nec morantur, sed illa a se ipsa velut mado vitalem aerem accipit, et punbelim nascuntur, scilicet illa quae quasi kulheuvtchen in paludibus et in pulveri naturae esse solet; non medicinae convenit.
14.36.1
LIBER QUINTUS. CAP. XXXVI.--DE LAMPREDA.
14.36.1
Unde Lumpreda sit. Quidam serpens qui, cum ova aquatilis anguis viderit, mox anguem illam depellit, et se super eadem ova complicat, et ea fovet, et sic ex ovis illis murenae nascuntur. Lampreda autem plus de calido aere quam de frigido est, et invederslage naturam piscium habet, et etiam naturam serpentum tenet, quia venenosa est, et in cauda sua aliquod veneni est; et duos tantum oculos habet, quia foramina quae quasi oculi in ea videntur, oculi non sunt, sed tantum caeca foramina. Et noctem diligit, et in cavernulis et in paludibus aquarum libenter moratur, et immundis pascuis utitur. Et tam sanis quam infirmis hominibus ad comedendum mala est, et malam digestionem in stomacho hominis parat, atque in omnibus venis tempestates excitat. Nec ulla utilitas medicinae in ea est.
14.36.2
EXPLICIT QUARTUS( QUINTUS) LIBER DE PISCIBUS.
15
INCIPIT LIBER QUINTUS (SEXTUS). DE AVIBUS. PRAEFATIO
15
Cum anima in corpore hominis aerea est, quandiu in corpore manet, ita quod aere attollitur et sustentatur, alioquin in corpore suffocaretur: et in humano corpore cum sensibili intelligibilitate et stabilitate versatur, et ad haec volatilia creata sunt et posita, cum quibus ipsa sentire et scire debet, quae sibi scienda sunt, quoniam volatilia in aere pennis suis attolluntur et ubique in aere versantur; et sic anima, dum in corpore est, cogitationibus suis elevatur et ubique se dilatat. Et in humiditate terrae perfectio illa ostenditur, quod homo in formatione sua perfectus est atque in corporabilitate discernitur, quod homo se corporalem esse in arboribus cognoscit; et his duobus, scilicet in humiditate, in corporabilitate intelligere debet, quod accrescere non poterit, quandiu anima in ipso est.
17.1
LIBER SEXTUS. CAP. I. DE GRIFFONE [IV, II, 2].
17.1
Griffo valde calidus est, et quiddam de natura volucrum et quiddam de natura bestiarum habet. Nam de natura volucrum ita velox est ut eum moles super corpore suo non gravaret; de natura autem bestiarum, homines comedit. Et cum volat in aere, in calorem ardentem non volat, sed tamen ei aliquantulum appropinquat. Et caro ejus ad esum hominis non valet, quia si homo de carnibus illius comederet, multum inde laederetur, quoniam illic pleniter naturam bestiarum in se tenet. Sed in utraque natura defectum habet. Sed cum tempus instat quod ova sua ponat, speluncam quaerit, interius quidem amplam, sed exterius in ore foraminis ita acutam et constrictam ita quod vix intrare potest, et in illa, propter timorem quem de leone habet, ova sua sollicite observat, quoniam leo a longe illa odorat, et si ad ea pervenire poterit, ipsa conculcat et confringit, quia griffo ei semper insidiatur, nec eum juxta se patitur manere, virtutem ejus dedignans. Tamen ursum juxta se patitur, quia ille debilior leone sit. Et ova sua hoc modo ponit quod ea nec splendor solis nec flatus venti possit tangere. Sed nec caro, nec ova ejus, nec caetera quae in eo sunt ad medicamenta multum valent, quia in duobus naturis defectum magis quam perfectionem habet.
17.2
LIBER SEXTUS. CAP. II.--DE STRUSZ [IV, II, 3].
17.2
Strusz[ Struthio ed.] valde calidus est, et de natura bestiarum in se habet. Nam volucrum pennas, sed cum eis non volat, quia velut bestia velociter currit, atque circa terram versatur, et pascuis vescitur. Et tanti caloris est, quod ova ejus comburerentur et quod foetus non proferret si illa ipse foveret; et ideo illa in sabulo abscondit, ubi et humore et calore et ipso foventur. Sed postquam pulli de ovis illis exierint, post matrem et cum matre currunt, velut alii pulli faciunt. Homo autem qui vallentsucht[ caducum morbum ed.] habet, de carnibus struthionis saepe comedat, et ei vires tribuunt, atque insaniam caduci morbi ei auferunt. Sed et pinguibus et fortibus hominibus caro ejus ad comedendum sana est, quia superfluas carnes eorum minuit et eos fortes facit; macris autem et infirmis non valet, quia eis ad esum nimis fortis esset. Et qui melancolicus est, ita quod gravedinem et torporem mentis habet, de jecore ejus saepe comedat, et melancoliam in eo minuit, atque mentem ipsius alleviando suavem facit et mandam.[ Ova ejus ad comedendum non valent, quia venenosa sunt. Sed si quis hydropicus est, testas eorumdem ovorum de quibus pulli egrediuntur, pulverizet, et in aquam ponat, et eam tam pransus quam jejunus saepe bibat, et curabitur add. ed.]. Cor autem struthionis et pulmo et quae in eo sunt ad medicamentanon valent, quia nec virtutem volucrum nec bestiarum perfecte habet.
17.3.1
LIBER SEXTUS. CAP. III.--DE PAVONE [IV, II, 4].
17.3.1
Pavo calidus et humidus est, atque de natura[ volucrum et] bestiarum in se habet. Et vox ejus secundum volucres et secundum bestias permixta est et sonat. Nam antequam pavo esset, quaedam bestoliae libitu suo quibusdam volucribus se commiscuerunt in coitu; inde pavones nati sunt. Et pavo acer et astutus est, et altitudinem aeris non multum quaerit in volatu. Et pavo qui masculus est tortuosos e incestos mores habet, et minutis animalibus et bestiolis se interdum in coitu commiscet, quae cum pullos generant, secundum matrem et non secundum patrem formas liabent, sed tamen aliqui eorum secundum colorem pennarum patris et in crinibus suis interdum colorati sunt. Et ipse pavo, cum bestiolas illas currere videt, eas de se natas cognoscit et diligit. Sed pavo, scilicet femina, cum ova sua ponit, ea abscondit ne masculus suus illa videat, quasi eam pudeat ova pertulisse et non nuda carne pullum generare, sed testa ovi opertum, et ideo ova odit et ea confringit si illa invenerit. Et sic femina ova sua abscondit, ne masculus illa videat, usque dum pulli de ovis egrediantur. Sed adhuc pullos suos tam diu celat, dum plus crescant et dum currere possunt. Postquam autem ita confortantur quod ire possunt, tunc cum illis ad masculum suum procedit. Et ille, eos ire videns, pullos suos esse intelligit, et cum pennis suis illis applaudit, et gaudium se habere ostendit. Sed tamen femina eosdem pullos adhuc ab eo segregat et ab eo movet usque dum plus confortentur, quia timet quod ille pedibus suis conculcet. Sed et idem masculus quamdam altitudinem quaerit in qua aerem illum flare intelligit de quo pennae ejus in multitudinem et in longitudinem cito educentur. Quod cum viderit, de eis gaudet velut bestiae de saltu suo, sed et alius aer postea easdem pennas afflans eas emollit et educit, et inde tristantur dum iterum crescunt. Femina autem aerem illum ut pennae ei crescant non quaerit, sed velut in constrictione circa inferiora versatur.
17.3.2
Caro autem pavonis ad comedendum nec sanis nec infirmis hominibus valet. Sed qui sanus est eam quidem superare potest. Omnes autem noxios humores qui in infirmo sunt commovet et excitat. Sed vesicam pavonis sicca et eam serva, et si ulcus aut slyr in aliquo homine ebullit, eam desuper liga, et suaviter rumpetur. Et postquam rumpitur, item desuper pone, et putredines illas extrahit, et tanto citius sanabitur.
17.4
LIBER SEXTUS. CAP. IV.--DE GRUE [IV, II, 5].
17.4
Grus calida est, et mundam naturam habet et possibilitatem volandi et in terra eundi tenet. Et cum multitudine libenter volat, et tanto facilius insidias effugat. Et magnam virtutem in collo habet, et simplex est et provida, et vigilem sensum habet et artem hanc ut praecaveat quod nec avis nec bestia eam faciliter laedere poterit. Caro autem ejus tam infirmis quam sanis ad esum bona est, sed ova ejus ad comedendum non valent.-- Homo autem qui a gicht fatigatur, de carnibus ejus frequenter comedat, et gicht in eo cessabit. Et qui vicht habet, de jecore ejus saepe comedat. Et si schelmo porcos fatigat et occidit, rostrum gruis pulveriza, et ipsum pulverem aut in muz quod comedunt aut in aquam quam bibunt, et illis ad comedendum et bibendum da, et melius habebunt, et schelmo in eis cessabit. Et de sanguine gruis sicca et serva, et dextrum pedem ejus sicca et serva, et si tunc interdum ulla femina in difficultate partus laborat, de sanguine isto in modica aqua comminuat, et cum illo super os vulvae, scilicet superius, inunge, et in eadem aqua, sanguine isto permixta, fac ipsam feminam quasi in speculo se conspicere, atque dextrum pedem gruis super umbilicum ejus liga, et tanta vis in istis existit quod clausa viscera et clausae lenden[ clausa viscera ed.] tanto citius ad partum aperiuntur. Caetera autem quae in ea sunt ad medicamenta non valent.
17.5
LIBER SEXTUS. CAP. V.--DE CYGNO [IV, II, 6].
17.5
Cyngnus( sic) frigidus est et humidus, et aliquid de natura anseris habet et natura anetae. Et in aqua se libenter lavat, atque aquam et terram magis quam volatum diligit, ac in aquis quaedam immunda interdum forat. Et caro ejus sanis ad comedendum bona est, infirmis autem non valet. Et homo, qui dumphet, jecor ejus coquat, et saepe comedat, et putredinem a pulmone illius aufert, et ille curabitur. Sed et qui in splene dolet, pulmonem cygni coquat et saepe comedat, et splen ejus sanabitur. Et qui urslecht in corpore suo habet, cingnum pinguem faciat, et eo occiso, smalcze accipiat, et in patella primum dissolvat, id est zulasz, et tunc biboz et sepo corticem quercus aequali pondere addat, ita ut bis tantum de sagimine sit, et sic denuo in patella simul coquat, et inde unguentum faciat, et saepe cum eo se perungat. Sed cutis ejus, ubi se primum ungit, bulechte[ pustulosa ed.] fit, et postea cito sanabitur. Et reliqua quae in eo sunt ad medicamenta non multum valent.
17.6
LIBER SEXTUS. CAP. VI.--DE REYGER [IV, II, 7].
17.6
Reyger[ Ardea ed.] calidus et siccus est, et non nisi dus donne( sic) aquarum descendit. Et ideo etiam circa aquas interdum versatur. Et caro ejus tam infirmis quam sanis hominibus ad comedendum bona est, quia in stomacho ejus slim non parat. Homo autem, qui tristem mentem habet, cor ejus saepe comedat, et mentem ejus laetam facit. Et cui oculi caligant aut sergent(?) caput reygers in aqua coquat, et postquam coquitur, oculos ejus accipiat, et eos in sole exsiccet, et tunc eos in frigidam aquam per modicam horam ponat, ut in ea mollescant, et iterum ad solem exsiccet, et sic ter faciat, et postquam hoc fecerit, eosdem oculos ad pulverem comminuat, et tunc tantum cum in oculis caligat aut dolet, pulverem istum in purum et bonum vinum ponat, et sic ei pennam intinguat, ac cum ea[ palpebras et cilia oculorum suorum circumliniat, et si] oculos interius modice tetigerit, non oberit. Et hoc ad noctem, cum dormitum vadit, saepe faciat, et caliginem ac dolorem oculorum aufert. Sed cui stomachus induratus est, ita quod getwang habet, de jecore ejus saepe comedat, et stomachum ejus mollificat. Et qui in splene dolet, de ossibus ejus in aqua sufficienter schabe, et ita jejunus et ad noctem saepe bibat, et melius habebit.
17.7
LIBER SEXTUS. CAP. VII.--DE VULTURE [IV, II, 17].
17.7
Vultur frigidae naturae est, et artes volucrum et bestiarum novit, et inter alias volucres velut propheta est, et in tanta altitudine volat, quanta humor terrae sursum ascendit, scilicet usque ad calorem aeris; et nullum volucrem laedit, et praecavet etiam ne ab aliis laedatur, atque cadaveribus pascitur, et etiam de terra illa interdum forat, quae sanguine animalium perfunditur, scilicet ubi animalia occiduntur. Caro autem ejus comedi non debet, quia frigiditas quae in eo est homini in cibo mortifera esset. Sed cerebrum vulturis hanc naturam habet, dum ipse vultur vivit, ut si homo illud incorruptum habere posset, omnem infirmitatem praeter mortem a se depelleret. Sed homo illud incorruptum habere non potest, quia cum mors volucrem illum aliquo modo invadit, ita quod vitalis aer ab eo egreditur, ipso moriente pellicula cerebri frangitur, et mox cerebrum dissipatur, ita quod virtutem suam amittit. Sed cum vulturem occidis, cum adhuc calidus est, pennas ejus aufer, et corpus ejus incide, et tantum viscera in quibus stercora sunt abjice, et totum aliud corpus, scilicet cum integro capite et cum corde, jecore et pulmone in aqua et in nova olla fortiter coque, et tunc smaltz, modicum baumolei adde, et minus bilsen olei quam baumolei sit, et sic unguentum fac, et illum qui unsinnig[ freneticus ed.] est per totum caput suum sepo illo unge; et illum qui virgichtigit est et quem gicht fatigat, cum eo ubique in corpore suo perunge. Et etiam qui in dorso aut in lenden, aut in corpore suo ullam infirmitatem habet, cum eo ibi inunge, et curabitur, aut Deus eum curare non vult, quia hoc unguentum pretiosissimo unguento pretiosior est, quia cutem infirmantis hominis cito pertransit et eum sanat. Etsi ita cum praedicto smalcz caput vulturis, ut praedictum est, coquitur, de succo cerebri ejus haberi poterit, et non alio modo. Et cor ejus in medium divide, ut tanto melius siccari possit, ad ignem suaviter sicca, ita ne assetur, et deinde etiam ad solem sicca, et tunc illud in cervinam corrigiam consue, cum illa te cinge, et si quis te veneno occidere vult, dum cum eadem corrigia cum corde illo accinctus es, mox toto corpore tremis et sudas, et sic intelligere poteris venenum tibi prope esse, et hoc modo illud devitare poteris, Nam quia vultur venenum laedit, ideo etiam omnis laesio ab eo fugit; vultur enim naturaliter tempora aurarum et auras temporum novit, et etiam volentem se occidere declinat. Unde cor ejus, ad ignem positum, ut quod livoris in eo est exsiccetur, et etiam ad solem, ut firmitudo ejus de calore solis roboretur, et ita in cervinam corrigiam positum, quia cervus velocior et sensibilior aliis animalibus est, et ita homini circumcinctum, ut praedictum est, dum corpus hominis ab illo incalescit, ipsa pericula veneni declinare facit, quoniam aer, qui circa hominem est, advenientem noxium aerem et per insidias emissum per virtutem ejusdem cordis et cervinae corrigiae, quia et idem aer circa illa versatur depellit. Nam cum idem aer venenum adesse senserit, propter virtutem praedicti cordis et corrigiae, hominem ad trepidationem commovet, ut cum de bonis operibus loca et homines in sanctificationem et in prosperitatem ducuntur, et ut de malis operibus in scandala et in laesionem sic etiam vertuntur. Sed cum vultur coquitur, oculum ejus in anulo besmede, et si illum in digito portaveris, paralisim et gicht a te compescit. Pulmo et pennae ad medicamenta non valent.
17.8
LIBER SEXTUS. CAP. VIII.--DE AQUILA [IV, II, 18].
17.8
Aquila valde calida est, velut ignea sit, et oculi ejus magis ignei sunt quam aquosi, et ideo etiam solem fortiter inspicit. Et quoniam fere ignea est, et calorem et frigus pati potest, et alte volat quia calorem bene suffert. Sed et caro ejus homini ad comedendum mortifera esset si eam comederet, quia nimis fortis ei esset propter nimium calorem qui in ea est. Et quoniam calore solis perfusa est, et quia etiam eum fortiter inspicit, inde grim est, et inde etiam multam sensibilitatem in corde habet. Et plurima rapit et transvehit, quae abjicit et non comedit, sed ea tantum comedit quae sana et calida sunt. Et cum ova ponit, calidissimum locum aut solis aut aeris quaerit, ut calore illo fortiter perfundantur et confortentur; et si casu evenerit, ut aliquod ex his vacaverit, ita quod calore perfundi non possit, pullus qui ex eo egreditur debilis et infirmus erit et non tam fortis ut vivere deberet; et tam mirabilis natura in corde ejus et ita apud se haberet, et tanta scientia super omnem modicum in eo claresceret, quod cor hominis eam sufferre non posset. Nam in ipsa hora qua aquila occiditur vel per se moritur, tota vis in corde ejus est, ita quod ipsum cor fit velut unmechtig sit, ita quod etiam debilius erit quam alia corda volucrum aut animalium. Et ideo nullus homo cor illud tam forte habere potest ut in ipso est quando vivit. Sic et scotbaro et gensaro ac hasenaro eamdem naturam habent quam et iste de quo, nisi quod alius acrior, alius lenior est, et quod alius velocius, alius tardius volat, sicut et homines in moribus suis diversi sunt, sed tamen unam naturam humanitatis habent. Et ad illa opera valent, sicut etiam praefatum est.
17.9
LIBER SEXTUS. CAP. IX.--DE ODEBERO [IV, II, 19].
17.9
Odebero[ Ciconia ed.] calida est atque naturam stultorum animalium habet, et in medio aeris volat, quia volucres quae in medietate aeris versantur terram sentiunt, et tempora temporum magis intelligunt quam illi qui in altitudine et in alto aere volant, quia isti qui in alto sunt in calore versantur, de ardore illo saepe decipiuntur, ita quod hyems et alia quaedam tempora eis saepe supervenerint, antequam ea sentiant. Et caro ejus non valet ad esum hominis, quia eum laederet. Accipe ergo odeberum et caput ejus, et ingeweide abice, atque omnes pennas ejus aufer, et reliquum cadaver in nova olla modico foramine perforata absque aqua ad ignem incende, et sub ollam istam aliam novam ollam pone, et smaltz[ sagimen ed.] effluentem accipe, et tunc ad tertiam partem ejus arvinam ursi ipsi adde, atque tantum de butyro, velut tertia pars est arvinae ursi, et herbam quae gicht dicitur, et kranchsnabel aequo pondere contunde, et cum illis in nova olla coque, et deinde per pannum cola, et sic fac unguentum; et qui freneticus est, aut qui paralisi fatigatur, aut qui in aliquo membro corporis sui a gicht fatigatur, unguento isto se perungat, et melius habebit. Caetera autem quae in eo sunt ad medicamenta non multum valent.
17.10
LIBER SEXTUS. CAP. X.--DE ANSERE [IV, II, 8].
17.10
Anser, scilicet gans, calidus est, et etiam de aere illo, de quo bestiae vivunt, et etiam de aquoso aere, qui ei pennas educit; sed alte volare non potest, quia de aere bestiarum habet, sed de aquoso aere in aqua libenter versatur, et mundis et immundis pascuis vescitur. Et propter hanc duplicem naturam caro ejus infirmis ad comedendum non valet, quia in homine multociens livorem et ulcera parat, velut scabiem et velut ulcera leprae similia quia inmundis interdum vescitur, sed homines qui sani sunt, carnes ejus comestas aliquo modo superare possunt. Si quis autem anserem comedere vult, eam aut per tres aut per duas dies valde esurire permittat, ut mali humores qui in ea sunt evanescant, et tunc frumento nutriatur; et deinde occisa ad ignem assa, et cum assatur, selba et bonae aliae herbulae ei imponantur, et succus earum ipsam pertranseat, et etiam vino et aceto cum flabello semper aspergatur, ut sanguis de ea effluat, quia sagimen ejus comedi non debet, quoniam hominem infirmari facit, quia de malis humoribus inpinguatur. Et qui sanus est, eam hoc modo assatam modice ex ea comedat. Cocta autem in aqua ad esum hominis mala est, quia mali humores qui in ea sunt per aquam ita ipsi non auferuntur sicut ad ignem assata. Ova autem ejus, quocunque modo parantur, ad esum hominis mala sunt,[ quia scrophulas et alias multas infirmitates in homine parant add. ed.]
17.11
LIBER SEXTUS. CAP. XI.--DE HALEGANS [IV, II, 9].
17.11
Halegans[ Grandula ed.] valde calida est et velox in volatu, et volando laborat, et ideo tam infirmis quam sanis ad comedendum bona est; et in calore aeris volat, quia in frigore periret. Et cum multitudine volat ut tanto minus ab ullo laedatur; ac in die non timet, et ideo in nocte aliquantum vigil est. In nocte autem timet, et immundis pascuis vescitur. Homo autem, cui oculi caligant aut serigent, fel ejus accipiat, et ei bis tantum puri vini addat, et in cuprinum vasculum ponat, et ex eo ad noctem cum penna circa oculos liniat, ita ut etiam oculos interius tangat, et haec saepe faciat, et clari et sani fiunt, nec wisza, nec pellicula, vel apostema in eis faciliter crescit. Et qui de vicht dolet, jecor ejus coquat et saepe comedat, et melius habebit. Et qui husten habet, de pulmone ejus cocto saepe comedat, et husto cessabit. Sed et qui in stomacho dolet, hagelgans accipiat, capite ac visceribus abjectis, reliquum corpus in aqua fortiter coquat, et tunc de aqua auferat, atque de carnibus illis omnia ossa separet, et easdem carnes in mortario contundat, atque succum qui in eis est per pannum extorqueat, et cum eodem succo et modica farinula suffen paret, et jejunus sorbeat, et slim ac malos humores de stomacho ejus, ipso ignorante, leniter auferet. Caetera autem quae in eo sunt, ad medicamenta non valent.
17.12
LIBER SEXTUS. CAP. XII.--DE ANETA, DOMESTICA [IV, II, 10].
17.12
Aneta, quae domestica, gravem calorem habet, et aliquantum de aere bestiarum, sed tamen plus de aquoso aere naturaliter habet, et immundis pascitur, sed immunda, quae devorat, per aquam, in qua saepe natat, in ea purgantur et per eam transeunt. Et qui sani sunt, carnes ejus comestas superare possunt, infirmis autem non valent. Caetera omnia non valent.[ Sed qui anetam comedere voluerit, in aqua coctam non comedat, sed, ut de Ansere praedictum est, eam ad ignem asset. Ova autem venenum et ut fixura araneae homini sunt. Add. ed.]
17.13
LIBER SEXTUS. CAP. XIII.--DE ANETA SILVESTRI [IV, II, 11].
17.13
Silvestris autem aneta eamdem naturam habet, quam et domestica; sed silvestris salubrior est ad esum hominis, quam domestica, quia in aquis semper versatur. Silvestrem autem anetam in nova olla ad pulverem combure, capite et visceribus atque pennis abjectis, et pulverem istum in fractas orfimas saepe mitte, et sanabuntur. Pennae autem anetarum aliquantum ad lectos et ad cervicalia plus valent, quam pennae gallinarum.
17.14.1
LIBER SEXTUS. CAP. XIV.--DE GALLO ET GALLINA [IV, II, 12.]
17.14.1
Gallus et Gallina uterque frigidam et siccam naturam habent et non alte volant, quia praecipue de aere terrestrium animalium; et carnes eorum sanis hominibus bonae sunt, sed comestae eos pingues non faciunt, infirmos autem aliquantum refocillant. Quod si aliquis valde infirmatur, et carnes istas frequenter comedit, in stomacho ejus slim parat, et ipsum stomachum ita infirmari facit, quod comestos cibos vix digerere poterit, quia eaedem carnes frigidae sunt. Sed si iste qui valde infirmatur, carnes gallinarum comedere voluerit, eas cum aliis quibuslibet carnibus coqui faciat ut succo illarum temperentur, quia siccae sunt, et sic comedat, assas autem devitet, quia cas vix digerere poterit. Et gallina ad esum infirmis melior est quam Gallus, quia carnes Gallinae teneriores sunt quam carnes Galli. Sed qui sanus est in corpore, de utrisque comedere poterit. Sed et sano homini cappo ad comedendum bonus est, infirmo autem non multum valet, quia cappo non satis laborat, sed semper in quiete est, unde etiam et carnes ejus tanto fortiores sunt, et jecor tam gallinae quam galli, saepe comestum, contra infirmitates valet, quae hominem interius laedunt. Jecor enim galli et gallinae durum non est et infirmum, et pennae gallinarum ad cervicalia malae sunt, quia gicht in homine illo excitant, qui desuper incumbit. Caetera autem quae in eis sunt ad medicamenta non valent.
17.14.2
[ Quaelibet ova volatilium magis frigidae quam calidae naturae sunt, et ad comedendum nociva sunt, sed ova gallinarum quae domesticae sunt, comedi poterunt, sed tamen moderate. Sed qui infirmus est, si ova comedere voluerit, aquam et vinum commisceat, et in patella fervere faciat, et ova hoc modo testa abjecta coquat, et eum non laedent. Homo autem qui dysentieriam( sic) habet, vitella ovorum in scutella terendo pulset, et ciminum, et modicum piperis addat, et iterum in testas ovorum reponat, et ad ignem asset, et dolenti, postquam modicum comederit, ad manducandum tribuat. Quaecunque autem idem infirmus interim comedit, calida sint et mollia, scilicet pullos gallinarum, et caeteras molles carnes, et pisces; sed allec, et salmonem devitet, et bovinas carnes, et caseum, et cruda et grossa olera, et porrum, et siligineum et ordeaceum panem, et quidquid assum est, praeter assum pirum, non comedat, et vinum bibat. Sed si quis fluxum sanguinis habet, duo vitella ovorum distemperet, et succum metridati, quantum medietas unius vitelli est, addat, et aceti quantum duae testae ovi capiunt, et modicum de pulvere cinnamomi, et minus de pulvere zituaris immittat, et sorbicium aliquantum spissum inde paret, et modice calidum tam jejunus quam pransus sorbeat, et melius habebit. Add. ed.]
17.15
LIBER SEXTUS. CAP. XV.--DE URHUN [IV, II, 13].
17.15
Urhun calidum et aliquantulum humidum, et ideo tam infirmis quam sanis in comestione bonum est. Et si maden[ tarmus ed.] aut alii vermes hominem comedunt, vesicam Urhunes pulveriza, et pulverem istum in locum ulcerum illorum pone, et cum de pulvere isto gustaverint, moriuntur.
17.16
LIBER SEXTUS. CAP. XVI.--DE REPHUN [IV, II, 14].
17.16
Rephun[ Perdix ed.] frigida est, sed tamen domestica gallina perdice frigidior est, et inperfectionem in se habet, ac etiam perdix instabilior quam domestica gallina, quoniam caro ejus infirma non est, sed fragilis, quia nec pleniter de terra est; et comesta sanos non multum laedit, infirmis autem non valet, quia slim in stomacho eorum parat. Accipe autem fel ejus, et veteri arvinae commisce, et in cujus cutem pediculi exterius de sudore carnis crescunt, ille cum eo saepe se perungat, et cutem ejus pertransit, et sudorem purificat, ita quod pediculi amplius non crescunt.[ Quod si interius ex arvina ejus crescunt, unctio ista non proderit. Add. ed.]
17.17
LIBER SEXTUS. CAP. XVII.--DE BIRCKUN [IV, II, 15].
17.17
Birckhun eandem fere naturam habet quam Rephun praeter quod caro Birckhunes tam infirmis quam sanis melior et sanior est ad comedendum quam caro rephunes. Si autem cancer hominem comedit, vesicam ejus ad solem aut ad ignem sicca, et deinde eam modico vino parumper humidam fac, et sic eam super locum ulcerum extende, et desuper comprime, et ita diu jacere permitte, et cancri morientur.
17.18
LIBER SEXTUS. CAP. XVIII.--DE FALCONE. [IV, II, 20].
17.18
Falco[ Herodius ed.] calidus est, et aliquantum siccus, et magnam vim cordis habet, et volatu velox est, et alte sursum, et ad inferius deorsum, et in medietate aeris volat. Nec caro ejus comeditur. Et si orfimae in homine sunt, sive integrae sive ruptae sint, smaltz[ sagimen ed.] ejus desuper unge, et siccabuntur. Sed Falco tantam acerbitatem in se habet quod ad medicamenta non valet. Sed alii falken, de quacumque terra sunt, eandem naturam habent sicut et iste, et etiam ad eandem medicinam valent, nisi quod interdum secundum regiones in quibus nutriuntur, alius alio fortior et velocior existit.
17.19
LIBER SEXTUS. CAP. XIX.--DE HABICH [IV, II, 21].
17.19
Habich[ Accipiter ed.] calidus est et humidus[ nec caro ejus propter ferocitatem comeditur add. ed.] atque alios volucres novit, et naturam eorum sentit, et secundum quod in eis novit eis insidiatur et rapit. Et alte volat, ac in medietate aeris versatur. Homo autem qui in jecore aut in dextro latere dolet, pulmonem Habichs in aqua coquat, et ei scherling[ cicutam ed.] addat, et consolidae plus quam scherlings, et de butyro vaccarum in Maio parato plus quam istorum trium sit, et simul coquat, et per pannum colet, et sic unguentum faciat, et circa jecor suum ac in dextro latere cum eo se inungat, et melius habebit. Et qui leprosus est, fel ejus accipiat, et ei bis tantum vini addat, et ubi in corpore suo lepra est, ibi se perungat, et mox smaltz ejusdem ancipitris ipsum locum inungat; et hoc saepe faciat, et lepra sanabitur. Pennae autem ejus nec ad lectos, nec ad cussinos valent, quia si quis desuper recumberet, cum difficultate graviter dormiret.
17.20
LIBER SEXTUS. CAP. XX. DE SPERWERE [IV, II, 22.]
17.20
Sperwere[ Nisus ed.] calidus, et laetus, et velox est in volatu, et alte et in sideribus et in medietate aeris volat. Quod si vir aut femina in libidine ardent, accipient Sperwere, et eo occiso, pennas auferant, et tunc capite et visceribus abjectis, reliquum corpus in novam ollam modico foramine perforata, absque aqua ad ignem incendat, et sub olla ista aliam novam ollam ponat, et smalcz effluentem ita excipiat, et tunc de calandria, quaere quod sit( an sufficit?), et minus de gamphora contundat, et cum praefato smalcz commisceat, et denuo ad ignem modice calefaciat, et sic unguentum faciat; et vir verendum suum et gelancken cum eo per quinque dies ungat, et per mensem unum ardor libidinis in eo cessabit, absque periculo corporis sui. Mulier autem circa umbilicum et in ipso foramine umbilici cum eo se ungat, et ardor ille in ipsa per mensem cessabit; et mense peracto, tam vir quam mulier, se inungat, et ita remedium de libidine habebunt. Quod si calandriam et gamphoram habere non poterunt, accipiant minutissimam pennam Nisi, sufficienter de eis per quinque dies in baumeolum ponat, ut in illo ad solem incalescat, et sic ferveat, atque in praedictis locis corporis sui, tam vir quam mulier, cum eo se ungat, et ardor libidinis in eis evanescet. Caetera autem, quae in eo sunt, ad comedendum nec ad medicamenta non valent.
17.21
LIBER SEXTUS. CAP. XXI.--DE MILVO [IV, II, 23].
17.21
Milvus calidus est, et calorem diligit, et cum sol splendet, in calore libenter volat, et etiam in calida umbra libenter manet. Sed ardorem aeris devitat, nec altitudinem ipsius, sed mediocritatem, et inferius eum volat, atque minutas aviculas libenter rapit. Sed tamen non multum acer est. Sed caro ejus ad comedendum contraria est, quia omnes aves, qui( sic) unguibus kryment[ rapaces ed.] ad comedendum homini contrariae sunt. Homo autem qui orfimes in corpore suo habet, Milvum accipiet, et eo occiso, pennas auferat, et tunc, visceribus, in quibus stercora sunt, abjectis, caetera omnia cum capite et unguibus in nova olla modico foramine perforata absque aqua ad ignem accendat, et super olla ista aliam ollam ponat, et smalcz ejus ita accipiat; quod cum fecerit, carnes illas quae in illa olla remanserunt, in ipsa ad pulverem comburat, et cum praedicto smalcz, orfime, si integrae sunt, saepe inunge, et evanescent. Si autem ruptae sunt, de ipso pulvere in eadem ulcera pone, et exsiccabuntur.
17.22
LIBER SEXTUS. CAP. XXII.--DE WEHO.
17.22
Weho frigidus est, ac furtivos mores habet, et non alte volat, atque inmundis pascuis vescitur, et etiam interdum his quae venenosa sunt. Et ideo ad medicamenta non valet, sed hominem magis laederet.
17.23
LIBER SEXTUS. CAP. XXIII.--DE CORVO.
17.23
Corvus plus calidus quam frigidus est, et quasi in medio aeris volat. Et astutus est, audax, et non timet, atque hominem non multum fugit nec timet, ita quod etiam faciliter cum eo loqueretur, et scientiam fere ad hoc haberet, nisi quod irrationale animal est. Et quia hominem cognoscit, ideo etiam multociens ea rapit quae homo apud se habet. Et caro ejus homini ad comedendum contraria est, quia naturam latronum et furum habet. Et caetera quae in eo sunt ad medicamenta non valent.
17.24
LIBER SEXTUS. CAP. XXIV.--DE KREWA ET KRAHA.
17.24
Krewa et Kraha sunt frigidae naturae, et in quadam medietate aeris volant, atque voces hominis imitantur, ac de genere corvi sunt. Nam in primo, antequam cornix et monedula essent, pica videns ova corvi, ea furata est, et super ea se posuit et fovit, et ita primum cornices et monedulae processerunt, sed deinde inter se, ut nunc est, ova posuerunt, scilicet cornix cum cornice, monedula cum monedula, et ita nunc multiplicatae sunt. Et ad medicamenta non valent, quia volatile aut aliud animal quod cum homine per astutiam est, ei ad medelam non multum prodest, sed in eo uteretur ut malus nequam in moribus suis, et arg inde fieret.
17.25
LIBER SEXTUS. CAP. XXV.--DE NEBELKRAHA.
17.25
Nebelkraha calida est, ac mores jactantiae habet Et aerem ac tempora cognoscit; et varios eventus vix exspectat, atque ubi tristitiam futuram novit, illuc properat, et mundis ac inmundis utitur. Sed caro ejus ad medicamenta non multum prodest.
17.26
LIBER SEXTUS. CAP. XXVI.--DE MUSAR [IV, II, 24].
17.26
Musar[ Larus ed.] de calido aere solis procedit, et cum juvenis est, calidus est et fortis, et fortiores pastus comedit; sed cum in aetate procedit, frigidus erit et debilis, et tunc debiles pastus quaerit. Cum autem ad senectutem pervenerit, ad primum calorem et ad primam fortitudinem reditum habet, atque ut prius fortiora pascua quaerit. Et caro ejus sanis et infirmis hominibus ad comedendum bona est. Homo autem qui virgibnisse[ venenum ed.] aliquo modo sumpsit, cor ejus et jecorem ac pulmonem ac viscera purgata coquat in aqua, et tunc cum vino et albo pipere ac parum minus de komel sultzen parat; vel si album piper non habet, modicum de aloe, scilicet minus quam komel sit addat, et hiis carnes illas imponat, ut eis perfundantur, et jejunus saepe comedat, et si venenum quod comedit aut bibit, etiam in stomacho ejus induratum est, illud auferet et purgabit, et sic homo ille sanabitur.
17.27
LIBER SEXTUS. CAP. XXVII.--DE ORDUMEL.
17.27
Ordumel pravum calorem in se habet, et ad comedendum non valet, quia totum quod in eo est homini contrarium est. Nec etiam ad medicamenta valet.
17.28
LIBER SEXTUS. CAP. XXVIII.--DE ALKREYA.
17.28
Alkreya plus frigida est quam calida, et mundis et quibusdam venenosis pascuis vescitur, et interdum etiam infirmos pisces comedit. Et caro ejus nec sanis nec infirmis hominibus ad comedendum valet, sed qui sani sunt, superare possunt, infirmis autem obest. Et medicina in ea non est.
17.29
LIBER SEXTUS. CAP. XXIX.--DE MEWA.
17.29
Mewa calida est et in recto temperamento de aere et de aqua est, ac temperate humida est. Et non alte volat, et sanis et infirmis hominibus ad comedendum bona est.
17.30
LIBER SEXTUS. CAP. XXX.--DE COLUMBA [IV, II, 16].
17.30
Columba frigida est plus quam calida, et mane diei, id est primum ortum ejus, quod temperate gelidum est, plus diligit quam calorem. Et simplex est et timida, et ideo cum multitudine volat ut tanto minus ab aliis volucribus laedatur, Et quia frigida est, facile esurit, et cibus in ea ita non incalescit ut in alio alite, et idcirco cito esurit, et plus quam alius ales suae magnitudinis comedit. Et caro ejus non est firma, sed aliquantum arida, nec multum succum homini tribuit, et sano homini ad cibum non multum prodest, etiamsi ei non obest. Infirmum qui in corpore deficit, comesta laedit. Sed et holtzduba et ringelduba eamdem naturam habent, excepto quod istae in silvis morantur et inde aliquantum ac riores et majores illis sunt et quod de pascuis silvarum pascuntur. Sed nec istae nec illae ad medicamenta valent
17.31
LIBER SEXTUS. CAP. XXXI.--DE TURTURE.
17.31
Turtur calida et sicca est, et virilis fortitudinis est, nec pavida est, et quasi servum semper habet. Et quoniam humiditatem non habet, nec vivere suum ad diversa ponit, fel in ea crescere non potest, quemadmodum in homine est: qui bonam voluntatem habet, fel in eo crescere non potest, sed in eo decrescit; et cum scelestam mentem habuerit, in eo fel augetur. Et caro turturis ad comedendum non valet, quia gicht in homine excitat. Caetera non valent.
17.32
LIBER SEXTUS. CAP. XXXII.--DE PSITTACO.
17.32
Psitacus valde calidus est, et etiam humidus, ac quiddam et aliquod de volatu grifonis et aliquod de virtute leonis habet. Sed nec in volatu nec in virtute quidquam audet ut posset(?). Et etiam tempora temporum novit, et secundum eventus illos se habet et cantus suos exprimit, ac etiam secundum ignem fel( sic) aliquos colores in pennis suis habet. Sed ad medicinam non valet, qui nullam virtutem ad plenum in se tenet, sed in defectu, quia diversa natura est.
17.33
LIBER SEXTUS. CAP. XXXIII.--DE PICA [IV, II, 25].
17.33
Pica gravem calorem in se habet, et arg est, ac de aere et de terra diversas pennas habet et quasi jactantiam naturaliter sequitur, ita ut cum alienos homines venire viderit, vocem in adventu eorum emittit. Et pascua quaerit, quae venenosa et nociva sunt, sive herbulae, sive cadavera sint, et ideo caro ejus ad comedendum homini ut venenum contraria est. Et circa hominem velut dyabulus versari solet. Et si quis homo grintslecken[ profundam scabiem ed.] in capite suo habet, smalcz ejus accipiat, et cum eo caput suum ungat, et sanabitur. Caetera autem quae in eo sunt ad medicinam non valent.
17.34
LIBER SEXTUS. CAP. XXXIV.--DE HERA [IV, II, 26].
17.34
Hera calida est et aliquantulum sicca, et in varia aura et in tempestatibus volare bene potest. Sed alte non volat, et caninos mores habet, et in se ipsa immunda est, et pastum qui hominibus nocivus est, comedit, et quidquid videt in facto suo quantum potest imitatur, et unumquemque hominem quem care videt voce salutat. Caro autem ejus quasi venenum homini esset, qui eam comederet, quia tempestatibus perfunditur et quoniam diversam naturam morum habet. Accipe autem heram, et caput ejus et viscera abjice, atque pennas ejus aufer, et reliquum corpus discinde, et discissum in novam ollam pone, et ei fenigrecum et minus de babellum adde, et tunc etiam hirczmarck, et minus hunresmalcz et de butyro vaccarum in Maio parato eis tantum adde, quantum istorum duorum est, et omnia simul in aqua coque et sic de raum qui desuper natat unguentum fac, et hoc optimum est contra dolorem capitis, et scapularum, aut lenden[ renum ed.], aut glancken[ iliorum ed.], si te ibi cum eo saepe unxeris, atque gicht ibi cessabit, quamvis fortis sit, et homo ille melius habebit.[ Et si boves, aut porci, aut oves aliquo modo infirmantur, avis haec in aqua coquatur et illis ad comedendum detur. et sanabuntur, a quacunque peste teneantur. Add. ed.]
17.35
LIBER SEXTUS. CAP. XXXV.--DE ULULA [IV, II, 27].
17.35
Ulula calida est, et mores furis habet, quia diem scit, sed eum fugit et noctem diligit; et alios volucres odit, quia naturam eorum non amat. Et mortem hominis scit. Et ubi moeror et planctus futurus est, odorem illum per aerem sentit, ut avis cadaver, et mox ad illud properat, et priusquam planctus supervenerit, inde fugit. Et his pascitur quae naturae hominis contraria sunt. Et si homo carnes ejus comederet, ei quasi venenum esset, propter malam naturam, quam in se habet. Caput autem ejus et viscera ejus abjice, et pennas ejus aufer, et reliquum corpus ad ignem assa, et smalcz ipsius excipe, et deinde bisch[ ibiscum ed.] et bis tantum de reynfano[ tanaceto ed.] in aqua coque, et postquam coxeris smaltz ululae adde et infunde, et denuo welle[ ad ignem ponatur ed.], et etiam baumolei tantum adde velut quarta pars ejus smaltzes est, et sic omnibus his per pannum expressis fac unguentum, et homo qui paralisim habet aut virgichtigit est, cum eo saepe ungatur, et curabitur.
17.36
LIBER SEXTUS. CAP. XXXVI.--DE HUWONE [IV, II, 28].
17.36
Huwo[ Rubo ed.] calidus est, et eamdem fere naturam habet quam et ulula, nisi quod huwo in nequitia fortior et robustior ulula est; et mores furis habet, et diem scit, sed eum fugit, et noctem diligit, atque alias aves odit, quae in die volant. Et caro ejus visui hominis contraria est. Et smalcz ejus accipe et in patella zulasze, et qui orfimas habet, sive integrae, sive ruptae sint, cum eo se ungat, et exsiccabuntur. Caetera autem quae in eo sunt ad medicamenta non valent.
17.37
LIBER SEXTUS. CAP. XXXVII.--DE SISEGONINO.
17.37
Sisegonino calidus est, et noctem ac splendorem lunae diligit, plus quam diem aut quam solis splendorem, sed tamen diem plus amat quam ulula. Et ideo in nocte versatur, quia alias volucres abhorret nec videri multum vult. Et aliquantum mores furentis, quasi interdum wudich sit, velut ille, qui non curat quid faciat. Et cum pullos suos de ovis primo egredi viderit, putat sibi alienos esse et eos occidit; et cum viderit illos non moveri, tristatur, et se lacerat, ita quod sanguine suo suscitantur, et tunc eos valde diligit, quia scit eos de se suscitatos esse. Sed et laeta et tristia tempora hominis sentit ac intelligit, quia si laeta sunt, ei cantando congaudet; vel si tristia, tacendo se tristem ostendit. Et cum interdum in aere pendet in dorso ac terram verso, in aere aspicit et considerat, quando tempora gaudii et laetitiae aut tempora tristitiae futura sunt. Et si homines ibi morituros praevidet, hoc paucis vocibus ostendit, et silet.
17.38
LIBER SEXTUS. CAP. XXXVIII.--DE CUCULO [IV, II, 30].
17.38
Cuculus calidus est, et de moribus volucrum et bestiarum in se habet, et audientes homines voce salutat, et in blind aura versatur. Sed nec magnum calorem nec magnum frigus pati potest. Et cum magnus calor in aestate est, umbras silvarum quaerit, et magnus calor in aestate pennas commovet, ita quod cadunt in hyeme. Et cum senserit, quod pennae ejus morientur, pascua ejus in nidum suum congregat et studet, quod pennulas suas in ipso nido dimittat, et in eis per hyemem jacet, ut calorem ab eis habeat, et iterum circa initium aestatis pennae ejus renascuntur, et tunc nidum suum a pennis illis purgat, et ita procedit. Sed caro ejus ad comedendum homini non valet, quia scabiem habet, et quoniam ut venenum ibi est, qui eam comederet, Et homo, qui urslechte[ uzslechte?] in corpore suo habet ita quod etiam cutis ejus scinditur, et si aliquod gicht in membris suis fatigatur, caput et viscera et pennas cuculi abjiciat, et reliquo corpori biboz et salviam aequali pondere addat, et modicum plus de dictampno et parum arvinae ursi, et haec omnia in nova olla et in aqua coquat, et raum qui desuper natat accipiat, et ex eo unguentum faciat, et cum eo saepe se perungat, et urslechte sanabuntur, et gicht qui eum in membris suis fatigat cessabit.
17.39
LIBER SEXTUS. CAP. XXXIX.--DE SNEPHA [IV, II, 31].
17.39
Snepha calidus est, et de alto aere est, et caro ejus sanis et infirmis ad comedendum bona est. Et cui oculi caligant, fel ejus accipiat, et ei modicum vini addat, scilicet minus quam fellis, et in cuprinum vasculum ponat vel fundat, et ad noctem, cum se in lectum collocat, ex eo circa oculos suos liniat, et si oculos interius modicum tetigerit, non nocebit, et sic saepe faciat, et caliginem oculorum minuit. Caetera quae in eo sunt, ad medicamenta non multum valent.
17.40
LIBER SEXTUS. CAP. XL.--DE SPECHT [IV, II, 32].
17.40
Specht calidus est ac de puro aere est, et in quadam medietate aeris volat; et velox est, et calorem et aestatem diligit, et pastus ejus venenosus non est. Sed specht, qui viridem colorem habet, melior et robustior est, quam alius sit. Ille autem alius satis valet, sed non tantum quantum ille, qui viridis est. Homo autem, qui leprosus est, viridem Specht ad ignem asset et ita saepe comedat, et lepram consumit, id est swendet. Sed et viridem Specht accipe, et capite ejus et visceribus abjectis, ac pennis ablatis, reliquum corpus ad ignem assa et superior ronst, qui in cute ejus ad ignem succensus est, aufer et serva, et deinde aliud corpus ita assatum mortario modice contunde et in aqua fortiter coque, ita quod per omnia minuatur addreb; et postquam coxeris, de aqua aufer, et ossa de carne separata et ilia abjice, atque easdem carnes super ignitum lapidem ad pulverem istum, et superiorem cutem ronse ejus, et satis de rutha in aquam illam pone in qua Specht prius coxisti, et ei satis de arvina vulturis et parum de saepe hirci adde, et haec simul fortiter coque, et de raum qui desuper natat, unguentum fac, aliis reliquis abjectis, et cum unguento illo lepram hominis saepe unge, et quamvis lepra fortis sit, ille sanabitur, nisi judicium Dei non permittat, aut nisi mors illius in lepra sit. Sed cor ejus sicca, et in auro et in argento velut in anulo virwircke; quandiu apud te portas, gicht a te cessabit. Nam natura ejusdem avis hujus munda, et cor ejus simplex est, nec malam artem habet, et ideo virtus cordis ejus puro aeramento diversitates humorum, qui guttas paralisis producunt, sedat. Reliqua quae in eo sunt, medicinae non conveniunt.
17.41
LIBER SEXTUS. CAP. XLI.--DE PASSERE.
17.41
Passer plus frigidus est et multas varietates in moribus suis[ habet] propter astutiam et versutiam suam, et cum multitudine libenter volat, ne a majoribus avibus laedatur. Et in aere ille saepius versatur qui spissus est, et ideo infirmam carnem habet, quae sanis nec infirmis ad comedendum valet. Nec etiam ad medicamenta prodest.
17.42
LIBER SEXTUS. CAP. XLII.--DE MEYSA.
17.42
Meysa calida est, et sicca et mansueta, et in puro aere libenter volat. Et sanas carnes habet, atque sanis et infirmis hominibus bona est ad comedendum. Et homo qui virgichtigit est, meysam in aqua coquat, et cum butiro Jussal de eo faciat, et hoc saepe comedat et curabitur.
17.43
LIBER SEXTUS. CAP. XLIII.--DE AMSLA.
17.43
Amsla calida est et sicca, et mansueta, et in puro aere libenter volat, et etiam de puro aere crescit, et sanis hominibus ad comedendum bona est, sed infirmos laedit quia sicca est. Jecor autem ejus sicca, et in aliquo esse quo volueris, bewircke, et apud te semper porta, et dyabulus in grusale nec in getrugnisze interim te fatigat, quia illam odit propter munditiam suam.
17.44
LIBER SEXTUS. CAP. XLIV.--DE DROSELA.
17.44
Drosela calida est, et moribus suis mansueta. Sed homo qui interius in gutture aliquo modo dolet aut qui raucus in voce est, eam in aqua coquat, et in aqua illa lineum pannum intingat, et cum panno illo madido totum guttur suum usque ad orclatum(?) belbe[ usque ad aures suaviter constringat ed.] et de residuo ejusdem aquae suffen paret et comedat, et hoc saepe faciat, et melius habebit in gutture et in voce. Et qui in jecore aut in pulmone dolet, droselam accipiat, et eam in aqua coctam saepe comedat, et sanabitur.
Variation units
Dual references show Vulgate ↔ LXX loci for each oracle block. Selected-witness order follows the left compare column (or primary version).