Reader

CHRONICI LIBER PRIMUS.

Fol. 10. Anno a mundi conditione 5198, ab Urbe autem condita 752, a. 2. cicli decennovenalis, indictione 4, concurrente 5, epacta 11, feria 1, luna 13, Jesus Christus Filius Dei in Bethleem Judae nascitur, anno Cesaris Augusti 42 et Herodis regis Judeorum 31, Carullo et Quintiliano consulibus.[ HIERON.] Anno a Christi nativitate 3, Augusti 45, Herodes 34 regni sui anno, cum Christi nativitatem magorum indiciis cognovisset, universos Bethleem parvulos jussit interfici, et ipse anno sequenti scatentibus toto corpore vermibus miserabiliter moritur regni sui anno 36.

Anno ab inc. Dom. 15, a mundi conditione 5213, Augustus 76. etatis suae anno moritur; cui succedens Tyberius regnavit a. 22.[ Cf. HIERON.] Hujus a. 15. factum est verbum Dei super Johannem Zachariae filium in deserto, et dominus Jesus trigesimo etatis suae anno jam peracto, a. 15. Tyberii baptizatur a Johanne, sub altero Herode Judeorum rege, 8. Idus Januarii, quod fuit 7. feria, indictione 3, luna 15, et ipse anno sequente capite truncatur.

Anno igitur a mundi conditione 5232, ab Urbe autem condita 784, concurrente 7. terciae lineae, ab inc. Dom. 33. ipse Jesus Christus Dei Filius pro salute mundi venit ad passionem, a. 18. Tyberii Caesaris, 8. Kalendas Aprilis, 5. feria, luna 14, Gaio Caesare quater et Junio Saturnino consulibus, anno cicli decennovenalis 13, et typico pasca cum discipulis celebrato traditur a suo discipulo Judeis in nocte, et circa mane ducitur ad Pylatum, traditur militibus et flagellis cesus, sputis illitus, gestans purpureum vestimentum et coronam spineam in capite, ducitur ad crucifigendum 7. Kalendas Aprilis, luna 15, et 6. feria ascendit crucem pro mundi salute.[ HIERON.] Terre motus factus est in toto mundo, et solis facta est defectio, ita ut etiam stellae visae sint in caelo, sexta hora, in nona parte Arietis. Resurrexit a mortuis 5. Kal. Aprilis, luna 17.

Pilatus per Volusianum Romam adductus, cum eo Veronica sancta, quae fuerat per Christum a fluxu sanguinis sanata, dampnatus est a Tyberio ut omni tempore vitae suae non igne, non aqua, nec igne cocto frueretur propter necem domini Jesu; et religatus exilio in Amaria civitate Tusciae. Unde post revocatus a Nerone, iterum propter circumcisionem quam in se exercuerat dampnatus interiit. Veronica vero locupletata facultatibus et divitiis, et imago Domini quam ipsa depinxerat, et quam Tyberio allatam ipsa prosequuta erat, auro conclusa est. Ipsa autem defuncta, Romae venerabiliter quiescit humata. Tyberius vero in visione ymaginis Salvatoris sanus a plaga siringii factus est

Anno Dom. inc. 34. secundum Latinos, qui a Januario annum incipiunt, Paulus cum pergeret Damascum, a Christo de celo vocatus est. Secundum Hebreos autem, qui a Martio anni sumunt initium, eodem anno passionis Domini undecimo mense 8. Kalend. Februarii[ REGINO].

Anno inc. Dom. 39. Gaius regnavit annis 4, mens. 10, diebus 8. His ergo mensibus si addamus sex, qui superfuerunt 56. anno Octaviani, erunt menses 16. Ex quibus quatuor detractis annus integer remanet qui hoc in loco inserendus videtur.

Anno inc. Dom. 44. Pilatus manu sua perimitur.

Anno inc. Dom. 45. Claudius regnat a. 13. m. 7. d. 28. Addamus his 7 mensibus 4 qui supra remanserunt, fiunt 11 et 7 dies; dabis his 28 dies et erunt 37, id est annus et sex dies, qui his temporibus adnumerandus videtur.

Anno inc. Dom. 47. Jacobus frater Johannis decollatur, Petrus in carcerem mittitur. Herodes ab angelo percutitur. Paulus et Barnabas a Spiritu segregantur in praedicationem evangelii.

Anno inc. Dom. 48. Paulus et Barnabas ascenderunt Hierosolymam, ut ipse scribit ad Galathas: Post annos inquit 14 ascendi Hierosolymam. Recenseatur ergo numerus annorum. Scimus Petrum 25 annis Romae urbis episcopalem tenuisse cathedram. Sequitur ergo, ut secundo anno Claudii eum Romam venisse credamus, qui erat a passione Domini 15, quo anno et Paulus venit post annum passionis Domini 14, et hac supputatione invenimus Paulum eodem anno passionis Domini ad fidem venisse. 14 igitur et 25 fiunt 39, qui erat annus a passione Domini quando Petrus et Paulus passi sunt, quia 2. anno Neronis Paulus vinctus missus est, et 11 annis Petro conjunctus pro fide decertavit, et 12. cum eo passus est.

Postquam igitur Deus et dominus noster Jesus Christus hominem, quem fecerat, morte sua a morte liberavit aeterna, et captivitatem nostrae carnis, quam resuscitarat a mortuis, invexit caelis, eodem anno pro confessione veritatis lapidatus protomartyr Stephanus occubuit, mense 5, tertia die mensis, quod est 4. Nonas Augusti, et dispersa est aecclesia fidelium, quae erat Hierosolimis, ut verbum salutis, quod missum erat Judeis et respuerant, gentes susciperent. Dum ergo apostoli et ipsorum sequaces discipuli quaqua possunt demigrant, Petrus descendit Antiochiam, et per bis septenos annos Antiochenam fundavit et rexit aecclesiam, ita ut cognominarentur primum Antiochiae Christiani. Hinc secundo anno Claudii, Vincio et Cornelio, Asiatico et Silvano consulibus, Romam venit, et qui post Christum et per Christum caput est corporis aecclesiae, Romanis arcibus vexillum intulit praedicationis divinae. Ibi fundata aecclesia, evangelium Christi Romanis annunciavit, et praedicando praedicationemque signis confirmando 25 annis ipsius Urbis papatum tenuit. Mirabatur Roma, quod non didicerat, unitatem in Trinitate et Trinitatem in unitate venerari debere; sed frequenti miraculorum attestatione ad ultimum didicit unicae Trinitati corda et colla submittere.

Destinaverat autem idem primus pastor et apostolus Petrus totius occidentis terras vomere verbi proscindere, semina doctrinae sulcis mentium credere, ut posset manipulos frugum centuplicato fenore in area Domini venientis reconsignare, et eligens viros in fide probatos, potentes in opere et sermone, patientes in tribulatione, longanimes in spe, eruditos in omnibus quae fecit dominus Jesus, direxit urbi Metensium sanctum Clementem Romanae rei publicae patritium, suum vero discipulum, et sanctum Mansuetum, inclita Scottorum progenie generatum, fide et doctrina praecipuum, urbi Tullensium; Remis etiam direxit sanctos Sixtum atque Sinicium, Catalaunis sanctum Memmium, Treveris quoque, quae est metropolis et una de primatibus Galliarum et ei vicinae Coloniae sanctos misit Eucharium, Valerium atque Maternum. Cum his et alii multi fuerunt, qui occidentales tenebras veri solis clarescente radio ab eodem principe apostolorum missi dispulerunt, et nomen Christi, quod necdum in locis illis splenduerat, fide et magnanimitate praediti, populo incredulo praedicaverunt. Ipse Romae verbum Dei docebat, et murum infidelitatis impulsu aevangelii quatiebat, turrimque confusionis et idolatriae piae confessionis et credulitatis dejiciebat ariete, ibi se opponens et continens obicem, ubi violentior hostis incubuerat, cujus subvertere, Christo duce, nitebatur tyrannidem.

Ad tanti igitur pastoris solatium et praedicationis augmentum Paulus, post multa viarum, laboris et inediae pericula, vinctus Romam mittitur anno Neronis caesaris secundo, ab. inc. Dom. 61, a passione 28, indictione 4, Silvano et Paulino consulibus, non quod Judaei et gentiles ita voluerint, sed quia Christus, ut alter esset alteri solatio, ita praeordinavit et voluit. His tonitrui filiis quis repugnaret, quis obsisteret? Symon erat ille magus, qui solus veritati repugnare videretur, cui si post triumphum apostolicum et suae dejectionis et inauditae superbiae obprobrium respirare licuisset, sola illi sua vexatio, ne talia ulterius praesumeret, intellectum dedisset. Sed quia magus obiit et dampnatus in profundo putei abyssi, ut Nero sperabat, non resurrexit, destitutum se idem Nero videns solatio tam fidelis amici, apostolos Dei, hunc crucis supplicio, illum dampnavit sententia capitali 3. Kalendas Julii, 5. feria, luna 23, ab inc. a. 72, anno a passione 39, Vespasiano septies et Tito sexies consulibus, Olympiade 212.

Post Petrum ab ipso Petro consecratus aecclesiam regendam suscepit Clemens episcopus, ut ipse beatus Clemens testatur de se in epistola Jacobo fratri Domini missa, dicens: Clementem, inquit, hunc nobis ordino episcopum, cui soli meae praedicationis et doctrinae cathedram trado, qui mihi ab initio usque ad finem comes in omnibus fuit, ac per hoc veritatem totius meae agnovit.

Quid autem contra hoc sentiendum sit, quod sunt nonnulli qui conantur astruere, post Petrum suscepisse Linum gubernacula Romanae ecclesiae et Lino Cletum successisse, videamus. Dici: Johannes papa scribens universis episcopis per Galliam et Germaniam: Si Petrus princeps apostolorum adjutores sibi ascivit Linum et Cletum, non tamen potestate pontificii ligandi vel solvendi normam eis tradidit, sed successori suo Clementi, qui sedem apostolicam post eum et potestatem pontificalem tradente sibi beato Petro tenere promeruit; Linus et Cletus ministrabant exteriora, princeps autem apostolorum Petrus verbo et orationi insistebat. Et post pauca: Linum et Cletum nichil umquam legimus egisse ex pontificali ministerio potestative, sed quantum eis a beato Petro praecipiebatur, tantum agebant.

Linus igitur, natione Italus regionis Tusciae, patre Erculano, ordinatus a Petro, sedit Romae, ipso Petro vivente, a. 11, m. 3, d. 12. Cletus etiam, natione Romanus de regione Vico Patricii, patre Emiliano, ordinatus ab ipso Petro, ipso vivente sedit a. 12, m. 1, d. 11. Inter Cletum ergo et Clementem conputantur dies 20.

Suscepit igitur, ut dictum est, sacerdotale officium Clemens tertius a Petro, eo vivente, natione Romanus, de regione Celio monte, patre Fausto. Sedit annis 11, mensibus 2, diebus 2-- anno Dom. inc. 70, imperii quoque Neronis 11, Vespasiano quinquies et Tito quater consulibus. Non fuit ex tunc et nunc in omni Romanorum pontificum cathalogo, qui in vita sua viginti quinque annis functus sacerdotio ipso annorum numero equipararetur pontifici primo. Hic igitur beatus pontifex Petri institutus regimine, cui semper adheserat et ejus individuus comes fuerat, postquam Symonis magi deliramenta cognoverat et spreverat, quod magister suus inceperat, destinare scilicet orbi occiduo praedicatores veritatis idoneos, quatinus lux praedicationis gentibus splenderet, ut perficeret, omnimodis procurabat. Hinc est quod sanctum Dionisium destinavit Galliarum populis, qui praedicando et praedicationi miraculis fidem dando Parisius, Domino ducente, pervenit, socios ei quam plures adhibuit, viros in lege divina exercitatos, genere nobiles, sermone facundos, fide praecipuos, et gratia Dei plenos. Ex his fuit sanctus Sanctinus, Meldensium et Virdunensium pastor primus, qui egregiae nobilitatis ortus natalibus, cum praefato Galliarum apostolo fines petiit Galliae, futurus lucerna fulgens in ecclesia, quae non occultaretur modio, sed luceret omnibus superimposita candelabro. Tradidit enim patrum memoria eum unum fuisse de 72 discipulis, et in coena deputatum, ut aquam lavandis pedibus et manibus discipulorum preberet et linteum pararet Salvatori.

Sanctus itaque Dyonisius ut venit Parisius, per diversas partes suos direxit socios ad dolos diaboli destruendos et populos Domino adquirendos. Sanctinus igitur quia praeminebat prudentia et pudicitia, et beatissimo Dyonisio aelectus, summum accepit sacerdotium, et consecratus in episcopum, divinitus constituitur in lucem populis gentium.

Cui etiam ad solatium laboris et officii praefatus Dyonisius Antoninum dedit virum sanctum et bonum, in quo declaravit Deus ingens beati viri Sanctini meritum per egregiae et insolitae operationis miraculum, ut patebit in posterum. Et quia decreverat Deus mirificare sanctum suum, dirigitur a beato Dyonisio Carnotum cum praefato socio suo ad illuminandum populum, qui sedebat in tenebris et umbra mortis, quia ei sol justitiae non luxerat, neque splenduerat ei lux veritatis. Quo beatus hic perveniens, dolebat populum idolatriae esse deditum, et armatus fide sanctae Trinitatis, contempnens supervacuam sectam principum terrae et minas eorum, praedicabat Jesum turbis incredulorum. Fundebatur praedicatio juncta virtutibus, et praelustratus gratia divina feroces gentilium mentes salutari mitescebat doctrina. Factumque est, cooperante ei divina clementia, ut Carnotenses viam Domini agnoscerent, et lene jugum Domini subjectis voluntatum humeris ferre non detrectarent. Quod beatus Dyonisius animadvertens, et gratiam virtutis divinae collaudans, ipsumque plurimum in opere praedicationis valere perpendens, Meldensium civibus pastorem et doctorem instituit. Non quod jam tunc Meldenses viam veritatis agnoscerent, qui omnes tenebantur astricti laqueis idolatriae, sed ut per fidelem servum suum dignaretur illis Dominus aperire portas justitiae, quas ingressi credendo ipsius divinitatem et humanitatem, confiterentur nomini ejus, quoniam bonus, quoniam in saeculum misericordia ejus.

Beatus itaque Sanctinus paratus ad omnia pro Salvatoris nomine sustinenda, nec reformidans gentilium furentium minas et verbera, eandem urbem aggressus, quia in Domino erat fiducia ejus, instabat praedicationibus, rigabat mentes audientium aquis de ventre Jesus manantibus, et sic instans oportune, inportune, docebat eos Jovem despicere, Saturnum, Mercurium et Neptunum et omnia demonum non deorum portenta abjicere, statuas confringere, et quia in eis non aliqua divinitas, sed omnis inesset falsitas et ludificatio demoniaca, doctrinae evidentis indicio declarabat. Nec poterant gentes ad hec quidquam contradicere, cum novitati verborum attestaretur magnitudo signorum, et nova faceret qui nova praedicaret. Unde factum est ut et ipsi susciperent verbum Domini, et pastorem doctoremque suum beatum virum, quem aliquando exprobratione, irrisione et abjectione dignum judicaverant, nunc venerarentur et excolerent, ipsius manibus gauderent baptismo ablui et crismate sancto inungi. Humiliabatur Gallicus cothurnus substratus sancti viri pedibus, et Gallorum cervicositas divinae dudum veritatis ignara ad baptismum et confessionem nominis Christi humiliata devote convolabat. Dejiciebantur arae daemonum, et a novo adoptionis populo aecclesia aedificatur, et a beato Sanctino in honore Dei consecratur.

Domicianus tunc Romani imperii tenebat insignia, luxuriae deditus, avaritia anxius, opere crudelis, qui majestatem imperialem nimia crudelitate polluerat. Qui velut leo inpastus sanctorum sanguinem sitiens, secundam post Neronem in Christianos persequutionem excitavit, et per 15 annos, quibus Romanum imperium indebite tenuit, ita rem publicam attrivit, ut nullus illo crudelior in omni Romanorum imperatorum inveniatur numero. Ad comprobandam erga deorum culturam suam sacrilegam devotionem 5. anno regni sui templum sine lignorum ammixtione construxit, quod Pantheon appellavit. Tanta elatus est superbia, ut deum se et dominum appellari jusserit. Hic audiens famam beati Dyonisii in destruendis idolis et populis ad Christum convertendis, lyctores in Gallias misit, qui eum inventum et comprehensum aut idolis sacrificare cogerent, aut diversis suppliciis affectum occiderent. Quos ubi beatus Dyonisius fines Parisiorum appropinquare comperit, Sanctinum et Antoninum ad se accersiri mandavit, quibus praedicationis tradens officium, ammonuit ut in fide firmi persisterent, et ut quantotius Romam properantes, a praesule sedis apostolicae cooperatores verbi et doctores expeterent, quia in messe multa sationis Dominicae operarii perpauci essent, qui semen verbi sulcis mentium crederent, praesertim cum et ipse jam ad gaudia Domini sui festinaret, et mercedem laboris et oneris a pio Domino sibi dari praeoptaret.

Consummato igitur per martyrii palmam beato Dyonisio, a. ab inc. Dom. 97, a passione autem 64, aetatis autem ejus anno circiter 90, imperii Domiciani caesaris ingruente anno 16, Sanctinus et Antoninus praeceptis magistri obtemperantes, cum persequutionis procella detonante predicando de loco ad locum cogerentur secedere, venerunt in fines Galliae Belgicae, et praeduce gratia divina, quocumque veniebant, Christi loquebantur magnalia. Belgica autem Gallia pars est Galliae dicta a civitate quae Belgis dicitur, quae est Treveris[ Cf. Richer. I, 1]. Gallia vero a candore populi appellata est, gala enim lac dicitur[ Isid. ET. XIV, 4, 25]. Montes enim et rigor coeli ab ea parte solis ardorem excludunt. Hanc ab oriente Alpium juga tuentur, ab occasu Occeanus includit, a meridie praerupta Pyrenaei, a septemtrione Rheni fluenta et Germania. Cujus inicium Belgica, finis vero est Aquitania. Est autem regio gleba uberi et pabulosa et ad usum animantium apta, ut ferunt qui situs terrarum descripserunt, fluminibus et fontibus irrigua, perfusa duobus magnis fluviis Rheno et Rhodano. Cisalpina autem Gallia est circa Alpes, transalpina trans Alpes contra septemtrionem, Rhaetia juxta Rhenum. Aquitania autem ab obliquis aquis Ligeri fluminis, qui eam pene in orbem cingit, est appellata. Gallos itaque natura feroces et acriores esse ingenio natura climatum facit. Aethicus situm Galliae describens quatuor ejus asserit esse provincias[ AETHICUS], Galliam Belgicam et Galliam Lugdunensem. Narbonensem quoque provinciam et Aquitaniam. Et Galliam quidem Belgicam dicit ab oriente habere limitem Rheni fluminis et Germaniam, ab curo Alpes Penninas, a meridie provinciam Narbonensem, ab occasu Lugdunensem, a circio occeanum Brittannicum, a septemtrione insulam Brittannicam. Gallia vero Lugdunensis, ducta per longum et per angustum flexa, Aquitanicam provinciam semicingit; habet ab oriente Belgicam, a meridie partem provinciae Narbonensis, qua Arelas sita est, et mare Gallico Rhodani flumen accipitur. Narbonensis provincia habet ab oriente Alpes Cotias, ab occidente Hyspaniam, a circio Aquitaniam, a septemtrione Lugdunensem, ab aquilone Galliam Belgicam, a meridie mare Gallicum, quod est inter Sardiniam et insulas Baleares. Aquitania habet a circio occeanum qui Aquitanicus sinus dicitur; ab occasu Hispanias, a septemtrione et oriente Lugdunensem, ab euro et meridie Narbonensem provinciam contingit. Provincia autem juxta papam Pelagium certa est quae habet decem vel undecim civitates et unum regem, et totidem minores potestates sub se, et unum metropolitanum, et suffraganeos decem vel undecim episcopos judices; ad quorum judicium omnes episcoporum et sacerdotum ac civitatum causae referantur. Post destructionem quoque Wandalicam, quae fere totum pessumdedit occidentis et orientis imperium, Leo papa provincias distribuit. Juxta modernos vero Gallorum provinciae sunt 17. Prima sedes Galliarum Lugdunensis est cum tribus suis provinciis, 2) Rotomagensi, 3) Turonensi et 4) Senonensi, 5) Belgica prima quae est Treviris, 6) Belgica secunda, quae est Rhemis, 7) Germania prima, Magontiacum, 8) Germania secunda, Colonia, 9) Maxima Sequanorum, Vesontio, 10) Alpes Gratae, Darentasia, 11) Viennensis 12) Narbonensis prima, 13) Narbonensis secunda, Aquensis, 14) Aquitania prima, Bituriges, 15) Aquitania secunda, Burdegala, 16) Alpes Maritimae, Ebredunum, 17) Novem Populana, Auxia. In provincia igitur Belgicae primae urbs erat posita in confinio Neustriae et Austrasiae Virdunum nomine, quam antiqui et etiam moderni urbem Clavorum consueverunt appellare. Ethymologiam autem nominis hujus, quod est urbs Clavorum, ipsa nobis quae sola praeteritarum rerum habet scientiam signavit antiquitas, quod scilicet ob id ita sit appellata, quod a lapidibus praemaximis ferro plumboque compactis et consertis ingenti cura et studio sit extructa. Cur autem vocata sit Verodunum, cum diutius in scripturis quesissemus, hoc solum nobis occurrere potuit, quod cum delectum militem per Gallias Julius ageret, Verolus quidam praedictam urbem obpugnatam in fedus recepit, a quo et nomen sumpsit, ut vocaretur Verodunum quasi Verolidunum, sicut et ab Augusto Edua vocata est Augustodunum. Postea vero o littera mutata in e, dicta est Veredunum, ut testatur Fortunatus. Moderni vero a viridantibus pratis, vel quod quasi semper vireat, dicunt eam Virdunum, quasi viride dunum. Has autem omnes conjectiones Aethicus in cosmographia excludens, in Itinerario mundi vocat eam Virodunum, ob virorum fortium industriam longe lateque celebratam. Situs urbis ipsius ipsa sui positione delectabilis, quam praeterfluit Mosa fluvius ipsa sui fertilitate et viridantium pratorum graminea planicie jocundus. Gens urbis ipsius effera, cultui demonum dedita, totius veritatis ignara. Nullus ad eam veritatis praeco venerat, cum urbes in circuitu positas divinus jam splendor irradiasset.

Ad hanc ergo urbem cum socio perveniens beatus Sanctinus, et videns omnes inhabitantes idolatriae deditos et absque Deo vero, humi prostratus precabatur Deum attentius, ut populo sedenti in regione umbrae mortis lumen ostenderet veritatis. O oratio Deo grata et speciosa! speciosa inquam, facta est et suavis in conspectu gloriae summi Dei. Hec subvecta geminis alis, dilectionis Dei videlicet et proximi, libero volatu celos petiit et in conspectu Redemptoris facta est ut thus miri odoris. An non facta est fumus boni odoris, cum de manu angeli tenentis thuribulum ascendat fumus aromatum, quae sunt orationes sanctorum? et in Apocalipsi viginti quatuor seniores stant in conspectu throni, tenentes phialas aureas plenas odoramentorum, quae sunt orationes sanctorum? Sed jam orationis hujus fructus videamus.

Jam ab oratione uterque surrexerat, cum ecce vident in una arbore, quae ramis opaca et altitudine procera, sed cultibus daemonum erat profanata, quia videlicet ibi gentiles rusticani Faunis et Satyris vota solvebant et sacra celebrabant, tres consedisse columbas, significantes utique divinae esse voluntatis ipso in loco trinum et unum Deum praedicari. De Dei ergo fisi misericordia, cujus tanta in futuros adoptionis filios praevidebant beneficia, ipsi intimo cordis affectu multimodas egerunt gratias, et ut in servis suis glorificaretur prece poscebant humillima.

Locus igitur, in quo ad Deum praemissa fuit oratio, mons erat situs ad septemtrionalem plagam urbis, qui in suo cacumine ex tunc gestat aecclesiam apostolorum Petri et Pauli nomine et meritis ab ipso viro Dei dedicatam. Quae consecratio facta est anno incarnati Verbi 98, videlicet 13º Domiciani caesaris anno, Trajano septies et Maximo consulibus. In qua etiam atrium benedixit, et cimiterium Virdunensis aecclesiae esse constituit, ubi ipse domnus cum successoribus suis praesulibus sanctis, exceptis his, qui sibi dicatas ecclesias corporali illustrant praesentia, vel qui eas aedificaverunt, aut aedificatas quondam et suis temporibus dirutas reparaverunt, sedem habet requietionis. Quod qualiter de ipso ejus sacratissimo corpore acciderit, cum videlicet proprii laboris in urbe Meldensi cursum consummaverit, sequens sermo suo in loco declarabit.

Beatus itaque Sanctinus videns populum civitatis multum sed idolatriae errore caecatum, previdens etiam in spiritu ostium magnum et evidens sibi apertum in Domino, deliberavit cum socio aliquantulum remorari in loco ipso. Non erat hoc transgredi praecepta magistri, si et istos lucrifacere, et mandata magistri sui fideliter posset adimplere. Ponens ergo spem suam in Domino, et se illi committens, corde contrito et humiliato progreditur ad populum, replicat Jesu Christi aevangelium. Mirantur in eo vilitatem habitus, dignitatem vultus, sermonis facundiam, miraculorum efficatiam; nec tamen possunt audire, quod debeant demonum cultus abjicere, figuras deorum suorum aureas, argenteas, marmoreas, gypseas et ligneas confringere, et aras subvertere. Quis referat quotiens ab illis cesus, quotiens injuriatus, quotiens ab urbe semivivus projectus sit? Solus hoc novit inspector internorum, qui, quia fuit testis penarum et laborum, factus est militis sui pius remunerator et largitor praemiorum. Augebatur tamen numerus credentium, et de die in diem meritis servorum suorum multiplicabatur aecclesia fidelium, error gentilium destruebatur, et fides sancta ubique docebatur, gratia baptismi condonabatur, et in credentes Spiritus sancti carismata multiplicabantur. Felix aecclesia tanti pastoris regimine digna; illustrabatur enim miraculis atque doctrinis. Omnibus omnia factus est, ut omnes lucrifaceret. Qui etsi injuriatus est dum praedicaret Christum, libenter tolerabat illata sibi tormenta, obprobria et irrisiones malorum, ut quos persequutores patiebatur, filios faceret, et Domino redderet animas, quas diabolus conabatur auferre.

Cumque jam Dei disponente clementia plures ex his, qui aliquando fuerant vasa irae in interitum, fierent vasa misericordiae per baptismi sacramentum, videns aecclesiam fidelium in eo esse, ut proficere jam ipsa per semetipsam posset, et timens ne si aliquanto diutius ibi remoraretur, injunctae sibi obedientiae legatio cassaretur, confortatis in Domino fratribus, et suum reditum maturius promittens affuturum, valedicens eis, et commendans eos Domino, illis eum persequentibus cum lacrimis, Romam profectus est( Epist. Hincmari. Et venientes in Italiam, Antoninus valida febre correptus est, in cujus obsequiis beatus Sanctinus per aliquot dies immoratus, consilio et consensu ejusdem beati Antonini, ne praeceptio beati Dyonisii quacumque occasione impediretur, peragere ceptum iter disposuit. Et sufficienter exeniis et honestis linteis principi domus derelictis, petiit et per Deum obtestatus est ut, si Antoninus convalesceret, exinde illi habundantissime ministraret, si vero vita decederet, honestissime sepeliret: et sic iter, quod ceperat, peragere studuit.

Et cum jam Sanctinus fines Romanorum contigit, Antoninus vita decessit. Quem princeps domus, retentis omnibus quae sibi commendata in ejus obsequiis fuerant, catabuli sui in quo animalia ejus jacebant axes levavit, et in fossam ubi stercora et urinae animalium defluebant eum projecit, et desuper axes remisit. Quae omnia beatus Sanctinus, cum jam intrasset fines Romanorum, per Spiritum sanctum cognovit, et cum magna festinatione reversus ad domum in qua Antoninum jacentem dimiserat, flens et dolens pervenit, et principem domus interrogavit: Ubi est, inquiens, Antoninus frater meus karissimus? Is autem fictis gemitibus ac suspiriis simulata mestitia: Mortuus est, inquit: quem de mihi a te commissis honestissime sepelivi. Cui Sanctinus: Mentiris, ait, fili diaboli; in sterquilinium projecisti eum virum sanctum et justum. Et nunc veni mecum ad catabuli locum, in quem projecisti eum. Is autem timore perculsus. non est ausus reniti quin cum eo veniret ad locum ubi eum projecerat. Et levantes inde axes, Sanctinus cum lacrimis voce magna clamavit dicens: Antonine frater, in nomine domini nostri Jesu Christi pro cujus nomine et amore passus est gloriosus martyr Dyonisius, surge, et perficiamus simul obedientiam quam isdem gloriosus pastor et magister noster communiter nobis praecepit. Et statim Antoninus stercore obvolutus surrexit. Quem beatus Sanctinus de catabuli fossa extraxit, et diligentissime lavit, et mundis ac honestis vestibus induit. Sicque offerentes Domino sacrificium laudis, cum tota mentis intentione et lacrimarum compunctione eucharistiae corporis et sanguinis Christi participati sunt. Et accipientes cibum confortati sunt. Et iter coeptum aggredientes, Romam auxiliante Domino pervenerunt. Jamque beato Clemente martyrio coronato, in eadem sede post Anacletum quartum a beato Petro Evaristum consecratum pontificem invenerunt, cui per omnia, sicut beatus Dyonisius jusserat, actus et martyrii ejus ordinem narraverunt.

Libet hic aliquantisper immorari partibus prudentiae, quam patres nostri et praecipue moralis doctor Ambrosius definiunt versari in veri cognitione, et scientiae plenioris cupiditatem infundere. Prudentia quidem est Deum scire, Deum timere Deumque requirere. Haec est veri cognitio. Accedit et scientiae plenioris cupiditas, cujus est trimodum intelligentiae genus, ut si in dictis majorum aliquid diversitatis inveneris, in veri investigatione verseris, ut sit tibi in his discendi et imitandi reverentia, non disputandi astutia. Nos igitur considerantes hoc in loco scriptorum dissonantiam, virtutis hujus arcem teneamus, et non nostris fisi viribus, sed scripturae sacrae fulti auctoritatibus, cui veritas faveat, Christo Deo praeduce, videamus. Legimus in gestis, invenisse beatum Sanctinum in sede Romani pontificatus, cum venisset Romam ex praecepto beati Dyonisii, papam Anacletum, natione Grecum de Athenis, cui actus et martyrii ejus gesta retulerit. Quod quam sit absurdum facile advertitur, si Romanorum pontificum successio et martyrii ipsius beati Dyonisii terminus inspiciatur per indictiones et annos. Prefuit enim juxta fidem hystoriarum beatus Petrus urbi Romanae a. 25, m. 2, d. 8, in quibus, ut superius relatum est, sub eo rexit aecclesiam Linus, annis 11, mensibus 3, diebus 12. Obiit 9. Kalend. Octobris. Cui mox successit Cletus, et sub Petro rexit aecclesiam annis 12, mense 1, diebus 11, Obiit 6. Kal. Mai. Ecce jam pontificatus Petri annus 23, menses 4 et dies 23. Quibus diebus si adjungantur item dies 20, qui interseruntur post obitum Cleti ante ordinationem Clementis, fiunt 43, i. e. mensis et dies 13, quorum dierum ultimo die consecratus est Clemens a Petro. Quod autem alibi scribitur Clemens idem rexisse aecclesiam annis 11, alibi vero annis 9, mensibus 2, diebus 2, utrumque verum esse non ambigitur, quia et sub Petro sedit anno 1, mensibus 8, diebus 25, quo numero anni 25 praesulatus Petri, cum mensibus et diebus colliguntur exacti; et post Petri obitum annis 9, mensibus 2, diebus 2. Sedit Anacletus annis 43, mensibus 10, diebus 7. Obiit 3. Idus Julii, et cessavit episcopatus diebus 14. Sedit quoque Euaristus annis 9, menses 7, dies 2; igitur quando Petrus occubuit annus erat Dom. incarn. 72ªs, quibus juncti 9 anni Clementis faciunt 81. His quoque additi Anacleti anni 14 fiunt 95, Euaristi quoque 9 fiunt 104. Duobus ergo mensibus Petri et diebus 8 additi 2 menses Clementis et dies 2, menses etiam Anacleti 10 et dies 7, dies quoque 14 inter Anacletum et Euaristum, quibus episcopatus cessavit, nec non et Euaristi menses 7, dies 2, faciunt menses 19 et dies 33, et annus hic inseritur, et sic fiunt anni 105, menses 9, dies 33 usque ad obitum Euaristi, qui est 6. Kal. Novemb. Secundo autem Euaristi anno sanctus Dyonisius passus est, et sexto ab ejus passione anno sanctus Sanctinus Romam venit, qui erat ab inc. Dom. 103. Jam ergo Anacletus obierat, jam etiam Euaristus ei successerat. Quomodo ergo invenit eum, qui jam obierat? Restat igitur, ut priori sententiae fides adhibeatur, quae veritate subnixa, non dubitatur, quod cum ita esse sacrarum scripturarum doceamur auctoritate, prudentiae virtute muniti et scientiae plenioris doctrinam nancti, teneamus verum, quod nos docuit, ad quod investigandum ipsa nos virtutum principalium prima animavit prudentia. Igitur redeamus ad superiora, et quia annum quo secundum fidem hystoriarum Romam venerit tenemus, quem etiam sede Roma invenerit, ut pace omnium loquamur, paucis expediamus.

Beatus Sanctinus( Vita Sanctini) dum occupatione itineris et praedicatione Virdunensis novellae plantationis et infirmitate socii sui retardaretur, Euaristum papam 9, jam anno pontificantem invenit, a quo etiam cum debito honore susceptus et loco maximae venerationis habitus, replicuit laboris assumpti causam magistri sui beati Dyonisii esse obedientiam, in consummatione cursus ejus Gallicanam aecclesiam magnam pati praedicatorum penuriam, se ob hoc missos advenisse, ut verbi ministros aliquos mitteret aecclesiae. Haec magistrum ultima sibi dedisse mandata, ut consummationis suae Romano pontifici innotesceret ordinem, et ut ipse, cujus erat ecclesiis providere, operarios dirigeret ad excolendam Dominicae sationis agriculturam. Unde cum beatus pontifex gratularetur in Domino et ad agenda quae petebatur se supra se votis omnibus extenderet, moramque in faciendo pati nesciret, decrevit tamen sanctum virum aliquandiu secum retinere ad consolationem sui et recreationem laboris et itineris. At ipse paucis diebus apud eum remoratus, inter grata mutuae confabulationis solamina, quid etiam per eos divina egerit gratia, et quomodo novella Virdunensis fructificaret aecclesia, humiliter referebat. Unde ille Deo ex intimo cordis affectu gratias agens, socios ei et cooperatores verbi tres viros probatae auctoritatis dedit, quorum nomina etsi non habemus in scriptis, quia tamen missi sunt non tacetur. Novimus tamen beatum Maurum presbyterum, qui ei successit in pontificatus ordine, ex eorum collegio et numero fuisse.

Interea aecclesia fidelium, quae erat apud Virdunum, crescebat et confortabatur et doctorem suum devotis et ipsa devotione suspensis animis praestolabatur. Jam ad eos fama de resuscitatione defuncti pervenerat, quae res eos in fide Dei et amore magistri vehementius accenderat. Pius quoque pater, dum rememoratur suspensos ad suum reditum filiorum animos, Meldensium scilicet et Virdunensium-- sex enim anni jam pene evoluti erant a passione beati Dyonisii, et sextus ipse annus pontificatus beati Euaristi fuit octavus--, benedictione postulata et accepta, Meldim redire deliberat. Ne tamen novos adoptionis filios, quos Christo per aquam baptismatis Virduni regeneraverat, invisitatos praeteriret, illo quantotius iter accelerat, ut relictis ibi sociis, quos ab apostolica sede perceperat, ipse Meldim rediret, et suas oves, quibus pastor et rector institutus fuerat, regeret. Cumque Virduni advenisset, a fratribus devote suscipitur, a civibus contra spem pastor eligitur, et ut eis praeesse dignaretur, magnates quique et vulgus promiscuum rogant et inpetrant. Gaudet pater de numero centuplicato filiorum, letatur in devotione civium, et quod rogabatur implere non moratur. Preparatur aecclesia regenerandis novis fidelium populis, regenerantur plures manibus sancti antistitis lavachro salutari. Destruuntur templa demonum et delubra, dejiciuntur idola, et quia prima non sufficiebat, nova edificatur aecclesia mira civium devotione et industria; qua accelerata praeparantur dedicationi necessaria, et a beato pontifice in honore Dei genitricis et Virginis consecratur a. Dom. inc. 104, qui erat a passione beati Dyonisii 7, Gallo et Bradua consulibus, Olimpiade 220, et mater aecclesia in qua sit sedes episcopalis constituitur.

His expletis, plebem monet et diligentius instruit documentis salutaribus, firmans eos benedictionibus, et sic Meldim regreditur; ubi praedicationi et sanctis operibus insistens, cum cognovisset imminere diem vocationis suae, litteras exortatorias et consolatorias direxit filiis Virdunensis aecclesiae( Vita Sanctini), in quibus, quia prope esset vocatio ejus, et quod amplius faciem ejus non essent visuri praedixit, et ut Maurum presbyterum, virum in fide catholicum et doctissimum, sibi successorem eligerent monuit et praecepit. Illi primo viso nuncio cum litteris gaudebant, et consolabantur se mutuo in respectu paterno. Ubi vero de pastoris resolutione et sua destitutione facta est mentio, fit statim clamor et luctus omnium. Vox erat una dolentium. Dolebant enim quia amittebant patrem karissimum, pastorem mitissimum, et vi doloris attrita et depressa acie mentis cogitare vix poterant, quia mors ei via ad patriam, ubi finis laborum et retributio praemiorum aeternorum: unde eis tanto melius opitulari et subvenire valeret, quanto vicinius Deo, cui servierat, in quo speraverat, quem confessus fuerat, deposito corporis onere, adhereret. Fides quidem flere prohibebat, sed gemitum extorquebat affectus. Illic ergo positus nos humillimos servos suos hic orantes exaudiat, aecclesiam inter mundi turbines fluctuantem sibi commissam, suo labore ad id quod est provectam, regat et protegat, filiorumque preces et lacrimas Dei patris omnium conspectui offerat.

Legitur sane in antiquioribus ejus gestis, quod cum Meldis redisset, tyrannum increpaverit, quod res ecclesiae diripuisset, et ob id illum ira praecipiti fervidum, gladio adauctum beatum virum vitae transmisisse perpetuae. Apparet etiam nunc in ipso viri beatissimi capite, sicut relatum est ab his qui viderunt, et ossa ejus sanctissima contrectaverunt, sectio gladii materialis ita, ut media pars capitis, ipsa videlicet pars anterior, in qua positae sunt fenestrae oculorum, non habeatur cum reliquo corpore, et quasi gladio secta et divisa videatur pars posterior ab anteriore. Qualiter ergo servum suum Deus ad se evocaverit, ipse novit qui eum praeelegit ante saecularia tempora; nos credimus, quia etsi ejus animam gladius persequutoris non abstulit, palmam tamen martyrii non amisit, quia totus vitae ejus excursus jugis fuit cum principe mundi conflictus.

Ascivit autem sibi Dominus nunc sanctum pontificem post multa laborum pericula, post innumera bonorum operum exercitia, in urbe Meldensi, 5 Kal. Octobris, regnante terris principe Trajano.

Quod si studiosus lector plenius cupit addiscere, advertat, quia 13º anno imperii Neronis, quo anno Petrus et Paulus gloriose occubuerunt, qui erat annus ab inc. Dom. 72, Vespasianus a Nerone in Judeam cum exercitu missus est. Mortuo autem Nerone anno sequenti antequam Vespasianus Romam rediret, Galba, Otho et Vitellius regnaverunt anno 1 et mensibus 6. Vcspasianus ergo apud Judeam imperator appellatus est, qui et Capitolium aedificavit; cujus secundo anno Judeorum regnum finitum est, quum a prima aedificatione templi sub Salamone usque ad ultimam ejus ruinam sub ipso Vespasiano colligantur anni 1202.[ REGINO.] Regnavit igitur Vespasianus a. 9, m. 11, d. 22. His 11 mensibus additi 7 Neronis fiunt 19, et his 22 diebus additi illius 28 fiunt 50 dies i. e. annus et 7 menses et 20 dies, qui annus hoc in loco inseritur. Titus quoque regnavit a. 2, m. 2. Domicianus a. 15, m. 5. His 5 addamus 7 menses Vespasiani, completur annus, qui hic inseritur. Post Domicianum Nerva regnavit, a. 1, m. 4, d. 8. Sex igitur mensibus Othonis, Galbae et Vitellii si addiderimus Titi duos, Nervae 4, completur annus, et hic inseritur. Post Nervam regnavit Trajanus a. 19, m. 6, d. 15, cujus a 2º beatus Sanctinus migravit ad Dominum, anno ab inc. Dom. 105, m. 10, d. 18, Africano et Crispino consulibus, a passione beati Dyonisii a. 8, pontificatum agente Romanae aecclesiae papa Euaristo a. 9, interposito tamen anno illo, qui de supputatione mensium procedit, ut numerus annorum pontificalium perfecte servetur, et ab obitu beati Sanctini usque ad obitum Euaristi, qui obiit 6. Kal. Novembris, annus integer et dies 17 computentur.

Sepultus est sane condigno honore fidelium in ecclesia sancti Petri quam ipse a fundamentis edificaverat, quae quidem a sancto Antonino, qui ei in episcopatu successerat, ampliata, atque in honore ipsius magistri sui dedicata est, ubi multis annis intra septa sepulcri thesaurus celestis delituit. Novissime divina revelatione repertum et elevatum mira exultatione civium et confluentium populorum, sacratissimum corpus ejus ad propiciandum Deum miseris mortalibus super altare in celesti propiciatorio ab episcopis honorifice repositum est, ubi per succedentium annorum volumina ab excubitoribus diligenter servatum et honorifice, permansit usque ad tempora Ludovici imperatoris, Lotarii aeque imperatoris filii, Deo sanctum suum mirificante signis et prodigiis innumerabilibus. Post hec, quia sic Deus voluit, translatum est, et Virduni in aecclesia sancti Petri locatum, et in scrinio argenteo reconditum, ubi meritis ejus et precibus exuberant beneficia divina usque in hodiernum diem, prestante Jesu Christi gratia, cui est honor et gloria in saecula saeculorum amen.

Rexit autem post eum Meldensem aecclesiam beatus Antoninus annis multis, et piis virtutum operibus insignis migravit ad Dominum 2. Kalendas Octobris praestante Jesu Christi gratia cui est honor et gloria in saecula amen.

Domiciano igitur defuncto Nerva suscepit imperium anno 1 et mensibus 4; sub quo Johannes apostolus revocatur ab exilio.

Cui successit Trajanus; sub quo Zacharias Viennensis aecclesiae episcopus martyrio coronatur. Nam primus Crescens, secundus Martinus apostolorum discipuli Viennae sederunt. Regnavit Trajanus a. 18. m. 6. d. 15. His 6 mensibus si addiderimus dies 28, qui supra remanserunt, et 15 Trajani fiunt 43. Post Zachariam Verus Viennensium episcopus floruit. Cujus regni a. 3º assumptus est ipse beatus apostolus anno post passionem Domini 68º, ind. 14, epacta 6; et sexto ejus anno migravit ad Dominum beatus Sanctinus, et suscepit aecclesiam regendam Maurus presbyter, vir honestae vitae et per cuncta laudabilis.[ HIER.] Trajano adversus Christianos persequutionem movente, Symeon Hierosolymorum epicopus crucifigitur, Ignatus bestiis traditur, Alexander papa post administratum a. 11, m. 7, d. 2 pontificatum martyrio coronatur sub Trajano 5. Non. Mai. Hic constituit ut aqua sparsionis cum sale benedici. Post eum sedit Xystus, natione Romanus, ex patre Pastore, de regione Via Lata, a. 10. m. 2, d. 1.[ ADO.] Hic constituit ut ministeria sacrata non tangerentur nisi a ministris. Justus Viennensis episcopus floruit.

Anno quoque ab inc. Dom. 121. regnavit Adrianus, consobrinae Trajani filius.[ BEDA, HIERON.] Hic 9º imperii sui anno persequutione laxata, pater patriae appellatur, et uxor ejus augusta. Regnavit a. 21. Thelesphorus, Grecus natione ex anachorita, a. 11, m. 3, d. 21. Duxit illustre martyrium Non. Jan. Hic constituit ut 7 ebdomadis ante pascha jejunium celebretur et in nocte natalis Domini missae celebrentur et Gloria in excelsis Deo caneretur. Obiit 3. Idus Januar. Cui successit Yginus natione Grecus ex phylosopho de Athenis, sedit a. 4, m. 3, d. 8. Hic clerum composuit et distribuit gradus ecclesiasticos. Obiit 3. Idus Januar.

Anno ab inc. Dom. 142[ BEDA]. Antoninus cognomento Pius cum filiis Aurelio et Lucio regnavit a. 22, m. 4. Pius, natione Italus, ex patre Rufino, frater Pastoris, de civitate Aquileia, sedit post Yginum a. 19, m. 4, d. 3. Obiit 5. Idus Julii. Hic, angelo monente, precepit Dominico die pascha celebrari. Inter Pium et Anicetum d. 29. Anicetus, natione Syrus, patre Johanne, de Vico Emisa, a. 11, m. 4, d. 3[ BEDA]. Obiit Kal. Mai. Sub quo Policarpus Romam veniens, multos ab heretica labe Valentini et Cerdonis castigavit.

Anno ab inc. Dom. 164. Marcus Antoninus Verus cum fratre Aurelio Commodo regnavit a. 29, m. 1. Fotinus Lugdunensis et Justus Viennensis martyrio coronantur. Polvcarpus martyrio coronatur. Vero quater et Quadrato Aproniano et Paulo consulibus sub Aniceto. In Gallia quoque multi pro Christo occisi sunt. Anicetus papa constituit ut clericus comam non nutriret. Obiit 11. Kal. Julii. Inter Anicetum et Sotherum d. 21. Sother, natione Campanus, ex patre Concordio, de civitate Fundis, anno ab inc. Dom. 168, Marci Antonini Veri et Aurelii Commodi 9. suscepit gubernacula Romanae ecclesiae, sedit a. 9, m. 7, d. 21. Hic constituit ut nulla monacha pallam sacratam tangeret nec incensum in ecclesia poneret. Obiit 10. Kal. Mai.. Inter Sotherum et Eleutherum d. 21. Anno ab inc. Dom. 177. Eleutherus, natione Grecus, patre Abundio, de oppido Nicopoli, sedit a. 15, m. 3, d. 2. Hic constituit ut nulla esca a Christianis repudiaretur quae rationabilis et humana est; ad quem missa epistola Lucius Britanniae rex ut Christianus efficeretur impetrat. Obiit 7 Kal. Junii. Defuncto Commodo fratre Antoninus Commodum filium suum consortem regni facit, qui regnavit post mortem patris annis 15. Cujus tempore Marcomannicum bellum Dei actum est providentia. Nam cum insurrexissent in Romanos gentes barbarae innumerabili multitudine, id est Marcomanni, Quadi, Wandali, Sarmatae, Suevi et omnis pene Germania, et in Quadorum usque fines progressus Romanus exercitus propter aquarum penuriam gravius sitis quam hostis sustineret periculum, ad invocationem nominis Christi, quam subito milites magna fidei constantia fecerunt, tanta vis pluviarum erupit, ut Romanos largissime refecerit et barbaros crebris fulminum ictibus territos in fugam converterit. Quorum terga cedentes, incruentam victoriam potenti Christi meruere auxilio. Sub quo Hyrenaeus Lugdunensis episcopus claruit, et Dionysius Viennensis. Post quem regnavit Helius Pertinax mensibus 6. Quo defuncto regnavit Severus anno ab inc. Dom. 198. regnavit a. 18. Victor, natione Afer, patre Felice, sedit a. 12, m. 2, d. 10. Hic constituit, sicut et Pius, ut pascha die Dominico celebraretur a. 14. luna primi mensis usque ad 21. ejusdem mensis. Obiit 5. Kal. Aug.

Anno ab inc. Dom. 206. Zepherinus, natione Romanus, patre Abundio, sedit a. 18, m. 6, d. 10. Obiit 7. Kal. Sept.

Anno ab inc. Dom. 216[ BEDA]. Antoninus Cara calla regnavit a. 7. Post hunc Macrinus a. 1, et post eum Marcus Aurelius imperator a 4. Anno ab inc. Dom. 202, Severi a. 4, questione habita de observatione paschae Victor Romanus papa, Narcissus Iherosolimae, Policrates Ephesiorum, Hyreneus Lugdunensium litteris ediderunt qualiter paschae esset observandum.

Anno ab inc. Dom. 210. sub Severo martyrium beati Hyrenei cum sociis actum est.

Anno ab inc. Dom. 224, 1º anno Marci Aurelii, Calixtus, natione Romanus, patre Domicio, de urbe Ravennatium, sedit a. 6, m. 2, d. 10. Coronatus est martyrio sub Alexandro 2. Idus Octobris, 3º Alexandri anno. Cui successit Urbanus, natione Campanus, patre Pontiano. Sedit a. 7, m. 10, d. 20; obiit 9. Kal. Junii. Inter Urbanum et Pontianum d. 30. Pontianus, natione Romanus, patre Calpurnio, sedit a. 9, m. 5, d. 2. Pontianus sub Maximino fustibus cesus occubuit 3. Kal. Nov. Defuncto Aurelio, anno Dom. inc. 228 successit Alexander[ BEDA]; regnavit a. 13. Inter Pontianum et Antherum d. 10.

Anno imperii Alexandri 13º, ab inc. Dom. 236, indictione 15, epacta 9, concurr. 6, secundo anno pontificatus Pontiani papae, celebratum est pascha primum sicut hactenus servatur a nobis. Nam usque ad id tempus observabatur in 14. luna secundum morem Judeorum.

Anno ab inc. Dom. 241. ordinatus est 11. Kal. Decembris Antherus, natione Grecus, patre Romulo. Sedit m. 1, d. 17; obiit 4. Non. Januar. Post Alexandrum Maximinus regnare orsus[ BEDA], persecutionem movit in Christianos, a quo Pontianus et Antherus martyrio coronantur; regnavitque Maximinus a. 3, et post eum Gordianus a. 6. Sub Gordiano Florentius Viennensis episcopus claruit. Post quem regnavit Philippus cum filio Phylippo a. 7[ ADO]. Hic primus omnium imperatorum christianus fuit, et 3 ejus anno millesimus annus Romae urbis expletus est. Unde coronata urbe cum sollempnizaret populus Romanus et sacrificia celebraret, imperator cum filio et coevo sibi Pontio( Acta Pontii?), nobili et ingenuo viro, occulte tamen christiano, procedebat ad templum. Sed a beato Pontio revocatus et doctrinis ecclesiasticis imbutus, baptizatus est cum filio. Qui beatus Pontius ob hoc quia Romanos imperatores Christo credere docuit, martyrii coronam suscepit. Corpus ejus translatum post longa tempora nunc condigne requiescit et veneratur in monasterio quod Tomerias dicitur. Philippus imperator in die paschae, id est in ipsius vigiliis, cum voluisset communicare misteriis, a Fabiano papa qui pontificatum susceperat anno dom. incarn. 241, non prius est permissus, nisi confiteretur peccata sua et inter penitentes staret, et per penitentiam culpas quae de eo plurime ferebantur dilueret. At ille quod a sacerdote fuerat imperatum libenter suscepit, divinum metum et fidem religionis plenissimam rebus et operibus sibi inesse comprobans. Hujus humilitas tanto mordacius tumorem regum nostrorum impetit, quanto religiosius ille in tam tenera christianitate penitentiam susceperit, quam isti in matura ecclesia et per orbem dilatata nec audire consentiunt.

Anno inc. Dom. 257 Decius imperium assumpsit quod tenuit a. 1, m. 3[ BEDA; REGINO]. His 3 mensibus Decii adde Antonini Pii 3, Marci Antonini 1, Helii Pertinacis 6, fit annus qui hic ponitur. Remanet m. 1 et d. 28 supranotati. Anthero papa martyrio coronato, Fabianus succedens, natione Romanus, patre Fabio sedit a. 13, m. 11. Inter Antherum et Fabianum d. 13. Decius multa sanctorum milia interfecit. Fabiano papa sub Decio martyrio coronato 13. Kal. Februarii cessavit episcopatus d. 7.

Anno dom. inc. 254, quo tempore claruit Lupicinus Viennensis, succedit Cornelius natione Romanus, patre Romano[ ADO.] Sedit a. 5, d. 3. Coronatus est sub Decio. Hic rogatus a Lucina levavit corpora sanctorum apostolorum; et Pauli quidem via Ostensi, ubi decollatus est, posuit 18. Kal. Octobris. Inter Cornelium et Lucium d. 35. Cujus tempore surrexit heresis Novatianorum a quodam Novato qui ex..... ecclesiam ordinacione Novatiani et Deus Cornelium intronizari voluisset, ab ecclesia recessit et heresim sui nominis statuit. Praeerat tunc Carthagini Cyprianus martyr primas Affricae qui superfuit Cornelio usque ad tempora domni Lucii papae, et coronatus est eodem die quo Cornelius persecutione Valeriani martyrio. Lucius, Romanus, patre Porfirio, sedit a. 3, m. 3, d. 3.. Hic constituit ut 2 presbiteri et 3 diaconi episcopum in omni loco non desererent. Obiit 3. Non. Martii, sepultus 8. Kal. Sept.[ BEDA]. Inter Lucium et Stephanum d. 25. Gallus cum filio Volusiano regnavit a. 2, m. 4. Stephanus Romanus, patre Jobio, a. 6, m. 6, d. 2. Hic constituit ut sacerdotes et levitae vestes sacras in cotidiano usu non haberent. Decollatus est sub Valeriano et Gallieno 4. Non. Aug., et cessavit episcopatus d. 22.

Anno inc. Dom. 261. regnaverunt Valerianus et Galienus a. 15[ BEDA] Valerianus in christianos persequutione commota statim a Sapore Persarum rege capitur, et luminibus orbatus misera servitute consenescit[ ADO.]; ita ut Sapori equum ascendenti dorsum pro scabello pararet. Unde territus Galienus pacem ecclesiis reddidit[ BEDA].

Anno. inc. Dom. 276. Claudius regnavit a. 1, m. 9[ REGINO]. His 9 mensibus adde 4 Volusiani, fit annus qui hic numeratur, et remanet m. 1. Cui successit Aurelianus a. 5, m. 5. Hic christianos persequitur. Sub hoc passus est Benignus martyr cum sociis. Quo mortuo Tacitus regnat menses 6[ BEDA; REGINO]. His etiam adde 6 Aureliani, fit annus, remanent 88 dies Floriani. His junge 28 dies qui supra remanserunt, fiunt 108, menses 3 et 18 dies. Adde superfluos 2 menses, fiunt m. 5 et d. 18. Et post eum Florianus dies 88[ BEDA]; post quem regnavit Probus a. 5, m. 4. His adde 6 Taciti et 5 supradictos[ REGINO], fit annus, remanent menses 3.

Anno ab inc. Dom. 264, Valeriani et Galieni a. 3, quo tempore Simplides episcopus Viennensis claruit[ ADO] Xystus, Grecus, ex phylosopho ordinatus 11. Kal. Aug. A. 1, m. 11, d. 5. Passus est sub Valeriano 8. Idus August. Inter Xystum et Dionysium d. 5. Dionysius ex monacho, cujus generationem invenire non potui, sedit a 6, m. 2, d. 4. Regnavit Carus cum filiis Carino et Numeriano a. 2. Cui successit Diocletianus anno ab inc. Dom. 290[ BEDA]; regnavit a. 20 cum Maximiano et Constantio, et post mortem Diocletiani Maximianus cum Severo, Galerio et Maximino[ BEDA]. Dionysius papa parrochias et dioceses constituit, et presbyteris ecclesias dedit. Cui successit Felix Romanus, patre Constantio, sedit a. 4, m. 3, d. 1. Obiit 3. Kal. Jun. Constituit supra memorias martyrum missas celebrari. Euticianus Tuscus, patre Marino, de civitate Lunis, sedit a. 1, m. 1, d. 1. Sub Aureliano hic martyrio coronatus 8. Kal. Aug. in cimiterio Calixti sepelitur, qui etiam ipse 342 martyres manu sua sepelivit, et cessavit episcopatus dies 8. Constituit super altare benedici fruges fabae et uvae. Gaius Dalmata, patre Gaio, ex genere Diocletiani, a. 11, m. 4, d. 12 Martyrio coronatus est 11. Kal. Mai. Hujus temporibus viguit sanctus Sebastianus. Inter Gaium et Marcellinum dies 11. Marcellinus Romanus, patre Prejecto, a. 9, m. 4, d. 17. Inter Marcellinum et Marcellum dies 25. Marcellus Romanus, patre Benedicto de Via Lata, a. 6, m. 7, d. 25. Diocletianus imperator ad consortium imperii Maximianum ascivit, Valerium et Constantium cesares fecit. Hic adorari se jussit ut Deum[ HIERON]. Constantius cesar juxta Lingonas 60 milia Alemannorum qui rebellaverant interfecit. Anno 18 regni Diocletiani persequutio nova cepit, et mense Martio in diebus paschae quod fuit 5. Kal. Aprilis universae aecclesiae subversae sunt. Vicesimo autem, id est ultimo anno regni, qui erat tertius annus persequutionis ab inc. Dom. 310, Diocletianus et Maximianus Mediolani purpuram deposuerunt. Diocletianus moritur. Maximianus apud Massiliam fugiens, dum genero suo insidias parat, strangulatus interiit. Constantius cesar, Claudii imperatoris nepos ex filia, pater Constantini, tertio anno persequutionis obiit, vir summae civilitatis et mansuetudinis[ BEDA]. Et Maximianus et Severus caesares facti sunt. Maximianus stupra sua christianorum persequutionibus accumulat. Cepta semel persequutio efferbuit usque ad 7. Constantini principis annum; ita infra unum mensem 17 milia martyrum passi inveniuntur.

Anno ab inc. Dom. 310, Constantinus, Constantii ex Helena filius, in Brittania imperator creatus 5. Non. Mai, regnavit a. 30, m. 10. His adde 3 menses qui supra remanserunt, fit annus, remanet mensis[ REG.]. Sub hoc S. Agricius confessor et episcopus Trevirensis claruit, cujus successor fuit S. Maximinus. Post Marcellum, primo anno Constantini, Eusebius Grecus ex medico sedit Romae mensibus 7. Sub hoc inventa est crux Domini. Obiit 5. Non. Oct., et cessavit episcopatus dies 7[ BEDA]. Inter Marcellum et Eusebium dies 20. Quarto anno persequutionis Maxentius, Herculii Maximiani filius, Romae augustus appellatus est. Contra quem pugnavit Constantinus 6. imperii sui anno, et apud Romam interfecto eo, Urbem recepit. Helena, mater Constantini, christianissima, filium proficiscentem ad bellum prosequuta, de civitate Trevirorum cum multo comitatu egressa, Bysontium venit, et in ecclesiola sancti Stephani in monte sita juges fundens lacrimas et longa ducens jejunia, pro salute filii[ aures*] Domini et beati Stephani prece pulsabat humillima. Et quia locus ille erat permodicus, votum vovit de reparatione et ampliatione novae ecclesiae, quod et fecit dirigens cementarios et expensas ad edificationem basilicae condignas. Constantinus imperator victoria potitus per vexillum sanctae Crucis celitus illi ostensum, matrem suam misit Hierosolimis ad perquirendum lignum dominicum, quod etiam invenit et sic secari fecit per medium, ut et crucem deferret ad filium, et crucem Hierosolymis reservaret, sapienti usa consilio, ut ubi fuerat membris dominicis aptata per supplicium, illic glorificata veneraretur a populis. Melchiades Afer sedit Romae annis 4; quo tempore claruit Paschalius Viennensis episcopus. Hic constituit ut nullus die dominico aut 5. feria jejunaret. Obiit 3. Idus Decembris, et cessavit episcopatus dies 17.

Anno dom. inc. 315. Silvester Romanus, patre Rufino, sedit a. 22, m. 10, d. 11. Hic constituit crisma confici, et baptizatum confirmari, dalmaticas precepit indui et sacrificium panno lineo involvi. Secundo igitur anno postquam Constantinus superato Maxentio tyranno, Maximiani Herculii filio, Urbem recepit, persequutionis anno 10, per Silvestri papae predicationem ad fidem Christi conversus est, et fecit Romae, ubi baptizatus est, basilicam beati Johannis baptistae quae appellatur Constantiniana[ BEDA]. Hoc est privilegium quo Silvester papa interventu Helenae augustae per Agricium patriarcham Trevirensem ditavit ecclesiam, quod Volusianus archiepiscopus rescribi jussit:« Sicut in gentilitate propria virtute, sortire et nunc Treviri primas* super Gallos spiritualem et Germanos prioratum, quem tibi prae omnibus harum gentium episcopis in primitivis christianae religionis doctoribus, scilicet Euchario, Valerio et Materno, per baculum suum caput ecclesiae Petrus signavit* habendum, suam quodammodo minuens dignitatem, ut te participem faceret. Quomodo ego Silvester servus ejus successioneque indignus per patriarcham Agricium renovans confirmo, ad honorem dominae Helenae augustae ejusdem metropolis indigenae, quam ipsa felix per apostolum Mathiam a Judaea translatum ceterisque reliquiis Domini magnifice ditavit specialiterque provexit. Hujus privilegii cleri novici emuli communione dirimantur, quoniam anathemate maculantur.» Fecit et aliam beato Petro in templo Apollinis, nec non et aliam beato Paulo, corpus utriusque aere cyprico circumdans 5 pedes grosso. Fecit et basilicam in palatio Sororiano quae cognominatur, ubi de ligno crucis Domini posuit. Basilicam etiam sanctae martyris Agnae ex rogatu filiae suae fecit, et baptisterium ibidem ubi et baptizata est soror ejus Constantia cum filia Augusta. Fecit et basilicam beato martyri Laurentio via Tyburtina in agro Verano. Basilicam quoque via Lavicana inter duos lauros beatis martyribus Marcellino et Petro, et mausoleum ubi matrem suam posuit in sarcophago purpureo. Basilicam quoque in civitate Ostia juxta portum urbis Romae beatorum apostolorum Petri et Pauli et sancti Johannis baptistae. Item aliam sancti Johannis baptistae in civitate Albanensi. Item aliam in urbe Neapoli[ BEDA]. Idem Constantinus Drepanam Bythiniae civitatem in honorem martyris Luciani ibi conditi instaurans ex vocabulo matris suae Helenopolim nuncupavit. Constituit templa paganorum claudi. Hic statuens urbem nominis sui in Trachia, Constantinopolim appellavit, quam et sedem imperii et totius Orientis caput esse voluit. Fecit etiam privilegium sanctae Romanae ecclesiae quod constituit beato papae Silvestro et omnibus successoribus ejus pontificibus usque in perpetuum, et optulit illud super corpus beati Petri apostoli. Quod hic inserere non pigebit. Est autem hujusmodi:« In nomine sanctae et individuae Trinitatis, Patris scilicet et Filii et Spiritus sancti. Imperator caesar Flavius Constantinus, in Christo Jesu una ex eadem Trinitatis persona salvatore domino Deo nostro fidelis, mansuetus, maximus, beneficus, Alemannicus, Brittanicus, Hunicus, pius, felix, victor et triumphator, semper augustus, sanctissimo ac beatissimo patri Silvestro urbis Romae episcopo et papae, et omnibus ejus successoribus qui in sede beati Petri apostoli sessuri sunt usque in fine seculi pontificibus, nec non etiam omnibus reverentissimis et Deo amabilibus catholicis episcopis eidemque sacrosanctae Romanae ecclesiae per hanc nostram imperialem constitutionem subjectis in universo orbe terrarum, necnon et posteris eorum cunctis postfuturis temporibus constitutis, gratia, pax, gaudium, longanimitas, misericordia, a Deo patre omnipotente et Jesu Christo filio ejus et Spiritu sancto in omnibus vobis. Quod equalis salvator et redemptor noster Jesus Christus, altissimi patris filius, per suos sanctos apostolos Petrum et Paulum, interveniente patrono nostro Silvestro summo pontifice et universali papa, mirabiliter operari dignatus est, liquida narratione per hujus nostrae imperialis constitutionis paginam ad agnitionem omnium populorum universo orbe terrarum studuit propagare nostra mansuetissima serenitas, primum quidem fidem nostram, quam a prelato exortatore nostro Silvestro universali papa et pontifice edocti sumus, intima cordis confessione ad instruendas omnium mentes proferentes, et ita demum misericordia Dei super nos diffusam annunciantes. Nosse enim vos volumus, sicut per anteriorem nostram sacram pragmaticam jussionem significavimus, nos a culturis idolorum, simulacris mutis et manufactis, diabolicis compositionibus atque ab omnibus Satanae pompis recessisse, et ad integram christianorum fidem, quae est lux vera et vita perpetua, pervenisse, credentes juxta id quod nos idem almificus summus pater et doctor noster Silvester instruxit, credere in Deum patrem omnipotentem, factorem celi et terrae, visibilium omnium et invisibilium, et in Jesum Christum filium ejus unicum, Dominum nostrum, creata sunt omnia, et in Spiritum sanctum dominum et vivificatorem universae creaturae. Nos Patrem et Filium et Spiritum sanctum confitemur, ita ut in Trinitate perfecta sit plenitudo divinitatis et unitas potestatis. Pater Deus, Filius Deus, Spiritus sanctus Deus; et tres unum sunt. Tres itaque personae, sed una potestas; nam semper Deus se edidit ex se quod semper erat gignenda ad secula verbum. Et quando eodem solo suae sapientiae verbo universam formavit creaturam, cum eo erat cuncta suo archano componens ministerio. Igitur perfectis celorum virtutibus et universis terrae materiis, pio sapientiae nutu ad imaginem et similitudinem suam primum de limo terrae fingens hominem, hunc paradiso posuit voluptatis. Quem antiquus serpens et antiquus hostis invidus diabolus, per amarissimum ligni vetiti gustum, exulem ab eisdem effecit gaudiis, eoque expulso non desunt sua venenosa multis modis protelare jacula, ut a via veritatis humanum abstrahens genus, idolorum culturae, creaturae videlicet et non creatori, deservire suadent. Quatinus per hoc eos quos suis valuerit irretire insidiis, secum eterno afficiat concremando supplicio. Sed Deus noster misertus plasmatis sui, dirigens sanctos suos prophetas, per quos lumen futurae vitae, adventum videlicet filii sui domini nostri Dei et salvatoris nostri Jesu Christi adnuncians, misit eundem unigenitum filium suum et sapientiae verbum. Qui descendens de celis propter nostram salutem, natus de Spiritu sancto et Maria virgine, verbum caro factum est et habitavit in nobis, nec amisit quod fuerat, sed cepit esse quod non erat, perfectus Deus et homo; ut Deus perficiens mirabilia, ut homo humanas sustinens passiones. Ita verum hominem et verum Deum predicante patre nostro Silvestro summo pontifice intelligimus, ut verum Deum et verum hominem fuisse non abnegemus. Qui electis 12 apostolis miraculis coram eis et innumera populi multitudine coruscavit. Confitemur eundem Dominum nostrum dominum Christum et implesse legem et prophetas, passum, crucifixum, secundum Scripturas tercia die a mortuis surrexisse, assumptum in celos, atque sedentem ad dexteram Patris, inde venturum judicare vivos et mortuos; cujus imperii non erit finis. Haec est fides nostra orthodoxa a beatissimo Silvestro summo pontifice nobis prolata. Id circo exortamur omnem populum et diversas gentium nationes hanc fidem tenere, colere et predicare, et in sanctae Trinitatis nomine gratiam baptismi consequi, et dominum Jesum Christum salvatorem nostrum, qui cum Patre et Spiritu sancto per infinita vivit et regnat secula, quem Silvester beatissimus pater noster universalis predicat pontifex, corde devoto adorare. Ipse enim dominus Deus noster misertus mihi peccatori, nostris suos sanctos apostolos ad visitandum nos et lumen sui splendoris infulsit nobis et abstractum a tenebris ad veram suam lucem et agnitionem sui nominis me pervenisse gratulamini. Nam cum dudum valida squaloris lepra totam mei corporis invasisset carnem, et multorum medicorum convenientium cura adhiberetur, nihil profuit ad salutem. Ad haec advenerunt sacerdotes Capitolii dicentes mihi debere fontem fieri in Capitolio, et compleri hunc innocentum sanguine, et in eo calente totum me posse mundari. Et secundum eorum dicta aggregatis pluribus innocentibus, dum vellent sacrilegi paganorum sacerdotes eos mactari et ex eorum sanguine fontem repleri, cernens serenitas nostra lacrimas matrum eorum, ilico exorrui facinus, misertusque earum, proprios illis restitui filios, datisque vehiculis et donis concessis ad propria illas omnes gaudentes relaxavimus. Eadem igitur transacta die nocturno nobis facto silentio dum somni tempus advenisset, adsunt apostoli sancti Petrus et Paulus dicentes mihi:« Quia flagitiis posuisti terminum, et effusionem sanguinis innocentis orruisti, missi sumus a Christo domino nostro dare tibi sanitatis recuperande consilium. Audi igitur monita nostra, et fac quaecunque indicamus tibi. Silvester episcopus civitatis ad montem Seraptim fugiens persequutiones tuas, in cavernis cum suis clericis latebram fovet. Hunc cum ad te adduxeris, ipse tibi piscinam salutis ostendet, in qua dum te tertio merserit, omnis a te leprae valetudo diffugiet. Quod cum factum fuerit, hanc vicissitudinem tuo Salvatori compensa, ut omnes per totum orbem tuo jussu ecclesiae restaurentur. Te autem ipsum in hac parte purifica, ut relicta omni superstitione idolorum Dominum vivum et verum, qui solus est Deus verus, adores et colas, ut ad ejus voluntatem attingas.» Exurgens autem a somno protinus juxta id quod a sanctis apostolis admonitus sum peregi, advocatoque eodem precipuo et magnifico patre et illuminatore nostro Silvestro universali papa, omnia a sanctis apostolis precepta in verba dixi, percunctatusque sum eum, qui essent dii isti Petrus et Paulus. Ille vero non eos vere deos dictos ait, sed apostolos Salvatoris domini nostri Jesu Christi. Et rursum interrogare cepimus eundem beatissimum papam, utrum eorum imagines pictas haberet, ut ex picturis disceremus hos esse quos me revelatio docuerat. Tunc isdem venerabilis pater imagines eorundem apostolorum per diaconem suum exiberi precepit. Quam dum aspicerem et eorum quos in somno videram figuratos in ipsis imaginibus aspexissem vultus, ingenti clamore coram omnibus satrapis meis confessus sum eos esse quos in somno videram. Ad haec indixit beatissimus Silvester, idem pater noster, urbis Romae episcopus, nobis poenitentiae tempus intra palatium nostrum Lateranense in jejunio et cilicio, ut omnia quae a nobis impie peracta atque injuste disposita fuerant, vigiliis, jejuniis, lacrimis et orationibus apud dominum nostrum Jesum Christum Salvatorem nobis donari impetraremus. Deinde per manus impositionem clericorum usque ad ipsum presulem veni, ibique abrenuncians Satanae pompis et operibus ejus, et universis idolis manu factis, credere me dixi in Deum patrem omnipotentem factorem coeli et terrae, visibilium et invisibilium, et in Jesum Christum unicum dominum nostrum qui natus est de Spiritu sancto et Maria virgine, spontanea voluntate coram omni populo confessus sum. Benedictoque fonte illic me trina mersione unda salutis purificavit. Positoque me in fontis gremio, manum me de coelo contingentem propriis oculis vidi, de qua mundus exurgens, ab omni me leprae squalore mundatum cognoscite. Levatoque me de venerabili fonte indutoque vestibus candidis septiformis Spiritus sancti in consignationem adhibuit, beati crismatis unctione et sanctae crucis vexillo meam frontem linivit, dicens:« Signat te Dominus sigillo fidei suae in nomine Patris, et Filii, et Spiritus sancti in consignatione fidei;» cunctusque clerus respondit:« Amen.» Et adjecit presul:« Pax tibi.» Primo itaque post perceptum sacri baptismatis mysterium et post curationem corporis mei a squalore leprae agnovi non esse alium Deum nisi Patrem et Filium et Spiritum sanctum, quem beatissimus pater Silvester predicat, trinitatem in unitate, unitatem in trinitate. Nam omnes dii gentium quos hactenus colui, demonia opera manu hominum facta comprobantur. Etenim quantam potestatem idem Salvator apostolo suo Petro contulerit in coelo et in terra, lucidissime nobis idem venerabilis pater edixit, dum fidelem cum in sua interrogatione inveniens dixit:« Tu es Petrus et super hanc petram edificabo ecclesiam meam, et portae inferi non praevalebunt adversus eam, et tibi dabo claves regni celorum, et quodcunque ligaveris super terram erit ligatum et in celis, et quodcunque solveris super terram erit solutum et in celis.» Mirum hoc est valde et gloriosum in terra ligare et solvere, et in celo ligatum et solutum esse. Et dum haec praedicante beatissimo Silvestro agnoscerem et beneficiis ipsius beati Petri integre me sanitati corporis restitutum, utile judicavimus una cum omnibus nostris satrapis et universo senatu et cuncto populo Romanae gloriae et imperio subjacente, ut sicut in terris vicarius filii Domini videtur esse constitutus, ita etiam et pontifices qui ipsius principis apostolorum vices gerunt, principatus potestatem amplius quam terrena nostrae imperialis mansuetudo serenitatis habere videtur, concessam a nobis nostroque imperio obtineant, eligentes nobis ipsum principem apostolorum vel ejus vicarios firmos apud Deum esse patronos. Et sicut est nostra terrena imperialis potentia ejus sacrosanctam Romanam ecclesiam decrevimus honorare et amplius quam nostrum imperium et terrenum regnum sedem sacratissimam beati Petri gloriose exaltare, tribuentes ei potestatem et gloriae dignitatem atque vigorem et honorificentiam imperialem, atque decernentes sancimus, ut principatum optineat tam super 4 precipuas sedes, Antiochenam, Alexandrinam, Constantinopolitanam et Jerosolimitanam, quamque eciam super omnes universo orbe terrarum Dei ecclesias. Et pontifex qui pro tempore ipsius sacrosanctae Romanae ecclesiae extiterit, celsior et princeps cunctis sacerdotibus totius mundi existat, et ejus judicio quaeque ad cultum Dei et fidei christianorum stabilitatem procuranda fuerint, disponantur. Justum quippe est ut ibi lex sancta caput teneat principatus, ubi sanctarum legum institutor Salvator noster beatum Petrum apostolum apostolatus optinere precepit cathedram, ubi et crucis patibulum sustinens beatae mortis sumpsit poculum, suique magistri et domini imitator apparuit; et ibi gentes pro confessione Christi nominis colla flectant, ubi earum doctor Paulus extenso collo pro Christo martyrio est coronatus; illic usque in finem querant doctorem, ubi sanctum quiescit doctoris corpus; et ibi proni et humiliati celestis regis domini salvatoris nostri Jesu Christi famulentur officio, ubi superbi terreni regis serviebant. Interea nosse volumus omnem populum universarum gentium et nationum per totum orbem terrarum, construxisse nos intra palatium nostrum Lateranense eidem salvatori nostro domino Deo Jesu Christo ecclesiam a fundamentis, et 12 nos sciatis de ejus fundamentis secundum numerum 12 apostolorum cophinos terrae onustos propriis asportasse humeris; quam sacrosanctam ecclesiam caput et verticem omnium ecclesiarum in universo orbe terrarum dici, coli et venerari et predicari sancimus, sicut per alia nostra imperialia decreta statuimus. Construximus etiam ecclesias beatorum Petri et Pauli principum apostolorum, quas auro et argento locupletavimus, ubi et sacratissima eorum corpora cum magno honore recondentes, thecas ipsorum ex electro, cui nulla fortitudo elementorum prevalet, construentes; crucem ex auro purissimo et gemmis preciosis per singulas eorum thecas posuimus, et clavis aureis confiximus, quibus pro concinnatione luminarium praedia contulimus et rebus diversis eas ditavimus, et per nostram imperialium jussionem sacram tam in oriente et occidente quam in septentrionali et meridionali plaga, videlicet in Judaea, Grecia, Asia, Tracia, Africa, Italia vel diversis insulis, nostram largitatem eis concessimus, ea prorsus ratione ut per manus beatissimi patris nostri Silvestri pontificis successorumque ejus omnia disponantur. Gaudeat itaque una nobiscum omnis populus et gentium nationes in universo orbe terrarum, quos exortamus omnes ut Deo et salvatori nostro Jesu Christo immensas una nobiscum gratias referatis, quoniam ipse Deus in celis desuper et in terra deorsum; qui nos per suos sanctos apostolos visitans sanctum baptismatis sacramentum percipere jussit, et corporis sanitate dignos effecit. Pro qua concedimus ipsis sanctis apostolis dominis meis, et per eos etiam beato Silvestro patri nostro summo pontifici et universali urbis Romae papae, et omnibus ejus successoribus pontificibus qui usque in fine mundi in sede beati Petri erunt sessuri, atque de presenti contradimus palatium nostrum Lateranense, quod omnibus in toto orbe terrarum prefertur atque eminet palatiis; deinde diadema, videlicet coronam capitis nostri, simulque frigium nec non et superumerale, videlicet lorum quo imperiale assolet circundari collum, verum et clamidem purpuream atque tunicam coccineam et omnia imperialia indumenta et omnem processionem imperialis culminis seu et dignitatem imperialium presidentium equitum; conferentes etiam et imperialia sceptra, simul conta atque signa blanda et omnia diversa ornamenta imperialia et gloriam nostrae potestatis. Viros etiam reverentissimos clericos diversi ordinis eidem sacrosanctae Romanae ecclesiae servientes illud culmen, singularitatem, potentiam et praecellentiam habere sancimus, cujus amplissimus noster senatus videtur gloria adornari, id est patricios atque consules effici, nec non et ceteris dignitatibus imperialibus eos promulgantes decorari. Et sicut ornatur imperialis milicia, ita et clerum sanctae Romanae ecclesiae ornari decernimus, et quemadmodum imperialia officia diversa cubiculariorum ostiariorum et omnium excubitorum ornantur, ita et sanctam Romanam ecclesiam decoravi volumus et ut amplissime pontificali decore praefulgeat. Decernimus et hoc clericis ejusdem sanctae Romanae ecclesiae, ex linteaminibus candidissimo decore eorum decorari equos et ita equitare, et sicut noster senatus calciamentis utitur cum udonibus, id est candido linteamine, illustrari; ut sicut celestia ita et terrena decorentur. Prae omnibus autem licentiam tribuentes ipsi sanctissimo patri nostro Silvestro, urbis Romae episcopo et papae, et omnibus qui post eum in successum perpetuis temporibus advenerint beatissimis pontificibus, pro honore et gloria Christi domini nostri in eadem magna Dei catholica et apostolica ecclesia ex nostris inclitis, quem placatus proprio consilio clericare voluerit et in numero religiosorum clericorum dinumerare, nullo ex omnibus presumente superbe agere. Decrevimus itaque et hoc ut idem venerabilis pater noster Silvester summus pontifex vel omnes ejus successores diadema, videlicet coronam ex capite nostro, quod illi concessimus, ex auro purissimo et gemmis preciosis uti debeant et in suo capite ad laudem Dei pro honore beati Petri gestare. Ipse vero beatus papa supra coronam clericatus, quam gerit ad gloriam beati Petri, omnino ipsa ex auro non est passus uti corona. Frigium vero candido nitore splendidum resurrectionem dominicam designans, ejus sacratissimo vertici manibus nostris imposuimus: statuentes eodem frigio omnes ejus successores singulariter uti in processionibus ad imitationem imperii nostri. Unde ut non vilescat pontificalis apex, sed magis amplius quam terreni imperii dignitas et gloriae potentia decoretur, ecce tam palatium nostrum ut praelatum est, quamque Romae urbis et omnes Italiae seu occidentalium regionum provincias loca et civitates sepefato beatissimo pontifici universali papae patri nostro Silvestro contradentes atque relinquentes ejus vel successorum ejus pontificum potestati et ditioni, firma imperiali censura per hanc nostram divinalem sacram et pragmaticum constitutum decernimus disponendum, atque sub jure sanctae Romanae ecclesiae concedimus permanendum. Unde congruum perspeximus nostrum imperium et regni potestatem orientalibus transferri et transmutari regionibus et in Bizantiae provinciae in optimo loco nomini nostro civitatem edificari et nostrum illic constitui imperium, quum ubi principatus sacerdotum et christianae religionis caput ab imperatore celesti constitutum est, justum non est ut illic imperator terrenus habeat potestatem. Haec vero omnia quae per hanc nostram imperialem sacram et per alia divinalia decreta statuimus atque confirmamus, usque in finem mundi illibata et inconcussa permanenda decernimus. Unde coram Deo vivo qui nos regnare praecepit et coram ejus terribili judicio obtestamur per hoc nostrum imperiale constitutum omnes successores nostros imperatores et cunctos optimates satrapas et amplissimum senatum et universum populum in toto orbe terrarum nunc et in posterum cunctis retro temporibus imperio nostro subjacentem, nulli eorum quoquo modo licere haec quae a nobis imperiali sanctione sacrosanctae Romanae ecclesiae vel omnibus ejus pontificibus concessa sunt refragari aut confringere vel in quoquam convellere. Si quis autem, quod non credimus, in hoc temerator aut contemptor extiterit, eternis dampnationibus subjaceat innodatus, et sanctos Dei principes apostolorum Petri et Pauli sibi in presenti et in vita futura sentiat contrarios, et in inferno inferiori concrematus, cum diabolo et omnibus impiis deficiat. Hujus vero imperialis nostri decreti paginam propriis manibus roborantes, super venerabile corpus beati Petri apostolorum principis posuimus, ibique eidem Dei apostolo spopondimus nos cuncta inviolabiliter custodire; et nostris successoribus imperatoribus in mandatis relinquimus, et beatissimo patri nostro Silvestro ejusque per eum cunctis successoribus, domino Deo et salvatore nostro Jesu Christo annuente, tradimus perenniter atque feliciter possidenda. Amen. Divinitas vos conservet per multos annos, sanctissimi et beatissimi patres. Datum Roma sub die 3. Kalendarum Aprilium, domino nostro Flavio Augusto quater et Gallicano viris clarissimis consulibus.» Ambrosius in libro de obitu Theodosii, Constantino hoc in ultimis constituto baptismatis gratia omnia peccata dimiserit, tamen quod primus imperatorum credidit, et post se hereditatem fidei principibus dereliquit, magni meriti locum repperit.

[ ADO] Anno post inc. Dom. 625. 6. synodus apud Arelatenses 600 patrum, Marino ejus urbis episcopo, Claudio Viennensi.

Nono igitur anno postquam Constantinus fidem Christi suscepit, pestilens morbus Arrii in toto orbe diffusus est, a quo Arriana heresis[ HIERON.]. Ad cujus perfidiam destruendam apud urbem Nicaeam ab Alexandro I. 35º, anno ab inc. Dom. 319, 318 episcopi congregati sunt, preceptione papae Silvestri, ubi et ipse rex interfuit et hereticorum machinas omousii oppositione deleverunt. Congregavit etiam Silvester papa in urbe Roma concilium cum consilio augusti 13. Kal. Julii 267 episcopos, et dampnavit iterum Calixtum, Arrium, Fotinum et Sabellium, et constituit ut presbyterum Arrianum resipiscentem non susciperent nisi episcopus loci designaret et crisma ab episcopo confici, et ut episcopi baptizatum consignent propter hereticos, et ut baptizatum puerum presbyter crismate liniat propter occasionem mortis, et ut nullus laicus crimen clerico audeat inferre. Hic sepultus est in cimiterio Priscillae pridie Kal. Januarii vere catholicus et confessor; et cessavit episcopatus diebus 13[ HIERON.]. Moritur Constantinus anno aetatis suae 65, imperii 30.

Anno vero ab inc. Dom. 341. Constantius cum Constantino et Constante fratribus regnaverunt a. 23, m. 5, d. 13.

Anno ab inc. Dom. 338. praefuit Romanae ecclesiae Marcus, natione Romanus, patre Prisco annis 2, m. 7, d. 20. Obiit 6. Non. Octobr.; c. e. d. 21. Cui successit Julius Romanus, patre Rustico, a. 15, m. 2, d. 7. Obiit 2. Idus Aprilis; c. e. d. 26. Anno regni Constantii 13.[ HIERON.] Constans interficitur, post quem Constantius solus optinuit imperium. Eodem anno Romanae ecclesiae pontificatum suscepit Liberius, sedit a. 6, m. 3, d. 4. Dehinc impietas Arriana Constantii fulta presidio exiliis, carceribus et variis afflictionum modis primo Athanasium, deinde omnes non suae partis episcopos persequuta est[ HIERON.]. Athanasius toto orbe fugiens a Maximino Trevirense suscipitur. Liberius papa primo a Constantio pro fidei confessione exilio relegatus. Hoc fuit anno 3, et substituitur cum ejus consilio Felix vir catholicus et Arrianae hereseos adversarius. Hic fecit concilium 48 episcoporum, et dejecit Ursacium et Valentem presbyteros communicantes Constantio. Quem postea Valens et Ursatius, favente eis eodem Constantio augusto Arriano, dejecerunt facto concilio cum hereticis, et Liberium ab ipsis depravatum et ad errorem suum conversum, Limenio et Catulino consulibus, de exilio Romam revocaverunt, et facta est persequutio in clero, ita ut multi martyrio coronarentur. Felix vero episcopus habitavit in praedio suo, ubi et in pace quievit 4. Kal. Aug. Liberius itaque consentiens Constantio augusto Arriano, non tantum rebaptizatus est, sed assensum ei praebuit, et postea praefuit in parte annis 7. Omnes anni feliciter in ordine Liberii numerantur. Post Liberium cessavit episcopatus diebus 6. Successit Felix, natione Romanus, patre Anastasio; sedit a. 1, m. 3, d. 2. Hic declaravit Constantium augustum hereticum et rebaptizatum ab Eusebio Nichomediense in villa Aquilone juxta Nichomediam, et pro hoc capite truncatur 3. Idus Novembr., et cessavit episcopatus diebus 38. Sepultus est 17. Kal. Decembr.

Constantius Gallum caesarem nepotem suum interfecit[ HIERON.]. Dehinc Julianum caesarem fecit, et in Gallias direxit. Eusebius Vercellensis, Dionysius Mediolanensis, et Lucifer Caralitanus insignes habentur.[ PROSPER] Paulinus Trevirensis in Frigia exulans moritur, Constantio novies et Juliano 2. consulibus. Lucifer Caralitanus dum rigorem justitiae erga lapsos non relaxat, a suorum communione descivit.

Priscillianus Galliciensis episcopus heresim sui nominis condidit Gratiano 6. et Theodosio consulibus. Priscillianus in synodo Burdigalensi dampnandum se intelligens ad Maximum imperatorem fugit, ab Evodio prefecto pretorii gladio addictus est. Itacius et Ursatius episcopi Priscilliani accusatores ob necem ejus communione privantur, Archadio 2. et Rufino consulibus[ ADO]. Florebat tunc tempore Nectarius Viennensis episcopus.

[ HIERON.] Hylarius Pictavensis cum apud Constantinopolim librum pro se Constantio porrexisset, de exilio Gallias rediit, omnesque pene totius orbis ecclesiae sub nomine pacis regis et Arrianorum consortio polluuntur.

Constantius a. 20. regni sui Romam ingreditur, et 22. anno synodus apud Ariminum, deinde apud Mediolanum facta est, in qua antiqua 318 episcoporum fides recitata est. Dehinc omnium episcoporum auctoritate heresis Arriana dampnata est. Moritur Constantius anno aetatis suae 45[ REG.]. Post quem Julianus 35u s ab Augusto regnavit a. 2, m. 8. His adde 6 qui remanserunt, fit ann.... remanent 2 m., d. 28[ HIERON.]. Magnentio apud Augustudunum arripiente imperium. Constans haut longe ab Hispania in castro Helena interficitur, ob quam rem conturbata republica Veteranio Misae, Nepotianus Romae imperator factus est, Sergio et Nigriano consulibus[ HIERON.]. Nepotiani caput pilo Pisae urbem circumlatum, Vetranioni apud Naysum regium insigne detractum. Magnentius Misae superatus est post consulatum Sergii et Nigriani. Magnentius Lugduni in palatio se interfecit. Decentius frater ejus, quem ad tuendas Gallias caesarem fecerat, Senonas laqueo vitam finivit. Hic ad idolorum cultum conversus christianos persequitur. Primo ejus anno beatus Martinus miliciam deserens, a beato Hilario baptizatus, factus est Christi miles egregius. Juliani blanda fuit persequutio, illiciens magis quam impellens, et multi voluntate propria corruerunt. Julianus ergo in Persas profectus post victoriam a contrariis hostibus separatus, a quodam de suis conto ilia perfossus interiit. Post quem sequenti die Jovinianus christianorum imperator efficitur, quem Julianus apostata milicia privaverat, quia idolis sacrificare noluisset[ BEDA]. Hic Athanasium revocavit. Laeta ejus et honesta principia mors immatura corrupit, moritur 8. imperii mense.

Anno ab incarnatione Domini 367. Valentinianus successit Joviniano cum fratre Valente. Valens ab Eudoxio Nichomediae episcopo Arriano rebaptizatus christianos persequitur; regnavit annis undecim[ ADO]. Hylarius Pictavensis et Nectareus Viennensis moriuntur[ BEDA]. Gratianus, Valentiniani filius, tercio Valentiniani et Valentis anno Ambianis imperator efficitur[ HIERON.]. Athanaricus, rex Gothorum, christianos persequitur et multos interficit, reliquos sedibus propriis pulsos ad solum Romanum expellit. Anno Valentiniani et Valentis 3. Damasus post Felicem, patre Antonio, Romanae ecclesiae pontificatum suscepit anno ab inc. Dom. 379. Et cum eodem ordinatus est Ursinus, et facto concilio constitutus est Damasus in sede apostolica, et Ursinus factus est Neapolim episcopus. Sedit a. 18, m. 2, d. 6. Hunc Concordius et Addiscus vel Calistus diacones invidiose de adulterii crimine accusaverunt, quo tamen se purgante in synodo 244 episcoporum, ipsi dampnati et de ecclesia projecti laqueum quem intenderant incurrerunt. Hujus rogatu Hieronymus plurimum in Dei desudante servicio constituit ut psalmi die noctuque in ecclesia canerentur. Et quia indifferenter canebantur ex praecepto ipsius Damasi, hoc beatus Hieronymus sic divisit, ut in fine psalmi Gloria Patri, Filio et Spiritui sancto ab omnibus diceretur, addiditque postea sicut erat in principio et reliqua, ad confutanda utique Arrianae hereseos crementa nefandissima. Sexto decimo anno presulatus Damasi, anno 5 Gratiani et Valentiniani, secunda synodus Constantinopolitana. Obiit Damasus papa pridie Idus Decembr., et cessavit episcopatus dies 31.

Temporibus igitur Tyberii caesaris gens quaedam egressa ab insula Scandinavia super Renum consedit. Et tempore Valentiniani ad Renum usque descendentes, castra quae ibi posuerunt burgas vocaverunt, et ob id acceperunt nomen Burgundiones[ FREDEG.], qui antea nec nominabantur, ibique nihil aliud presumebant nisi quantum precio ementes a Germanis stipendia accipiebant. Ubi cum duobus annis resedissent, per legatos invitati a Romanis et Gallis qui in Lugdunensium provincia Cisalpina Gallia comata residebant, ut tributa rei publicae renuere possent, ibi cum uxoribus et liberis jussi sunt residere, et ibi remanserunt levato super se rege Gundiocho, qui fuit genere Athanarici persequutoris regis Gothorum. Valentinianus 11. anno regni sui in Britannia oppressus est, vomitu sanguinis extinctus est[ HIERON.]. Successit Valens cum Gratiano et Valentiniano, filiis fratris sui, regnavit annis 4, qui et legem dat ut monachi militarent, nolentes jussit interfici. Justina autem, superioris Valentiniani uxor, Valentinianum puerum ad heresim Arrianorum declinare persuasit, erat enim et ipsa Arriana. Preceptis ergo imperatoriis, Arrianis traduntur ecclesiae, et in Mediolanensi ecclesia Auxentius promovetur hereticus. Post cujus seram mortem Ambrosio episcopo divino nutu constituto, cum in eum regia desevirent mandata, et una quo Arriani convenirent peteretur basilica nec impetraretur, populusque civitatis observaret Ambrosium, ne vi raptus ab ecclesia exilio religaretur, sermonem habuit, quem de tradendis basilicis contra Auxentium praetitulavit, quem quia his nostris temporibus congruere scimus, huic opusculo adnectere curabimus. Tanta enim beatus Ambrosius, cum undique Justinae Arrianae reginae et regis appeteretur insidiis, in ecclesia Dei laboravit et desudavit industria, ut per eum ad ultimum rectae fidei tota subderetur Italia, Gens igitur Hunorum diu inaccessis reclusa montibus[ OROS], repentina rabie percita exarsit in Gothos, eosque sparsim conturbatos ab antiquis sedibus pellit. Gothi vero, transito Danubio fugientes, a Valente sine armorum depositione sunt suscepti[ BEDA]. Moxque per avariciam Maximi ducis fame ad rebellandum coacti, funduntur in Tracia, victoque Valentis exercitu simul omnia caedibus, incendiis rapinisque fuderunt[ HIERON.]. Ipse imperator, suis usque ad internecionem cesis, cum sagitta saucius fugeret, et dolore nimio sepe equo laberetur, ad proximae villulae casellulam deportatus est[ BEDA]. Quo insequentibus barbaris, incensa domo, sepultura caruit, eundem habens locum et mortis et sepulcri, a. Dom. 377.-- Gratianus autem cum fratre Valentiniano regnavit annis 6, a quo Theodosius electus in imperium, maximas illas Scithicas gentes, id est Alemannos, Hunos, Gothos, magnis multisque praeliis fudit. Cujus virtutem et concordiam non ferentes Arriani, post 40 annos ecclesias, quas vi tenuerant, reliquerunt.[ ADO] Quo tempore Viennensem ecclesiam regebat Niceta, vir praeclarissimus, et Justus Lugdunensem. Hic sub Paschasio nutritus et Claudii episcopi diaconus ad Lugdunensem ecclesiam regendam translatus est. Synodus 150 patrum congregatur in urbe regia sub Damaso papa et Gratiano principe contra Macedonium et Eudoxium.[ IDAT.] Inter Romanos et Gothos plura certamina conseruntur.

[ PROSPER] Anno 3. regni Theodosii Athanaricus rex Gotthorum se Theodosio tradit, et Constantinopolim veniens, magno a principe honore donatus, 13. die interiit, et Alaricus successit, Merabaudo et Saturnino consulibus.[ IDAT.] Undecimo anno regni sui Romam ingressus cum filio Honorio, leges Romanorum integra emendatione correxit.[ BEDA] Maximus, vir strenuus et augusto dignus, nisi contra sacramenti fidem per tyrannidem emersisset, eodem anno in Brittania invitus ab exercitu imperator creatus, in Galliam transiit, ibique Gratianum augustum dolis circumventum Lugduni interfecit. Unde Jheronimus:« Cruentae ait manus vestigia parietes tui Lugdune testantur.» Fratremque ejus Valentinianum Italia expulit, et Victorem filium suum instituit, qui eodem anno quo Maximus occisus est ab Arbogaste.[ BEDA; PROSPER].

Hunc ergo Maximum Ambrosius a communionis consortio segregavit, ammonens ut effusi sanguinis domini sui et quod est gravius innocentis penitentiam ageret. Sed cum ille penitentiam declinat superbus spiritu, non solum futuram sed et presentem salutem amisit. Contra quem Theodosius pugnavit, et eo interfecto, Valentinianum regno restituit[ OROS.], peractis a conditione mundi 5690 annis, qui apud Viennam anno sequenti scelere Arbogastis comitis interfectus est. Et de hoc Jheronimus:« Adolescens, inquit, Valentinianus pene puer post fugam, post exilia, post recuperatum multo sanguine imperium, haut procul ab urbe fraternae mortis conscia necatus est, et cadaver exanime infamatum suspendio[ BEDA].» Annis 11 Theodosius, viventibus Gratiano et Valentiniano, Orientem rexit, post mortem eorum 6 annis regnavit. Ipsum quoque prefatus admirabilis doctor Ambrosius ab ingressu ecclesiae et a communione sacramentorum pro quibusdam excessibus prohibuit; quod ita clementissimus imperator gratanti animo suscepit ut publicam penitentiam non aborreret. Interfecto autem Valentiniano augustae memoriae in annis juvenilibus, Eugenius suscepit imperium, qui quia de repetenda ara Victoriae se sacrilegio miscuit, Ambrosius munera ejus sprevit et ab ecclesia eum et complices ejus abjecit, neque postea faciem ejus vidit[ IDAT.]. Qui cum suis omnibus a Theodosio est interfectus. Defunctus est Theodosius Mediolani 17. anno regni sui.

Anno ab inc. Dom. 397. Siricius papa a Petro 40, patre Tyburtio, sedit annis 15. Hic precepit penitentibus in ultimo viaticum non negari. Obiit 8. Kal. Mai, et cessavit episcopatus diebus 20. Cui post dies 90 successit Anastasius Romanus, patre Maximo. Hic constituit ut quotiescunque evangelium recitatur, sacerdotes non sedeant, sed stent curvi. De hoc Jheronimus in episstola ad principia ita loquitur[ HIERON. ep. 127.]:« Non multum tempus in medio successit in pontificatu vir insignis Anastasius, quem diu Roma habere non meruit, ne orbis caput sub tali episcopo truncaretur; immo idcirco raptus atque translatus est, ne simulatam sententiam precibus suis flectere conaretur,» aperte insinuans raptum eum ante irruptionem Urbis factam sub Alarico[ PROSPER]. Imperabat tunc Archadius cum fratre Honorio; cujus anno 7. facta est revelatio prothomartiris Stephani 5. Kalendar. Decembr., et 11. ejus anno obiit S. Martinus 3. Idus Nov. feria 1, luna 15, anno aetatis suae 71, episcopatus 23. Regnavit Archadius annis 13; cui Honorius successit cum Theodosio minore; cujus tempore, anno ab inc. Dom. 433, 6tº Celestini papae anno, tertia synodus Ephesina 200 patrum contra Nestorium regiae urbis episcopum; et peractis tricennalibus suis obiit[ IDAT.], et Theodosius cum Valentiniano successit. Ante 4. consulatus Theodosii annum Roma ab Alarico capitur[ PROSPER]. Anno 7. regni Theodosii Aetius dux utriusque miliciae patricius appellatur, qui et Burgundiones, qui rebellabant Romanis, perdomuit[ IDAT.], caesis 20 milibus de eorum exercitu, et Gothorum qui eis auxilium praebebant 7 milibus[ JORD.]. Wandalorum gens de vagina suae habitationis egressa Gallias invasit.

Post Innocentium Romanae ecclesiae sedit Zosimus Grecus, patre Ebranno, a. 3, m. 3, d. 26.. Obiit 8. Kal. Jan.; c. e. d. 11; et post eum Bonefacius Romanus, patre Jocundio presbitero, a. 3, m. 8, d. 7. Obiit 8. Kal. Oct.; c. e. d. 9. Hic sub contentione ordinatur cum Eulalio, et fuit dissensio in clero. Quamobrem Honorius imperator et augusta Placidia cum filio Valentiniano Bonefacium assenserunt esse episcopum Urbis, Eulalium miserunt foras in Campaniam. Post quem a. Dom. 428. Celestinus Romanus, patre Prisco, a. 8, m. 10, d. 17[ IDAT.]. Obiit 8. Idus Aprilis; c. e. d. 20. Honorius Constantium patricium apud Ravennam consortem fecit imperii, qui et Placidiam uxorem duxit sororem ejus, ex qua genuit Valentinianum. Anastasius papa obiit 5. Kalend. Mai, et cess. e. d. 21. Successit Innocentius Albanus, patre Innocentio; sedit a. 15, m. 2, d. 21. Obiit 5. Kal. Augusti; cessavit episcopatus d. 22. Ab hoc ordinatus mittitur ad Scottos in Christum credentes Palladius primus episcopus, anno ab inc. Dom. 431, anno imperii Theodosii junioris 8.

Eudoxia Theodosii principis uxor Hierosolymam profecta[ BEDA] catenam, qua Petrus apostolus a Nerone vinctus fuit in carcere, a quodam Judaeo suscepit et Romam cum multis aliis reliquiis attulit. Theodosius anno imperii sui 27. obiit, cui eodem anno Marcianus successit, et sumpta in conjugium sorore Theodosii regnat in partibus Orientis annis 7[ IDAT.]. Valentinianus et Placidia Romae morantur, vixque suos fines ab incursione barbarorum gentium defendere et tueri praevalent. Temporibus Valentiniani et Placidiae matris ejus viguit S. Germanus Autissiodorensis temporibus Zosimi et Bonefacii, Celestini papae ex Xisti, Hilarii Arelatensis, presidente Lugdunensi ecclesia post Senatorem Eucherio pontifice, Ysichio Viennensi, et post eum Claudiano[ PROSPER]. Theodosio 13. et Valentiniano 2. consulibus Germanus Britanniam ivit. Gaysericus enim rex Wandalorum Siciliam vastavit, et terras omnes ad jus imperii pertinentes; nec potuit Valentinianus ab insectatione barbarorum terram suam defendere. Post Celestinum sedit Romae Xystus papa Romanus, patre Xysto, a. 8, d. 14. Hic post annum et menses 8 incriminatur a quodam Basso. Quod audiens Valentinianus augustus, jussit concilium congregari, et facto conventu purgatur a 56 episcopis, et condempnatur Bassus a synodo, ita tamen ut ultimo die ei viaticum non negaretur intuitu humanitatis et misericordiae[ PROSPER]. Aelio et Valerio consulibus Xistus papa ordinatur totius orbis pace et consensu mirabile. Quo defuncto 40 diebus et amplius Romana ecclesia sine pastore fuit, mirabili pace et patientia presentiam diaconi Leonis expectans, quem tunc Galliae detinebant componentem pacem inter Etium et Albinum, quasi ideo abductus esset, ut electi meritum et eligentium judicium probaretur. Valentinianus autem augustus cum Placidia matre augusta furore commoti Bassum proscriptione condempnaverunt, et omnia praedia facultatesque ejus ecclesiae tradiderunt. Nutu vero divinitatis intra 3 menses moritur Bassus, cujus corpus Xystus papa cum linteamiminibus et aromatibus tractans et recondens, sepelivit ad S. Petrum in cubiculo parentum ejus. Hujus supplicationibus Valentinianus augustus cum matre Placidia multa ornamenta optulit ad confessionem beati Petri, et semper Romanam ecclesiam provexit et extulit.

Anno ab inc. Dom. 445. successit Leo Tuscus, patre Quintiano. Sedit a. 21, m. 1, d. 28. Hic deprehendit duas hereses, et ob id misit ad fidelem principem Marcianum, et facta collacione cum eodem principe, convocati sunt episcopi secundo regni ejus anno, qui erat ab inc. Dom. 452, et factum est concilium in urbe Calcedona, et congregati sunt 256 sacerdotes et aliorum quorum cucurrit cyrographus 354, qui simul juncti fiunt 600 sacerdotes cum papae Leonis cyrographo et Martiano augusto, et exposuerunt fidem catholicam, et apostolicam duas naturas in Chriso, Dei simul et hominis. In quo loco piissimus princeps una cum uxore Pulcheria deposita regia majestate fidem suam exposuerunt ante conspectum sacerdotum, et eam proprio cyrographo exponentes, postulaverunt sanctum concilium ut dirigeretur ad beatissimum papam Leonem. Ibi dampnati sunt Euthices, Nestorius et Dioscorus heretici. Hic beatus Leo misit multas epistolas de fide ad Martianum, ad Leonem augustum, ad Flavianum episcopum, quae habentur in archivis Romanae ecclesiae[ ADO]. Tempore Marciani et Valentiniani Ysichius Viennensis episcopus claruit post Mamercum, qui rogationes instituit, et diebus Ysichii Severus presbyter de India Viennam venit. Et Eucherius Lugdunensis clarus habetur.

Igitur de vita et virtutibus beati patris nostri Pulchronii pauca loquuturi, superiora pertractemus, et quam gravia quamque periculosa sacerdotis ejus tempora fuerint, in ejus laude ad aedificationem audientium breviter indagemus. Utque plenius illucescat rei veritas, dicamus ex historia Italorum Getarum et Romanorum seu etiam Wandalorum et Suevorum, quid de his temporibus recenseat antiquitas, quid Jheronimus in suis epistolis, quid postremo gentes et regna suis attestentur periculis et calamitatum miseriis.

Sub Constantino enim principe qui monarchiam imperii solus optinuit et citra ullum hominum statuit templa paganorum claudi, ecclesia Dei jamdudum optata libertate potita dilatari cepit et crescere; sed dum nimis sibi aggaudet in felicitate, germen viciorum luxuriantium nimis in se neglexit extirpare. Arrii namque perfidia statum pacis ecclesiasticae perturbavit et ipsa perturbatione ita gratiam communionis catholicae pessumdedit, ut sub Constantio Constantini filio, dum per singula serperet, Arrianum se fere totus miraretur orbis. Sequuta sunt pestem illam, ut matrem, omnium genera criminum, quae ita universos propemodum infecerunt, ut periculosiora tempora nemo viderit mortalium. Verum quia Deo nusquam abest eruditionis causa, nusquam emendationis nostrae solicitudo discedit, diversa diversis temporibus et causis remedia providet, quibus alteraretur maliciae seminarium et eliminaretur. Ad hoc enim evellendum ex eadem massa iniquitatis, Arrianae sevitiae praeparavit tribulam, principes scilicet et pontifices Arriano coeno sordentes per quos ecclesiam suam sub praefato Constantio, Juliano et Valente persequutionibus crescere et dilatari, melius ei esse quam in pace luxuriari edocuit. Hinc paterno affectu filiis sub verbere ingemiscentibus, et auxilium de tribulatione poscentibus, pie misertus, sub Theodosio principe flagella temperavit, quando ejus principis virtutem non ferentes Arriani, ecclesias quas per quadraginta annos vi tenuerant, reliquerunt. Quo respectu divinae pietatis exhilaratus populus christianus, dum rursus plus aequo nocivae indulgeret quieti, et ex habundanti et supereffluenti rerum copia propensius curat corpora, securitate deceptus est, et excusso a cervicibus suis jugo timoris dominici, praeceps ferebatur ad scelera, devia quaeque sectabatur et lubrica, rectoreque contempto in sordibus volutabatur luxuriae, nec timuit, distentus saturitate et torpens ocio, inmergi cenulenta voragine horribilis et detestandae sodomiticae inmundiciae. Vidit Deus et doluit, et ad iracundiam concitatus est, exarsit ut ignis ira ejus, quia provocaverunt eum quondam filii sui et filiae, nunc autem domus irritatricis et exasperatricis Samariae. Regebat per id temporis Romanam ecclesiam Innocentius, et per urbes Galliae et Germaniae pontifices amore Christi ferventes, fide, doctrina et miraculis praecipui, praeerant aecclesiis. Perpaucae tamen erant quibus episcopi praeessent, multae enim pastoribus vacabant. Remorum metropolim sanctus regebat Nicasius; Linguonum urbi sanctus praeerat Desiderius; Crisopolitanam sedem fide et magnanimitate cum bonorum operum exercitio sanctus adornabat Antidius, et plures erant alii, ex tunc et nunc lucernae lucentes in dome Domini. Hii igitur licet assiduis monitionibus oves sibi creditas suaderent a via Dei non recedere, populus tamen retroactis temporibus faciente Arriana perfidia sine duce, sine rectore, absque moderatore per se inmatura potitus libertate, etsi verba Dei audiebat, divitiis et voluptatibus saeculi ut spinis suffocatus, fructus bonorum operum afferre fastidiebat. Unde et iratus Dominus omnem Galliam et pene totum Occidentem Wandalorum, Alanorum, Suevorum, Sarmatorum et Hunorum tradidit gladio feriendam. Sed querit hic fortasse aliquis, unde haec orta fuerit, vel unde nomen traxerunt?[ ISIDOR. ET. IX, 2.] Wandelicus quoque amnis est ab extremis finibus Galliae erumpens, juxta quam eos habitasse et ex Wandalo fluvio sic dictum fuisse certissimum est. Lanius vero fluvius est ultra Danubium ab Alano dictus, sicut et Lemannus dictus ab Alemanno. Suevi vero dicti sunt a monte Suevo qui ab ortu initium Germaniae facit, cujus loca incoluerunt; quorum fuisse centum pagos et centum populos multi prodiderunt. Est autem Genua pars Germaniae. Germania vero gentes plurimas habuit ferocis animi et semper indomiti, varias amictu, discolores armis, linguis dissonas, origine vocabulorum incertas, ut Tolosates, Ansivari, Quadimgi, Marcomanni, Bruteri, Camasi, Blangiani, Tubantes, quorum immanitas barbarie in ipsis eciam vocabulis horrorem quendam significat[ OROS.]. Juxta Orosium autorem in Germania, ubi Suevi habitant, sunt gentes 54. Europa habet ab oriente Alaniam unde Alani; in medio Daciam, unde Dani; ubi et Gothia, inde Gothi; deinde Germaniam[ PAUL. Diac.]. Ab hac ergo populosa Germania, ut in Historia Italorum scriptum repperitur libro I, cap. 1, multae sepe gentes egressae sunt, eo quod tantos gignat populos, quantos alere vix sufficit, quae et partes Asiae et maxime Europam sibi contiguam afflixerunt. Testantur hoc urbes erutae per Illiricum et Galliam; Gothi enim et Wandali et Rugi et Heruli atque Turcilingi, nec non et aliae feroces nationes ab ea prodierunt, pari etiam modo et Winilorum, id est Langobardorum, gens a Germanis originem ducens, ab insula quae Scandinavia dicitur adventavit. Queri eciam potest quid rerum fuerit quod tot et tantae ferocitatis gentes in unum coaluerint, quae se invicem multoties diversis caedibus populabantur. Historia haec notissima est[ OROS. VII]. Theodosius senior gentes has efferas et indomitas magnis praeliis fuderit, tamen post ejus obitum addita eis scelera et praelia, insolens animae..... vitia. Hic curam infantum Archadii videlicet et Honorii et disciplinam palatii commiserat viris peritissimis, Rufino orientalis, Stiliconi occidentalis imperii; sed alius sibi, alius filio suo affectans regale fastigium, rem publicam turbavit. Ita post hujus necem Wandalorum comes, ut Eucherium filium suum a puero christianorum necem sitientem purpura indueret, totius humani generis sanguinem dedidit, cum Alaricum et cunctam Gothorum gentem gentesque alias prefatas copiis et viribus intolerabiles Halanorum, Suevorum et Wandalorum ipsoque motu impulsorum Burgundionum, ad terrendam rem publicam ultro in arma sollicitans suscitavit, sperans quod barbarae gentes tam facile valerent comprimi quam commoveri. Quae ubi Honorio nunciata sunt, commoto exercitu occisus est Stilicho, occisus et Eucherius et pauci cum eis satellites, tantarum molitionum auctores. Veruntamen occiso illo qui fuit prima causa malorum, refloruit iniquitatis seminarium. Nam ante biennium Romanae irruptionis quae facta est per Alaricum excitatum per eundem Stiliconem, gentes prefatae Wandalorum, Alanorum, Hunorum, Suevorum, Burgundionum et multarum gentium ut dicimus... Galliae ab eis subversae, aecclesiae, urbes exustae, populi trucidati et usque ad internecionem deleti, facientibus peccatis inhabitantium pene totus redactus est Occidens, et, ut referunt qui temporum ipsorum pericula conscripserunt, non fuit civitas aut castrum in Gallia, quod effugerit indignationem eorum. Turmis enim de se factis, fluvios Padum, Rhodanum, Rhenum, Ligerim, Sennam, Garonnam et ceteros intravere, et navali praelio terrestrique urbes in finibus positas irrumpentes, intolerabili audacia et crudelitate omnia pessum dedere. Qui enim per Rhenum ascenderunt, urbes super Rhenum positas 103 destruxerunt, inde ad eas super fluvios in Rhenum descendentes positas se conferentes 75 pari sorte prostraverunt. Qui vero per Rhodanum, Arelatum, Nemausum, Vivariam, Valentiam, Diam, Gratianopolim, Viennam, Lugdunum Italiaeque omnia vicina contriverunt; et qui per Padum et Ligerim et Garonnam et Sennam reliquosque fluvios, simul urbes et omnia situ vicina consumpserunt: et ita terra marique uno impetu, uno tempore, sub multis tamen regibus et ducibus universa simul confuderunt[ PROSPER]. Archadio 6 et Probo consulibus Wandali et Alani transeunt Renum, et 2 Kal. Jan. Galliam ingressi sunt, Honorio 8 et Theodosio 2 consulibus[ OROS.]. Anno ab inc. Dom. 407, imperantibus Honorio et Theodosio minore, Stilicone et Aureliano consulibus, anno regni Honorii 14 et Theodosii 1, indictione quinta, de mari oceano ascendentes, quo pyraticam exercentes vagabantur, Gallias invadunt et Pyreneum usque perveniunt. Cujus obice ad tempus repulsae per provincias diffunduntur, et efferati mentis superbia, dum sibi nullam gentem putant resistere, grandia quaeque moliuntur, et sub rege Crosco terras omnes suae cogitant ditioni subjicere. Rex autem eorum potentissimus et princeps Croscus fuit, superbia tumidus, opere crudelis. Clamat hoc universus pene Occidens, ruina ipsa urbium antiquarum, munitissimarum et praepotentum, quae quanto vicinorum sibi fluviorum propiori applaudebant opportunitate, tanto graviores et crudeliores illos senserunt in sua contritione, ut jam ex parte impleri videretur illud propheticum: Pugnabit pro eo orbis terrarum contra insensatos. Quae enim fuerant aliquando incitamenta luxuriae, facta sunt eis fomenta ruinae, ut in quo gravius peccaverant, in ea severius punirentur. Ad augendam ferocitatem animi ejus accessit et mater impia, felle amaritudinis et rabie furoris viperei amaricata[ FREDEG.], dirumque virus efflans et impietatis sibilos emittens ait filio: Si te, fili, magnificare et nomen tuum dilatare novamque rem volueris facere, quod alii edificaverunt, tu destrue; populos quos superaveris, interfice; in christianos gladium tuum exere, ut qui faciem non viderint nomen tuum timeant. Quibus incitamentis tyrannus nimio furore succensus, Rhenum apud Mogunciam transiens, eandem urbem cum populo vastavit. Inde Trevirorum urbem aggressus, exterminium civitatis et christianorum siciebat sanguinem.( Vita Antidii) Treverici vero in arenario civitatis quem munierant liberati sunt. Plures dehinc Austrasiorum civitates vallans innumerabilis eorum exercitus post destructas urbes et eversa castra Mettim obsidione circumdat, murorum firmitatem crebro pulsat ariete, sed nisi praepedirent scelera et crimina habitatorum terrae, non timuisset ruinam civitas beati prothomartyris Stephani illustrata sanguine, et Auctoris episcopi munita intercessione. Eis itaque parum proficientibus diutina obsidione urbemque relinquentibus, cum duodecimo ab urbe miliario castra posuissent, murus nutu divino corruens Wandalis patefecit ingressum. Depraedata igitur urbe et conflagrata incendio, excepto sancti Stephani oratorio, egressi sunt barbari, Auctorem episcopum et captivos plurimos ducentes; quem mox, miraculo divino perterriti, cum omnibus suae civitatis captivis et praeda innumerabili abire sinunt, satis verentes ne pro tanti viri contumelia celeste eos conflagraret incendium. Sic vir sanctus dum pro ovibus mori desiderat, captivitate sua captivorum solvit vincula. Interea castra illorum, junctis sibi Hunis qui per Rhenum Mosam fluvium descenderant, Virdunum adveniunt, urbem obsidione circumdant, in proximo colle ex adverso civitatis castrum collocant, unde frequentibus eruptionibus oppidanos perturbant. Villas omnes in circuitu positas edax flamma consumpsit, edificia omnia ruina contrivit, nulli est indultum aetati; senes et juvenes, parvos et magnos, matres cum liberis, dominos cum familia, omnia tulit gladius. Barbari vero diutius attemptata, considerata et inspecta urbis firmitate et civium se suaque defendentium magnanimitate, cum diffiderent sua eam posse virtute capi, quae cingebatur muro indissolubili, compactis et consertis lapidibus plumbo ferroque, et jam in hoc essent ut ad alia se conferrent, urbem capiunt et diruunt. Croscus vero universas Galliarum urbes pervolans, alias delevit, alias concremavit, et christianae legis fautores pravis et inauditis persequutionibus quatiens, quosdam variis protraxit penis, quosdam citato secuit ictu bipennis. Nullus enim erat in barbaris modus vesaniae, nullus indulgentiae locus, sed erat semper ad caedendum continua manus.

Temporis hujus mentionem faciens Jheronimus in epistola sua quam scripsit ad Agerochiam de monogamia, sic ait:« Presentium miseriarum pauca percurram: quod rari huc usque residemus, non nostri meriti sed Domini est misericordiae. Innumerabiles et ferocissimae nationes universas Gallias occuparunt. Quicquid inter Alpes et Pyreneum est, quod oceano Rhenoque includitur, Quadus, Wandalus, Sarmata, Alani, Geppides, Heruli, Saxones, Burgundiones, Alemanni, et, o lugenda res publica! hostes Pannonii vastaverunt. Etenim Assur venit cum illis. Magonciacus nobilis quondam civitas capta atque subversa, et in aecclesia multa milia hominum trucidata, Vangiones longa obsidione deleti, Remorum urbs praepotens, Ambiani, Atrebatae, extremique hominum Morini, Tornacus, Argentoracus translatae in Germaniam, Aquitaniae, Novempobulana, Lugdunensis quoque et Narbonensis provinciae; praeter paucas urbes cuncta populata sunt, quas et ipsas foris gladius, intus vastat timor. Non possum absque lacrimis Tolosae facere mentionem, quae ut hucusque non rueret, sancti Exuperii merita prestiterunt. Ipsae Hispaniae jamque periturae contremiscunt, recordantes irruptionis Cymbricae, et quod alii semel passi sunt, ipsae semper timore patiuntur.»

Croscus itaque Galliam Lugdunensium pervagans cum Arelatum obsideret, captus a Mario praeside et catenis vinctus per urbes quas vastaverat ad improperium reductus, post multa tormenta impiam vitam misero finivit obitu. Regnavit autem post eum super Wandalos Fredebaldus[ IDAT.]. Hunc Constantius patricius, quem Honorius apud Ravennam consortem fecerat imperii et Placidiam sororem suam ei dederat, ex qua genuit Valentinianum, ingeniose cepit et Honorio direxit; cui successit Gundericus[ OROS. VII, 40]. Wandalis ergo per Gallias debacchantibus, apud Brittannias Gratianus tyrannus creatur et occiditur, et Constantinus ex infima militia propter solam spem nominis sine merito virtutis eligitur. Qui mox in Gallias transiens, et a barbaris incertis federibus saepe delusus, cum vellet in Hyspaniam judices mittere, et Pyrenei claustris militum custodia munitis repelleretur, Constantem filium suum ex monacho caesarem factum cum quibusdam barbaris in foedus receptis et ad militiam allectis qui Honoriaci dicebantur illo misit. Et interfectis illis qui Pyrenei alpes privato praesidio tutabantur, his barbaris quasi pio praemio victoriae in Palaestinis campis praedandi licentia data, dehinc supradicti montis remota rusticanorum fideli et utili custodia cura est permissa. Qui praeda imbuti et habundantia illecti, quo magis scelus impunitum foret et magis eis praedari liceret, prodita Pyrenei custodia, claustrisque apertis, gentes que per Gallias vagabantur introducunt et Hyspaniarum provinciis inmittunt, eisque ipsi adjunguntur atque post graves rerum hominumque vastationes distributa ibidem possessione constiterunt, ubi multos christianorum Gundericus interfecit. Jheronimus de statu temporis scribens ad Helyodorum:« Horret, ait, animus temporum nostrorum ruinas prosequi. Viginti et eo amplius anni sunt, quod inter Constantinopolim et Alpes Julias cotidie Romanus sanguis funditur. Scithiam, Trachiam, Macedoniam, Thessaliam, Dardaniam, Daciam, Epyros, Dalmatiam cunctasque Pannonias Gothus, Sarmata, Quadus, Alanus, Huni, Wandali, Marcomanni vastant, trahunt, rapiunt. Capti episcopi, interfecti presbyteri, subversae aecclesiae, martyrum effossae reliquiae»[ IDAT.]. Gundericus igitur cum aecclesiis Dei insidias intenderet, anno regni sui 14 judicio Dei percussus interiit, cui frater suus Gysiricus succedit. Hic cum Wandalis et omni eorum familia de Hyspania ad Affricam mare vadando transivit, quod fertur ibi duodecim milia passus latum esse. Inventa autem sunt Wandalorum qui transierunt octoginta milia fuisse. Quanta tunc contra aecclesias Dei acta sunt qui nosse desiderat, legat Gesta Wandalicae persequutionis. Tunc maxima et antiqua illa Carthago a Wandalis capta et intrata est[ BEDA]. Tunc quoque Augustinus doctor, cum civitas ejus obsideretur a Wandalis, tertio obsidionis mense decubuit febribus et migravit ad Dominum anno dominicae incarnationis 430. Defuncto autem Gyserico anno regni sui 37, mense 3, Honoricus successit crudelior ille; et ei post annos 7, menses 5 Gunthamundus successit. Hic catholicos ab exilio revocavit; cui post annos 12 Trasamundus successit. Initia ergo dolorum fuere a tempore Honorii et Theodosii minoris, quando tot tantisque perturbationibus attrita est Gallia, immo totus Occidens ob populi peccantis insolentiam, permittente Dei potentia ut praevaleret barbarorum saevitia, ut quae paulo ante gloriabatur de caede multarum gentium sua dejectarum victoria, uno terribili, immenso et horrifico barbarorum impetu conculcata fieret praeda hostis atque ludibrium. Duravitque haec vastitas, incumbentibus ecclesiae catholicae Wandalis Arriana pravitate foedatis, annis 100 a tempore Honorii et Theodosii minoris usque ad tempora Justini imperatoris, qui Anastasio successit, a tempore scilicet Gunderici regis Arriani usque ad Chilpericum regem eorum, qui et Gylimer dictus est, in quo defecit regnum ipsorum. Sed nec Roma immunis fuit ab hac et simili vastatione[ Oros. VII, 39]. Alaricus enim Gothorum rex, Athanarici successor, Romam trementem obsedit, turbavit, irrupit, anno ab Urbe condita 1164, ab inc. Dom. 412, et, cum ubique caedes ageretur, omnibus indultum est qui ad apostolorum limina confugerunt. Accidit quoque ut beatus Innocentius ejusdem urbis episcopus, tanquam justus Loth subtractus a Sodomis, apud Ravennam positus, peccatoris populi non videret excidium. De hoc Jheronimus in epistola ad Principiam de vita Marcellae, cum fecisset mentionem hereticae vesaniae adversum ecclesiam catholicam intantum furentis, ut nec sibi nec alicui bonorum parceret, in processu epistolae hujus quoque irruptionis meminit in haec verba:« Dum haec, inquiens, aguntur, terribilis in Occidente affertur rumor, obsideri Romam et auro salutem civium redimi, spoliatosque rursus circumdari, ut post substantiam vitam quoque amitterent.» Et post pauca:« Capitur urbs quae cepit totum orbem, immo fame periit antequam gladio, et pauci vix qui caperentur inventi sunt. Ad nefandos cibos erupit esurientium rabies, et sua invicem membra laniarunt, dum mater non parcit lactanti infantiae, et recipit utero quae paulo ante effuderat.»

Si quis igitur requirat, haec divinae animadversionis justa severitas quamobrem in christianum populum sic accensa desaevit, agnoscat quia judicia Dei occulta quidem et incomprehensibilia, nunquam tamen injusta. Quae igitur nobis sinit occulta, quia juxta psalmistam Judicia tua abyssus multa:, veneremur justa. Igitur evolutis plurimis annis ubi pax ecclesiis Dei reddita est, rarescentibus bellorum tumultibus, pauci qui remanserunt christiani divinam ultionem juste in se exercere videntes, et propitiationi ejus gratias agentes, exequendis mandatis Dei promptiori subdebantur animo. Et quia multae ecclesiae vacabant, episcopis quibusdam gladio peremptis, quibusdam sorte humana praeventis, et in loco eorum aliis non subrogatis, congregati in unum pauci qui remanserunt sacerdotes, consilium de magnis rebus inierunt, et quomodo paci catholicae consulerent inter se tractare ceperunt[ OROS.]. Eo tempore per Constantium patricium Romanis Gothisque federatis, Constantinus caesar interficitur Arelato, filius ejus ex monacho caesar Vienna. Post quos Jovinus et Sebastianus pari temeritate rem publicam deinvadentes, pari sorte perierunt.

Virdunensis itaque ecclesia tunc temporis tot sibi adversis succedentibus pastore viduata, longo rerum infortunio pressa et oppressa jacebat, et pontificem, longo jam tempore destituta ecclesiae cathedra, pia sedulitate requirebat. Et merito. Per trecentos enim quadraginta et eo amplius annos, ab obitu scilicet beati Sanctini usque ad tempus illud, tres tantummodo episcopos in ea urbe fuisse, Maurum videlicet, Salvinum et Aratorem, priorum patrum signavit antiquitas. Utrum ibi pluriores episcopi fuerint, quorum nomina et actus oblivio deleverit vel scriptorum raritas neglexerit, aut etiam fervor persequutionis episcopos substituere vetuerit, nos ignoramus, quia nec uspiam invenire valuimus; maxime cum etiam horum trium sanctorum praefatorum corpora quonam sepulta fuissent, vel quo fine ad Dominum migrassent, juniores et moderni hodieque nescirent, nisi beato Agerico, qui post longa tempora, videlicet post successiones quinque pontificum, ipse sextus eis successerat, tam preciosa simbola revelatione nocturna per angelorum officium dignatio declarasset divina. Narraverunt autem de beato Mauro posteris, illi qui interfuere translationi quae a beato Agerico tunc temporis facta est, et posteriores scriptis ad nostram usque notitiam transmiserunt, beatum Maurum diversis suppliciorum generibus affectum veritati testimonium perhibuisse, et pro fide Christi martirio occubuisse, sicut et ipsi in defuncto videre, et necdum soluto corpore sancti piis osculis dulcia vulnera contrectavere. Sed fortasse dicat aliquis: Quare ergo beatus Agericus et temporis illius fideles memoriam illius sub nomine et honore martyris celebrari non instituerant, quae hodieque sub nomine confessoris veneratur? Quisquis ista obponit, respondeat et ipse: Quare beatus Gregorius papa Romanus, memoriam praedecessorum suorum pontificum Romanorum martyrio coronatorum in ecclesia sicut hodieque canitur instituens, nobilitavit eos nomine confessorum et non potius martyrum, quos utique scimus pro Christo gravissimis tormentis afflictos praemia vitae sanguine redemisse? Nos pro modulo ingenioli id respondemus: Quia tantae tunc in ecclesia erat gloriae, quemlibet doctorum in verbo doctrinae desudare et sibi commissis verbo et facto invigilare populosque erroneos et absque domino vero ad viam veritatis convertere et talibus officiis mercari gaudia vitae, quantae ad ictum securis vel imminentis gladii caput inclinare collumque extendere; cum ad martyrii gloriam capessendam quilibet de populo, cujus cor Dominus illustrando praeparasset, quiret sufficere, ad proscindenda vero vomere verbi corda incredulorum et eroganda semina divinorum dogmatum, ad exerendas varietates ammonitionum digne et discrete pro qualitate et capacitate audientium, in tam rara christianitate perpauci invenirentur quibus committi posset sacerdotale officium. Quid enim tercius a Petro Clemens? nonne maris gurgitibus inmersus complevit martyrium? Quid Marcellus? nonne in domo Lucinae matronae quam Deo dicaverat, stratis plancis ad animalia catabuli publici ibidem ad eorum custodiam deputatus vitam finivit? Quae major nominis christiani injuria, quam Dei summum sacerdotem et ecclesiae sanctae rectorem mutorum animalium dici vel esse custodem? Itaque hi, ut taceamus interim de pluribus, per martyrii coronam ad aeternam pervenere felicitatem; et tamen cum eorum memoria in missae celebritate recolitur, sacerdotii dignitas honoratur. Neque hoc dicentes aequales profitemur confessores martyribus, quorum constantia Christi est in sua passione sequuta vestigia; sed tunc in primordio nascentis ecclesiae cum sevitia furentis adversarii multos nobis faceret veritatis martyres, perrari inveniebantur ecclesiarum magistri et doctores. Nunc quia jam in mundo viget christianitatis titulus, et pace ecclesiae Dei reddita hostium adversantium contritus est impetus, sacerdotumque puritate innocentis vitae Domino adherentium diuturnitate pacis crevit numerositas, adeo ut plures ecclesiae quae multorum pontificum beatorum irradiantur titulo, vix unius martyris fulciantur patrocinio: fit ut quidam e vulgo quod habent quasi fastidiant, quod non habent desiderent, et martyres omni quidem honore dignos judicent, ut justum est, sacerdotes vero Domini quos habent patronos, minori cultu venerentur et honorent. Quorum animas etsi gladius persecutoris non abstulit, palmam tamen non amisere martyrii, dum carnis illecebras et hostis invisibilis machinamenta, fidei, spei et caritatis invictae superavere constantia. Sed docendus est populus, non sequendus. Honorentur martyres ut nobilissimi divini praelii bellatores et christiani nominis propugnatores, honorentur et confessores ut fidelium animarum rectores et doctores, et eorum singulis in locis propensius honoretur sacerdotium, per quos salutis sumpsimus exordium. Verum de his ista sufficiant. Nunc quid de beato Pulchronio, quem Virdunensis civitas eo tempore meruit habere rectorem, in scripturis invenerimus vel fidelium veraci relatu didicerimus, Christi domini protegentis et edocentis nos adjutorio brevis et lucida prosequatur oratio.

Igitur imperantibus Honorio et Theodosio juniore, qui Valentinianum, Constantii et Placidiae filium, consortem imperii fecit, natus est in urbe Trecassina beatus Pulchronius christianis parentibus ex familia aecclesiae. Nativitatis vero ejus primordia coelestibus auspiciis divina insignivit clementia. Revelatum est enim parentibus ejus ante longa conceptionis ipsius tempora, quod talem habituri essent filium qui esset sanctae Dei ecclesiae lucerna lucens ante Dominum, et in tempore oportuno fieret iracundiae Dei reconciliatio et furoris ejus placatio. Erant autem parentes ejus religiosi et gratia inter suos nominatissimi, fide pleni, elemosinis dediti, domus suae curam habentes, familiam pie justeque regentes, in mandatis et justificationibus Dei incedentes, pauperum et peregrinorum officiosi susceptores, ecclesiarum studiosi amatores, quibus merito, quantum ad humanum modum, praestitum sit ut tantum ac talem haberent filium. Natus igitur puer sacramentis coelestibus iniciatus est, et in baptismate Pulchronius nominatus est sive Policronius. O dignum praesagium nominis, quod si in Greco resolvere velis, interpretatum sonat civitas temporis. Et quid hoc signatur vocabulo, nisi quod puer hic sanctus hoc esset futurus in opere quod signabatur ex nomine? Nam si referas ad tempus vitae ejus, cum bella cuncta perderent, civitas temporis illius factus est, cum ad tuitionem et munimentum omnium Deo adherere volentium praedestinatus est; civitas temporis factus est, cum ad colligendas et conservandas credentium animas pontifex constitutus est. Consideremus tamen et altiori mysterio vim vocabuli hujus. Cum enim habuit directos pedes ad evangelizandam pacem, et dum staret pede immoto in atriis Hierusalem, quae aedificatur ut civitas, civitas civitatis temporis aeterni factus est, quia et participatio ejus in idipsum est, ubi ascenderunt tribus Domini ad confitendum nomini Domini. Ergo et civitas temporis est etiam civitas civitatis temporis non transitorii sed eterni, civitatis itaque non quae aedificatur lapidibus insensibilibus sed vivis; in qua lapis qui ab edificantibus reprobatus est angularis missus est, qui abscisus est de monte sine manibus praecidentium et implevit universum orbem terrarum. Intueamur itaque edificacionem hujus civitatis temporis, et ut digne videre mereamur, edificatorem ejus Spiritum sanctum invocemus, ut ponat verbum in ore nostro et in corde nostro, quatinus sit os nostrum in corde nostro, ut digna loqui valeamus.

Ablactatus igitur est, et decursa balbutientis infantiae hebdomada litteris traditus, prima eorum temptabat addiscere rudimenta. Quarum elementis brevi datis memoriae, festinabat jam ad altiora conscendere. Datus igitur vacationi sapientiae, hauriebat fontes doctrinae, tardus eloquio, licet clarus ingenio, quum non qui multae eloquentiae vel etiam multae est sapientiae, quia eloquentiae aura parum quidem auditum mulcendo delectat, simul vero ut desinit sonus loquentis, et profectus desinit audientis. Ideo etiam puer strenuus ad perfectiora totis tendens viribus, illi studebat sapientiae, non quae in verbis volat, sed quae in virtutibus constat. Intellectus enim bonus est omnibus qui faciunt eum, non qui loquuntur et praedicant eum.

Jam vero puericiae annis ad similitudinem patriarchae Jacob domi simpliciter exactis, cum jam ingrederetur nutantis adolescentiae bivium, positus in conversacione scolari, non vel aetatis vel coaequalium illecebris cedens prodidit pudicitiam, sed tamquam sibi a Domino commissum servavit integrum signaculum castitatis. Erat tunc temporis in eadem urbe Trecorum beatus Lupus, morum probitate celebris, sanctitatis dote insignis, pietate laudabilis, patientia mirabilis, sapientia conspicuus, caritate diffusus, spe longanimis, fide praedicabilis, gravitate venerabilis, per zelum justiciae erga delinquentes erectus, per compassionem proximus, in adversis patientissimus, in prosperis cautus, in quo omnis laus secure canitur. Hic in saeculo annis 7 cum uxore sua Piminiola, sancti Hylarii Arelatensis archiepiscopi sorore, conversatus, Lirinense coenobium expetiit, unde raptus ad pontificium, eandem gravitatem morum, eandem humilitatis et vilitatis sectabatur continentiam, locato sibi in prospectu urbis monasterio, ubi cum his qui secum aderant divinis intendebat theoriis. Huic beatus Pulchronius in monasterio erudiendus a parentibus traditus, magistri cepit imitator existere, et quae eum facere videbat ad eadem se modis quibus poterat informare. Erat ei in vultu alacritas, in sermone gravitas, in obediendo sagacitas, in obsequendo humilitas, in deferendo sedulitas, verecundia in vultu, reverentia in incessu, dulcedo in voce, constantia in actione. Diligebatur ab omnibus, laudabatur a cunctis, honorabatur ab universis. Quem si quis esset qui non amaret, se potius illum non amando improbaret. Erat ei quoque studium timorem Dei habere, seniores venerari, castitatem tueri, humilitatem non aspernari, verecundiam diligere et clementiam, quae sunt ornamenta minori aetati. Erudiebatur jam tunc profecto divinitatis occulto judicio, ne quid deesset apostolico pontifici mox futuro. Erat quippe ex mundis animalibus, illis scilicet qui et ruminare norunt et verbum Dei ad memoriam revocare, quique etiam divinis sacrificiis et altaribus apti sunt. Circumcidebat in se omne, quidquid illud est, quod neque cibis neque sacrificiis aptum est, quod humanae naturae vicio in homine operitur et tegitur. Armabatur ad patientiam mortis, et prima ejus aetas jam meditabatur martyrium. Attenuabat corpus tenerum jejuniis, et frequenti inedia incendia carnis edomabat, sciens quod non indigeret flamma copiosiore materia, nec insolens bestia abundantioribus cibis, ut insolentior fieret, cum sufficeret corpori malicia sua. Legebat assidue, psallebat frequenter, ut semper eum inveniret diabolus occupatum, qui ociosos appetit, occupatos refugit. Si quid vero hostis astutia subrepsisset adolescentulo, requirebat baptismum lacrimarum; ibi sine dubio igni baptizabatur. O adolescentulum senibus praeferendum! O discipulum cujus imitatores ipsi desiderabant fieri sacerdotes! Laetabatur beatus Lupus de profectu discipuli, gaudebant et parentes de industria et proposito filii, quod esset perspicax in scripturis, rationabilis in fide, cursum suum ad statutas lineas mandatorum Dei refraenans et temperans, et, quod gravissimum est in illa aetate, neque ad dextram neque ad sinistram declinans, sed via regia fortiter incedens.

Erant autem ejus condiscipuli sub institutione praefati patris Severus, postea Trevirorum sanctus episcopus, Albinus quoque Cathalaunensis, et sanctus Emilianus, sanctus quoque Aventinus, postea Trecorum episcopus, cum aliis quam pluribus; qui omnes gratia Dei innumeris claruere miraculis, ut ex meritis discipulorum daretur intelligi quantae sanctitatis magister eorum fuerit qui tales in via Dei discipulos informaverit. Beata nimium et Domino nostro grata societas, in qua erat videre tranquillitates animorum, mansuetudinis studium, moderationis gratiam, honestatis curam, et consideracionem decoris, inter quas virtutes prima sibi fundamentum in eis verecundia posuerat! Sed quia ut aequalium aequalium cohabitatio dulcior, ita et senum tutior est, beati viri Lupi individui adherebant contubernio, qui magisterio quodam et doctrina vitae colorabat mores adolescentum, et velut murice probitatis inficiebat. Quod quidem maxima vir Deo plenus adimplebat gratia, ut videret alacribus illos animis patris instituta sequi, quos nec ab incepto gravioris propositi deterrebat rigor, cum juvenilis alacritas ad ea semper convertatur studia quae arbitratur plausibiliora. Inter hos itaque contribules suos beatus Pulchronius meritorum radiabat lampade. Honestatis fulgebat decore, omnimodis satagens ut de se unusquisque et maxime vir optimus bona sentiret, quapropter et omnibus bonis debitam exhibebat reverentiam. Cavebat motus animi juvenilis, se ipsum observans et circumspiciens, et prorumpentes in se appetitus quadam vi animi cohercens atque refraenans, ne appetitus rationem vel praecurreret vel desereret, ne praecurrendo perturbaret eam atque excluderet, et deserendo destitueret. Et ita singularum actionum modos servans, ordinem quoque et constantiam dictorum suorum et operum moderationemque custodiens, decoro illi intendebat quod generale esse et speciale attestatur moralis doctor Ambrosius in libro de Officiis, ita inquiens:« Est decorum, ait, quod praeeminet; cujus divisio gemina est. Nam est decorum quasi generale, quod per universitatem funditur honestatis, et quasi in toto spectatur corpore. Est etiam speciale, quod in aliqua corporis eminet parte. Generale est, si quis universitatem honestatis in omni actu suo habeat concinentem, ut sibi omnis vita ejus consentiat nec in ulla re discrepet. Speciale vero est, si aliquem actum in suis habet virtutibus praeeminentem.» His igitur virtutum insigniis ornabatur adolescens spectabilis. Provexerat quoque eum morum speciositas, et ecclesiastico mancipatum officio ordinisque divini ampliatum ministerio divina sublimare patabat pietas. Cum vero jam emensa adolescentiae semita in robur emigrasset virile, Dei cepit jam ferventior servitus insudare, et in dies robustior de virtute in virtutem proficere, et ea quae retro sunt obliviscens, in ea quoque quae in antea sunt se superextendens, desiderabat Christo carnis mortificatione consepeliri, ut mercretur per ipsum ad gloriam Patris in virtute Spiritus per bonorum exercitia operum conresuscitari. Sic in carne vivens non secundum carnem militabat, praecavens et observans ut neque peccando, neque positus in suspicione peccati, fieret offendiculum fratribus aut scandalum. Intellexerat enim ex evangelio, quam gravis sit a Domino scandalizanti unum ex minimis constituta animadversio. Erat in corde ejus fixa illa Domini sententia: Qui se humiliat, exaltabitur, unde et humiliari studebat in terris, ut a Domino exaltari mereretur in coelis. Sed nec potuit abscondi lucerna delitescens sub modio, verum ad effugandas errorum tenebras atque ad illuminationem multorum imposita est candelabro. Cum enim placuit ei qui electos ad eternitatem vocat, vocatos justificat, justificatos remunerat, ut exaltaret servum suum habentem fiduciam in se, inspiravit cordi beati antistitis Lupi ut, ad solatium laboris et ministerii sui, ad ordinem eum promoveret sacerdotii. Electus itaque communi voto et laude cleri et populi, presbiterii honorem accepit et moribus adornavit. Erat namque potens in verbo et doctrina, et potestate ipsa cum apostolo utebatur in edificationem, non in destructionem, ut edificarentur correcti peccatores ad poenitentiam, quibus jam videbatur imminere destructio per culpam. Orabat pro peccatis populi, et, cum nullum laederet, omnibus prodesse cupiebat; sciens sacerdotis vel ministri esse prodesse si fieri potest omnibus, obesse nemini. Implebatur jam in eo illa nominis sui ethimologia; et quod praenuntiatum erat ex nomine, sonabat jam in actione. Civitas enim erat temporis utique gravissimi et periculosissimi, in quo praeliorum fremitibus totus fere quatiebatur orbis. Erat et refugium pauperum, tutor orphanorum, defensor viduarum et pupillorum, oppressorum consolator, et omnium ad se confugientium piissimus susceptor et auxiliator. O civitas inexpugnabilis, protectio incomparabilis, defensio invincibilis, sedes divini propiciatorium altissimi, in qua regnat sapientia et dictat leges justitia, quam fortitudo inhabitat, regit prudentia, disponit temperantia, in qua fulget Dei imago, quae viciorum imagines obliterat! Suscipe et nos humillimos dilectores tuos et in defensione tua protege.

Cum igitur tantis bonorum operum praeconiis beatus efferretur Pulchronius, fieretque jam in propatulo omnibus sanctimonia ejus, ad pontificatum petebatur Virdunensis urbis, quae, ut diximus, tantis erat attrita calamitatibus, gravata malis, ut perpauci in ea invenirentur qui divinis deservirent cultibus. Causas calamitatis supra exposuimus. Verum cum id ab eo optineri non posset ut votis petentium daret assensum, ad beatum Lupum civium qui erant residui spes tota convertitur, et ut subveniat miserae civitati, jam fere desolatae, jam destitutae, lacrimosis ingeminatur questibus. Accessit et vicinorum sacerdotum supplicatio suspirantium et jam sibi applaudentium de futuri collegae solatio. Nec poterat vir sanctissimus tantis consacerdotum et plebis devotae reniti peticionibus, cum sciret Dominicum esse preceptum: Diliges proximum tuum sicut te ipsum, et quod jubetur fidelis anima non sua quaerere, sed quae Jhesu Christi sunt. Cessit itaque, et devotum discipulum devotis civibus assignavit pastorem et episcopum. Diem illam sanctorum gaudiorum celebritate solempnem, piorum animorum alacritate jocundam, beati viri electione et promotione celebri beatificatam, Virdunensis amplexata est ecclesia, et usque in hodiernum diem assidua diei illius sentit beneficia. Gaudet celum et exultat terra, quia in hoc concurrit divinae dispensationis omne mysterium, ut qui hactenus fuerant vasa iniquitatis ad interitum, conversi ad penitentiam per beatum virum fierent vasa justitiae in sanctificationem. Consecratus ergo in pontificem mira omnium devotione et gratia, studuit pietatis augere opera, qui pontificali auctus erat infula. Suscepit nomen et habitum sacerdotis, studebat et Dei summi esse sacerdos et sacrificium. Exibebat enim se ipsum hostiam vivam, sanctam, placentem Deo, immolans ei sacrificium laudis et spiritum contribulatum, quod solum sacrificium, ceteris omnibus abjectis et despectis, Deus expetit. Studebat etiam profectus sui exemplo invitare et illicere ceteros ad virtutem praecipue per humilitatis a Deo nobis traditam formam. Assueverat quoque longa et assidua meditatione sursum semper respicere et carnis materiam deprimere, frenis arctioribus sublevare. Sciebat speciale esse officium sacerdotis mediatorem populi effici apud Deum, ideo et praeesse recusaverat illis quibus se purgatiorem esse scire metuebat. Versa autem erat tunc in amaritudinem vitis quondam laeta palmitibus, vitis tota fructifera, et diadema decoris et corona gloriationis in confusionem et ignominiam, quia Arriana fece totus jam pene sordebat Occidens, quae ubicumque incubuit foeda semper criminum vestigia habuit. Et licet Gallia Belgica fidem Petri semper imitata, profanas vocum novitates et scismatum errores orruerit, viciis tamen, quae quiete et ocio aluntur, tunc nimium fraena laxaverat. Redarguebat vero errantes pius pastor lenitate et mansuetudine patris, severitate et auctoritate pontificis, sciens Heli pro filiorum iniquitate dampnatum, quod minus severa animadversione delinquentes eos corripuerat. Querebat etiam cum Iheremia( IX, 1) aquam capiti suo et oculis suis fontem lacrimarum, ut digne posset deflere maliciam eorum qui peccaverant et non egerant penitentiam ab immundiciis et iniquitatibus. In ipsis enim reliquiis captivitatis et destructionis Wandalicae cum esset adhuc recens ejus memoria, vigebat tamen adhuc Arrianae iniquitatis seminarium. Flebat vir beatissimus peccata populi, praedicabat curationem, suadebat penitentiae compunctionem, ut resipiscentes converterentur ad Dominum, quam bonus est, et in seculum misericordia ejus. Docebat cum apostolo fornicacionem fugere, quoniam qui fornicatur in corpus suum peccat, et quia in corpore subdito peccatis non habitat sapientia. Nec poterat inanis esse et sine fructu tanti predicatoris assertio, quin immo sensit urbs Virdunica, et usque in hodiernum diem agnoscit, quantum sibi prestitum fuerit in tali pontifice, cujus vita populi erat firmamentum, cujus doctrina medicamentum erat animarum, correptio morum, eradicacio viciorum.

Inter haec itaque pia divini famulatus exercitia cepit servum suum Deus mundo multis manifestare miraculis, ut agnosceretur ab omnibus quod grata esset spiritubus angelicis conversatio ejus. Caecis namque visum, claudis gressum, surdis praestabat auditum, et omnia corporum incommoda verbi virtute fugabat. Super daemones quoque tantam consequutus erat a Domino potestatem, et, ut legitur in Vita beatissimi Lupi, tanta in eo vigebat gratia curationum, ut solo jussu daemones ab obsessis fugaret corporibus, et ad primum vocis ejus imperium omnis eorum tenebrosa potestas evanesceret, et vigor omnibus membris refunderetur. Testatur hoc et alius quidam praefati beati Lupi scripto virtutes replicans et discipulorum ejus memoriam faciens, qui hujus quoque beati patris nostri meminit in haec verba:« Horum, inquit, unus fuit sanctus Polochronius, urbis Clavorum episcopus, cujus vitam sanctitate plenam, munere virtutum insignem, miraculorum patratio ostendit, quibus claruit plus quam credibile sit.» Nam miseris, quos dira vexabat condicio furoris, ut astringerentur ferreis hominum catenis, precibus suis impetrabat a Domino remissionem furoris, ut solo ejus jussu et daemones pellerentur cum armis suis virulentis, et larvarum lemurumque carerent fantasiis. Nec solum in talibus, sed et in diversis fulsit horum similibus, quae libellus de vita ejus scriptus plenius elucidat scire volentibus. Haec sunt sanctitatis beati viri testimonia, quae ubique et tunc in vita sua et nunc post obitum ejus celebrat, veneratur et praedicat sancta Dei ecclesia. O virum omni laude dignissimum, omni devotionis amore colendum! O Spiritus sancti templum dignum, jejuniis sobrium, vigiliis cautum, orationibus mundatum, castitate cluentissimum! O civitatem munitam adversus insidias diaboli, sanctuarium Dei, propiciatorium coelestis oraculi, turrim David quae edificata est cum propugnaculis, in qua milia clypeorum dependent omnis armatura fortium! Non sunt in ea loca humentia, nulla ibi calami umbra, in qua accubet draconis mollicies veternosa. O virginitatis domicilium, pietatis sacrarium! Talis nimirum minister decebat sanctam Domini matrem, talis pontifex sanctam ejus digne adornabat aecclesiam, regebat familiam, et in tempore erogabat conservis Dominici tritici mensuram. Quem merito Virdunensis ecclesiae fatemur apostolum, sic tamen primo pastori nostro beato Sanctino praerogativam honoris debiti non minuamus. Agrum namque Dominicum sanctus Sanctinus digne excoluit, nullo adhuc maligni cultoris aratro maculatum, nec praeventione pessimi seminis occupatum, et viam inusitatam et rudem nullisque antea vestigiis proculcatam assiduitate commeandi fecit attritam et levigatam. Verum cum postea agrum ipsum tum persecutionis violentia, tum colonorum penuria urticae et vepres cooperuissent, et super semen fidei et veritatis inimicus homo seminasset zizania, id est malam doctrinam et perversa dogmata, beato Polochronio quodammodo duplicatus est labor, cui prius conceptas corde maliciae formas necesse fuit extrudere et exturbare et noxia quaeque evellere et eradicare, tum deinde semen rectae fidei denuo sulcis mentium credere, et quasi nil esset factum totum a principio renovare. Quam multae enim fuerant species depravationis, tam multas oportuit esse et restitutionis. Sed horum omnium scientia et disciplina ab ipso et scientiae Domino tradita est, a quo ad animarum instituendarum curam ante secularia tempora praeelectus est. Et hoc dicentes beati patris Sanctini debiti honoris et devotionis auctoritatem non minuimus, quin potius ampliamus, cui ad cumulum devotionis et laudis hoc praestitum sit, ut talis ei successor accederet, qui ab integritate fidei ejus non discreparet, et doctrinae praedicationisque ejus non segnis exequutor existeret. Amplectimur enim eum totis medullis ossium, ut decet patrem et karissimum dominum, per quem hoc optinere meruimus, ut talis nobis datus sit pontifex, qui potest et animabus mederi et corporibus. Ad ejus enim gloriam spectat quod Virdunensis ecclesia in fide sancta fructificat. Gratia namque ecclesiae laus doctoris est. Honoramus etiam non verbo tantum sed affectibus cordium beatum Pulchronium, quia et ut digne honoretur a nobis dignius ipse promeruit, qui clavum navis ecclesiasticae, quam peccatorum sordibus sentinosam purgavit, inter mundana pericula fortiter rexit, et nunc usque regere precibus et auxilio non destitit, nec Deo propicio desinet. Sed jam ad narrationis ordinem redeamus.

Tantis vir Domini virtutum clarus insigniis, ita in se omnium provocaverat affectum, ut a regibus et principibus, divitibus quoque et mediocribus, devotione nimia veneraretur. Erat enim verecundus in visu, in motu, in gestu, in incessu, ut habitum mentis in interioris hominis statu cerneres. Incessus ejus gravis erat, motus purus et simplex, gestus qui non dedeceret, visus pudicus et pius, sermo mitis et placidus, benivolentiae et gratiae plenus de doctrina fidei, de magisterio vitae, de disciplina morum, de confessione peccatorum, de confusione iniquorum, de gloria vitae aeternae, de spe retributionis aeternae.

Quanto autem decore Dei templa adornaverit, cum ejus hoc semper studium fuerit ut aula Dei congruo ornatu niteret, ex ipso cultu mentis ejus, ubi sedem sibi sapientia locaverat, advertere possumus. Neque enim tantum nec in ecclesia locum optinuisset, nisi eam dum advixit competenti nitore adornasset. Filiorum cura propensior ei erat, ut ambularent in sanctitate cordis et justitia, ut penitentiam de peccatis agerent et de futuris se custodirent, ut digne Deo placerent et innocentiae vias graderentur, ut spe ad superna erigerentur. Clericos ut membra sua diligebat, et vitae eis pabula ne in via deficerent, tendendo ad Christum devotus administrabat; erga omnes misericors, erga omnes fraterno distentus affectu; talis circa discipulos, velut nutrix foveat parvulos suos. Deferebantur autem ad eum ex diversis mundi partibus claudi, caeci, aridi, lunatici et quotquot oppressi tenebantur multimodo morborum genere, quorum sicut et species discernere perdifficile est, ita etiam nomina scire; quorum turba innumerabilis diebus ac noctibus excubabat ante domum episcopi, quos omnes precibus ejus curabat medica manus Dei. Discedebant alii sanati, alii veniebant sanandi. Eorum autem qui vexabantur a spiritibus immundis, quorum quam plures adducebantur vulgante fama sanctitatis ejus insignia, dolendum erat videre oculos cruentos, dentes frendentes, collum intortum, linguam aliena loquentem, manus catenis vinctas, labia tremula, vocem multiplicem, intus hostem saevientem, foris miserum suimet impotentem. Quae tamen rabies ad unum viri Dei imperium dicto citius abscedebat, et uno eodemque momento salus accedebat indulta. Beatum dicebant omnes populum tanti pontificis regimine protectum, et plebes urbium vicinarum de sociis sancti viri, de discipulis scilicet beati Lupi, sibi praeoptabant dari episcopum. Trevirensis autem metropolis cum non haberet pontificem, sanctum suscepit Severum, eximiae sanctitatis virum, verbo et doctrina clarissimum, qui cum beato Germano Autissiodorensi, quia beatus Lupus senio excusabatur, missus est Brittannicam insulam secundo a Pelagiana heresi verbi virtute revocare. Cathalaunensis vero civitas sanctum elegit Albinum, quem hodieque letatur habere patronum.

Dum ergo tantorum virorum praedicatione et industria Gallicana floreret Ecclesia, anno ab incarn. Dom. 450, Marciani principis, qui successerat Theodosio juniori, anno primo, invaluit persequutio et rabies Hunnorum, Valentiniano septies et Abieno consulibus. Computantur autem a Wandalica irruptione usque ad annum illum, quo sub regibus Bleda est Attila Hunorum per Gallias diffusus est exercitus, secundum fidem hystoriarum, anni 45 hoc modo. Anno enim principatus Honorii 14mº Wandalorum rabies efferbuit, et Honorius postea regnavit 16 annis; post quem Theodosius junior regnavit annis 27, et successit ei Marcianus imperator, cujus primo imperii anno Huni Gallias occuparunt.[ Legimus autem in Cetarum] historia referri[ JORDAN. 21.], quia dum Romae emula a Constantino conderetur civitas sub Ariarico et Adrico regibus 40 Gothorum milia in solatium eidem principi praevenisse. Post quorum discessum cum a Geberich Gothorum rege Wisirmar Wandalorum rex impeteretur, ut refert Deuxippus historiographus, qui dicit eos ab Occeano ad nostrum limitem vix in anni spacium pervenisse prae nimia terrarum inmensitate, cum essent commorantes Wandali in locis ubi nunc Gepidae habitant, ad litus amnis Marisiae victi a Geberich et prostrati, patriam illam linquentes, Pannoniam a Constantino petierunt, ubi per 60 et eo amplius annos decretis imperatorum famulati, inde post a Stilicone magistro militum et patricio evocati Gallias occuparunt, ubi non a Deo fixas sedes habuerunt. Et post aliquanta eciam haec subdit:

Post non longi temporis spatium, Hermanarico qui Geberic successerat rege, Hunorum gens, Balamir regnante in eos, omni ferocitate atrocior, exarsit in Gothos Ostrogothas, id est orientales. Quod videntes Visigothae, legatos ad Valentem Valentiniani senioris fratrem miserunt, promittentes, si Traciae vel Moesiae illis daret, se Christianos futuros. A quo Arriana perfidia, qua ipse detinebatur, imbuti, eandem perfidiam quasi pro generis propinquitate Ostrogothis et Gepidis Wisigothi tradiderunt, et ipsi Danubio transmeato, Daciam, Mesiam et Tracias permissu insederunt. Cumque post totas septentrionales partes usque Danubium tenere vellent, ab eodem Valente bello appetiti et victores facti, imperatorem saucium, cum in proxima casa refugisset, imposito igne concremaverunt, regnante in Gothos post Ermanaricum Fridigerno, cui successit Athanaricus et ei Alaricus. Verum ubi Theodosius cum Graciano rerum summa potitus est, pace cum eis facta, benigne eos habuit; sed filiis eorum aliter cum eis agentibus, cum invaderent Italiam, Alarico rege Stilicone et Ariliano consulibus, data est eis Gallia, ut defenderent eam a Wandalis, contra quos apud Pollentiam in dolo Stilicone pugnante, iratus Alaricus Romam rediit, invasit, depraedavit, et per Campaniam et Siciliam ad Affricam transiens moritur, in Barinto amne sepultus. Cui Athaulfus succedens iterato Romam et Italiam privatis et publicis spoliavit divitiis, et sumpta in uxore Placidia sorore Honorii, et Italia dimissa pro consanguinitate, Gallias appetiit, quae a Wandalis Cresco duce, Alanis quoque et Burgundionibus graviter infestabantur. Nam tunc Wandali, metu Gothorum relicta Pannonia, Galliis incubabant, ibi certas sedes temptantes figere. Quod malum pro sui enormitate omnibus patet satis superque. Attamen ante faciem ejus fugientes in Hispania se recluserunt, ubi a Gothis caesi sunt. Cum ergo Wallia, quartus ab Alarico, succedisset, et Wandali, Hierio et Ardabure consulibus, iterum Galliam infestarent, moto contra eos exercitu ad Affricam eos migrare compulit sub rege Gisirico. Wallia quoque decedente in regno Galliae et Hispaniae Theodoritus successit, contra quem Etius patricius, pace rupta, in Gallos movit exercitum, auxiliatoribus Hunis, quorum erant reges Bleda et Attila, Theodosio juniore imperante, Theodosio et Flesto consulibus, et datis utrimque dextris discessum est, et post haec Attila, fratre interfecto, omni Hunorum populo sibi subjecto, ad totius mundi principatum anhelare cepit. Ex his Jordanis historiographi dictis liquido colligimus, prius Wandalorum, post Hunorum inundatione Occidentis imperium concussum esse.

[ NENNIUS X, 13.] Adam plasmatio Dei vivi genuit Seth, Seth genuit Enos, Enos Caynam, Cayna genuit Mahaleel, Mahaleel quoque genuit Jareth, Jareth Enoch, Enoch Matusalam, Matusalam Lamech, Lamech genuit Noe, Noe genuit Jafeth, qui dilatavit terminos suos in Europa, Sem in Asia, Cham in Affrica. Jafeth genuit Johan, Johan Lobath, Lobath Bath, Bath quoque genuit Hisrau, Hisrau Esraa, Esraa Ra, Ra genuit Abyr, Abyr Ooth, Ooth Ethech, Ethech Aurchact, Aurchact Ecthactus, Ecthactus quoque genuit Mayr, Mayr Semion, Semion Boib, Boib Thoy, Thoy Ogomuin, Ogomuin Fetuyr, Fetuyr Alanum, qui primus venit ad Europam cum tribus filiis suis, Ysichion, Armenon, Neugio; Ysichion genuit filios 4, Francum a quo Franci, Romanum a quo Romam, Alamannum a quo Alamanni, Brittonum a quo Brittones. Armenon 5 genuit filios, Gothum a quo Gothi, Walagothum a quo Walagothi, Cibidum a quo Cibidi, Burgundum a quo Burgundi, Langobardum a quo Langobardi. Neugrio 4 habuit filios, Bogarum a quo Bogari, Wandalum a quo Wandali, Saxonem a quo Saxones, Taringum a quo Taringi; et ab Alano patre dicti sunt Alani. Heae gentes per totam Europam divisae sunt.

Cum itaque Wandali a Galliis recessissent, et rumor exisset Hunos in Galliam velle prorumpere, Gallicanarum urbium populi qui erant residui, diffidentes viribus suis se illis posse resistere quorum barbaries jam eos potenter terruerat, munitissima expetierunt loca, quibus se tutari posse credebant adversus tremenda discursantium hostium molimina. Et plurimi quidem colles natura munitos occupavere, turribus et machinis ceteris et bellicis instrumentis se praemunientes, quae hostibus formidini, suis vero essent fortitudini; quidam vero urbes nulla naturali virtute munitas vallo et murorum firmitate, interrupta sarciendo, diruta restaurando, inexpugnabiles reddidere. Sacerdotes vero cum clericis ad orationum confugierunt auxilia, et precibus continuis pulsabant aures domini Salvatoris, ut propiciaretur populo suo, inebriato nec vino neque sicera sed a fortitudine plagae quam ei invexerat. Tantus enimvero timor ingruentium hostium omnes occupaverat, ut cuncta mortem ipsam intentare viderentur. Omnia enim perturbaverat inimicus, ut nichil videretur melius quam fugere e medio et latere. Caeca erant omnia, vastitas et contritio, calamitas et gladius cuncta repleverat. Obstupescere posset humana infirmitas, quomodo sub tantis Christianae fidei doctoribus, pontificibus scilicet sacris quibus se Gallicana tunc temporis certatim munierat Ecclesia, tanta sustinuerit pericula conculcationes et obprobria, ni crederet judicia Domini incomprehensibilia, quorum multam abyssum ut est investigare hominem velle desipere est. Et utique invenitur in scripturis, quoties ecclesiae Dei violentior incubuit hostis antiqui furor, totiens ei Domini insuperabiles providisse castrorum spiritualium duces, qui et diaboli machinamentis potenter resisterent, et populo Dei laboranti cornu salutis erigerent. Quod ideo actum est dispensacione divina, ut et probati manifesti fierent, et infidelitate detersa veritas magis ac magis splendesceret in lucem ipsam. Dum ergo hoc tempore omnis nutaret Belgica, beatus Pulchronius propter peccata populi inhabitantis praevidens et praenoscens maximam Galliae partem eversum iri, holochausta medullata cum adipe agnorum et arietum offerebat pro ovibus sibi commissis, ne forte Deum labiis honorarent, et corde longe posito manibus irritarent, fidemque verbotenus profitentes actionibus abnegarent. Suadebat flammas peccatorum elemosinis redimere, et crimina illa quibus tunc adhuc fere tota premebatur Gallia, de saturitate ventris securitate et ocio pululantia, confessione et penitentia digna abstergere, dicens quia qui accusatur testimonio conscientiae, frustra Dei oculos sub umbra et foliis nititur effugere. Accedebant et miracula juncta praedicationibus, quae per servum suum Deus operari dignabatur, ut quibus sola non sufficiebat praedicatio, terrerentur miraculo, immo ad cognoscendam suam maliciam, et reprimendam atque delendam invitarentur. Sed quid non audet impunita nequitia? Nihil erat quod peccantes ab immanitate scelerum posset compescere, donec veniens gladius vindex irae caelestis omnes percuteret sententia irrevocabili.[ JORD.] Attila enim, ut diximus, rex Hunorum, quingentorum milium numero confisus exercitus, patre genitus Munzucco, vir in concussione natus in mundo, terrarum omnium metus, mirabili sorte cuncta terrebat, formidabili de se opinione vulgata. Erat namque superbus incessu, oculis vigentibus, ut elati potentia ipso quoque motu corporis apparet. Bellorum amator, ipse manu temperavit, consilio validus, supplicantium exorabilis, propicius in fidem semel receptis, forma brevis, lato pectore, capite grandiori, minutis oculis, tenui naso, teter colore, originis suae signa referens. Qui quamvis hic esset naturae ut semper magna praesumeret, addebat tamen ei confidentiam gladius Martis inventus, apud Schitarum reges semper habitus, per quem arbitrabatur se orbis principem constitutum et potestatem sibi concessam bellorum homo subtilis. Antequam bella gereret, arte pugnabat. Unde et omnium civitatum et regnorum sitibat dominium. Aderat cum eo et Walamer Ostrogothorum rex et Ardaricus Gepidarum, quos propter sagacitatem suam super ceteros regulos Attila diligebat; cetera turba regum diversarumque nationum duces satellites Attilae nutibus deserviebant. Ipse rex omnium regum super omnes pro omnibus sollicitus erat; more turbinis inundantis omnia devastans et conterens. Quod sua miseria satis didicit Gallia. Inaudita namque ante se potentia solus Schitica et Germanica regna tenuit et utraque Romani orbis imperia terruit civitatibus captis; et ne reliqua disperderentur, annuum vectigal accepit: ut Jornandis historiographus refert. In ovile ergo Dominicum lupis irruentibus, Hunis scilicet in populo Domini debacchantibus, innumerabilis eorum exercitus urbes invadit primae Belgicae, populos qui Wandalorum manus evaserant, et vix adhuc respirare valebant, clamantes de profundo miseriarum: Hos fame, illos premit ferro; illos neci, istos addicit captivitati. Miserabilis et prorsus miseranda conditio, videre plebes omni destitutas munimine, omni frustratas solamine, in quarum viscera recenti adhuc memoria Wandalicae persequutionis rabies efferbuerat, has nunc tremere sub jugo Hunorum, pallere ora jejunio, in omni crudelium dominorum emori servitio, puellas, virginesque sacras, si quae remanserant, matronas etiam et ingenua quaeque nobilia corpora lupanari sterni ludibrio; quibus optabilius fuerat ferro perimi quam tam ignominiosae servituti subjici. Capti episcopi ludibrio fuere beluis, interfecti presbiteri et diversorum officia clericorum, subversae ecclesiae, ad altaria Christi stabulati equi. O si possemus in speculam mentis ascendere et tantarum miseriarum genera inspicere, videremus gentes gentibus et regnis regna collisa, alios torqueri, alios necari, alios fluctibus obrui, alios ad servitutem trahi. Ubique luctus, ubique gemitus, et plurima mortis imago. Quot monasteria capta, quantae fluviorum aquae humano cruore mutatae, vastatae urbes et tracti greges captivorum! Peccatis populi facientibus fortes erant barbari, viciis Christianorum Hunorum superabat exercitus; offensus erat Deus, et accensus furor ejus. Excecatum enim erat cor filiorum hominum, et praeter paucos senes omnes in captivitate et obsidione generati non desiderabant, quam non noverant, libertatem.

Videbat inter haec pontifex sanctus quod dolebat; populus jam quod merebatur agnoscebat. Nullum erat consilium, nulla evadendi spes, nullum nisi de Dei pietate refugium. Hortabatur filios saltem in die ultionis resipiscere, crimina quae prius neglexerant, imminente jam cervicibus mucrone, confiteri et plangere ut possent iram Dei jam praesentem, jam incumbentem, in mansuetudinem vertere, ut gladius foris devastans, intus pavore deprimens, dum pervenerit usque ad divisionem animae et corporis, fieret per patientiam sustinentibus placatio furoris Altissimi, ne renatos lavachro salutari mors secunda possideret, et de dampnatione corporis et animae inimicus exultaret. Sic omnes documentis salutaribus informans et sacerdotali benedictione confirmans, incitabat universos ad coronam martyrii, ut per penitentiam uncti et quodammodo incorporati divinae voluntati, mererentur fieri holocaustum regis aeterni, purgati camino tribulationis. Munierant autem et ipsi civitatis loca oportuna, accessu difficilia, defensioni idonea, et eo se probus quisque et potens viribus contulit ad frustranda hostium molimina, imitati Machabeorum virtutem, qui dum simili coartarentur angustia, res illis fuit pro anima, gladius pro tuitione et tutela, studium pro vita tuenda, labor omnis ne simili ut dudum prosternerentur ignavia. Nec erat perdifficile Hunos furoris caedisvae suae vesaniam longe lateque extendere; quam ob rem et populus ad vocem sacerdotis salubria monentis dum didicisset procul respicere proximum bonum esse, vias vitae quas fastidivit per innocentiam, tenebat jam per penitentiam. Opperiebatur anhelo spiritu dependentem cervici mucronem, et gratissimum erat eis sic emori, dum reformidabant omni ferro graviorem barbaricae dominationis et direptionis captivitatem. Advenerat jam dies tubae et clangoris, strepitus et ululationis. Diffunditur hostilis acies, fiunt Christianorum caedes, fluunt sanguinis flumina hostili crudelitate profusa, non bestiarum sed hominum cruore manantia. Senum qui reliqui erant nemo miserabatur, juvenes absque respectu trucidabantur. Matribus et virginibus nichil pudoris, nichil verecundiae servatum est; pueris et infantibus misertum non est. Pervenit gladius usque ad animam. Cum ante oculos reduco quod factum est, prae doloris amaritudine vox ipsa concluditur, quia in tanta plebis Dei vastatione meret mens, cor cruciatur et spiritus anxiatur. Miserere, Domine, populo tuo, funiculo hereditatis tuae! Ne deseras partem tuam nec des eam in conculcationem gentium.

Numerum igitur peremptorum sola Dei scientia colligit, quia civitatibus castellisque Wandalica nuper crudelitate dirutis atque expositis, vix ullus erat receptui locus, vix ullus fugae patebat aditus. Si qui vero se in abditis silvarum occuluissent, pallebant marcentia ossa jejunio, praesertim cum et ibi non deesset qui latentes investigaret, inventos traheret, tractos prosterneret. Sic maxima pars Calliarum hostium praeda efficitur, civitates aliquae pene absque habitatione redduntur: qui evasere, in abditis montium, in cavernis petrarum vitam trahunt potius quam deducunt. Adeo in nece populi peccantis ira deseviebat Altissimi. Plures tamen sacerdotum cum plebibus sibi commissis in munitionibus ad quae confugerant quasque attentius praemuniverant ex periculis quibuslibet divina protectione et humana defensione liberati sunt. Hac itaque tempestate beatus Lupus evidentissima dedit suae sanctitatis signa, qui, ut in ymmo ejus canitur, dum bella cuncta perderent, orando Trecas muniit. In omnibus autem locis quae ab eis vastata sunt, si quid inventum est opum, praeda fuit; reliqua consumpsit incendium aut redemit vectigal annuum. Quid vero per singulas urbes et loca egerint, singulis urbibus et locis sua vexatio satis superque est testimonio. Nos breviter quis ejus audaciae finis fuerit videamus, et sic ac enarrandum beati viri obitum reflectamus articulum.

Post multam igitur effusionem sanguinis sanctorum Aurelianis perveniunt. Regebat eo tempore Aurelianensem urbem sanctus Anianus, sextus urbis ejusdem episcopus, qui post sanctum Evantium, qui tempore Constantini principis et papae Silvestri Definiano successit, cathedram susceperat.

[ JORD. 37.] Et cum Etius patricius, qui sub Marciano principe Gallias regebat, comperisset Singibanum Wandalorum regem, qui in ea morabatur et partibus Etii favebat Aurelianorum velle tradere civitatem, cui sanctus Anianus episcopus praeerat, ut dictum est, misit ad Theodoricum regem Wisigothorum, petens auxilium contra Hunos, quibus si praevaluissent, mediam partem Galliae Gothis daret.[ FRED.] Quod et Theodoricus annuit. Aliosque mittens nuncios ad Attilam regem Hunorum, auxilium petivit contra Gothos qui Galliam conabantur invadere; quibus si praevaluissent, mediam partem Galliae Hunis daret. Quod cum et Attila annuisset, utrimque Gothi et Huni pro parte Galliae gravi confligunt certamine.[ JORD. 41.] Caesa sunt eo praelio Wisigothorum ducenta milia cum rege Theodorico, Hunorum vero centum quinquaginta milia, exceptis 90 milibus Gepidarum et Francorum, qui inter se ante congressionem publicam mutuis cecidere vulneribus, Francis pro Romanorum, Gepidis pro Hunorum parte pugnantibus nocturno occursu.[ FRED.] Sic orationibus beati Aniani et industria Aetii patricii civitas Aurelianis liberata est. Huni vero cum Ostrogothis in Mauriacensi resident campania. Thorsimundus autem qui patri in regnum successerat, collecto Wisigothorum omni exercitu patrem ulcisci desiderans, cum Hunis Mauriaco campo confligit.[ JORD. 38.] Tribus diebus continuo pugnatum est, Sangibano semper in medio posito ne ad Attilam deflecteret, et innumerabilis multitudo corruit. Etius vero consilio strenuus noctu veniens ad Attilam dixit: Optaveram ut tua virtute regionem hanc a Wisigothorum infestatione potuissem eripere; quod fieri nequaquam potest. Hac enim nocte Theodoricus Thorsimodi frater cum maxima Gothorum gente advenit, quem praeliando vincere non poteris, et utinam evadere possis.[ FRED.] Tunc Attila dedit Ecio decem milia solidorum, ut ejus auxilio et virtute Pannoniam redire posset. Ipsa etiam nocte Etius ad Thorsimundum pergens, causam consimilem de adventu maximae multitudinis Hunorum a Pannoniis confinxit, adjiciens, debere illum vereri, ne dum remoratur, frater ejus Theodericus regnum ei subriperet. Similiterque susceptis ab eo decem milibus solidorum auxilium spondet contra Hunos, et sic clam Wisigothi recedunt. His ergo fugientibus, Hunis quoque altera ex parte recedentibus, Etius, junctis sibi Francis, suos post tergum Hunorum direxit. Quos usque Toringiam persequutus est, et sic ejus virtute et ingenio Gallia ab hostibus liberatur. Cum igitur haec factio Thorsimodo et Gothis perlata fuisset et illi promissam Galliae partem requirerent, urbiculus aureus quingentarum librarum gemmis ornatus compositionis causa eis ab Etio transmittitur, qui usque hodie in thesauris Gothorum pro ornatu reservatur.

[ JORD. 40.] Narrat Getarum historia, Theodoricum Wisigothorum regem a Valentiniano juniore qui regnavit in partibus Occidentis ad usque hostes Pannonios incitatum, quatuor filiis domi dimissis, cum Thrasimundo et Theoderico ad praelium processisse; Etium e contra tanta cura et prudentia processisse obviam Attalae, ut infinitum agmen non impar occurreret. Bellum atrox, multiplex, immane, pertinax, cui simile nullum narrat antiquitas, ut rivulus humili ripa praelabens sanguine nimio torrentis more inundaret. Quo Theodericus, dum suos circuiret adhortans, equo dejectus et suorum pedibus conculcatus vitam finivit. Quo facto Wisigothi divisi ab Alanis invasis Hunis pene Attilam trucidassent, nisi eo suos intra septa castrorum recludente nox praelium diremisset, quod circa nonam diei horam ceptum erat; ubi tamen obsidione clauderetur, nisi obstitissent sagittarii quibus se certatim munierat. At Thorismundus curatis exequiis dum patrem ulcisci desiderat, Etium quid ageret consulit. Qui metuens ne Hunis funditus peremptis a Wisigothis Romanum premeretur imperium, praebet consilium ut ad patrias sedes rediret regnumque arriperet, ne germani ejus paternis opibus praereptis regnum invaderent, et graviter cum suis quam cum extraneis pugnaret. Hoc responso accepto rediit ad Gallias. Qua discessione Attila cognita, ad oppressionem Romanorum intendit et Aquileiensem obsedit urbem, quae est metropolis Venetiarum. Thorismundus in campis Catalaunicis, ubi et pugnaverat, regia majestate subvectus Tolosam ingreditur. Attila, Aquileia capta et crudeliter diruta et vastata, per reliquas Venetum civitates debachatur. Mediolanum subvertitur, Ticinum diruitur, vicina loca alliduntur, et totam pene Italiam demolitur. Romam dum intendit peraccedere et a suis removetur exemplo Allarici regis, quod ille post fractam Romam non diu supervixerit, Leo papa per se ad eum accessit, a quo delenitus ultra Danubium pacta pace discessit, graviora se Italiae illaturum mala denuncians, nisi sibi Honoria Valentiniani germana Placidiae filia cum portione opum regalium sibi mitteretur; quod ab Honoria et requisitum erat. Et dum Alanos ultra Ligerim consistentes sibi temptat subigere, a Wisigothis quorum intendebat exterminio, Alanis opem ferentibus, recessit inglorius. Thorismundus ergo Hunis devictis, pace suorum composita, obiit, Theodericus frater successit. Qui Reciarium Suevorum regem in Hispaniam invadentem auxiliariis Gundioco et Chilperico regibus Burgundionum usque ad internecionem prostravit, eo perempto; cui Recismundus sub Gothorum dominio successit. Et Theodericus occubuit, Eurico fratre ei succedente, qui Arelatum et Massiliam propriae subdidit dicioni. Vixit autem usque ad tempus Theodemiri regis Ostrogotharum Gothis eis omnino subjectis et Attilae imperio parentibus. Nec aliter aliqua gens Scithica ab Hunorum imperio dirimi potuit, nisi in commune optata cunctis nationibus Attilae mors praevenisset. Quae tam vilis fuit ut vita mirabilis. Nam dum post innumerabiles uxores puellam sibi sociasset et in nuptiis hilaritate nimia resolutus vino somnoque gravatus esset resupinusque jaceret, sanguis qui insomniato de naribus fluebat, dum consuetis meatibus impeditur itinere ferali faucibus illapsus dormientem extincxit. De quo id accessit mirabile, quod Marciano principi Orientis de tam feroci hoste sollicito divinitas adsistens arcum Attilae fractum eadem nocte ostendit, ut Priscus historicus refert. Nece autem ejus comperta, in mediis campis et intra tentoria serica cadavere locato spectaculum mirabile exibetur. Nam de tota Hunorum gente lecti equites locum quo erat positus ambientes, facta ejus cantu funereo prosequebantur, ingentem commessationem celebrantes luctumque funereum mixto gaudio explicantes. Cadaver autem loculo inclusum primum auro, secundum argento, tertium ferro communiunt, quod ferro gentes edomuerit, in auro vero et argento ornatum utriusque rei publicae acceperit. Adduntur arma hostium cedibus adquisita falerique vario gemmarum fulgore pretiosi, diversi quoque generis insignia quibus aliquod decus colitur. Et ut tot tantisque divitiis humana cupiditas arceretur, huic operi deputatos detestabili mercede trucidarunt, sepelientes scilicet ut esset mors momentanea sepelientibus cum sepulto. Locus vero sepulturae ejus fluvius immanissimus ab alveo suo in septuaginta rivos extensus. Et ubi totus fluvii inundabat impetus, ibi sepulturae est traditus, et obstructis rivis fluvius alveo suo est redditus.

Igitur Gallia ab infestatione Hunorum ita quidem tunc temporis liberata est. Pauci etiam qui remanserant Christiani divinam ultionem juste in se exercitam videntes et propitiationi ejus animo gratias agentes, exequendis mandatis Dei promptiori subdebantur animo.[ BEDA.] Etius quoque patricius, magna occidentalis rei publicae salus et regis Attilae terror, a Valentiniano manu propria fraude perimitur. Qui postea a duobus Etii familiarissimis dolo Maximi interfectus est anno imperii sui 30, anno 4 Marciani.[ FRED.] Cui succedens Maximus tyrannus relictam Valentiniani sibi duxit uxorem, et quarto mense tumultu militari occiditur, succeditque Avitus, a Gallicano exercitu primo Tolosa a Gothis, dehinc apud Arelatum augustus appellatus. Qui tertio anno imperio et vita caruit, et Marcianus monarchiam optinuit. Quo mortuo anno ab incarnatione Domini 457, Majorianus in Italia et Constantinopolim Leo augusti appellantur. Anno igitur ab incarnatione Domini 435, antequam Avitus imperator fieret, Gaysericus Wandalorum rex sollicitatus a relicta Valentiniani, Romam ingreditur, ditatusque opibus Romanorum Affricam redit, Valentiniani uxorem et duas filias et Etii patritii filium Gaudentium secum habens.[ ISID.] Regnavit Gaysericus a. 37, m. 3, et eo mortuo successit Honoricus.

[ JORD. 50.] Igitur mortuo Attila, dum successores ejus cuncti imperare cupiunt, omnes simul imperium perdiderunt. Ardaricus enim, Gebidarum rex famosissimus, contra filios Attilae primus insurgit, et bellum commissum est in Pannonia concurrentibus gentibus variis quibus Attila dominatus fuerat, Gothis, Gebidis, Suevis, Hunis, Alanis, Erulis, quorum triginta milia Ardarici gladius interemit; reliqui fugantur. In eo praelio Elac major filius Attilae occiditur, reliqui fugantur juxta litus Pontici maris, ubi prius Gotthorum sedes fuere. Gepidae victores Daciae fines occupaverunt, Gothi Pannonias, Huni Illiricum, Alani Schitiam inferiorem. Erma junior Attilae filius extremam minoris Scithiae sedem sibi accepit, et habuit Marciano imperante.

Beatus itaque Pulcronius, urbis Clavorum episcopus, cursu vitae consummato discessit 2 Kal. Mai. et migravit ad Dominum. Corpus ejus in ecclesia sancti Amantii nomine honore dicata sepultum est: licet a multis astipuletur, timore hostium sepultum eum juxta viam publicam, quia in ipsis bellorum tumultibus raptus sit, ne videret exterminium civitatis et populi, et postea rarescentibus bellis super eum edificata sit ecclesia a viris timoratis. Unde postea evolutis aliquot annis nutu divino levatum sit sacratissimum corpus ejus, et in ecclesia sancti Petri ut sanctum decuit honorifice reconditum. Successit ei sanctus Possessor, de quo certum habemus quia placuit Deo et inventus est justus. Obiit et ipse mense Decembrio, die primo, et in ecclesia sancti Petri sepultus. De sancta eorum memoria hoc in patrum scriptis invenimus, quod eorum merita Deo fuerint grata, et inter cives sanctorum ipsi fuerint annumerati. Celebratur dies translationis annuatim celebri memoria 4 Nonas Maii.

[ JORD. 53.] Ostrogothorum autem rex post Walamerem Theodemir fuit, et post eum filius ejus Theodericus fuit rex potentissimus. Qui annorum septem pacis obses Marciano redditur et Constantinopolim ad Leonem ducitur. Quo tempore Gothi Hunos usque ad internecionem sternunt, Scirorum gentem deleverunt. Quo praelio Walamir occubuit, et a Teodemiro fratre ejus Suevi, Sarmatae, Gepidae et Alani vastantur et subjiciuntur, et a Leone imperatore filius ei redditur. Theodemir fratrem suum Widimer ad Italiam dirigit, ubi ille defungitur heredem sui nominis relinquens, qui magnis muneribus a Glicerio imperatore susceptis ad Gallias venit et junctis Wisigothis Gallias suo jure defendit, quae a vicinis gentibus premebantur. Theodemir autem Pannoniam invadit et Thessalonicam, et ab Ylario patricio muneribus sumptis loca quae incolerent accipiunt sicque quiescunt. Theodemir obiit, Theodericum relinquens heredem, ut dictum est, Zenone imperante. A quo Theodericus invitatus et consul factus et in filium adoptatus, missus est Romam ad liberandum eam a tyrannide regis Thorcilingorum et Rugorum: quam et tercio ingressus sui in Italiam anno optinuit, et regio coronatus est diademate, Alarico super Wisigothos regnante, Sigismundo in Burgundia, qui et ejus filiam habebat, Clodoveo in Francia, Ermenfrido in Toringia, Trasamundo super Wandalos. De Alarico natus est Amalaricus. Qui cum regnaret in Gallia et Hispania, a Francis apud Barcinonam peremptus, regnum cum vita amisit. Postque in Wisigothis Theudis regnans, Agili regnum reliquit, contra quem Athanagildus cum Liberio patricio Romanorum insurrexit. Super Ostrogothas vero in Italia post Theodericum Athalaricus filius filii ejus regnavit, cui successit Theodatus. Quo dejecto, Witigis rex creatur, in quo finitum est regnum et cessit Romano imperio.

Redeamus jam ad successiones imperatorum et pontificum Romanorum. Majorianus quinto anno regni sui interficitur Romae contra Wandalos profectum faciens, et Antimus imperator efficitur, anno 7 Leonis imperatoris. Antimus imperator a Recimero genero suo bello intestino peremptus, regnum reliquit Avito. Qui ultro recedens Placentiae episcopus factus, regnum liquit Olibrio. Et hic spadonum ensibus occubuit. Et Glicerius apud Ravennam caesar factus, a Marcellini sororis filio Nepote vix anno exacto episcopus ordinatur in portu Romano. Et Nepus fugiens Orestem, qui filium suum Augustulum apud Ravennam imperatorem creaverat, apud Dalmatias defecit. Cui successit Augustulus, quem ab augustali dignitate Odoacer Herulorum rex dejecit et imperium obtinuit; et sic augustalis illa sublimitas, quae ab Octaviano cepta est, apud Romam deperiit, anno ab incarnatione Domini 475, imperii vero 522, ab urbe condita 1214.

Anno ab i. D. 466. Hilarius sedit Romae a. 6, m. 3, d. 10. Cui successit Simplicius, sedit a. 15, m. 1, d. 4. Sub hujus episcopatu venit relatio de Grecia ab Achacio Constantinopolitano episcopo, affirmans Petrum Alexandrinum episcopum Euthichianistam hereticum factum. Tunc Simplicius dampnavit Petrum Alexandrinum, eo quod Acatius innumera crimina de eo affirmabat, reservato tempore penitentiae. Obiit ergo Simplicius et sepultus est in ecclesia beati Petri 6 Non. Marcii, et cessavit episcopatus dies 6.

[ FREDEG.] Post captam igitur Romam regnum Gothorum bifaria divisione partitum est, et qui in Italia remanserunt, ditioni se imperii tradiderunt; reliqui Tolosam Aquitaniae civitatem sibi statuerunt sedem. Elegerunt Adaulfum regem, qui et Placidiam duxit uxorem, ut dictum est.[ ISID.] Quo septimo anno occiso, Vallia successit, et ei Theodoricus, et Theodorico Thorsimodus, Thorsimodo quoque Theodoricus, et ei Euricus frater ejus. Qui Hispanias Galliasque et totam Burgundiam sibi subdens 24º anno regni sui Arelato obiit. Cui successit Alaricus contra quem Clodoveus pugnavit.[ FREDEG.] Gothi ergo, qui terram Italiae possederunt, et se ditioni imperii Leonis tradiderunt, cum ab Odoacro rege Herulorum et vicinis gentibus assidue vastarentur, per legatos Leonem imperatorem postulaverunt, ut Theodericum eis institueret patricium, qui adversariis eorum resisteret. Quod imperator Leo clementer annuens, cum consilio senatus Romam Theodericum direxit, qui a Romanis et Gothis patriciatus honore gloriose susceptus est. Hic ex genere Macedonum fuit. Idacius enim patricius et Eugenia uxor ejus cum essent absque liberis, et haberent in ministerio creditarios pueros, Theodorum et Liliam Macedones, unde parvuli fuerant advecti, copulaverunt eos invicem. Eugenia jussit puellae ut in nocte qua jungerentur quicquid vidisset in sonnio sibi referret. Vidit ergo puella sonnium, quod arbor de ea exiliens tam excelsus esset ut nubes penetraret. Quod cum viro narrasset, dicit ad eam: Cum steteris in conspectu dominae tuae, dices ei vidisse te hac nocte equum et equam nimiae pulcritudinis, quos sequebatur equus parvulus, ambulantes in medio dominorum tuorum. Eugenia hoc audiens viro suo nunciat, et putantes liberum futurum, statim utrosque liberos esse jusserunt, et rebus plurimis ditaverunt. Peperit ergo Lilia filium nomine Theodericum, quem Idacius et Eugenia, quia esset decorus, prudens et fortis et longus, sibi adoptaverunt in filium. Post quorum mortem praecepto Leonis imperatoris militare jussus, duodecim annis militiam gerens tantae fortitudinis et ingenii praelia gessit, ut ab omnibus diligeretur. Postremo senatores palatii tanto invidiae dolore eum persequuti sunt, ut inquirerent qualiter jussu imperatoris interiret. Tholomeus autem quidam de senatoribus cum eo amicitiam iniit, quam usque in diem obitus custodivit. Susceptus ergo a Romanis et Gothis cum Odoacro qui Romam optinuerat et Herulis plura praelia gessit.[ FREDEG.] Die igitur quadam inito praelio Theodericus cum Gothis, fugiens Ravennam ingressus est. Ubi Liliam matrem suam inveniens, ab ea correptus cum inproperio, quod non esset ubi fugeret nisi ut iterum ingrederetur uterum de quo natus esset, nimium confusus, cum paucis iterum obviam exivit Odoacro et Herulis. Quos dispersos inveniens, cum paucis eos superat, persequutusque Odoacrum vinctum cum uxore et liberis interfecit, gentemque et regnum Herulorum delevit.

[ ISID.] Postquam vero Wandali ad Affricam transierunt, Galiciam Suevi sortiti sunt: et rex eorum Erenricus regnavit a. 32, et post eum Recila a. 8, cui Recianus filius successit, et catholicus factus regnavit a. 8. Quo interfecto Maldra, Frumarius et Reccimundus reges constituuntur. Multis itaque Suevorum regibus in Arriana perfidia permanentibus, tandem regnum Theodomirus accepit, qui statim Suevos catholicae fidei reddidit. Cui Maro successit et regnavit a. 14. Huic Eboricus successit, quem Audeca sumpta tirannide regno privavit et monachum fecit. Contra quem Leovigildus Gotthorum rex pugnavit et captum totondit et presbyterum fecit, et sic regnum Suevorum in Gothos transfertur, quod manserat a. 177. Regnum vero Gotthorum postea duravit a. 380. Leovigildo, regi Hispaniae qui Alarico successit, Richaredus rex successit, fratre ejus Herminigildo martyrio a patre coronato. Hic Richaredus secrete baptizatus, omnes Gothos Toletum adunatos ad fidem catholicam reduxit, anno ab incarnatione Domini 596.

[ ADO.] Tempore Leonis Ylarius Arelatensis et Claudianus Viennensis clari habentur. Pyminiola, soror sancti Ylarii Arelatensis, uxor fuit sancti Lupi Trecassinensis, cujus discipulus fuit sanctus Pulchronius Virdunensis. Septem autem simul fuere annis.

Tempore igitur Odoacri regis sedit Romae Felix natione Romanus, patre Felice presbitero, a. 8, m. 11, d. 18. Fuit usque ad tempora Theoderici. Sub hoc iterum venit relatio de Grecia Petrum Alexandrinum revocatum ab Acatio Constantinopolitano, et facto concilio Felix papa dampnavit Acatium cum Petro. Leo ergo imperator exactis in imperio 17 annis obiit anno ab inc. Dom. 474. Successit alter Leo et eodem anno defunctus est.[ ISID.] Tunc Zenon imperator efficitur, quod tenuit a. 16. Sub quo corpus Barnabae apostoli repperitur. Ab hoc relatio venit ut penitens rediret Acatius Tunc papa Felix misit duos episcopos Mesenum et Vitalem, ut si invenirent complicem Petri Acatium dampnarent eos. Qui corrupti pecunia non fecerunt juxta praeceptum apostolicae sedis. Eodem tempore facta synodo invenit judicium, ambos episcopos corruptos pecunia, et ejecti sunt a communione. Hic sepultus est in basilica beati Pauli, et cessavit episcopatus dies 5. Post eum Gelasius natione Afer, patre Valerio, sedit a. 4, m. 8. d. 9. Hic fuit amator cleri et pauperum et liberavit a periculo et fame urbem. Hujus temporibus Manichei in urbe inventi exilio deportati sunt, et codices eorum incendio concremati. Hic revocavit Mesenum ad communionem sub satisfactione, et purgatus receptus est. Hic dampnavit in perpetuum Acatium et Petrum, nisi resipiscerent. Obiit 11 Kal. Dec. Fecit tractatus et hymnos.

[ BEDA.] Post Zenonem imperavit Anastasius anno ab incarnatione Domini 490, annis 27, qui, quia catholicos insequutus est favens heresi Euthicetis, fulmine interiit.[ ISID.] Trasamundus Wandalorum rex catholicas ecclesias clausit et 220 episcopos Sardiniam misit. Regnavit a. 27, m. 4. Cui successit Ildiris Honorici filius.

Anastasius papa, natione Romanus, sedit Romae a. 1, m. 11, d. 24. Ab hujus communione subtraxerunt se multi, eo quod sine consilio ecclesiae catholicae communicasset cuidam diacono Thessalonicensi, nomine Fotino, qui communicabat Acatio. Et cum vellet a decessoribus suis dampnatum occulte revocare Acatium, non potuit, quia divino judicio percussus interiit. Successit Symmachus 53 a Petro, natione Sardus, patre Fortunato, sedit a. 15, m. 7, d. 27. Fuit tempore Anastasii et Theoderici. Constituit ut die Dominico et sanctorum nataliciis canatur Gloria in excelsis. Hic inter multa ecclesiarum opera omnibus episcopis per Affricam et Sardiniam exilio religatis omni anno necessaria ministrabat.

Anno ab inc. Dom. 509, obiit sanctus Benedictus, et in Monte Cassino per 15 annos jacuit, et post corpus ejus in Galliam translatum est anno 660. Tempore Anastasii claruit Antonius.

Hic et Laurentius sub intentione ordinati sunt uno die, et confirmatus est Symmachus, et ordinavit sub intuitu misericordiae Laurentium episcopum in Nucerina civitate. Post annos 4 zelo ducti quidam de clero et senatu incriminaverunt Symmachum, et facta sunt mala pejora prioribus. Quidam vero de senatu quasi consultius agentes, miserunt ad Theodericum regem, ut eis destinaret qui ordinaretur apostolicus depositis illis utrisque. Qui contra sacros canones misit eis Petrum, Altinae civitatis episcopum. Symmachus vero congregans universalem synodum 125 episcoporum, prius purgavit se de crimine quod de eo ferebatur, deinde tam ipse quam omnes dampnaverunt Petrum a rege missum ut invasorem sedis apostolicae, et Laurentium similiter qui seditiosis assentiens videbatur se ad papatum ingerere. Ipse vero in Domine confortatus usque ad diem dormitionis suae permansit apostolicus. Audiant qui favorem terreni principis divinae voluntati anteponunt, et intelligant istius dampnationis sententiam usque ad se dirivari et pertingere, quae a beato Symmacho papa et aliis 125 episcopis in Petrum et Laurentium legitur processisse. Discant hic saltim hi qui apostolicam sedem invaserunt et Romanae ecclesiae praejudicium fecerunt, qui favorem terreni principis divinae auctoritati anteponunt, secundum tam evidens exemplum, dampnationi suae ipsi esse obnoxii; nec malint cum impiis in circuitu ambulare, aut vertiginem capitis sui quae in propatulo est defendere, quam errorem suum simpliciter confiteri et doctrinam suscipere.

Zenon et Anastasius imperatores Euthichianistae, hi leguntur prius sibi sanctam catholicam ecclesiam subdidisse, ita ut catholicos episcopos exilio religarent et apostolica traditione postposita sibi consentaneos in eorum sedibus subrogarent. Nam ante horum tempus leguntur quidem heretici imperatores catholicos episcopos multis modis vexasse, electioni vero aut promotioni cujuslibet pontificis nusquam leguntur se miscuisse. Siquidem sub eisdem Euthichianistis imperatoribus et Constantinopoli et reliquis urbibus legitur innumerabilis fidelium multitudo cleri et populi pseudoepiscopos eorum nullatenus suscipere voluisse, quia constabat eos absque sui electione in Dei contemptum et sui erroris augmentum a praefatis principibus promotos fuisse. Ut enim tradit Anastasius, sanctae Romanae ecclesiae bibliothecarius, in chronica Theophanis et Georgii Dei cultorum, quam ipse de Greco in Latinum transtulit:[ ANAST.]« Vicesimo imperii Anastasii anno, Johanne Niocetae Alexandrino episcopo heretico mortuo, Dioscorus junior praelatus est episcopus Alexandriae. Qui cum manus impositionem accepisset, recesserunt multitudines rusticorum dicentes, quia nisi sicut sancti canones continent fiat episcopus, non recipietur. Principes enim intronizaverunt eum. Dyoscorus autem venit ad Sanctum Marcum, et venientes clerici induerunt eum secundo et iterum eum consecraverunt. Et ita veniens ad Sanctum Johannem perfecit collectam. Cum autem esset illic Theodosius filius Calliopii augustalis et Achatius magister militum, turbae turbatae ceperunt injuriis afficere filium augustalis, eo quod laudaret imperatorem Anastasium, et insilientes quidam a sede depulerunt eum et interfecerunt. At vero Achacius magister militum quotquot capere potuit interfecit. Quod audiens imperator iratus est. Porro Dioscorus mitigavit eum. Cumque Constantinopolim venisset apud imperatorem pro Alexandrinis intercessurus, ab orthodoxis publice conviciis appetebatur. Quam ob rem et ipse cum ob homicidium intercessisset, cum festinatione recessit.» Ecce quibus primis auctoribus seculi principes suos pontifices nituntur Dei ecclesiae promovere. Sequentes autem horum hereticorum exempla quidam Grecorum imperatores regni sui urbibus suos episcopos imponentes, Romanae vero urbi hoc pepercerunt. Decretum enim electionis a clero et senatu susceptum sibi mitti statuerunt, priusquam futurus pontifex consecretur. Quod cum legatur sepius directum fuisse, nusquam tamen legitur eos Romanorum electionem mutasse aut reprobasse. Hoc tamen quia Domino erat contrarium, ut ecclesia pontifice careret, usque dum qui decretum ferebat iret et rediret, penitus respuerunt sequentes imperatores, religione praestantes, quod liquido cognoscere possumus in praeceptis Constantini principis ad Benedictum episcopum et clerum et populum Romanum. Itaque qui attendit alios Grecorum imperatores decretum sibi mitti noluisse, attendat eos nunquam electionem mutasse, attendat etiam......

Post Anastasium Justinus senior accepit imperium anno ab inc. Dom. 517; regnavit annis 9.. Ormisda Campanus sedit Romae anno ab inc. Dom. 511, sedit a. 8, d. 14, patre Justo de Frisone. Hic constituit clerum et presbiteros erudivit.[ BEDA.] Post hunc Johannes Tuscus, patre Constantio, a. 2, m. 8, p. 15. Hic Constantinopolim veniens ad portam quae vocatur Aurea, in conspectu omnium roganti caeco lumen reddidit. Qui cum redisset et Ravennam venisset, Theodericus eum cum comitibus carceris afflictione peremit, invidia ductus quod catholicae pietatis defensor Justinus honorifice eum suscepisset; quo etiam anno Symmachum et Boetium patritios occiderat, et ipse 99 post hoc facinus die morte subita sequenti periit anno.[ BEDA.] Episcopi de exilio, quo per Affricam et Sardiniam tenebantur, revertuntur post annos 74 hereticae profanationis.[ ADO.] Julianus Viennensis ecclesiae episcopus claruit.[ ISID.] Childericus enim, qui et Ildiris, Honorici filius ex Eudochia captiva Valentiniani filia ortus, post Trasamundum Wandalorum regnum obtinuit. Hic pro sacramento quo erat astrictus, ut quam diu regnum teneret episcopos ab exilio ne revocaret, antequam regnum acciperet, catholicos sacerdotes quos Trasamundus dampnaverat, ab exilio revocavit. Quem Gilimer sumpta tirannide regno privavit, qui et Childericus dictus est et regnum optinuit.[ FREDEG.] Justinus non multo post bellum in Persas movens, cum Calcedonem pertransisset, morbo periit, et Justinianus in regnum elevatur. Qui cum regem Persarum oppressum vinctum teneret, honorifice eum in cathedra sedere jussit, quaerens ab eo civitates et provincias rei publicae. Cumque ille diceret: Non dabo, et Justinianus econtra verbo rustico responderet: Denras, ob hoc illo in loco civitas fundata nomen accepit Denras. Receptis ergo provinciis et civitatibus plurimis, permisit eum in Persas regnum recipere, et cum magno triumpho reversus est Constantinopolim. Qui cum unico amore diligeret Belsarium, instituit eum patricium in illis partibus Affricae quae a Wandalis non fuerat occupata. Senatus autem zelo ductus suggessit de eo imperatori quod dejectionem ejus meditaretur, ut ipse in regnum sublimaretur; et ob id zelum ducens adversus Belsarium, jubet eum Wandalos expugnare, a quibus multae militum legiones sepe fuerant trucidatae. Belsarius timens Wandalos, adhortante Antonina uxore sua Christiana, votum vovit Deo se futurum Christianum si posset Wandalos superare. Wandali super litus maris castra metantur, Belsarius econtra terrestri praelio et Antonina navali procedere parant. Cum jam prope conflictum essent, Antonina cum suis egressa, omnes mulieres et liberos Wandalorum delevit, nec animal ex illis vivere permisit. Quod ubi Childemer audivit, retrorsum ad castra rediens, destructa phalanga praelii a Belsario et Antonina, terra marique vallatus cum suis omnibus ad internecionem cesus est. Qui fugiens cum duodecim tantum Wandalis in castro tuto se recepit, ubi coartatus petebat Belsarium, ne ligatum eum imperatori praesentaret. Quo promittenti non se eum ferro, non ligno, non corrigia, non ere ligandum, Childemeris se reddidit. Quem Belsarius catena argentea constrinxit, sociosque ejus interfecit, ipsumque Justiniano praesentavit; quem ille in palatio suo habitare jussit, sed sputis et opprobriis gravibus obprimebat. Petensque imperatorem ait: Habitatores palatii tui sputis et obprobriis opprimunt me; quorum ego si juberes duodecim et ego unus cum equo quem habui ante conspectum gloriae tuae armati accederemus ad praelium, cognosceres cui ex nobis validitas sit aut ignavia. Quod cum Justinianus duodecim militibus jussisset, ille dum eos aggreditur fugam fingens, omnes singulatim interfecit.[ ISID.] Posthac jussu imperatoris eunuchus factus, in provincias vicinas contra Persas patricius ordinatur, et sic regnum Wandalorum finitum est anno ingressionis eorum in Hispaniam 97, et manserat a. 113.[ FRED.] Senatus iterum Belsarium Justiniano facit odiosum. Quam ob rem ab honore patriciatus deponitur. Iterum quendam Florianum in imperium nititur sublimare et Justinianum dejicere. Qui petens Belsarium ut se adjuvaret, nuncios misit ad eum. Et ille fingens se Florianum adorare vallatus pueris suis Florianum gladio percussit et omnes inimicos suos qui erant cum eo, coronamque auferens a capite Floriani imposuit capiti Justiniani, reddens ei basia per manus[ FRED.].

A. 525. Justinianus imperator Justini majoris nepos regnavit a. 37. Quo defuncto in Constantinopolim Justinus a. 563 ambivit imperium, vir iniquus et cupidus.

[ ADO.] Tempore Justini Pantagathus Viennensis quinque annis, cui successit Ysielnus. Tempore Justiniani imperatoris Domninus Viennensis episcopus floruit.

[ FREDEG.] Teodericus igitur Gotnorum rex, de quo supra retulimus, cum tempore Leonis imperatoris renuisset subire ditionem imperii, triginta annis cum magna felicitate regnavit. Fuerunt omnes anni quibus regnavit in Italia 32 anni, a finibus Pannoniae usque ad Rodanum fluvium, a Tyrreno mari usque ad Alpes Penninas et Yseram fluvium. 14 anno regni sui basilicam sancti Juliani Brivatae columnis mirificis ornatam exstruxit. Civitates omnes quas regebat miro opere restaurare et munire sollertissime fecit. Palatium splendidissimum Papiae quae Ticinum cognominatur, Ravennae quoque et Veronae fabricare jussit. Cujus filiam Sigismundus Burgundionum rex habuit uxorem. Post quem suscepit regnum Athalaricus filius filiae ejus et ei Theodatus.[ JORD.] Quo dejecto, Vitiges rex creatur, et hic a Justiniano per Belsarium victus opprimitur, et Constantinopulum ductus patricius creatur. Sic regnum Gotthorum post a. 2300 Romanorum cessit imperio.

Amator episcopus Silverio papae( MANSI, IX, 7): A quibusdam, Pater dilectissime, audivimus vos a sede sancti Petri injuste pulsum et exilio dampnatum. Quod nimis grave ferentes, misimus vobis argenti libras 30 ad vestram vestrorumque sustentationem. Silverius papa Amatori episcopo: Omnia patritia mihi infesta erat, quod non restituebam Antemium dudum patriarcham Constantinopolitanum, quem Agapitus praedecessor meus meritis suis donavit. Urgente etiam jussione exierunt falsi testes, dicentes adversum me crimina quorum nunquam particeps fui. Sed dum multi in illa accusatione persisterent, timuit Wilisiarius patritius noster, et mandavit me ad se venire pacifice pro quibusdam ecclesiasticis dispositionibus in palacium principis, et ad primum et secundum velum retinuit omnem clerum et populum qui mecum veniebat, et nullum permisit introire nisi me solum et Vigilium nostrum. Me vero vi retentum et ante praedictam patriciam deductum miserunt quomodo sustentor in exilium, pane tribulationis et aqua angustiae. Comites propterea duos dimisi nec dimitto officium meum, sed cum episcopis quos congregare potui, eos qui talia erga me egerunt anathematizavi, et una cum illis apostolicarum synodali auctoritate statui, nullum umquam decipiendum, sicut deceptus sum, et si aliquis deinceps ullum episcoporum ita deciperet, anathemaranatha fieret in conspectu Dei et sanctorum angelorum. Silverius Vigilio: Quia contra jura canonica temporibus Bonefacii papae ipso vivente successor ejus designari conabaris, nisi tibi amplissimi senatus obviasset justitia, tunc providentia pastorali tua debuerant execranda jam vicia detruncari. Sed dum parvum vulnus in te neglectum est, insanabilis adcrevit apostamia, quae nisi ferro altius abscidatur, fomentorum non poterit sentire medicinam. Quippe nequissimi spiritus audacia ambitionis frenesiam concipiens in illius apostolici medici cui animas ligandi solvendique potestas concessa est versari contumeliam, novumque scelus erroris niteris rursus inducere, et in morem Symonis cujus te discipulum ostendis, data pecunia meque repulso, qui favente Domino tribus jam emensis temporibus ei praesideo, tempore meo niteris invadere. Habe ergo cum his qui tecum erunt plenae dampnationis sententiam, sublatumque tibi nomen et munus ministerii sacerdotalis agnosce, Spiritus sancti judicio et apostolica anathematis auctoritate dampnatus. Sic enim decet fidem sanctorum Patrum in ecclesia servare catholica, ut quod habuit amittat, qui inproba temeritate quod non accepit assumpserit.

Justinianus 3 imperii anno promulgavit, ne militarent nisi catholici soli, dans hereticis inducias nisi sese movissent ad conversionem. Hunc adiit Agapitus papa pro quibusdam rogaturus, sed sentiens eum Euthicetam factum, cum eum argueret, et ille graves ei minas intentaret, ait papa: Ego ad Justinianum Christianissimum venire desideravi, sed Diocletianum inveni. At ille videns ejus constantiam inconcussam et inadulatam, ad catholicam fidem cum multis regressus est. Anthimum quoque regiae urbis episcopum praefatae hereseos defensorem publice communione privavit, et non multo post in eadem urbe defunctus est; cui successit Silverius. Belisarius post hec Carthaginem cepit, cum 95 annos Wandali eam tenuissent, et omne Wandalorum regnum et stirpem delevit. Silverius itaque cum rogaretur ut Anthimum restitueret, noluit. Ob hoc a Belisario nolente captus ex praecepto Theodorae augustae in Pontia insula exulans obiit.

Nomina pontificum Lugdunensium ab inicio: Photinus martyr. Hyreneus martyr. Zacharias. Helius. Faustinus. Verus. Julius. Tolomeus. Vocius. Maximus. Tretradius. Verissimus; hic interfuit Sardicensi synodo 4. Sanctus Justus. Sanctus Alpinus. Martinus. Sanctus Antiochus. Elpidius. Senator. Sanctus Eucherius. Salonius. Sanctus Veranus. Sanctus Paciens. Sanctus Lupicinus, tempore Wandalicae persequutionis. Rustitius. Stephanus. Viventius. Sanctus Lupus, tempore Sigismundi et Clodovei. Lyconcius. Sanctus Sacerdos, tempore Childeberti. Sanctus Nicetius, tempore Childeberti ejusdem. Sanctus Priscus; hic auctor synodorum 21, 22 et 24 extitit. Sanctus Etherius; huic scribebat beatus papa Gregorius. Secundinus. Arigius. Tetricus. Gandericus. Viventius. Sanctus Aonemundus martir. Sanctus Genesius. Sanctus Lamdebertus; hujus tempore obiit sanctus Bonitius et Lugduni est sepultus, qui Clippiaco in palatio regali sanctum Ansbertum Rotomagensem consecravit antistitem. Sanctus Gudinus. Fulcoaldus. Hic est Fulcoaldus episcopus, qui corpus sancti Boniti Arvernensibus reddidit. Madalbertus. Ado. Eldoynus. Leitfradus tempore Karoli Magni; hic restauravit Lugdunensem aecclesiam post destructionem Wandalorum. Agobardus doctrina clarus tempore Ludovici Pii. Amolo, cujus tempore, ut idem ipse testatur, et Egilmarus Viennensis, Bartolomeus quoque Narbonensis, Stephanus Belgicensis, Alteus Eduensis, Odolmannus Mattiscensis, in epistola missa Rodulfo Byturum archiepiscopo et omnibus episcopis Aquitaniae Novempopulanae et Narbonensis primae, per 300 fere annos Lugdunensis ecclesia primatum aecclesiarum in Gallia ab ipsis temporibus apostolorum optinens, vices Romanorum pontificum pro suae sanctitatis merito optinuit. Remigius tempore Karoli Calvi. Sanctus Aurelianus legatus Romanae sedis; post quem, fuit Agrinius Linguonensis qui non habetur in numero. Aluvala. Bernardus. Austerius. Remigius. Anschericus. Wido. Amblardus. Borchardus senex. Borchardus juvenis. Sanctus Odelricus. Halinardus. Sanctus Gebuinus. Hugo.

[ FREDEG.] Langobardorum igitur gens priusquam hoc nomine vocaretur egressa de Scatanavia quae est ultra Danubium et mare oceanum, Danubium transmeavit. Cum a Hunis interrogati fuissent, quae gens terminos eorum ausa fuisset vitiare et eis bellum conarentur intrare, illi mulieres praeceperunt comam capitis ad maxillas et mentum religare, ut habitum virorum similarent, ut ipsa sua multitudine hostes terrerentur, eo quod mulierum comae ad instar barbae valde longae esse viderentur; et exclamaverunt omnes: Haec est gens Langobardorum. Et ita bellum ineunt, Hunos superant, partem Pannoniae invadunt Narsis ergo patricius cum esset eunuchus, et Sophia uxor Justini imperatoris apparatum muliebrem ex auro factum ei misisset, ut filaret et pensa lanariorum et non populum regeret, ille iratus respondit: Filabo filum de quo Justinus et uxor ejus ad caput venire non poterunt.[ PAUL. DIAC.] Hic Totilam Gothorum regem occidit, sed accusatus per invidiam a Romanis recessit Neapolim Campaniae.[ FREDEG.] Et Langobardos a Pannoniis invitans in Italiam cum rege Alboino introduxit, qui Glodesindam filiam Clotharii regis Clodovei magni duxit uxorem. Qua defuncta aliam duxit uxorem cujus matrem occiderat, a qua et ipse veneno periit. Hic invasit, ut dictum est, Italiam, et obsedit, Romam vastavit..... Langobardi ergo elevato rege super se Clyp nomine irruentes Galliis, Amatum patricium perimunt et multas strages faciunt, pro quo Mummolus patriciatum assumpsit.

[ PAUL. DIAC.] His ergo diebus apud Constantinopolim cum amentia quam incurrerat mortuo Justino 17 anno regni sui, Tiberius, qui cum Sophia uxore Justini regnum regebat, invasit imperium et tenuit a. 6, m. 10, d. 8. Qui et largissimus in elemosinis fuit. Sophia adversus Tiberium insidias parans, Justinianum Justini nepotem in regnum voluit sublimare. Quod cernens Tiberius, expoliatam eam thesauris et segregatis ab ea pueris, in custodia jussit retrudi. Justinianum objurgatum multo postmodum amore dilexit.

Post Johannem papam quem Teodericus rex carceris afflictione peremit, Felix, natione Samnius, patre Castorio, sedit a. 4, m. 2, d. 13. Post eum Bonifacius Romanus, patre Praejecto de Celio monte, a. 2, m. 4, d. 6. Johannes, qui et Martinus, post Bonifacium sedit annis 2, m. 4. d. 6, obiit 6 Kal. Jun. et cessavit episcopatus diebus 5, et successit ei Agapitus Romanus, patre Gordiano presbytero, m. 11, d. 19. Inter Agapitum et Silverium d. 29. Silverius Campanus, patre Ormisda, episcopus Romae a. 1, m. 5, d. 11. Anno ab inc. Dom. 538, indictione 1. Vigilius Romanus, patre Johanne consule, a. 18, m. 6, d. 26. Anno praesulatus papae Vigilii 14, indictione 14, anno ab inc. Dom. 552, quinta synodus Constantinopolitana. Anno Justiniani Justini majoris nepotis 27, Vigilius a Justiniano in exilium truditur; revocatus cum Romam reverteretur, in Sicilia civitate Syracusana calculi dolore moritur. Pelagius Romanus, patre Johanne vicariano, a. 11, m. 10, d. 18. Hic ordinatus a duobus episcopis et uno presbitero. Inter Pelagium et Johannem d. 26. Johannes Romanus, patre Anastasio, a. 12, m. 10, d. 26. Hic restauravit cimiteria martyrum et constituit per Dominicas oblationes et luminaria. Benedictus Romanus, patre Bonifacio, a. 4, m. 1, d. 28. Inter eum et Pelagium d. 5.

Anno ab inc. Dom. 582. Mauritius imperator successit Tyberio, regnavit a. 16. Post Benedictum sedit Romae Pelagius Romanus, patre Unigildo, a. 10, m. 2, d. 10. Eo imperitante fuerunt pluviae, ut videretur diluvium redisse. Tanta clades quantam nullus meminit a seculo fuisse, qua etiam Pelagius papa moritur et Gregorius doctor electione cleri et populi pontificatum Romanae suscepit ecclesiae, anno imperii Mauricii 10, ab incarnatione Domini anno 592, indictione 10, epacta 21, concurrente 7, natus Romanus, patre Gordiano, sedit a. 13, m. 6, d. 10. Hic fecit ut missa caneretur supra corpus beati Petri apostoli. Anno pontificatus 4, indictione 13, congregata synodo 24 episcoporum beati Petri apostoli de necessariis ecclesiae tractavit. Hic missis Brittanniam Augustino, Mellito, Johanne et aliis pluribus monachis ad Christum Anglos convertit.

[ ADO.] Tempore Leovigildi Renatus Viennensis episcopus floruit, qui eodem anno quo Justinus amens factus est, obiit.

[ BEDA.] Hermenigildus Levigildi Gothorum regis filius, ob fidei catholicae confessionem regni privatus infulis a patre Arriano et carceri injectus, ipsa Dominicae resurrectionis nocte securi in capite percussus, regnum caeleste rex et martyr intravit. Cujus frater Recharedus rex Gothorum prius secretius baptizatus est, et post omnes Gotthos qui tunc Arriani erant Toletum adunari jussit quinto anno pontificatus Gregorii, et praesentari sibi omnes sectae Arrianae libros quos et cremari fecit, et omnes Gothos baptizari mandavit.

[ ADO.] Philippus quoque Viennensis episcopus viguit, cui successit Evantius vir sanctus, qui cum sancto Prisco Lugdunensi et Artemio et Senonico et Remigio Bituricensi et aliis sanctis episcopis, Siagrio quoque Eduensi, 20 capitula roboravit; cui successit Verus, cujus diaconus fuit sanctus Desiderius Eduensis, et ei successit Domnolus in redimendis captivis strenuus, eique successit Etherius tempore Eraclii imperatoris.

[ FREDEG.] Eo anno uxor Arnulfi imperatoris Persarum virum suum relinquens cum quattuor pueris et totidem puellis, ad sanctum Johannem Constantinopolim episcopum veniens, dixit se unam esse de populo, et baptizata est, quam suscepit de lavacro sancto uxor Mauricii imperatoris. Quae cum sepius per legatos repeteretur et uxor ejus esse nesciretur, augusta videns eam pulcherrimam et suspicata ne ipsa esset quae querebatur, ostendit eam legatis. Quam illi viderunt, et agnoscentes nullum ab ea responsum audire potuerunt nisi prius baptizarentur. Illi animo volenti gratiam baptismi acceperunt. Quibus illa id dedit responsum, non se ad virum redituram, nisi ille primo baptismi perciperet gratiam. Quod cum imperatori Persarum nunciatum fuisset, legationem misit ad Mauricium imperatorem, ut sanctus Johannes veniret Antiochiam, a quo baptismum salutis acciperet. Quod et Mauricius fieri jussit cum infinito apparatu. Ibi baptizatus est imperator Persarum cum sexaginta milibus virorum, et a sancto Gregorio Antiocheno de fonte susceptus. Petiit autem ab imperatore Mauricio episcopos cum clero sufficienti, quod et ille concessit, et sic summa celeritate omnis Persida Christo domino credidit. Eodem tempore anno ab inc. Dom. 598, inventa est tunica Domini inconsutilis in civitate Zafath, et a Gregorio Antiocheno et Thoma Iherosolimitano et Johanne Constantinopolitano cum aliis multis episcopis facto triduario jejunio levata cum arca marmorea, ita levi facta ac si de ligno fuisset, ordine pedestri Hierosolimam cum devotione sanctissima perducta, et in loco ubi crux Domini adoratur cum triumpho posita.

Tempore Mauricii imperatoris, pontificatum Romanae ecclesiae agente papa Gregorio a. 9 constructio cenobii Flaviniacensis in castro praenominato facta est domno Widrado, et Magoaldus abbas ordinatus est, anno ab inc. Dom. 601, indictione 5. Anno primo Theoderici regis, qui erat ab inc. Dom. 606, Focae vero imperatoris 3, idem domnus Theodericus testamentum domni Widradi de castro seu coenobio Flaviniacensi sigillo suo confirmavit factum, et corroboravit apud Sinemurum, secundo post transitum sancti Gregorii anno, primo scilicet papatus Saviniani, praesidente Lugdunensi aecclesiae Secundino archiepiscopo.

Anno ab inc. Dom. 602, Focas dux et patricius rei publicae victor a Persis rediens, Mauricium imperatorem interfecit, et imperium assumpsit; regnavit annos 8. Eo anno Etherius Lugdunensis archiepiscopus obiit, in ejus locum substituitur Secundinus. Anno Focae 2, indictione 8, epacta 26, concurrente 4, ab inc. Dom. 605 beatus Gregorius migravit ad Dominum, regnantibus in Francia Theoderico et Theodeberto fratribus. Successit ei in episcopatu Romanae ecclesiae post d. 22 Savinianus Tuscus, patre Bono de civitate Blera, sedit a. 1, m. 5, d. 8. Hic addidit luminaria in ecclesia beati Petri. Post eum sedit Bonefacius III Romanus, patre Johanne, m. 8, d. 22. Hic rogavit imperatorem ut statueret Romanam ecclesiam caput esse omnium ecclesiarum, quia Constantipolitana se primam scribebat. Bonefacius IIII, de civitate Valeria natione Marsorum, patre Johanne medico, sedit a. 6, m. 8, d. 13. De hoc legitur in ecclesiastica hystoria, quod impetrarit a Foca donari ecclesiae Christi templum Romae quod Pantheon vocabatur, cujus papatus... anno Focas obiit.[ FREDEG.] Cum enim Heraclius patricius esset universarum Affricae provinciarum, et Focas imperium nequissime regeret, et modo amentiae thesauros in mare projiceret, dicens se Neptuno munera dare, senatores cernentes quod vellet imperium per stultitiam destruere, factione Heraclii Focatem apprehensum manibus et pedibus truncatis, lapide ad collum ligato, in mare projecerunt, et Heraclius consensu senatus sublimatur in regnum anno 607.[ BEDA.] Cum infestatione Persarum multae imperii provinciae vastatae fuissent temporibus Mauricii et Focatis imperatorum, temporibus ejus Persae Calchedona civitate vastata Constantinopolim quoque sedem imperii destruere moliebantur, multasque Romanorum provintias et ipsam Jerosolimam invadunt, et destruentes ecclesias et sancta profanantes, inter reliqua ornamenta etiam vexillum sanctae crucis abducunt.[ FREDEG.] Contra quos Heraclius aciem dirigit, et ipsi duo exercitus principes singulari certamine omnibus ex utraque parte eventum rei expectantibus congrediuntur. Heraclius victor caput Persae praecidit, et totum Persarum exercitum ad sedes proprias regredi compulit. Post hec evectu navale Persidam ingreditur, tribusque circiter annis Persida vastata, suae eam ditioni subjecit, lignumque Dominicum reportavit. Postmodum Persas rebellantes iterato superat et sibi subjicit. Qui cum esset pulcherrimus aspectu, fortissimus viribus, pugnator egregius, litteris etiam apprime eruditus, cernens in syderum signis a circumcisis gentibus imperium devastandum, direxit nuncios ad Dagobertum regem Francorum, petens ut omnes Judeos regni sui baptizari praeciperet, quod et ipse decreto fieri statuit per omnes provincias imperii.

Anno Heraclii imperii 5, natus est Mahamet, qui cum esset infantulus, defunctis patre et matre, adhesit viduae quae et nutriebat. Cumque adolevisset, cepit per scolas Christianorum ire et auditoriis interesse, et quae ibi audiebat, domi hominibus gentis suae referebat. At illi mirabantur jam tum in eo sapientiam, cum audirent ab eo quae audierant. Die igitur quadam cum reverteretur ab auditorio, obviam habuit diabolum habentem os aureum, et dicentem se esse Gabrielem archangelum missum a Deo ad ipsum, ut praedicaret genti suae quae audierat et sciebat. Tunc cepit praedicare Mahamet ut derelinquerent idola manu facta et adorarent creatorem qui fecit quae sunt. Cumque plures adhererent illi et ut prophetam eum haberent, congregatis qui secum erant arma sumpsit, et ut rex et propheta quos poterat sibi subjiciebat, et regnavit in Damasco, et caput regni ejus Babylonia civitas fuit.

[ FREDEG.] Agarenorum igitur gens circumcisa, qui et Sarraceni dicitur, egressa a latere montis Caucasi super mare Caspium, cum in nimiam multitudinem coaluissent, tandem arma sumentes, provinciis Heraclii imperatoris vastandis irruunt, contra quos Heraclius direxit exercitum. Sed Sarraceni milites superant, eosque gladio graviter trucidant, ita ut 150 milia militum interficerent. Spolia eorum Heraclio offerunt, quae ille recipere noluit, cupiens super Sarracenos vindicare, et mittens legationem, portas quas Alexander Macedo super mare Caspium aereas fieri et serrare praeceperat, propter inundationem gentium saevissimarum, quae ultra Caucasi montis culmina habitabant, easdem portas aperire praecepit, indeque centum milia pugnatorum auro locatos contra Sarracenos mittit ad praelium. Cumque non procul a se invicem castra metarentur, utrique exercitus ut mane facto confligerent, eadem nocte Dei virtute exercitus Eraclii percutitur, quinquaginta enim eorum milia in stratis suis mortui sunt. Quo facto territi milites ad propria sunt reversi. Sarraceni, ut ceperunt, provincias devastant. Cum jam Hierosolimis propinquassent, Heraclius videns quod non posset eis resistere, nimio amaritudinis merore adreptus, ad ultimum infelix Euthicetis heresim sectans et Christi cultum relinquens, habens uxorem filiam sororis suae, post annum regni sui 27 crudeliter vitam finivit. Heraclonus cum matre sua Martyna regnavit annis 2, cui successit Constantinus filius Heraclii mensibus 6, anno Dominicae incarnationis 634, pontifice Honorio, indictione 7. Et successit in regnum sub tenera aetate et consilio Constantinus filius ejus, qui et Constans, cujus tempore res publica a Sarracenis nimium vastatur. Duravit hec vastitas per annos 47 usque ad tempora Constantini superius nominati. Tunc est Hierosolima capta et ceterae eversae civitates; Aegiptus superior et inferior pervaditur, Alexandria capitur et predatur, Affrica tota vastatur, Asia et Europa quatiuntur, et omnia regna mari contigua pervagantur. Constantinopolis tantum cum Traciana provincia et, paucis insulis et Romana provincia ditioni imperii remanserunt... rius papa Apellinarista.. us est.

Anno inc. Dom. 651, 11 Kal. Mai. ordinatio domni Widradi abbatis, cum locum Flaviniacensem 48 annis Magoaldus abbas rexisset

Anno ab inc. Dom. 665, papa Vitaliano, adventus Benedicti in Gallias, et Tequemio obiit sanctus Amandus Tungrorum episcopus, cui successit sanctus Remaclius anno imperii Constantini 22, et ei Theodardus, et Theodardo sanctus Lambertus.

Bonefacio igitur papae post dies 25 successit Deusdedit Romanus, patre Stephano subdiacono, sedit a. 3, d. 23. Post quem m. 5, d. 26 exactis sedit Bonifacius V, Campanus, patre Johanne, a. 5. Hic constituit ut ullus de ecclesia traheretur. Successit post dies 13 Honorius Campanus, patre Petronio consule, sedit a. 12, m. 11, d. 18. Hic exortum apud Scottos errorem de observatione paschae 14 Jun. per epistolam redarguit. Successit Johannes natione Dalmata, patre Venantio, sedit a. 1, m. 8, d. 18. Hic per Istriam et Dalmatiam multas pecunias misit ad redemptionem captivorum.[ BEDA.] Hic cum adhuc electus esset pro pascha et pro heresi Pelagiana Scottos redarguit. Theodorus Grecus, patre Theodoro episcopo de civitate Hierusalem post m. 5 et d. 13 sedit a. 6, m. 5, d. 18. Hic condempnavit Pyrrum regiae civitatis episcopum, qui cum Cyro Alexandriae et Sergio praedecessore suo achephalorum heresim instauraverat.[ BEDA.] Venit enim ficta ut post apparuit poenitentia et obtulit eidem papa libellum penitentiae; sed domum reversus ad vomitum rediit, quam ob rem praesente clero et populo Romano vinculo anathematis, ut praediximus, innodatus est. Post Theodorum Martinus de Tudertina Tusciae sedit a. 6, m. 5, d. 26.[ BEDA.] Constantinus igitur deceptus a Paulo regiae civitatis episcopo sicut et Eraclius proavus ejus a Sergio, librum composuit adversus fidem catholicam. Unde Martinus papa congregata Romae synodo 110 episcoporum dampnavit sub anathemate praefatos Cyrum, Sergium, Pyrrum et Paulum hereticos. Pro qua re missus ab imperatore Theodorus exarchus tulit Martinum de ecclesia Constantiniana, et perduxit eum Constantinopolim. Qui post religatus Cersonam, ibidem vitam finivit, multis virtutum signis in eodem loco usque hodie refulgens.

Anno Dom. incarn. 640, indictione.. Martinus papatum su.. Facta est hec synodus anno Dom. inc. 650, indictione 8, anno imperii Constantini 9, qui imperavit postea a. 19 et mortuus est anno dom. inc. 669, indictione 12.

Eugenius Romanus, patre Rufiniano, sedit a. 2, m. 9, d. 24, cui post mensem et dies 28 successit Vitalianus Signensis provinciae Campanae, patre Anastasio, sedit a. 14, m. 6. Hic regulam ecclesiasticam et vigorem, ut mos est, omnino servavit. Quo nuper ordinato Constantinus misit beato Petro evangelia aurea gemmis albis ornata mirae magnitudinis. Vitalianus misit Britanniam plurimos divini verbi praedicatores, qui ecclesias Anglorum multa divini verbi fruge fecundarunt. Constantinus imperator Sarracenorum tributarius factus tribus annis et amplius unoquoque die mille solidos auri erariis Sarracenorum reddebat. Tandem aliquando resumptis viribus tributa denegavit, et ipse post plurimas et inauditas depraedationes provinciis factas, occisus in balneo periit; regnavit a. 28. Nec multo post Vitalianus regna celestia petivit, cui post m. 3 et d. 13 successit Adeodatus Romanus ex monachis, patre Jobiano, sedit a. 4, m. 2, d. 5. Post m. 4 et d. 15 Donus Romanus, patre Mauricio, sedit a. 1, m. 5, d. 10. Huic post m. 2 et d. 15 successit Agatho Sicula anno ab incarnatione Domini 666, indictione 5, sedit a. 2, m. 6, d. 4.

[ BEDA.] Anno igitur ab incarnatione Domini 670, indictione 13, epacta.. concurrente.. Constantinus filius Constantini superioris regnare orsus, regnavit a. 17. Agatho papa rogatu Constantini misit in regiam urbem legatos suos pro adunatione facienda sanctarum Dei ecclesiarum. Qui benignissime a Constantino suscepti, jussi sunt colloquio pacifici de fide vera perquirere. Residentibus ergo 150 episcopis, praesidente Georgio Constantinopolitano et Machario Antiocheno, facto conflictu, Georgius correptus est, Macharius cum suis sequacibus dampnatus est, tantaque gratia legatos pacis catholicae comitata est, ut Johannes Portuensis episcopus unus ex eis Dominica octava paschae missas publicas in ecclesia sanctae Sophiae coram principe et patriarcha celebraret. Hec est sexta synodus universalis Constantinopoli celebrata et Grece conscripta, tempore papae Agathonis, tertio papatus ejus anno, exequente principe Constantino et residente intus palatium suum, regni ejus anno 14, ab incarnatione Domini 668, indictione 11, simulque legatis apostolicae sedis et episcopis 150 residentibus. Prima enim synodus apud Niceam 318 Patrum contra Arrium tempore Silvestri papae Romani, Macharii Hierosolimitani, Alexandri Alexandrini, sub Constantino principe. Secunda Constantinopoli 150 Patrum contra Macedonianum et Euxodium qui Spiritum sanctum Deum esse negabant tempore Damasi papae, Cyrilli Hierosolimitani, Noctarii Constantinopolitani sub Theodosio seniore, et Gratiani principis. Tercia in Epheso 200 Patrum contra Nestorium regiae urbis episcopum duas personas in Christum asserentis, sub Theodosio juniore et papa Celestino, tempore Juvenalis Constantinopolitani, Cyrilli Alexandrini. Quarta in Calcedone 630 Patrum sub Leone papa et Martiano principe, tempore Juvenalis Hierosolimitani et Constantinopolitani contra Euthicem Constantini abbatem, verbi Dei et carnis unam naturam esse pronunciantem. Quinta Constantinopoli contra Theodorum et omnes hereticos, tempore Vigilii papae, sub Justiniano imperatore. Sexta haec de qua diximus.

[ ADO.] Quo in tempore Sindulfus Viennensis claruit, cui successit Hecdicus magnae religionis, et viguit usque ad ultimum tempus Justiniani, sub quo et obiit; cui succedens Cadoldus duravit usque ad tempora Teoderici regis; cui successit Dodolenus, et ei Bobolinus tempore Johannis qui Sergio papae successit, eique successit Georgius magnae virtutis episcopus.

Romanam igitur sedem post Agathonem suscepit Leo II Sicula, patre Paulo, interpositis inter Agathonem et ordinationem ejus a. 1, m. 6, d. 6, sedit m. 7, d. 17, cui post m. 11 et d. 22 successit Benedictus II. junior natione Romanus m. 10, d. 12.. Hic suscepit jussiones clementissimi principis Constantini ad clerum et populum Romanum, ut qui electus fuerit in pontificatu Romano e vestigio consecraretur, nec expectaretur ulterius assensus et jussio imperatoris. Post eum interpositis duobus mensibus, diebus 15, sedit Johannes V. Syrus de provincia Antiochiae, patre Cyriaco, anno 1, et ei post m. 2, d. 18 successit Chonon, patre Tracesio, educatus apud Siciliam, sedit m. 11

Incarn. Dom. a. 688, imperii Romani a. 3, indictione 1, prae.... pontificatum Romanae ecclesiae Sergius.

Post quem Sergius Syrus Antiochiae regione oriundus, patre Tyberio in Panormo Siciliae, sedit a. 13, m. 7, d. 23. Constituit Agnus Dei cantari a clero et populo et letanias in ypapanti Domini. Hic invenit, Domino revelante, in sacrario beati Petri capsam argenteam, et in ea crucem auream gemmis ornatam, in qua sub 4 petalis erat recondita portio ligni salutaris, quae extunc die exaltationis ejus in basilica Salvatoris ab omni veneratur et osculatur populo.[ BEDA, Chron. S. Benigni.] Hic ordinavit sanctum Willibrordum cognomento Clementem Fresionum genti episcopum, anno dominicae incarnationis 696, quem misit illuc cum sociis Pippinus major domus, postquam Frisiam devicit et ducem Ratbodum fugavit.

Tertio Justiniani anno cepit regnare Pippinus, et retinuit majoratum domus annis 20 sub Justiniano, Leone et Tyberio, item Justiniano, Theodosio et Leone, cujus regni anno 6. obiit; successit Karolus Martellus et obiit 7. Constantini anno.

[ BEDA.] Anno ab inc. Dom. 678, indictione 2, epacta nulla, concurrente 5, Justinianus minor filius Constantini regnare orsus regnavit annis 10. Hic papam Sergium rapi jussit de ecclesia et Constantinopolim deportari, quia erraticae suae synodo quam fecerat in urbe regia favere et subscribere noluit. Sed praevenit militia Ravennatae urbis vicinarumque partium jussa regis, et missos ejus expulit ab urbe Roma. Justitianus ob culpam perfidiae regno privatus, exul in Pontum secedit; post quem imperavit Leo annis 3, contra quem pugnavit Tyberius et de regno ejectum tempore quo ipse regnavit in custodia tenuit in eadem civitate. Post Sergium Joannes VI, natione Grecus, interpositis m. 1, d. 13, Romanam rexit ecclesiam a. 3, m. 2, diebus.., cujus tempore cum Gisulfus dux Langobardorum Campaniam igne, gladio et captivitate vastaret, et non esset qui ei resisteret, ipse papa missis ad eum sacerdotibus et clericis cum donariis plurimis universos captivos redemit, et hostes domum redire fecit.[ BEDA.] Successit ei Joannes VII, natione Grecus, patre Platonio, sedit a. 2, m. 7, d. 27. Sedit Constantinus Syrus patre Johanne, a. 7, d. 15.

[ PAUL. DIAC. VI, 46.] Eo tempore gens Sarracenorum in loco qui Septem dicitur ex Affrica transfretrantes Hispaniam invaserunt, et post 10 annos cum uxoribus et filiis Aquitaniam ingressi, Carolo cum Eudone Aquitaniae principe super eos irruente, 370 milia a Francis perempta sunt, ex Francis vero mille quingenti tantum ceciderunt. Eudo quoque irruens super eos pari modo multos interemit, et fugientes Sarraceni cum nimio exercitu Constantinopolim triennio obsederunt.

[ BEDA.] Justinianus igitur quem superius regno privatum diximus, auxilio Terbelli Vulgarorum regis regnum recipiens 6 annis tenuit, et occidit eos patricios qui se expulerant, et Leonem qui locum ejus usurpaverat, et successorem Leonis Tyberium qui eo de regno ejectum in custodia tenuerat. Galli cum vero patriarcham erutis oculis misit Romam, et dedit episcopatum Cyro qui erat abbas in Ponto et cum exulem aluerat. Hic Constantinum papam ad se venire praecipiens honorifice suscepit, ita ut die dominica missas eum sibi jubens facere, communionem de manu ejus susciperet, et in terra prostratus pro suis peccatis eum intercedere rogans, cuncta ecclesiae privilegia renovaret. Qui cum exercitum in Pontum mitteret ad comprehendendum Philippicum quem ibi religaverat prohibente papa, conversus exercitus Philippicum fecit imperatorem, reversusque cum eo Constantinopolim, pugnavit contra Justinianum, et victo eo atque occiso regnum suscepit, quod tenuit a. 1 et m. 6.

[ ADO.] Quo in tempore Deodatus Viennensis episcopus florebat vir magnae parsimoniae, cui successit Blidrannus, et ei successit Coldus episcopus qui et Viennensem ecclesiam rebus auxit; fuit enim affinis regibus Francorum. Successit ei Bobolinus, et huic Austrobertus vir strenuus et nobilis.

Hic Constantino papae litteras pravi dogmatis misit, quas ille judicio apostolicae sedis respuit, statuitque populus Romanus, ne heretici imperatoris nomen aut cartas aut figuram solidi susciperet. Unde nec ejus effigies in ecclesiam introducta est, nec nomen ad missarum solempnia recitatum. In tempore ejus Anastasius regnavit annis 3, et Philippium captum oculis privavit nec occidit.[ BEDA.] Hic Constantino papae litteras misit, quibus se fautorem catholicae fidei, et sanctae 6. synodi praedicatorem esse docuit. Post Constantinum Gregorius II. Romanus a Petro 92, patre Marcello sedit, a. 16, m. 9, d. 12. Constituit ut in quadragesima 5. feria jejunium fieret, quod antea non fiebat, et missarum celebritates.[ BEDA.] Ejus admonitione Liutbrandus rex Langobardorum donationem patrimonii Alpium quam Hereberechtus rex fecerat et ille repetierat, secundo confirmavit. Tunc plurimas Scotticae gentis provincias Echbertus vir sanctus de gente Anglorum ad canonicam paschae observantiam pia praedicatione convertit anno ab inc. Dom. 717.

Theodosius igitur electus in imperatorem a. 708. Anastasium apud Niceam gravi praelio vicit, et dato sibi sacramento clericum fieri et presbyterum fecit ordinari. Regnavit a. 1, et cum esset catholicus, in regia urbe imaginem illam in qua sanctae 6 synodi erant depictae et a Philippico fuerant dejectae pristino in loco erexit. Post eum imperavit Leo anno 709, annis 26.

[ PAUL, DIAC.] Hic sanctorum imagines deposuit et incendit, et Romano pontifici si suam vellet habere gratiam mandavit. Quod pontifex contempsit. Omnesque talibus jussis uno animo restiterunt, et nisi eos pontifex ipse, videlicet Gregorius IV, prohibuisset, imperatorem super se constituissent. Quem tamen postea papa deposuit. Germanus Constantinopolitanus patriarcha errori imperatoris non consentiens, a sede pulsus est. Sarraceni cum magno exercitu Constantinopolim venientes, triennio civitatem obsident, sed civibus multa instantia ad Deum revertentibus plurimi eorum fame, frigore, pestilentia perierunt, et sic pertesi obsidionem relinquunt. Inde Vulgarorum gentem pecierunt, a quibus victi naves suas repetierunt. Sed cum alta peterent, ingruente tempestate submersi sunt. Intus Constantinopolim vero trecenta milia hominum pestilentia perierunt. Liutbrandus audiens quod Sarraceni loca illa fedarent, ubi ossa sancti Augustini olim propter barbaros translata et honorifice condita fuerant, misit, et dato magno pretio, Ticinum ea cum honore debito transtulit. Gregorius III Syrus, patre Joanne, sedit a. 10, m. 8, d. 25. Hic removit Romam et Italiam et omnia tam rei publicae quam ecclesiasticae jura in Hesperiis partibus ab obedientia Leonis et imperii sub eo constituti. Sed et Joannes, non papa aut episcopus, sed monachus et presbyter Damascenus et doctor optimus, eumdem Leonem cum Orientis episcopis anathemizavit, scriptum in Romana historia libro XXIII. Obiit Leo anno ab incarnatione Domini 735.

Post Leonem suscepit imperium Constantinus impius anno ab inc. Dom. 736, cujus regni anno... Stephanus papa Franciam venit; regnavit autem a. 43; et successit Leo filius ejus anno ab inc. Dom. 770; regnavit a. 5, d. 6 minus, et successit Hyrene cum filio Constantino decem annorum uxor Constantini superioris, a. 775. indict. 13. Anno 787, synodus facta est apud Niceam indictione prima, sub Adriano papa. Constantinus factione matris suae peremptus est, suscepit imperium ipsa a. 792, et successit ei Nicephorus a. 795, et ei successit Michael a. 804, et ei successit Leo

Obiit Gregorius papa 4. Kalendas Decembr., indictione 3, die 10, cessavit episcopatus d. 8. Et post eum Zacharias Grecus anno incarnationis Domini 742, patre Polichronio, a. 10, m. 3, d. 14. Hunc missa legatione Pippinus major domus in regno Francorum interrogat de regibus Francorum ex antiqua Mervingiorum stirpe descendentium, qui reges quidem dicebantur, sed tota regni potestas apud majorem domus habebatur, excepto quod cartae et privilegia regis nomine scribebantur, et qui rex dicebatur in Martis campum plaustro vectus trahentibus bobus atque in eminenti sedens, semel in anno a populo visus, publica dona solempniter sibi oblata, stante ante eum majore domus, et quae deinceps eo anno agenda erant populis annunciante, ei sic rege domum redeunte cetera regni negocia major domus administrabat. Orat ergo decerni sibi, quis eorum rex juste debeatur dici et esse, is qui domi securus sedebat, an ille qui curam regni et omnes molestias sustinebat. Zacharias ex auctoritate apostolica mandat populo Francorum, ut Pippinus, qui potestate regia utebatur, nominis quoque dignitate frueretur. Ita Hildericus ultimus rex de stirpe Mervingiorum depositus et in monasterium trusus est. Pippinus vero in civitate Suessonum a sancto Bonefacio archiepiscopo in regem unctus regni est honore sublimatus.

Obiit Zacharias papa Idus Martii, indictione quinta.

Defuncto autem in Christo beatissimo papa Zacharia Romani elegerunt Stephanum quendam presbyterum, et consecratus est papa. Qui cum die tertio a somnio surgens causas familiares disponeret, subita egritudine percussus obmutuit, et die sequenti mortuus est.

Anno ab inc. Dom. 752, indictione 5, concurrente 1, epacta 6, Stephanus Romanus, patre Constantino, sedit Romae a. 5, d. 29. Hic propter infestationem Aistulfi regis Langobardorum ad Pippinum venit in Francia, et constituit eum Romanae ecclesiae defensorem et principem, et consecravit eum regem. Ex tunc ablata est Roma a subjectione imperii Grecorum. Quia ergo jam Deo donante ad id locorum devenimus, ut de Francorum regibus prosequendum videatur, repetamus paululum superiora et quibus temporibus in Francorum terra reges regnare ceperint, quive fuerint, vel unde processerint, patrum dicta sequentes breviter dilucidemus.

Priamus primus rex Francorum. Frigus Francio. Turchot. Deinde fuere sub ducibus usque ad Marcomirem ducem tempore Theodosii. Marcomirus genuit Faramundum. Clodio filius ejus. Merovingius filius. Childericus tempore Mauricii. Clodoveus rex octavus a primo

Anno ab inc. Dom. 446, indictione 14, epacta 9, concurrente 1, pontificatus domni Leonis Magni papae anno 2, in Francorum terra reges regnare ceperunt, et primus eorum nomine Clodio regnavit a 20.[ FREDEG.] Deinde Childericus filius Merovei, expulso Egidio duce Romanorum de regno atque interfecto, regnum invadit anno ab inc. Dom. 466, et regnavit a. 24, qui genuit filium ex Basina Toringorum regina nomine Clodoveum, virum bellicosissimum et potentissimum, in primis gentilem postea christianum. Childerico ergo defuncto Clodoveus successit. Anno 5 regni ejus Syagrius, Aegidii Romanorum ducis filius, apud civitatem Suessionicam sedem habebat, super quem Clodoveus irruit. At ille elisum cernens exercitum suum, ad Alaricum Gothorum regem cursu veloci Tolosam perlabitur.[ GREG. Tur. II, 27.] Sed Alaricus acceptis regis nunciis cum intentatione minarum, ut Gothorum mos est pavere, Syagrium vinctum legatis tradidit. Quem Clodoveus custodiae mandari praecepit, regnoque ejus accepto eum clam gladio feriri jussit.[ HINCMAR. Vit. Remig.] Remorum tunc ecclesiam beatus regebat Remigius, qui factus est a Domino populo jam fere desperato in tempore iracundiae reconciliato. Post vindictam enim scelerum, quae facta est a Domino caede Galliarum, Wandalorum primo, deinde Hunorum persequente crudelitate, misericordiam caeli distillarunt, dum ad mitigandum furorem Altissimi Remigium mundo pontificem protulerunt.

[ FREDEG.] Gundebaudus tunc regnabat in Burgundia Gundiochi regis filius, qui fuit de genere Athanarici persequutoris. Habuit Gundiochus et alios filios, Godegisilum, Chilpericum et Godemarum. Gundebaudus Chilpericum fratrem suum interfecit gladio, uxorem ejus ligato ad collum lapide aquis immersit, duos eorum filios gladio trucidavit, duas filias exilio condemnavit. Harum senior Sedeleuba se Domino mutata veste dicavit, minor Crothildis nominabatur. Haec quaesita est a Clodoveo rege Francorum, ut sibi eam traderet Gundebaudus patruus ejus. Quod cum ille negare non auderet, venientes Franci acceperunt eam a Gundebaudo et cum multis thesauris ad Clodoveum dirigunt. Consilio autem Aredii sui reminiscens Gundebaudus mali quod fecerat, quia videlicet patrem, matrem et fratres Chrotildae interfecisset, et timens, ne si Crotildis praevaleret, mortem parentum vindicaret, post eam misit exercitum qui basternam et thesauros retentant; puella levata in equum a Francis ad Clodoveum dirigitur, quam regali assumens honore in matrimonium perfecto dilexit amore. Habebat jam tunc Clodoveus filium de concubina, nomine Theodericum, qui regnavit post eum annis viginti tribus.[ FREDEG.] Habuit et alios tres filios ex Crotilde Clodomerem, Childebertum et Clotarium, qui post eum regnaverunt.[ GREG. Tur.] Defuncto autem Gundebaudo, regnum Burgundiae Sigismundus filius ejus obtinuit, habuitque uxorem filiam Theoderici regis Italiae.[ FREDEG.] Qua mortua, aliam duxit, et prioris conjugis filium novercae insidiis jussit interfici. Nam sopitum vino filium dormire post meridiem jussit; cui dormienti orarium sub collo positum est, et sub mento ligatum, et sic trahentibus ad se invicem pueris duobus sugillatus est.[ GREG. Tur.] Sed jam sero poenitens super cadaver exanime ruit flens amarissime, et in monasterio sanctorum Agaunensium, quod ipse miro opere a fundamentis construxerat, per dies multos veniam petens, et psallentium chorum instituens, Lugdunum rediit, ultione divina e vestigio subsequente. Hujus filiam Theodericus Clodovei filius uxorem accepit.

[ GREG. Tur. II, 30, 31.] Crotildis ergo regina, cum esset christianissima, et Clodoveus fanaticis uteretur legibus, monereturque frequentius ab ea, ut idola vana negligeret, et Deum verum agnosceret, in cujus manu est cor regum et omnium dispositio potestatum, acquiescere noluit, donec bello contra Alamannos suscepto, compulsus confiteri necessitate, quod prius negaverat voluntate. Cum enim exercitus ejus ad internecionem usque caederetur, invocato nomine Jesu Filii Dei, quem praedicabat Crotildis, victoriam obtinuit. Quod cum domi veniens uxori narrasset, illa clam accersito beato Remigio Remorum archiepiscopo suadet, ut regi verbum salutis insinuet. Quod cum faceret-- erat enim egregiae scientiae, et rhetoricis adprime imbutus studiis-- divina praeduce gratia rex credidit, et cum exercitu baptizatus est 15 anno regni sui, Albino V. C. consule, incarn. Dom. a. 502.

[ GREG. Tur. I, 32.] Burgundiones tunc Arianorum sectam tenentes habitabant circa Ararim et circa Rhodanum, qui fluunt juxta urbem Lugdunensem, quibus praeerant Gundebaudus et Godegisilus fratres. Godegisilum Gundebaudus interfecit, et ipse cum moneretur a sancto Avito Viennensi archiepiscopo, ut confiteretur Christum Filium Dei et Spiritum sanctum aequalem Patri-- erat enim Arianus-- clam ut chrismaretur expetiit. Sed illo adhortante, ne formidaret rex seditionem populi, neque erubesceret in saecula regnantem in saeculo confiteri, ipse hac ratione confusus usque ad vitae exitum in sua insania perduravit; cui Sigismundus successit. Clodoveus itaque cum esset armis strenuus et in fide sancta nominatissimus, et videret Gothos, quorum erat princeps et rex Alaricus, et dominatio eorum ultra Ligerim, Arriana peste et perversitate corruptos, velletque ut, superatis eis cum divino auxilio, terra redigeretur ditioni suae, commotum exercitum Pictavis, ubi rex Alaricus morabatur direxit. E contrario Alaricus cum suis decimo ab urbe milliario obviam venit adversariis, et confligentibus eis in Campania Voglanense victoriam Clodoveus de Arrianis obtinuit.[ FREDEG.] Alaricum cum plurima Gothorum manu interfecit, regnumque ejus a mari Tyrrheno et Ligere fluvio usque ad montes Pyrenaeos et mare Oceanum occupavit, thesaurosque ejus a Tolosa auferens, secum Parisius advexit. Per idem tempus ab Anastasio imperatore codicillos pro consulatu accepit, et coronam auream et tunicam blatteam, ex qua die consul et augustus est appellatus.[ GREG. Tur., II, 40.] Cum ergo moraretur Parisius, et cogitaret adjungere ditioni suae regnum Sigeberti propinqui sui, cujus regni sedes Colonia civitas erat, quem etiam in bello contra Alaricum adjutorem fidelem habuerat, dolose egit missis nunciis ad Theodericum ipsius filium Sigiberti( II, 37), qui pro patre, quia pater contra Alamannos pugnans percussus in geniculo claudicabat, bello praefato interfuerat, ut filius patrem in tentorio meridie dormientem, quasi regnum ipsius possessurus, immissis persequutoribus interficeret. Cum ergo quasi gratulabundus de morte patris nuncios Clodoveo mitteret, ut ad se fideles suos dirigeret, qui de thesauris patris, quod placeret oculis ejus efferrent, Clodoveus iterum dolose egit, ut dum ille venientibus nunciis patris thesauros ostendit, dum inclinis arcellulae manum, ut cuncta scrutetur, immittit, unus bipennem cerebro ejus illideret. Et sic quae in patrem egerat, is recepit. Quod audiens Clodoveus ad eundem locum venit, et quasi qui esset innoxius a sanguine parentum suorum, populo satisfecit, et in regem constitutus est. Quod quarundam civitatum habitatores indigne ferentes, contra eum si fuisset possibile nisi sunt rebellare.. Inter quos cives Virdunensis oppidi defectionem atque duellionem contra eum dicuntur meditati.[ GREG. Tur., II, 41.] Clodoveus post haec Chararicum regem et filium ejus, propinquos suos dolis circumventos cepit, vinctos totondit, et patrem quidem presbyterum, filium vero diaconem ordinari fecit. Sed sentiens quod sibi caesariem ad crescendum niterentur laxare, utrosque jussit capite plecti, regnumque eorum cum thesauris et populis adquisivit.

Audita autem defectione Virdunensium, et ratus non esse procrastinandum in talibus, viribus undecumque coactis, cum valida manu militari ad eandem urbem venit, injuriae gratia ulciscendae. Cujus muros corona militum obambit, aggeres struit, aspera complanat, et quaeque urbi capiendae commoda ordinat, portis custodias admovet, et ne quis tute exeat, magno studiosoque conamine prohibet. Quo intempore Firminus episcopus ejusdem civitatis, mirae sanctitatis vir, diem clausit ultimum. Hic Tullensi territorio ortus, et civitati Virdunensium post sanctum Possessorem pastor constitutus, quantae sanctitatis fuerit, quam sollicitas excubias super gregem sibi creditum cura pervigili exercuerit, quam pius in subditos, quam terribilis erga reprobos fuerit, testantur miracula, quae ad sepulcrum ejus saepenumero fiebant. Invenitur etiam scriptum in gestis, quod ejus instinctu populus Virdunensis desciverit. Obiit autem mense Decembrio, die secundo, anno quantum colligere possumus ab inc. Dom. 504, imperante Anastasio anno 14, tertio conversionis Clodovei anno, Atheo V. C. consule, pontificatum Romae agente beato papa Symmacho; et soluta obsidione sepultum est corpus ejus sacratissimum ad dexteram altaris beati Petri apostolorum principis, ubi per multa tempora delituit thesaurus hic delectabilis, a tempore scilicet Clodovei usque ad tempus Othonis Magni. Verum ad rem redeamus.

Obsessi ergo, cum, ut diximus, clausi tenerentur viribusque diffiderent, et mortuo episcopo nullus putaretur aptus reperiri, qui preces populi convenienter allegaret coram principe ira fervente, omnes in unam coiere sententiam, ut sanctum virum Euspicium, qui sub titulo presbyteratus in eadem urbe degebat, ad principem mitterent miserorum civium preces allegantem, et ejus misericordiam deprecantem. Is autem Domino misericordiaque plenus suorum civium postulata non renuit, sed in eo confidens, qui dixit discipulis suis: Cum steteritis ante reges et praesides, nolite cogitare qualiter aut quid loquamini; dabitur enimvobis in illa hora quid loquamini; ad principem, ut petebatur, ire disposuit. Cumque se humiliter coram rege terrae prostravisset, ab eo reverenter surgere, et causam adventus sui dicere est jussus. Tum ille ad eum is fertur verbis usus: Nobilissime, inquit, omnium et piissime regum, pene universo pervulgata tua bonitas et saeculo, per quam bonitatem tuam te obsecro, ut patienter me audias meorum civium preces allegantem et tuam misericordiam deprecantem. Emersit quidem inter nos quorundam improbitas hominum, quae et multorum maculavit imperitiam et juvenum sustulit stultam proterviam. Et quidem tua digni sumus animadversione, nec diffitemur: sed obsecro propter Dominum, interim subtrahantur culpis debita supplicia, et porrigatur immeritis clementia. Nec abhorreret a victoria tua nostra persuasio, quia cum victor sis hominum, passionis quoque propriae fortior eris triumphator, si malueris patientiae vires exercere, quam sanguine civium tuum foedare triumphum. His rex auditis, et vi dictorum gravitateque viri perspecta, coepit vigor animi ejus mansuefieri et amaritudo fellis dulcorari, Dei utique nutu id agente, cujus fortitudini immania cedunt, et dura fatiscunt.. Denique tactus divino nutu rex adeo est affectus, ut petitioni assensum praeberet, et veniam civibus quamvis ingratis tribueret, ut impleretur de eo illud Sapientis: Hanc quoque, inquit, vidi sub sole sapientiam, et probavi maximam: Civitas parva, et pauci in ea viri; venit contra eam rex magnus, et vallavit eam, extraxitque munitiones per gyrum, et perfecta est obsidio. Inventusque est in ea vir pauper et sapiens, et liberavit urbem sapientia sua. Igitur viro Dei ordinante et manum regis tenente, repagula portarum reduci visa sunt et portae aperiri. Sed et clerus procedere est ordinatus, regem cum laudibus et Deo dignis cantilenis suscepturus, per quas et Domino suae liberationis offerret tripudium, ac principi sedulitatis suae devotum monstraret obsequium. Rex itaque postquam ira refrigerata per famulum ejus se sensit immani ereptum piaculo, gratias in ecclesia Deo reddidit, et civibus principali indulgentia data, ad curanda juxta morem epulis regalibus corpora sese convertit, quibus biduo indulgens, et recreatum exercitum post laborem videns, ad alia paria negotia curanda ducere volens, virum Dei sanctum Euspicium suis aspectibus praesentari jussit, et ut urbi, cujus subventor extiterat, quamque ab imminente periculo eripuerat, pastorali sollicitudini praeesset admonuit et admonendo petivit. At vir Dei non immemor verborum, quibus dicitur: Quanto magnus es, humilia te in omnibus, et coram Domino invenies gratiam, oblatum honorem vel potius onus sacerdotii humiliter recusavit, immo praescius brevitatis vitae suae, quae postmodum terminanda erat, ut ei alter succederet, cedere libuit. Tunc rex evocata protinus in unum fidelium multitudine, ut de constituendo pastore sententiam in medium proferrent praecepit. Noverat enim quod juxta decretum Leonis Magni papae nulla ratio sinebat, ut inter episcopos haberentur, qui nec a clericis essent electi, nec a plebibus expetiti, nec a comprovincialibus episcopis cum metropolitani judicio consecrati. Noverat etiam quoniam, licet praesideret seculari dignitate, rerum tamen praesulibus divinarum, ut scribit beatus Gelasius papa, devotus deberet colla submittere atque ab eis causas suae salutis expetere inque submittendis celestibus sacramentis eisque ut competit disponendis subdi se debere cognoscebat religionis ordine magis quam praeesse. Volebat quoque parere decreto praefati Leonis Magni, in quo ait scribens Rustico Narbonensi archiepiscopo inter cetera: Cum de summi sacerdotis electione tractabitur, ille omnibus praeponatur, quem cleri plebisque consensus unanimiter postulaverit. Nullus autem invitis et non petentibus detur, ne civitas episcopum non optatum aut contempnat aut oderit, et fiat minus religiosa cui non licuerit habere quem voluit. Celestinus quoque in decretis suis: Nullus invitis detur episcopus; cleri, plebis et ordinis desiderium requiratur.

Clodoveus itaque Ranacharium regem, cujus regni sedes erat Cameracus civitas, parentem suum dolo manu propria interfecit, et fratrem ejus Racharium.[ FRED.] Dederat autem traditoribus ejus ornamenta quaedam, non aurea, sed aerea et deaurata.[ GREG. Tur., II, 42]. Post mortem vero domini sui cognoscentes proditores aurum, quod a rege acceperant, non verum, sed adulterinum, et cum hoc regi dixissent, respondisse fertur rex: Merito tale aurum accipit, qui dominum suum ad mortem propria voluntate perducit. Tertius igitur frater eorum, propinquus et ipse Clodovei, apud Cynomannicam civitatem jussu ipsius interfectus est. Quibus mortuis omne regnum eorum et thesauros accepit, interfectisque et aliis multis regibus, et proximis parentibus suis, quos suspectos habebat ut ei regnum auferrent, regnum suum per totas Gallias dilatavit. Obiit apud Parisiorum urbem anno Dom. inc. 518, regni sui anno 30, aetatis 45, sepultusque est in basilica sanctorum apostolorum quam construxerat. Praesidebat tunc Romanae ecclesiae Hormisda papa, Justinus Anastasii successor imperabat in re publica.

Regnum igitur Clodovei quatuor ejus filii aequa inter se lance dividunt Theodericus, Clodomeris, Childebertus et Clotharius.[ FREDEG.] Sedes regni Theoderici Mettis civitas fuit, Clodomeris Aurelianis, Childeberti Parisius, Clotharii Suessionis[ GREG. Tur., III, 1]. Habebat jam tunc Theodericus filium, Theodebertum nomine, elegantem et utilem, et filiam, quam accepit uxorem Amalaricus rex Hispaniae Alarici filius, qui apud Barcinonam a Francis occisus est.[ FREDEG.] Inter Theodericum et Childebertum contentio magna semper fuit, quae multas urbes afflixit.[ GREG. Tur., III, 15]. Fuit enim Theodericus ingeniosus et callidus, postmodum vero cum fratre foedus iniit, et dato sacramento, ut nullus contra alium moveretur, obsides ad invicem acceperunt. Sed orto iterum inter reges scandalo, obsides dati filii senatorum servitio publico sunt addicti. Nam quicumque eos custodiendos acceperunt, servos sibi fecerunt.( Vita Carilefi). Tempore Clotharii et Childeberti sanctus Avitus et sanctus Carilephus ab Arvernis de monasterio Menate egressi, Miciacense coenobium, quod sanctus Maximinus, frater sancti Vitoni, fundaverat, expetierunt, et ei se subdiderunt.

[ FREDEG.] Crotildis vero regina post mortem viri sui monebat filios, mortem patris et matris et fratrum ulcisci. Quam ob causam illi Burgundias appetunt, Sigismundum Gundebaudi filium et Godemarem proelio vincunt. Clodomeris Sigismundum, dum ad monasterium sanctorum Agaunensium fugeret captum, cum uxore et liberis interfecit. Godomaris terga vertens latuit, et resumptis viribus regnum Burgundiae tenuit. Avitus vero abbas monasterii Aurelianensis praedixit Clodomeri, quod Sigismundo fecerat, identidem ipsum esse passurum. Cumque Veserontia Franci cum Burgundionibus bellum inissent, Clodomeris capite truncatus est, deceptus ab auxiliis Theodorici regis Italiae, cujus filiam Sigismundus uxorem habuit: qua etiam defuncta, aliam, ut praetaxavimus, duxit.[ GREG. Tur., III, 18]. Cumque Crotildis filios Clodomeris unico affectu diligeret, invidia ductus Childebertus Clotarium ad necem puerorum incitavit.[ FREDEG.] Cumque Parisius convenissent quasi pueros in regno patris sublimaturi, Clotharius dolose susceptis eis a matre, Theodaldum et Guntharium occidit, tertius Clodoaldus in clericum tondetur: ad cujus sepulcrum virtutes fiunt.[ GREG. Tur., III, 13; III, 16; III, 12.] Theodericus ad direptionem Arvernici territorii festinans, Sigivaldum cum omni familia illic commigrare praecepit, qui plura mala peregit, et ipse postea male periit. Tale autem excidium regioni eidem rex praefatus intulit, ut neque minoribus natu neque majoribus quidquam proprii relictum sit, praeter terram solam, quam barbari secum ferre non poterant. Eduam quoque obsedit, et omnino depraedatus est.

Beato igitur Vitono in gaudio Domini assumpto, et pro fidelitate paucorum et lucro supra multa et perpetua bona constituto, Desideratus successit in episcopalem curam multa vigilantia egentem, sollicitudinum angoribus circumseptam. Theodericus enim cum esset pertinacis et mali animi et pro dissensione inter se et fratrem suum multas, ut praediximus, urbes afflixisset, et[ GREG. Tur., III, 34] Desideratus ipse post multa sibi illata damna, exilia, aerumnas, injurias, jam ad libertatem Domino jubente redisset, et apud Virdunum, ut diximus, episcopatus fungeretur officio, fuerat enim in saeculo nobilissimus, habens uxorem et filium, nomine Syagrium. Sed a Syrivaldo quodam apud praefatum regem incusatus, non solum spoliatus rebus, verum etiam fuerat suppliciis affectus, cum tonsuratus postea et electione cleri et populi Virdunensi fuisset praelatus ecclesiae, Theodericus perpetuas retinens erga eum inimicitias, quia non consentiret pravis ejus operibus, civitatem cum habitatoribus vehementer attrivit. Supervenit insuper divino judicio fames valida invalido civitatis populo, qua attenuati in afflictione nimia erant positi. Et cum ipse de rebus suis per Theodericum remansisset extraneus, nec haberet ex proprio, qualiter indigentes et destitutos cives suos consolaretur, dolebat et tristabatur. Defuncto autem Theoderico anno regni sui 23, ab incarnatione Domini 541, cum Theodebertus filius ejus regnum suscepisset, et contra voluntatem Childeberti et Clotarii in regno a suis leudibus esset stabilitus atque firmatus, et postmodum a Childeberto maximis muneribus muneratus, in filium esset adoptatus, magnum se et praecipuum in omni bonitate ostendit. Erat enim regnum cum justitia regens, sacerdotes venerans, ecclesias munerans, pauperes relevans, et multa multis beneficia pia et dulcissima voluntate accommodans, tributa etiam, quae ab ecclesiis in Arverno sitis fisco reddebantur, clementer indulsit. Habebat uxorem Deuteriam, et filiam jam adultam; sed Deuteria timens, ne se relicta, filiam sibi rex in conjugium assumeret, in basterna eam positam indomitis bobus conjunctis apud Virdunum de ponte praecipitavit, quae in ipso flumine spiritum reddidit. Desideratus itaque bonitatem et clementiam Theodeberti regis erga omnes cernens, cum jam populus dilaberetur, et civitas quasi in solitudinem redigeretur, ad regem se contulit, miseriam populi lacrymabilem deploravit, petitione benigna animum regium inflexit, ut de thesauris suis miserans calamitati obstaret, famem cohiberet, populum pereuntem retineret, et commodata per gratiam periculo superato cum gratia Dei bominumque susciperet. Acceperat enim a Theodado Italiae rege, Theuderici successore, cum patruo suo Childeberto quinquaginta aureorum milia pro compositione mortis filiae sororis Clodovei, quae fuerat copulata praefato Theoderico in matrimonium et eo defuncto contra natales suos servo nupserat, et quia mater indignata moto contra eam exercitu servum peremerat, filiamque ad domum reduxerat, illa irata venenum in calice, quo mater erat communicatura, posuit-- erant enim Arriana detenti perfidia,-- quo hausto mox mater mortua est, et ob hoc indignati Itali, ea abjecta, praedictum Theodadum regem constituerunt, a quo succenso vehementer balneo inclusa, inter diros vapores pavimento corruens, mortua est.( III, 32). Quamobrem et Theodebertus Italiam pervasit, sed quia exercitus ejus diversis febribus vexabatur, ducem cum parte exercitus ibi dimisit, qui omnem Italiam ditioni ejus subdidit atque Siciliam, et thesauros innumerabiles ei direxit. Magna enim felicitas regis in his omnibus fuit, quia timuit Dominum, et sacerdotes et ecclesias ejus venerabatur. Audita igitur petitione Virdunensis episcopi, rex annuit, motus ad misericordiam, et septem milia solidorum ei tradens, conditionem adscripsit, ut eo tenore partiretur indigentibus, quatenus hoc auxilio victo famis dominio, sua sibi cum gratia redderentur ex numero. Quae pontifex accipiens per cives suos erogavit, unde et negotiatores facti usque hodie clari habentur. Cumque hoc solatio docti in melius experimento periculi mediocritatis optimae scientia profecissent, et procul respicere proximum bonum esse didicissent, pecuniam alacriter recollegerunt, et episcopo magnae gratiae mediatore regi cum votivis gratiarum praeconiis obtulerunt. Rex ut advertit sublevationem, vidit laetae devotionis magnanimitatem, et colligens regium et pecuniae dominantem animum indulsit eis, ad praepotentem cumulum boni nominis, et ad memoriam laudabilem tunc praesentis et futurae generationis. Syagrius autem, Desiderati episcopi filius, post mortem Theoderici reminiscens injuriarum patris, quas passus est a Theodorico instigante et accusante Syriwaldo, sumptis comitibus venit ad villam proprietatis ejus in Divionensi territorio sitam, cujus nomen Floriacus, et mane facto, cum esset nebula condensa, domum ingressi, unum amicorum ejus interfecerunt, putantes ipsum esse Syriwaldum. Sed cum cognovissent ipsum non fuisse, iterato domum circumdantes, effosso pariete interfecerunt eum. Actum est hoc post mortem Desiderati episcopi.

Verum ut ad superiora redeamus, et misericordiam Dei uberem erga suam imaginem subtilius indagemus, providentia divina dispositum habens de fonte misericordiae aecclesiae Virdunensi succurrere, et supradictis innumerabilibus calamitatum infortuniis periclitanti manum auxilii subrogare, die et tempore quo voluit, de altissimo ac serenissimo bonitatis suae consilio, hanc viam novae salutis invenit, ut angelum sanctum mitteret de excelso caelorum habitaculo, qui parentibus futuram ex misericordia unius pueri nativitatem denuntiaret, terminum quo id fieri deberet indiceret, nomen quo censeretur aptaret. Nimirum propter nimiam dilectionem, qua suam in homine diligebat imaginem, condoluit miseris mortalibus grave jugum a primo patre portantibus, et generali misericordia populum hunc, quem specialiter peccata obtriverant, restauravit. Tetigit prius, et conturbavit, ac paterno verbere livorem inflixit, postea respiciens mirabili remedio percuravit. Venit ergo consilii divini legatus, protulit imperium, promulgavit edictum, et praeelecti pueri parentes alloquens miserandis civibus cornu salutis erexit. Post triennium, inquit, expectatio dilata probabitur, filius ipse Agericus vocabitur. Indicium est patioris ac superexcellentis apud Deum privilegii a Deo titulum nominis cuilibet vel poni vel mutari. Magnum igitur donum, magna gratiae dignatio, magna fiducia promissorum. Non potest immutari, quod de tribunali Regis aeterni caelesti legato evangelizante dictatur. Agericus, inquit, vocabitur. Abusivum nomen, nec scripturarum paginis haerens, sed quanto ignotius apud homines, tanto dignius divinati, et quanto acceptius Deo, tanto commodius homini. Nulli profecto potest esse ambiguum, quod nunc quoque oblita sui non sit lingua caelorum, et quod scriptura caelestis in perpetuum teneat, quod caelum in terra descripsit. Ergo terra non reprobet, quod caelum probat. Nascitur igitur infans post triennium; longa parentum expectatio porrigitur in effectum, fit gratus in croceis, in cunabulis dulcis. Transgreditur ebdomadam infantiae succrescens ad officium linguae; fit puer incremento, puer innocentia, naturam tenellam indole praelucida perornabat; angelus quippe, qui eum praenunciaverat, praesto ei ad custodiam semper erat. Datur puerulus vacationi sapientiae, jungitur contubernio scolasticorum, haurit fontes sophiae, inundantia semper ubera sugit, voluptates internas et karismata meliora sedulus emulatur. Doctor enim interior, qui eum imbuerat, cum aetatis successu indicia virtutum ejus clara monstrabat, qui et praescitus ante uterum, sanctificatus in utero, sanctimoniam et magnificentiam in sanctificatione Dei augebat. Amabatur ab omnibus, invidias et detractiones omnium gratiae perrorantis sublimitate vincebat. Transivit in eadem urbe Virdunensium proficiens ad perfectam usque incrementorum aetatem, virtutem virtuti adjiciens, et stigmata passionis Jesu in corpore suo portans, currebat per viam mandatorum Dei cum gaudio inenarrabili. Jam enim triginta annos habens, in ipsa civitate Virdunensi ductus est ad ecclesiam sancti Petri et tonso capite Christo dicatus, florebatque in atriis domus Domini ut palma, et ut cedrus in Libano totam domum bonis odoribus respergebat. Provexerat eum morum speciositas, et in gradu levitico famulabatur antistiti, cum ecce clerus et populus ad honorem sacerdotii promovere eum expetentes ad eandem eum aecclesiam perduxerunt, et cum gaudio et praeconiis gratiae inibi ordinari fecerunt. Omnes autem quasi ex uno ore cantabant: Exaltavi electum de plebe mea: oleo sancto meo unxi eum, quia a Christo Domino erat electus, ut oleo spiritualis gratiae esset fovendus. Contigit interea Desideratum nomine officio cum vita defungi, et successorem idoneum cathedra ecclesiae viduata requirebat. Non multum quod aderat queritur, nec diu sententia melior ignorantiae nocte differtur. Omnes in unum coeunt, omnes uni in electione incumbunt, omnes ordinari ad pontificatus infulas Agericum deposcunt. Temptat unus resistere plurimis, multum se excusando laborat, sed roborante Deo praevaluit sententia cleri et populi. Deus enim ad munimen urbis invalidae reparandum, ad cornu salutis contra malitiam erigendum, cooperabatur in populo. Tribus enim post tonsuram peractis annis, a plebe Virdunensium rapitur et in ecclesia majoris sanctae Dei genitricis perducitur, et ab episcopis episcopus consecratur. Suscepit ad regendas oves Domini pastoralem virgam, et non tyrannum se ovibus exhibuit, sed ex veritate pastorem. Non patiebatur, ut terra sua contra se clamaret, et cum ea sulci ejus deflerent, sed impiger instabat culturae Dei, ut opere redderet, quod nomine fatebatur. Habebat fidelem ante oculos advocatum Dominum Jesum Christum justum, eique se suosque supplicatione assidua committebat. Holocausta medullata offerebat pro ovibus, ne forte labiis honorarent Deum, et corde longe posito manibus irritarent, fidemque verbo tenus profitentes actionibus abnegarent. Circumspectus semper leonem insidiantem orationibus allidebat, flammas temptationum elemosinis redimebat, virtutum apothecas humilitatis arce servabat. Terrebat hostes praedicationibus, vitia occulta proferebat in lucem, et tela mortifera inimici doctrinae potentis acumine perfringebat, semperque se ipso robustior per Jesum et sacerdotem magnum undique triumphabat. Nimirum vitabat et perhorrebat aliquatenus committere, unde testimonio conscientiae accusatus sub umbra et foliis cogeretur effugere. Semper pavidus, semper sollicitus dum curam debitam susceptis ovibus impendebat, victo hoste, et liber vitiis servitio justitiae se hilariter mancipabat. Loquebatur sepius et litteris et verbis cum praecone suo angelo sancto, consilioque ipsius gesta preciosa Domino fidelis athletha mittebat, talenta ibi data saepius numerabat, ne forte plus accipiens minus in lucro redderet et sero penitens obnoxius tenebris, pauper et nudis vinculis traderetur. Fecit etiam signa quae cum possint cum reprobis haberi communia, ille probabiliter simplici oculo, lucido corpore fecit, ovium suarum et totius mundi necessitate compulsus. Justo enim et sancto Deo populo exasperanti irato, elementis pro eo contra insensatos pugnantibus recesserunt nubes, aer incanduit, terra exaruit, viror herbarum emarcuit, aqua fontium venas dereliquit. Sicque secedentibus elementis mundus desolatus elanguit. Vitiositas enim usu nutrita, nisi duro molliatur verbere, ad notitiam sui redire durescit. Unde factum est ut, tribus annis subtracta benedictione pluviarum, celum super eos extenderetur ut ferrum. Pertulerunt primum annum expectantes, secundum desperantes, in tertio defecerunt. Cumque inter se nullum invenissent consilium, tamdem praevaricatores ad corda quodammodo oblita redeuntes, concurrunt ad pontificem, pastorem inclamant, ut propitiaret Deum peccatis iratum, removeret vindictam, impetraret veniam, et arescentes terras colonis morientibus reformaret. Flexit sanctum generalis necessitas, et commune periculum communi oratione tolli consuluit. Itaque triduanum jejunium indixit, letanias per ecclesias Dei fieri, cruces ad misericordissimam Dei memoriam ferri, ut qui passus est pro peccatoribus Christus propiciaretur eis sanctorum intercessionibus. Indixit hoc et jussit, et primus quod jusserat fecit. Egrediuntur indifferenter excalciati, cinere et cilicio obvolvuntur, inclamant miserationem sanctorum, propiciationem Dei, tundunt pectora, lacrimas fundunt, ne Deus judicia faciens in operibus manuum suarum comprehenderet peccatores. Igitur prima letaniarum die pastor ipse cum ovibus gradiens, in praesentia concurrentium oculos convertit ad caelum, in corde suo quiescentem commovit ad misericordiam Deum, et subito nubibus densis obumbrato aere fluxerunt aquae. Sicque per triduum illud defluentibus pluviis terra vigorem, herbae virorem, fontes fluorem, arbores vitam et mundus plenam recepit abundantiam. Nec latuit homines, viderunt et ammirati sunt, quanta de pastore sancto apud Deum cura extitit. Nam cum sub nudo aere graderetur, omnesque aquis descendentibus perfunderentur, ipsi Deus in pluvia umbraculum fecit. Hac et illac, ubi est, jussa aqua cecidit, ipsum ab aqua tangi prohibuit, qui omnia quaecunque voluit fecit.

Cum ergo juxta consuetudinem pastoralem limina ecclesiae principalis sanctae Mariae tereret, quidam Johannes nomine membris solutus, nervis aridus, mortuus viribus, anima subsistente, linguae tantum officio praevalens, vocibus, quas enervis habebat, episcopum exoravit, dicens: Obsecro, sancte Dei, ut habeas in me misericordiam. Cui sacerdos flexus quodammodo et cum infirmo infirmatus respondit: Quid tibi vis faciam? Ad hec languidus: Ut miserearis mei, ait. Tunc sacerdos in Deo ditissimus pauca de loculis protulit, et infirmo de plenitudine boni cordis exibuit. Nam carnis sustentaculum tribuens, dedit simul corporis solidamentum. Aridus quoque cum fide Christi suscepit dona sacerdotis, et cum eodem munere meruit sanitatem recipere. His et hujusmodi indiciis clarificante Deo servum suum, cepit manifestum esse omnibus, quod sanctus Agericus Christi esset alumnus. Tanta quippe virtutum copia de illo exibat, ut si quis infirmus eulogias de manu ejus susciperet, protinus sanitatem reciperet. Cum ergo praefatae basiicae calcaret limina, et ex more studiis spiritalibus operam daret, piissimam benignitatem quam gerebat in mente, ostendit miraculi magnitudine. In ipso enim ingressu mulierculam, Theresindem nomine, obviam habuit, quae baculo regente caeco viam queritabat errore, et ducem sequebatur animum oculorum desolatione. Qui statim simplici sanctae crucis medicamine tenebras quindecim annorum effugavit, et lucem diu absentem luce fidei resplendens protinus reparavit. Radiavit virtus per crucem, radiavit et per pontificem. In pontifice regnabat pietas, in cruce potestas. Nec pietas quidquam profecisset, nisi in fide crucis praevaluisset. Potestas enim tanta fuit in cruce, ut non solum feminae vultum illustraret orbatum, sed lucem indeficientem per totum effunderet mundum. Postquam enim lux mundi pependit in cruce, mundi climata resplenduerunt non sequente nocte. Nox diaboli regnum perdidit, dies crucis optinuit principatum. Hinc est quod sanctus episcopus tantum praevaluit, quia lucem per fidem crucis et dilectionem in corde nutrivit. Signum crucis super oculos orbatae feminae posuit, quia Spiritus sanctus in digito per virtutem crucis fuit. Quid plura? Gaudet mulier, miratur solem, tenebras execratur, veneratur medicum, adorat Deum in rerum diversitate mirabilem, quae confusionem prius tantummodo noverat et noctem. Ita Deus per verum Israelitam illuminavit hanc feminam, populumque admirantem excitavit ad laudem et gloriam suam.

Alio tempore cum vidisset misericordiae amator, pietatis cultor, sollicitus ovium pastor quandam puellam, Childuidem nomine, a spiritu maligno raptam atque pervasam, condolens miseriae, memorque officii, ascendit protinus ex adverso, opposuit se murum furenti inimico, et ostendens se unum de illis canibus, de quibus dicitur: Lingua canum tuorum ex inimicis ab ipso, miserae medicalem linguam auxilii, hosti et pervasori dentes exeruit imperantis zeli, et latrans voce dominica, quae mitis et paciens non clamavit, neque audita est in platea, perterruit semper tumidam nequitiam, et imaginem Dei, quae ancillabatur violenter non Domino, reddidit liberam. Postquam enim dixit: Praecipio tibi, spiritus immunde, ut exeas ab ea, et amplius non introeas in eam, ille percussus virtute omnipotentiae, projectus est in tetram abyssum sedis suae, in ignea spuma quam puella evomebat ostendens, quo camino, quo clibano clandestino miseram possidebat adurens. Illa mansuefacta seque ipsam cognoscens lassabunda subsedit, et perdita crassantis interius inimici armatura mitis, et omnibus facta miraculo, amplius se ipsa pavitando miratur. Habere se incipit, quae habebatur, et paulisper spiritu purgata extraneo spiritum naturae recolligit. Remittit servus Dei de servitio maligno liberatam; et legitimo domino universorum, quod servus mendax et ab inicio homicida abstulerat, servire praecepit. O Deus potentissime, victoriosissime, misericordissime, reddant tibi servi tui potentes, quod habent abs te victoriosi et misericordes, teque et omnia semper habebunt.

Hactenus sequuti sumus Dominum quasi per terram gradientem, describentes, prout datum est, sanctum suum famulum in caducis corporibus pietatis et misericordiae opera exercentem: jam nunc nos elevare cogit spiritus vivificans volubilem rotam scripturae et spirituale miraculum penna corporea et visibili denotare. Beatus enim Agericus apostoli praeceptum in corde servans, et opere complens, dicentis: Sine intermissione orate, in omnibus gratias agite, contigit ut jaceret in tempesto cujusdam noctis memor Domini in stratu suo, et se secreto suavi ac dulci voluptate meditationibus castis ignescens, ipsius quoque corporis pondus spiritus lenitate excedens; subito lumen, quod ante ipsum ardebat, extinctum est, et remansit pervigil ac sobrius, non visu, non auditu, non ullo sensuum quinque carnalium obstaculo impeditus. Cumque totus secum, totum se Deo extenderet, et anima sancta corpore gravi pressa in Deum se speculando dilataret, ascendente eo ad superna ex desiderio, familia ad eum superna descendit, et multitudo angelorum domus ejus sanctitudinem penetravit et perlustravit. Refulgebat cella accubitalis sanctorum angelorum splendoribus, et quot ministri gloriae, tot lumina gloriarum; canebant ymnos cum concivi et contubernali suo, et inenarrabiles Deo deorum glorioso in sanctis armonias resonabant. Hauriebat ille ac degustabat suavitatem vase fragilis corporis ampliorem, nec munera Dei superundantia caro infirma comprehendere vel continere valebat. Laudabatur ab angelis sanctis gratia Dei et misericordia in sanctos ejus et respectus in electos illius. Cumque tot gaudia in conspectu episcopi chorea coelestis exiberet, ad profectum supplendumque totius sanctae ecclesiae praesidium, sanctos antecessores suos episcopos Maurum, Salvinum, Aratorem, ille sanctorum senatus revelavit, quorum erant in suo collegio animae, corpora vero terrae credita in ignorantia celabantur. Haec munera, haec tam preciosa symbola caelestes concives hospiti suo et concivi in munificentia reliquerunt, qui multis ante eum annis Virdunensem aecclesiam rexerunt, et conjuncti Deo conjuncti quoque fuere sepulcro. Igitur post visitationem tam mirabilem, cum lux et angeli coelo se recepissent, illi qui cubiculo simul inerant, tanto attoniti miraculo pene exanimes sunt redditi stupore divino. Quibus sanctus Dei fortissima increpatione prohibuit, ne ulli hominum haec dicendo publicarent, quamdiu ipse in hujus vitae curriculo permaneret. Levata sunt ergo sanctorum corpora auro obrizo preciosiora, et in ecclesia, ubi sedem habuerant requietionis, sancti Petri apostoli nomine a beato Sanctino consecrata honorabiliter et sanctissime ab ipso viro Dei pridie Nonas Septembris sunt ordinata, et dies translationis et revelationis eorum per succedentia tempora celebritatis annuae est honore insignita. Quorum merita ad sepulcra illorum ostendunt frequentia miracula. Nos ergo eo jam meliore via suscepto, jam ad patriam felicitatis aeternae perducto, secure de tam gloriosa miseratione ad laudem Dei et praeconium servi sui fidelis fideliter et devota humilitate placeret aliquantulum declamare. Denique ille placens et adhaerens Deo in regione vivorum nobis exemplum reliquit, auxilium impendit in regione mortuorum, ut et nos nostra ad normam justitiae informemus opera, et de justis operibus proferamus verba. Orabat sine intermissione, ut impleret praeceptum Domini dicentis: Oportet semper orare, et non deficere. Quomodo autem non deficiens orabat? Quia Dominum sanctis precibus sanctisque operibus benedicebat, quemadmodum David de se ipso dicebat: Benedicam Dominum in omni tempore, semper laus ejus in ore meo. Et Tobias ad filium: Omni, inquit, tempore benedic Deum, et reliqua. Sicut enim malis operibus fidem negamus, sic econtra bonis operibus astruimus; et bene Deum orat, qui prece aut bono opere proximum edificat. Quia autem, sicut illi pastores evangelici supra gregem vigilabant, ita iste orationibus Deo acceptis custodiae commissorum instabat, ideo meruit ab angelis visitari, et mortalis adhuc luce celestium perfrui. Et sicut illi gloriam in excelsis Deo, et pacem bonae voluntatis hominibus annunciabant, ita isti Deum in suo sancto pontifice glorificabant. Quomodo etiam illi ad salutem mundi designaverunt nativitatem Christi, ita isti ad salutem aecclesiae sanctorum corpora monstraverunt. Igitur ab angelis, ab animabus sanctis, a nobis etiam in corpore minimis decantetur gloria regi seculorum immortali, invisibili, qui est benedictus in secula. Haec ad gloriam Dei et commonitionem audientium dixisse sufficiat, hinc redeamus ad causam.

Anno 157 post transitum sancti Martini sanctus Eufronius Eduensis episcopus Turonicam sedem... regnante Clothario, qui defuncto Ariberto, in sedem ejus Sigebertum induxit.

[ GREG. Tur., IV, 9.] Theodeberto igitur rege ad superna demigrante, Theodebaldus filius ejus successit, valde iniquus et mali ingenii, qui obiit 7 anno regni sui. Regnum ejus Clotharius accepit. Childebertus quoque Parisius obiit: et sic Clotharius monarchiam optinuit. Hic Clotharius sororem suam Ansberto in matrimonium junxit, qui et genuit Arnoldum, Arnoldus Arnulfum episcopum Mettensem, Arnulfus Anchisem qui et Ansegisus, Ansegisus Pippinum, Pippinus Carolum.

[ GREG. Tur., IV, 20.] Eo tempore Clotharius filium suum Chrannum contra se rebellantem, et res novas molientem, cum prius captus fuisset et ligatus, jussit igne comburi. Post hec Clotharius pro peccatis suis ad limina sancti Martini properavit, unde rediens Compendio villa obiit anno ab inc. Dom 569, aetatis suae anno 95, anno regni sui 51; regnum ejus quatuor filii ejus inter se diviserunt. Chilpericus regnum patris optinuit sedem habens Suessionis; sub quo passus est sanctus Praejectus martyr et pontifex Arvernorum interfectus a suis civibus, anno ab inc. Dom. 580, et successit sanctus Avitus, qui praefuit non plenis 15 annis, et ei sanctus Bonitus primo anno Teoderici successit. Aribertus regnum Childeberti, sedem habens Parisius: Guntrannus regnum Clodomeris sedem habens Aurelianis: Sigebertus regnum Theodorici, sedem habens Mettim.[ FREDEG.] Huni Gallias expetierunt, quos Sigebertus vicit, fugavit, et post cum eis pacem iniit. Chilpericus interea Remensem urbem et alias urbes de regno Sigeberti invasit, unde bellum civile inter eos fuit. Sigebertus vero Suessionem obpugnat, Theodebertum Chilperici filium capit, et exilio religat, ipsum superat, et urbes recipit. Post annum filium ei reddit, et pacem firmat. Guntrannus in Burgundia regnans fuit vir bonus et elemosinis deditus. Sigebertus vero videns, quod Aribertus et Guntrannus viles uxores acciperent, Brunam, quae et Brunichildis dicitur, filiam Athanagildi regis Hispaniae, uxorem accepit, cujus consilio multa mala et sanguinis effusio in Francia facta sunt. Chilpericus quoque sororem ejus Gachilissindam uxorem duxit, relinquens Fredegundem et alias uxores, quas habebat, quam postea fracto juramento, quod habuerat ad Gothos, ne eam de regno deponeret, sugillare fecit, et sic Fredegundem recepit, quae postmodum crudelissimam vitam digna morte finivit.[ GREG. Tur., V, 29.] Hic Nerone pejor et Herode ecclesias Dei vastavit, et multos sanctorum interfecit; descriptiones gravissimas in toto regno suo fecit, quas cum ferme per omne regnum percepisset, qui ferebat, a Lemovicinis interceptus, peremptus est, et descriptiones combustae. Ab hoc etiam peremptus est Hector Massiliae patricius, cum ab eo sanctus Praejectus injuste ante ipsum delatus esset, et causam delati probare, ut dixerat, nequivisset.

[ FREDEG.] Anno ab inc. Dom. 566, Sigebertus regnare coepit, et regnavit annis quatuordecim; Guntramnus quoque Langobardos regno suo irruentes tanta caede perdomuit, ut ex omni exercitu illorum quadraginta tantum Italiam redirent. Post haec Chilpericus et Sigebertus consilium ineunt, ut Guntramnum interficiant, et regnum ejus accipiant. Sed Domini voluntate mutati consilio Sigebertus super Chilpericum irruit, qui fugit Tornacum, et ille Parisius venit, ubi correptus a sancto Germano Parisiensi, ut desisteret fratrem persequi, audire noluit. Cui episcopus dixit: Scriptum: Qui parat fratri suo foveam, prior incidit in eam. Veniens autem Victuriaco, omnes Neustrasios in deditionem recepit, et ibi dolo interfectus est a duobus pueris, qui etiam deprehensi interfecti sunt, et sic Chilpericus regnum recepit.[ GREG. Tur., IV, 41.] Obiit autem Sigebertus anno regni sui 13, aetate quadragenaria, et regnabat Childebertus filius ejus pro eo anno 582, indictione 15.[ FREDEG.] Brunichildis Parisius sub custodia eum filio Childeberto detinebatur; sed puer in pera per fenestram demittitur, et Mettim a Gundebaudo duce in regno patris sublimatur.[ GREG. Tur., V, 1, 2.] Brunichildis vero jussu Chilperici Rotomagum exilio damnatur anno primo regni Childeberti. Eo anno transiit sanctus Germanus Parisiorum episcopus, et Regnamundus successit. Chilpericus itaque filium suum Meroveum Pictavis cum exercitu direxit, qui relicta ordinatione patris, adjuncto sibi Guntramno Bosone duce, Rotomagum petiit, et Brunichildem in conjugium accepit. Quod audiens Chilpericus Rotomagum venit et post paucos dies, assumpto Meroveo, Suessionis rediit, et non multo post propter conjunctionem Brunichildis suspectum habens spoliatum omnibus custodiae mancipavit. Qui dum in custodia detineretur, tonsoratus est, mutataque veste presbyter ordinatur, et fugiens ecclesiam petiit sancti Martini apud urbem Turonicam, ubi haec gesta sunt. Latuit in eadem basilica per duos menses, et post haec ad Brunichildem rediit, et ab Austrasiis receptus non est. Cum ergo in Remensi Campania latitaret, dolose captus ab Atrebatensibus, et timens ne patri redderetur, socium monuit ut irrueret super eum. Quo facto adveniente rege, mortuus inventus est.

His diebus apud Constantinopolim cum amentia mortuo Justino, Tiberius imperator factus est largus in eleemosynis. Quinto anno Childeberti magna christianorum persequutio in Hispaniis facta est. Dysentericus quoque morbus Gallias praeoccupavit, quo ingravescente, Chilpericus adultos jam tres filios uno anno perdidit; quartus qui superfuit, nomine Clodoveus, carceri mancipatur, et factione matris cultro a patre perimitur. Childebertus rex sororem suam Herminigildo, Wisigothorum regis filio, tradidit, cujus hortatu et Leandri Hispalensis episcopi praedicatione ad fidem Christi conversus est[ FREDEG.] Post Tiberium Mauricius accepit imperium, a quo Childebertus quinquaginta milia solidos auri accepit, ut Langobardos Italia pelleret. Intravit ergo Italiam, et omnes ditioni ejus se subdiderunt, cum quibus et amicitiam firmavit, et gloriose inde reversus est.( Vita Agerici). Cum ergo placitum et conventum multorum Virduni habere debuisset, et beatum hunc Agericum, de quo agitur, dilectionis et venerationis amplexibus honoraret, eum opsoniis necessariis gravari non patiens, removit servitii necessitatem, et placitum transtulit ad Metensem civitatem. Cumque consequenti tempore per urbem fecisset transitum, et a sancto pontifice benigna esset susceptus dulcedine, humanitas quoque hospitalis ei exiberetur cum omni cura et sollicitudine, in ipso fervore regiae servitutis accedens ad eum economus rerum suarum universalis: Et si alia, inquit, Domine, providendo abundamus, vinum ut majestati regiae decet, exibere non possumus, quia praeter vas medium, quod tonna vulgariter dicitur, nichil habemus. Tunc vir Dei in re corporea angustiatus, sed corde in Domino dilatatus: Noli, ait, desperatione languescere, sed affer mihi de eodem liquore: potens est Deus tristitiam parvitatis nostrae in gaudium abundantiae commutare. Dixit, et allato sibi vino paululum sorbuit, et ad celos oculos sublevans: Domine, inquit, oro ut fiat istius vini amplificatio. Cumque ipsius praecepto refudisset illud in vase supradicto, cepit vinum copiose ministrari, cepit copiose affluere, et quanto amplius vacuabatur ad libitum bibentium efferendo, tanto magis augebatur Creatoris jussu et virtute redundando. Poterat namque istud Omnipotens, qui de aqua vinum fecerat in Chana Galileae, poterat et de vino vinum facere sincera verbi petentis et indubia fide. Quid plura? Biberunt ut Galli, nec erat mensura in erogando. Multis diebus vas illud vinarium conati sunt vacuare, et quodammodo vina infundere videbantur, dum effusioni instarent. Crescebat modica benedictio multis vorantibus, et Deo imperante modum naturae superabat. Ad ultimum finito servitio, nec imminuto vino, rex miraculo stupefactus, episcopo humiliatus, Deum in ipso veneratus, regiam ostendit largitatem, et qui virtutis vinum biberat, vineas et possessiones ex amore et devotione episcopi ecclesiae optulit, quas et usque hodie privilegio et deinceps auctoritate stabili possedit. Sane virtutis vinum per praesulem sanctum a Deo virtutum regi et comitibus propinatum corda devota populi adeo tunc temporis laetificavit, ut in loco, quo copia ex benedictione profluxerat, altare construerent, quatinus hujusmodi signo saecula ventura noscerent, cujus meriti excellentia beatus Agericus apud Deum in gloria aeterna fulgeret. Quidam etiam valde nobilis, cum pro suis sceleribus a rege vita privari debuisset, et precibus beati antistitis salvatus est: unde dedit ille Virdunensi ecclesiae alodium suum et scripto roboravit.

Guntramnus Boso dux cum exosus reginae haberetur, coepit per episcopos et proceres discurrere, et veniam deprecari.[ GREG. Tur., IX, 8.] Nam cum esset Childebertus juvenis, reginam conviciis et improperiis lacessebat, unde et a rege jussus est persequi; qui cum se cerneret in discrimine positum, Virdunum petiit, putans per beatum Agericum, qui pater regis erat ex lavacro, se posse salvari, pro quo episcopus intercessurus ad regem properat. Quod cum rex negare nequiret, ait: Veniat, et datis fidejussoribus in praesentia patrui mei exequatur judicium. Adductus ergo et armis nudatus et coram rege prostratus a terra jussus est surgere, et sancto sacerdoti usque ad praesentiam Guntramni est commissus. Post haec Childebertus cum matre, sorore et conjuge in occursum patrui festinat. Quibus conjunctis praesentatur et Guntramnus Boso absque ullius defensione, quia sic convenerat sanctus episcopus: episcopus vero remansit. Sed cum ille pro diversis facilitatibus culpabilis judicaretur, ad mansionem episcopi confugit. Quo cum eum interfectores insequerentur, et ille a viro sancto avelli se non pateretur, nuncii etiam ad regem missi ab episcopo intercessores abbates et clerici non audirentur, jussu Guntramni injectus est ignis domui illi, ut si episcopus egredi nollet, pariter concremaretur Quod audientes clerici, vi effracto ostio sacerdotem ejiciunt. Miser autem ille, cum se videret flammis urgeri, demumque egredi tentaret, susceptus ab hostibus interfectus est; quod multum sacerdos doluit. Cum autem quidam de regni primoribus de morte regum, patrui scilicet et nepotis, tractassent, et deprehensi interficerentur, quidam eorum Bertefredus nomine ad urbem Virdunensium confugit. Quo insequentibus adversariis, domum ecclesiae, in qua erat episcopus, et quam et ille confugerat, exercitu vallant, et ascendentes super tectum, tegulis et materiis tecti illidentes interfecerunt illum cum tribus pueris. Multum ex hoc doluit sanctus episcopus, quod non solum eum defensare non potuit, verum etiam locum quo orare consueverat, ubi et pignera sanctorum multa aggregaverat, humano sanguine pollui vidit. Multa vero Childebertus munera misit, ut a moerore revocaret, sed consolari non potuit. Verum diuturnae amaritudinis moerore graviter aegrotare coepit, praesertim autem Guntramni filios secum retinens quotidie flens illos sibi soli relictos orphanos.

Transibat aliquando hic sanctus per civitatem Laudunensium, et ecce obviam sibi fuit quidam manicis strictus et compedibus, cui tortore praeeuntcarcere aperiebatur obscurus. Ibat, sed magis impellebatur infelix vagitibus plateas implens, et lacrimis omnes quos offendebat ad auxilium ululatu et gemitu provocabat. Talis est peccatorum redditio: sera semper poenitentia tormento suscipitur, et illecebrae voluptatum asperis et amaris exitibus puniuntur. Cumque miserabilis misericordem aspiceret virum, petivit, ut potuit, sibi refugium, et ut ei impenderet orationis suffragium. Audivit misericordia, et pontifex tactus dolore et compassione intrinsecus, convenit tortorem multa prece supplici postulatione, ut flecteretur et propitiaretur misero indulgentiae laenitate. Abnegavit, et reppulit, nec eum aliquatenus audire consensit. Illius flagitia et facinora animum judicis infrenabant, ne flecteretur misericordia. Petiit secundo et tertio, repulsus est; triplicavit precem, et auditus non est. Quid faceret pietas? Quo se verteret? Homo hominem neque cogere neque precari valebat, et pietas nichilominus increscebat. Itaque conversus ad Dominum porrexit vota in caelum; cucurrit ad misericordiae fontem sepius expertum, orans ut misero esset in auxilium, et solveret jussio invisibilis et omnipotens quod despexerat judex superbus et insolens: Audiit Omnipotens, subitoque ligamina solvit; Vincla cadunt, et nemo patet qui vincula solvat, Nulla manus, vis nulla, Dei nisi jussio sumni. Cumque hoc judex obstupefactus aspiceret, confusus et timore correptus, corruit ad pedes sancti, inobedientiae compede vinctus, petens jam et implorans sibi veniam, quam noluerat impendere proximo postulanti. Indulget vincto per culpam, soluto per veniam tantum gratiam postulans, qua solvatur. Ita Deus operatus in servum, illum reatu, illum indulgentia liberavit.

Haec pauca divinae virtutis miracula per virum sanctum nobis monstrata, nos pro modulo nostro litteris indicibus posteris ad notitiam salutis annotavimus, et digitum Dei, per quem oppressa Egyptus, per quem ejectus est inimicus, per quem mensura fidei, per quem divisio carismatum est divinorum, in his operatum adoramus. Exteriora, quia sunt visibilia, quasi faciem hujus patris nostri pulchram decoramque pingentes, et coloribus verborum ignobilium informantes. Sed si cum sudoribus et labore vix pervenimus ad ostium, id est ad comprehensionem exteriorum, quid de interioribus faciemus? Quomodo clausa et abscondita penetrabimus? Nimirum ipse Dei servus in hoc maxime et sollicite servivit Deo, quia vocem ejus medullitus obaudivit, quam evangelio promulgante percepit: Tu, inquit, cum oraveris, intra in cubiculum et clauso ostio ora Patrem tuum. Quid igitur mirum, si archana ejus nequimus agnoscere, qui extra ostium compellimur excubare? Nimirum detrimenti causam deputabat, si vel amicus secreta sua cognosceret. Legerat Ezechiam regem in hoc sibi Deum placabilem improvide offendisse, quod nunciis Babilonis thesauros suos et aromatum cellas inventus et reprehensus est ostendisse. Timebat et sollicitus invigilabat, ne si hostis insidians, hostiaria segniter soporata, domum ejus irrumperet, somno mortis obrutus negligentia deperiret. Quapropter servabat cor suum omni custodia, et templum sanctum Dei in se illesum illibatumque conservans, et permundans, variis bonorum operum floribus adornabat. Concurrebat enim populus, et civitas tota cotidie confluebat, ut de sanctuario Dei per ipsum oracula salutis, sicut antiquus populus per Moysen, et vitae responsa perciperent. Sacerdos ipse summus tam pro se quam pro commissis hostias Deo sepius immolabat, et legem Dei ad faciendum eam de cathedra aecclesiae perdocebat. Ita vestibus Aaron pretiosis et sanctis spirituali lege perfungens, domini Christi vicarius se ipsum hostiam sanctam Deo placentem offerebat pro populi salute, in adquisitione laudis aeternae. Hunc talem tam gloriae singularis heredem Deus ipse reddebat, qui eum et antequam nasceretur praeelegerat, quicum per se per ministros claros domus suae, et cum eo omni tempore erat, et frequentibus concursibus visitabat. Hos fasces, haec insignia urbis aeternae, hanc civicam coronam Jerusalem supernae, quomodo potest filius hominis vermis apprehendere? Quod si dicas et ipse filius hominis et ipse vermis, verum utique dicis, sed miracula per Filium Dei et hominis specialiter facta in amicis superexcellunt, nec sunt applicanda servilibus et Adae paupertati. Dicam interim, dicam de me, quia pressus sarcinulis corruptionis avitae, nec radicem caritatis ejus coelo fixam conabor attingere, nec dignum me fatebor corrigiam calciamenti ejus solvere. Sequar tamen ejus praeconando vestigia, si qua Deus illuminato suo fuerit dignus ostendere.

Cum ergo vir Dei inenarrabilibus et supradictis dies suos virtutibus omni studio repleret, et lucrum bonum de talentis sibi commissis bono Domino fideliter congregaret, hospitalitatis officium juxta apostoli praeceptum sollicitus exiberet, contigit semel sibi clericum Fortunatum nomine supervenisse.[ PAULI Hist. Lang. II, 13; BERT. VI.] Cum enim esset idem Fortunatus in Italia, in urbe scilicet Ravenna, et nimium oculorum dolorem pateretur, venit ad quoddam monasterium in eadem urbe intra muros in honore sanctorum Joannis et Pauli in qua etiam altarium beati Martini constructum honore, propinquam habebat fenestram in qua lucerna erat constituta, comitante secum Felice Tarvisiae urbis episcopo, qui pari modo oculorum dolorem patiebatur; et visum est illi, ut de oleo lampadis ante altare ardentis oculos suos linirent sub nomine sancti Martini. Quod ut fecit, protinus meritis ipsius oculorum uterque salutem recepit. Qui flagrans desiderio visendi sepulchrum sancti Martini, de Italia venit in Galliam, et fuit iter illius per Virdunum. Quem episcopus, cui lex canonica jubet omnes suscipere, benigne suscepit, humane servivit, et viscera super eum totius sanctitatis et pietatis pro consuetudine sua bona patefecit. At ille remunerationem cogitans pro servitute suscepta, cum voto expleto. Pictavim rediens ibi habitaret, consecratus in presbiterum, et post in ejusdem urbis episcopum, et esset doctus arte grammatica, composuit ibi carmen in laude ipsius hexametris comptum et pentametris versibus, quos hic subjungere operae precium duximus. Ita ergo carmen id dicitur: Urbs Virduna, brevi quamvis claudaris in orbe, Pontificis meritis amplificata places. Major in angusto praefulget gratia gyro, Agerice, tuus, quam magis auxit honor. Plurima magnarum fudisti semina laudum, Quae matura opere fertilitate metes. Tempore praesenti victum largiris egenis. Unde futura dies centuplicabit opes. Dogmatis archani reseras penetralia pastor: Non solum dapibus, pascis et ore greges. Templa vetusta novas, preciosius et nova condis, Culcior est Domini te famulante domus. Egregios fontes sacri baptismatis exples, Tam pia divino fonte repletus agis. Candida sincero radiat hec aula sereno: Et si sol fugiat, hic manet arta dies. Ad nova templa avide concurrunt undique plebes, Et tribuis populis plus in amore Deum. Te solamen inops meruit, te nudus amictum. Et solus cunctis potus et esca manes. Felix, qui meritis aeternae lucis amator, Tempora jam modico non moritura paras. Phebus ut elatum suspendit in ethera cursum, Purus et igniferum spargit ubique jubar: Effusis radiis totum sibi vendicat orbem, Montes, plana replens, ima vel alta tenet. Sic praesul splendore animi cum sole choruscas, Ille suis radiis fulget, et ipse tuis, Agerice sacer, cujus sermone colente Ecclesiae segetes fertilitate placent, Terrenis sterilis rebus, fecunde supernis, Cuncta caduca negans, dives iture polis. Illecebris mundus, mundi lasciva repellens, Nil cui subripuit carnis amarus amor. Lubrica culpa perit, neque mors de crimine gaudet, Cum tua delictis libera menbra vides. In templis habitando piis sic purus haberis, Ut tua corda, pater, sint pia templa Dei. Eligit in tali se Christus vase recondi; Quam sibi purgavit, possidet ipse domum. Non dolus in labiis, non sunt fera nubila mentis, Sinceris animis vernat in ore dies. Doctiloquum flumen salienti fonte refundis, Et sensus steriles voce rigante foves. Ardua coelorum pandis misteria terris, Per quem plus Dominum scit, timet, orat, amat. Dogmate divino praesul facunde triumphans, Das pastor monitis ne premat error oves. Deliciis reficis, quas celum, arva, unda ministrat, Et saciat populos hinc cibus, inde fides. Sumit pauper opem, tristis spem, nudus amictum, Omnia quidquid habes omnibus esse facis. Hic tibi longa salus maneat, licet inde futura: Atque diu pastor pro grege vota ferens.

Cum igitur prolongatum vitae hujus incolatum mortem delectabiliter expectans diu patientissime pertulisset, et pondus impositum diei et aestus spe salutari infatigabiliter deportasset, et lacrimas quoque crescentis cotidie desiderii panes bonae ac letae consolationis habuisset, videns inimicos suos victoria vitiorum scabellum pedum suorum, gaudebat anima ejus in Domino, et exultabat spiritus ejus in Deo salutari suo. Vincula terrenae molis graviter tolerabat, et quanto viribus corporis destituebatur, tanto magis libertatem promissam amplius sitiebat cum apostolo dicens: Cupio dissolvi, et esse cum Christo multo magis melius. Quod per speculum in enigmate jam senex ac lassabundus tenebat, hoc videre ardebat per speciem. Bonus autem Dominus messis differebat succisionem, quia oportunam noverat et disponebat maturitatem. Viderat eum et adjuverat in hac hieme aspera perniciter desudasse, ventos temptationum, pruinas tribulationum, adustiones voluptatum superasse, et providus sanctarum virtutum agricola fructum multiplicem terrae bonae differebat succidere, plenitudinem ejus accumulans in patientia. Appropinquavit igitur vespera mortis, et gaudens, ac praeteritorum quodammodo immemor, in anteriora se extendebat praeparatae pausationis denarium a patre familias reposcens pactae ac diu expectatae mercedis. Non fefellit eum spei ancora omnibus firma periculis, et veritas de promissionis umbraculo processit in lucem. Tactus enim digladiabili sorte naturae, et sciens sibi discidium corporis et animae supervenire, confidens in Deo, qui potest et animam et corpus perdere et salvare, convocari jussit omnes ecclesiae suae filios et in aecclesia meliores, et consueta salutis documenta replicans, seque illis commendans, ad ultimum ait futura pronuntians: Sabbato venturo, filii karissimi, magnam scitote futuram serenitatem coeli. Serenissimus enim sabbati Dominus mihi servo suo fideli dabit sabbatum requietionis, et pertesum labore sex dierum hujus seculi, in septima sine vespera omni labore liberum transportabit. Terrae igitur matri, quod suum est reddite; nam Deus, vita mea, recipiet, quod inspiravit in faciem meam spiraculum vitae. Vos etiam obsecro, fratres, et nunc pro vobis sollicitus, ut numquam a memoria vestra recedat, qui semper et ubique vobiscum est, Dominus. Dicebat haec aliaque similia, et quasi ad pascha superventurum se praeparans, sordes et contagia circunstantium atque lugentium sacra et multimoda ammonitione eluebat; nunc de his quae relinquebat, castigando retrahens, nunc ad ea ad quae transmigrabat, instigando impellens. Venit quod praedixerat sabbatum, et ecce repente in cella ubi eger recumbebat, auditur frequentia, audiuntur voces, quas lingua edicere nec vox potest resonare mortalium. Cesserunt lacrimae, stupor et extasis omnes invasit, miraculo et terrore omnes tenuere silentium. Audiebantur carmina sexuum diversitate diversa, nec qui essent cantores, corpulentia tenebrosa et fragilis videre praevalebat. Hoc tripudio, hac simphonia laetitiae inter supernorum civium exultationes, inter manus sanctorum angelorum dulcissimi pontificis anima de corruptibili carcere exempta, veluti nivea columba cunctis videntibus evolavit, quorum Deus oculos, ut videre mererentur, aperuit. Ibi felix et beata anima illud unum quod in evangelio Salvator docet necessarium, ab eodem Domino perenniter et feliciter recipit.[ GREG. Tur., IX, 23.] Obiit autem pro illis, ut supra diximus, causis amaritudinis felle adgravatus, maxime inedia consumptus. Curatum est sane corpus ejus sacratissimum pia filiorum diligentia, et juxta patris ultima praecepta terrae mandatum in aecclesia sancti Andreae et beati Martini nomine consecrata. Ubi meritis ejus et precibus exuberant divina beneficia, cunctosque Dei medetur pietas. Requievit autem mense Decembrio, die primo, qui erat dies sabbati. Annunciatus est ab angelo anno ab inc. Dom. 518, natus post triennium a. 521, ordinatus in pontificem anno aetatis suae 33. ab inc. Dom. 553, indictione 3, regni Theodeberti a. 13, post quintam synodum Constantinopolitanam a. 2, pontificatum agente Romanae ecclesiae papa Vigilio, imperante Justiniano minore a. 28, Justiniani majoris nepote. Vixit in episcopatu a. 47, decessit aetatis suae a. 81, ab inc. Dom. 602, indictione 5, qui erat annus Guntramni 33, papatus domni Gregorii papae a. 12. Butiovaldus quidam abbas episcopatum ambiens, quia esset superbus, nichil optinuit. Caramerum referendarium cum consensu civium regalis assensit auctoritas fieri sacerdotem. Post eum extitit......... Ermenfridus, de quibus nullam aliam habemus memoriam, nisi quod in ordine episcoporum episcopi sunt reperti. Verum de his nunc ista sufficiant.

[ GREG. Tur., IV, 46.] Chilpericus itaque, Nerone pejor et Herode, post multa mala, bella, caedes et descriptiones novas et gravissimas, quas in omni regno suo fecit, dum de venatione apud villam Calensem juxta Parisium jam subobscura nocte rediret, dum de equo susciperetur, et unam manum super pueri scapulam teneret, adveniens quidam, nomine Falco, missus a Brunichilde, cultro eum sub ascella percussit, et iterato ictu spiritum ejus fudit.[ FREDEG.] Hic multas regiones devastavit, episcopos execrabatur, testamenta ecclesiarum multa disrupit, nullum unquam dilexit, a nemine dilectus est.[ GREG. Tur., IV, 46.] Cum spiritum exhalasset, solus derelictus est. Hunc Madelulfus Silvanectensis episcopus noctu sepelivit. Obiit a. 588, anno.... Childeberti filii Sigeberti.

[ FREDEG.] Anno igitur ab inc. Dom. 593, regnante Guntramno, anno regni sui 25, ipse domnus Guntramnus rex ecclesiam in suburbio Cabilonensi in honore sancti Marcelli aedificavit, quam rebus plurimis ditavit, et congregans synodum quadraginta episcoporum, monachos inibi esse decrevit ad instar monasterii Agaunensis. Cumque ei perlatum fuisset, quod frater suus Chilpericus interfectus fuisset, abiit Parisius, baptizatum filium Chilperici, nomine Clotharium, ipse de fonte suscepit, et in regna patris constituit.

Anno 26 regni ejus, filius nascitur Childeberto Theodebertus, et anno sequenti Theodericus. Guntramnus Childebertum adoptavit in filium, quia filios non habebat. Ipso anno gens Persarum credidit Christo, et baptizatus est imperator Persarum a sancto Johanne Constantinopolitano cum 60 milibus eorum.

Anno 30 regni ejus, qui erat ab inc. Dom. 598, inventa est tunica Domini nostri Jesu Christi inconsutilis, et a Gregorio Antiocheno, Thoma Hierosolymitano, Johanne Constantinopolitano, et aliis multis de Zafati civitate cum arca marmorea levata, ordine pedestri Hierosolymam perlata est, et in loco ubi crux adoratur, cum triumpho posita.

Guntramnus, postquam 33 annis regnum Burgundiae tenuit, moritur 5 Kal. Aprilis; sepultus est Cabilone. Regnum ejus Childebertus assumpsit, quod annos quatuor tenuit, et mortuus est in adolescentia, anno regni sui 17, aetatis 25, ab inc. Dom. 605. Filii ejus regnum susceperunt Theodebertus Austrasiorum, sedem habens Mettim; Theodericus regnum Guntramni in Burgundia, sedem habens Aurelianis. Hi duo reges contra Clotharium Chilperici filium arma movent, ubi Clotharius opprimitur, et qua potest conditione pacem facit.

Anno regni.... Theoderici, qui erat ab inc. Dom. 602, Phocas dux et patricius rei publicae Mauricium imperatorem interfecit et imperium assumpsit. Theoderico nascuntur filii Sigebertus et Childebertus. Brunichildis et Prothadius major domus Theodericum adversus fratrem commovent; quamobrem Protadius ab exercitu Theoderici perimitur, et fratres pacantur. Theodericus consilio Brunichildis aviae suae sanctum Desiderium Viennensem archiepiscopum exilio damnavit, et reductum de exilio lapidare fecit. Sanctum quoque Columbanum de regno suo exturbavit, quem Clotarius Chilperici filius suscepit. Erat enim amator sapientiae. Iterum lis inter fratres Brunichildis agitatur consilio, et collecto exercitu Tullensi confligunt campania. Victor Theodericus Theodebertum usque Coloniam insequitur, ubi Theodebertus redintegrato exercitu bellum movet. Tanta ibi strages facta est, ut cadavera mortuorum non haberent quo ruerent, prae multitudine occisorum. A Tulbiaco usque Coloniam prostratus exercitus terram operuit. Theodericus victor fratrem persequitur, et suorum proditione captum aviae Brunichildi dirigit; quem illa in clericum totondit et post paululum interfecit.

Regnante Theodeberto rege sanctus Goericus, rex Aquitaniae ultimus, justis pollens moribus, a Domino caecitate percussus, revelatione angelica Mettim venit, cui praeerat sanctus Arnulfus propinquus ejus; et illuminatus a sancto Stephano domum sancti Petri construxit, et tempore Dagoberti, sancto Arnulfo eremum petente, ibidem pontifex subrogatus 18 annis praefuit, decessit 13 Kalendas Octobris, sepultus in coenobio sancti Symphoriani. Tempore Theoderici et Brunichildis sanctus Lupus Senonensis viguit, nepos Austerii Aurelianensis et Aunarii Antissiodorensis episcoporum.

[ FREDEG.] Anno itaque 16 regni sui, qui erat ab inc. Dom. 615, Theodericus volens super Clotharium irruere, Mettis profluvio ventris interiit. Brunichildis Sigebertum filium ejus in loco patris substituit. Clotharius vero fines regni qui suae ditioni debebantur conatur recipere, cui Sigebertus occurrit, quem Clotharius suorum proditione captum peremit, et quinque fratres ejus cum Brunichilde cepit. Pueros separatim peremit, Brunichildem indomitorum equorum caudis irretitam miserabili morte damnavit anno ab inc. Dom. 623, quae et sepulta est Eduae.

Clotarius trium regnorum monarchiam obtinuit a. 28 regni sui, sicut et beatus Columbanus praedixerat, et a. 38 regni sui Dagobertum filium consortem regni facit. Anno vero 42 regni ejus inter Clotharium et filium suum gravis orta est contentio, eo quod Clotharius cuncta quae ad regnum Austrasiorum pertinebant, sibi volebat retinere. Quamobrem electi sunt duodecim judices ex Francis, inter quos fuit sanctus Arnulfus Mettensium episcopus, quorum consilio pater pacificatur cum filio. Superiori vero anno, cum jam Dagobertus Austrasiorum regnum strenue regeret, quidam vir, nomine Haroaldus, ejus offensam incurrit, pro quo intercessores facti sunt dominus Arnulfus et Pippinus major domus, sed non multo post Treveris interfectus est.

Anno 630 Clotarius moritur, et Dagobertus monarchiam obtinuit a. 15. Hic patre orbatus, Austrasiis, quos regebat, jubet exercitum promovere, missos dirigens in Burgundia, et caeteris regni partibus, ut in suum regnum eligerent. Cumque Remis venisset, omnes se ei tradiderunt. Aribertus frater ejus nitebatur se posse regnum assumere, sed ejus voluntas pro simplicitate parum sortita est effectum. Dagobertus vero cum obtinuisset regnum, sapienti usus consilio partem regni fratri concessit Tolosam, Caturcinam, Agenensem, Petragoricum et Sanctonicum, et quod ab his versus Pyreneos montes excluditur; et regnabat Aribertus in Provincia et Aquitania et post tres annos totam Vasconiam superans sibi subdidit.

[ BERTAR.] Anno Domini 582 obiit sanctus Germanus Parisiensis et a. 630 sub Dagoberto viguit sanctus Paulus Virdunensis frater ejus. Quod si, ut scribitur, ita est, sexaginta et eo amplius annis vixit post eum. Nati sunt in pago Eduensi, vico Lausia, et in manso nativitatis eorum non canis, non avis praedam rapere praevalet, quae non statim intereat; quod experimento probatum est. Qui locus usque hodie ecclesiolam retinet sancti Germani nomine et virtute insignem.

[ BERTAR.] Hujus Dagoberti tempore post Ermenfridum episcopum Virdunensem tractus est de monasterio Theolegio sanctus Paulus, qui fuit frater sancti Germani Parisiensis ecclesiae episcopi, et in Virdunensi ecclesia episcopus consecratus; cujus memoria aeterna est. Hic monasticam vitam ducens cum in pistrino fratrum habuisset obedientiam, et timeret ne hora statuta fratres panem habere potuissent, ejecto igne de clibano ipse intus ingressus, cum cuculla sua clibanum purgavit, et panem illic ad coquendum ordinavit, sanusque foras egressus panem sanctum fratribus in refectorio tempore statuto distribuit. Cum ergo esset episcopus ordinatus, nepos Dagoberti regis Grimo diaconus, qui et Adelgisus dictus est, cum fuisset a sancto Paulo ab infantia reverenter educatus, pro amore ipsius antistitis suam proprietatem, id est Theolegium monasterium, santae Mariae in Virduno suo scripto et multorum fidelium scriptis tradidit roboranter, et ut Virdunensis ecclesia ipsum monasterium in sempiternum haberet, omni auctoritate firmavit. Victui vero fratrum Grimo Frasindum villam pro sua pietate delegavit. Sanctus etiam Paulus Basonis villare de suis redditibus comparavit. Privilegium canonicum ipsius ecclesiae de antiquioribus villis fecit, et sua aliorumque episcoporum auctoritate ipsum sub divina attestatione roboravit. Hic in episcopatu positus, multa miracula operatus est, et post suum excessum positus in basilica sancti Saturnini, omnibus cum fide poscentibus multa sanitatum beneficia largitus est. Caecos namque illuminavit, surdis auditum dedit, clausis gressum praebuit, aegrotos a variis infirmitatibus liberavit. Et quid plura? Ecclesiam sibi commissam rebus temporalibus dilatavit, bonorum operum floribus adornavit, et Dominus omnipotens animam ejus cum sanctis in aeterna gloria gaudere facit. Requievit autem mense Februario, die 9. Post hunc extitit Gisloaldus episcopus, Gerebertus.

[ FREDEG.] Dagobertus igitur anno regni sui 6 Burgundiam ingressus est, et tanto timore pontifices et omnes Burgundiae proceres in ejus adventu concussi sunt, ut omnibus mirandus esset pro justitia quam faciebat.. Venit ergo Lingonas, inde Divionem, et Latonae residens multis diebus tantam justitiam faciebat, ut nullus ante eum veniret, qui rediret non accepta justitia. De Latona Cabilonum venit, post Augustodunum, inde Antissiodorum, dehinc Senonas, inde Parisios venit amore justitiae faciendae, ut nec somnium oculis caperet, nec cibo satiaretur. Anno 7 regni sui nascitur ei filius, nomine Sigebertus, quem de lavacro suscepit Aribertus frater ejus, et ipse Aribertus anno sequenti mortuus est, cui erat filius parvulus Chilpericus, qui non multo post defunctus, fertur factione Dagoberti fuisse interfectus.

Anno 10 regni Dagoberti Winidi Toringiam devastabant. Qui cum fortiter instarent, Dagobertus Mettis venit, et consilio pontificum et procerum Sigebertum filium suum regem constituit, sedemque Mettis habere constituit, et Cunibertum Coloniensem praesulem et Ansegisum ducem, qui et Anschisus, instituit gubernare palatium. Hic Ansegisus genuit Pippinum, Pippinus Carolum. Thesaurum quod sufficeret, filio tradidit, et condigne eum in culmine regni sublimavit, et quod ei largitus fuerat, praecepto roboravit. Illi regnum Austrasiorum et fines regni Francorum utiliter defendunt. Undecimo anno Clodovei filii Dagoberti Magoaldus abbas Flaviniacensis obiit, et domnus Widradus ordinatur abbas 11 Kal. Mai. Praefuit annis 12.

Anno 12 regni Dagoberti natus est ei filius, nomine Clodoveus, cui Neustriam et Burgundiam post suum discessum pater contulit, regnum vero Austrasiorum Sigeberto. Dagobertus igitur 13 anno regni sui Wascones fortiter superavit, et anno sequenti Brittones et Wascones datis sacramentis ei subduntur. Obiit anno inc. Dom. 641, ind. 14, regni sui anno 20; sepultus est in ecclesia sancti Dionysii Parisius, quam tantis thesauris ditavit, ita ut miraretur, qui videret. Successit patri in regimine Clodoveus, cujus regni anno 2 Martinus papa pontificatum Romanae urbis suscepit

[ REGINO.] Clodoveus corpus beati Dionysii discooperiens, minus religiose os brachii fregit et rapuit, confestimque stupefactus in amentiam incidit, et post 2 annos vitam cum regno finivit. Habuitque tres filios Clotharium, Theodericum et Childericum, quos genuit ex Baltilde regina. Ega custos palatii et tutor regni condigne gubernabat palatium et regnum. Anno tertio regni Clodovei Ega moritur et major domus Erchinoaldus efficitur, vir patiens, et omni bonitate plenus, amator pacis et justitiae. Pippinus quoque defuncto patre Anchise major domus in regno Sigeberti cum Cuniberto pontifice strenue gubernabat regnum Austrasiorum, et ab omnibus amabatur. Hic partem thesaurorum Dagoberti, quae competebat Sigiberto, Compendio villa suscepit, et Mettis deportavit. Post haec Sigebertus obiit. Regnum ejus suscepit Dagobertus filius ejus. Quem Pippinus et Grimoaldus Pippini filius minus idoneum ad regni curam providentes in clericum detonderi fecerunt. Balthildis missis militibus Dalfinum Lugdunensem episcopum interfecit a. 661, a quo consecratus est sanctus Vulfridus Eboriacensis episcopus, qui primus in Frisia praedicavit ante sanctum Willebrordum. Clodoveus quoque exactis in regni administratione 17 annis obiit in primario flore juventutis, relictis tribus filiis cum Baltilde regina. Ejus archicapellanus fuit sanctus Genesius abbas, qui postmodum Lugdunensi ecclesiae archiepiscopus datus. Hic ante reginam defunctus, in ipso ejus obitu cum magna ei luce cum angelis et archangelis apparuit, et ad mansionem eam perpetuae pacis perduxit. Post quem praefuit Lugdunensi metropoli sanctus Landebertus abbas Fontanellensis ecclesiae, a quo consecratus est sanctus Ansbertus Rotomagensis episcopus anno Dom. inc. 678, indictione 5, anno regni Theoderici 9.

Annus Dom. inc. 682. Agathonis papae secundus, Theoderici Balthildis filii 13.

Clotharius major natu regnum patris Neustriae et Burgundiae obtinuit, Childericus regnum Austrasiorum et Germaniae suscepit anno incarnationis Domini 658, indictione prima. Regnavit Clotharius annis 4, et obiit anno dominic. incarn. 662, indictione quinta. Quo mortuo contentio inter principes agitabatur de regno. Ebroinus major domus Theoderico favebat, sanctus Leodegarius, Eduensium episcopus, et ceteri quibus erat mens sanior, Childerico favebant. Praevaluit melior sententia, et Childericus rex Franciae constituitur, eo quod strenue regeret regnum Austrasiorum. Refert aliquis scriptorum quod Theodericus primo sublimatus sit in regno Francorum, et Ebroinus major domus substitutus, sed propter malitiam et crudelitatem sint expulsi, et substitutus sit Childericus. Leodegarius igitur sub Childerico bene et utiliter disponebat regni moderamina, ita ut quidquid adversus leges majorum, quorum vita laudabilis fuit, contrarium repererat, ad pristinum statum corrigeret. Obiit domnus Widradus abbas 5 Nonas Octobris, et successit ei anno dom. inc. 663 Gayroinus episcopus; cujus tempore contulit eidem aecclesiae Glennonem cum appendiciis. Hic in expeditione imperatoris obiit pridie Nonas Julii. Tempore etiam ejus dedit Bajo sancto Prejecto Pulliniacum cum aecclesia, Magniacum, Pruiniacum, et uxor ejus Puteolos, Opiemariacum, Cleriacum anno 7 Childerici.

His diebus Eduensem ecclesiam praefatus regebat Leodegarius, Virdunensem Gerebertus, de quo jam memoriam fecimus, Trajectensem sanctus Theodardus. In aula regis Childerici sanctus erat Lambertus, juvenis bonae indolis, qui post sanctum Theodardum consensu magnatum et procerum Trajectensem suscepit episcopatum. Dum igitur strenue et sagaciter Childericus regni disponeret moderamina, crescente inter principes discordia diaboli maligni suadente invidia, interficitur princeps iste inclytus, anno ab inc. Dom. 670, indictione 13, exactis in regni administratione 22 annis, et germanus ejus Theodericus succedit. In diebus illis tanta fuit tribulatio in ecclesia, Ebroini faciente nequitia, ut videatur crudelitate vincere Neroniana et Deciana tempora.[ ADO.] Tunc interfectus est sanctus Leodegarius cum Gerino fratre ab ipso Ebroino principe, sanctus Lambertus a Dodone comite. Ebroinus crudelitate frendens, ab Ermenfrido Franco interfectus est. Erat tunc temporis vir ab ipso Ebroino oculis privatus in insula quae Barbara dicitur, cum nocturno tempore ad ripam Araris orandi gratia sederet, audivit navigantium impetum. Qui interrogans, quo navigium illud tenderet, audivit: Ebroinus est, quem ad Vulcaniam ollam deferimus, ibi enim facti sui poenas luet.

Jam tunc deficientibus a pristino vigore regibus, regni cura administrabatur per majores domus. Mortuo ergo Theoderico ab inc. Dom. 692, indictione quinta, Clodoveus filius ejus succedens regnat a. 1. Inter duces et primates regni Pippinus praeeminebat, et maxima pars regni in manu ejus erat. Clodoveo quoque defuncto Childebertus succedens regnavit a. 13. Virdunensem ecclesiam Berthalamius episcopus rexit, qui studio suo et industria ecclesiae sibi commissae adquisivit praedia quamplurima.[ BERTAR.] Quo defuncto succedit Abbo episcopus.

Childeberto quoque rege, qui cognominatus est Justus, de medio facto anno 711, Dagobertus filius ejus succedit adhuc puer anno inc. Dom. 712, et regnavit annis 5, et mortuus est a. 715, cui successit Daniel clericus, qui et Chilpericus, regnavitque annos plus quinque.

[ BERTAR.] Anno ab inc. Dom. 711, natus est in Virdunensi urbe domnus Madeleveus ex familia ecclesiae.

Pippinus mortuus est anno ab inc. Dom. 714, mense Decembrio, et Grimoaldus filius ejus mortuus, et Karolus successit in loco patris. In diebus illis Franci mutua se caede sternunt, et Theobaldum Grimoaldi filium persequendo fugant, electo Rainfredo in principatu majoris domus, de cujus manu per multa bella Karolus eundem principatum sustulit, et mortuus est Rainfredus a. 731. Anno quoque 717 obiit in Attiniaco villa Daniel, qui et Chilpericus, et Noviomo sepultus, et succedit ei Theodericus Dagoberti junioris filius. Quo mortuo a. 725 successit Clotharius, et Clothario Childebertus, et Childeberto Childericus; in quo defecit generatio regis Clodovei, quae usque tunc regnaverat.

[ REGINO.] Karolus ab ergastulo quo tenebatur divina miseratione ereptus, 27 annis, quibus principatum obtinuit sub praefatis regibus, bellum cum paucis bis terque congressus primo abiit, tandem in Vinciaco 13 Kal. Aprilis contra Rainfredum Francorum principem a. 717, tertio sui principatus anno; unde victor factus, una tantum, id est Andegavis civitate ei concessa ad habitandum, Francorum totam gentem regens, vastavit Saxoniam, Bavariam, intravit in Provinciam usque Massiliam, invasit Wasconiam, vastavit Frisiam, contrivit Alemanniam. Qui propterea Tuditis appellatus est quod est malleus fabri, quia sicut malleo universa tunduntur ferramenta, ita ipse contrivit omnia regna sibi vicina. Pugnavit etiam cum Saracenis non longe a Narbona, et maxima caede prostravit. Quibus iterum Provinciam irrumpentibus, cum Arelatum cepissent, Carolus sibi adjuncto Luitprando Longobardorum rege, de illis eos regionibus effugavit.[ PAUL DIAC.] Eo tempore floruit vita et actibus Petrus Ticinensis episcopus, virginitatis gloria decoratus, qui ab Ariperto quondam rege apud Spoletum fuerat relegatus. Misit autem Carolus Pippinum filium suum Luitprando praefato regi, ut ejus capillum incideret. Qui crinem ejus incidens pater ei factus est; multisque ditatum muneribus genitori remisit. Leone imperante temporibus Gregorii papae tertii, hortatu ejus Petronace duce monasterium sancti Benedicti in Cassino restauratum est, elapsis jam fere 110 annis a destructione ejus, cui etiam Zacharias papa plura contulit, inter quae regulam, quam sanctus Benedictus manu sua scripsit, concessit.

[ BERTAR.] Tunc praeerat Virdunensi ecclesiae Peppo episcopus, et in illa seditione, quam diximus fuisse inter Raimfredum Francorum principem et Karolum Tuditem, ipse favit partibus Caroli, et ob id optinuit pretio cum Carolo et quodam nobili vasallo ejus Calmontem villam cum omnibus appendiciis. Postquam vero Deus Karolo solidavit Francorum regnum, addidit et alia quamplurima, ut ostendit chartarum notitia. Et hoc ergo defuncto Volchisus episcopus factus est, et post eum Agroinus episcopus, qui perpaucis annis ipsi praefuere ecclesiae.

Anno ab inc. Dom. 741, Karolus mortuus est, et filii ejus Karlomannus et Pippinus susceperunt regni gubernacula, sed Karlomannus septimo post patris obitum anno ab inc. Dom. 747, relicta cura regni Pippino fratri, Romam perrexit et in monte Serapti monachus habitationem instituit. Postea non ferens molestias crebro se visitantium, ad sanctum Benedictum in monte Cassini commigravit. Tunc regebat Romanam ecclesiam Zacharias papa, qui successit Gregorio III, a. 742, et rexit ipsam ecclesiam a. 10, m. 3, d. 14.[ REGINO.] Hic accepta legatione a Pippino per Burgardum Vitzoburgensem episcopum, et Fulradum ipsius Pippini capellanum, de incivilitate regum ex antiqua Merovingorum stirpe descendentium, ut superius praelibavimus, mandat populo Francorum, ut Pippinus, qui potestate regia utebatur, nominis quoque dignitate frueretur. Ita Childericus rex ultimus de ipsa stirpe depositus, et in monasterium trusus, et Pippinus in regem electus, et consecratus est a Bonifacio Moguntiae episcopo, Suessionis in villa, a 752. Sed et Stephanus, qui Zachariae successerat, propter infestationem Aistulfi regis Langobardorum 14 die mensis Octobris Roma egressus, indictione 7, papatus sui a. 2, ab inc. Dom. 754. ad Pipinum venit in Francia, et constituit eum Romanae ecclesiae defensorem et principem, et confirmavit unctione sua in regem, et unxit duos filios ejus Carlomannum et Carolum. Extunc ablata est Roma a subjectione imperii Graecorum. Anno 755 post Gayronum episcopum Flaviniacensis aecclesiae abbatem Manasses ordinatur abbas tempore Pippini quondam majoris domus, tunc autem regis Francorum.

Anno igitur ab incarnatione humanati Verbi 753, suscipit praesulatum Virdunensis ecclesiae domnus Maldeveus. Hic in eadem urbe christianis et inclitis parentibus est editus. Qui statim renatus ex aqua et spiritu in septem baptismatis gradibus, septem comprehendit dona paracliti Spiritus. Accepit deinde carnes agni immaculati cum sanguine, candidatus virginitatis veste, decoratus immortalitatis lampade. Ardebat ea tempestate omnis Belgica cotidiana bellorum instantia.[ EINH. Vita K.] Nam regalis dignitas, quae a Meroveo rege sumpserat initia, in Hildericum regem qui jussu Stephani Romani pontificis detonsus et in monasterium trusus est, porrecta, illo in tempore nullius vigoris erat, nec quicquam in se praeter inane regis vocabulum praeferebat. Opes quippe et redituum affluentia, regni administratio seu omnia, quae vel domi vel foris agenda ac disponenda erant, penes praefectos palatii, qui majores domus dicebantur, manebant. Qua praefectorum licentia crevit morum insolentia, adolevit dominorum crudelis potentia, nec defuit invidia, quae pessumdedit regnorum jura. Inflatur unus adversus alium, invadit quisque nomen regium. Hac crescente discordia urbes depopulantur, ecclesiae incenduntur, ministeria divina detrahuntur, monasteria virorum dejiciuntur, puellarum deluduntur, et cuncta vastantur; fuitque eo tempore non minor in aecclesiis gemitus, quam Decianeis Diocletianisque temporibus.[ BERT. 12] Quo turbine Virdunensis civitas exagitata defuncto Agroino episcopo diebus multis mansit vacua, pastore viduata.

His diebus ablactatus almus puer Madelveus, religiosis viris traditus est litteris imbuendus, quarum elementis brevi datis memoriae, dedit operam intelligere praecepta artis grammaticae, per quae vera agnosceret, vicia quiret vitare. Post haec tribunal ascendit rethoricae. Sed quia rethor est traditor eloquentiae, eloquentia vero sine sapientia nimium obest plerumque, prodest numquam, omissa exercitatione dicendi, in rectissimis atque honestissimis studiis rationis omnem suam consumpsit operam, studium rectae rationis ad divina, studium honesti officii referens ad humana. Hinc res omnes, quae in dictis et factis et in toto mundo aguntur, decem esse intelligens, quae praedicamenta dicuntur, argumentorum fucos et sillogismorum perplexiones sagaci animo discrevit, et in eis aciem sui docilis sensus ad unguem exacuit. Intrat ex hoc quadruvium, ubi cubos arithmeticae, sonos musicae, modos geometriae, radios astronomiae perspicaci percipiens mente, ad perfectionem duplicis thesis, id est theoricae pervenit et practicae.

Puerilibus igitur annis, ut patriarcha Jacob, simpliciter domi transactis, pulsabat adolescentiae fores proficiens, et placens tam Deo quam hominibus. Sane post flores rethoricos ac angues sillogismicos, scripturae divinae ingreditur campos, ubi audiens ab Apostolo: Omnis qui caste vivit, templum est Spiritus sancti; item in Apocalipsi: Qui cum mulieribus non sunt coinquinati, hii sequuntur agnum quocunque ierit, statim primevam suam etatulam Christo Domino consecravit; illi toto animo placere ac servire gestiens, qui est pars et hereditas ejus, cogitansque vias suas, convertit pedes suos in testimonia Jesu, querens videre bona Domini in terra viventium. Adeptus tandem clericatus honorem, accepit a Domino benedictionem, et misericordiam a Deo salutarem. Cotidiano siquidem provectu ibat de virtute in virtutem, latam et spatiosam viam quae ducit ad mortem horrens, artam et angustam qua itur ad astra sequens, confixit timore Dei carnes suas, mortificans membra sua cum viciis et concupiscentiis, spiritu ambulans, desideria carnis non perficiens, misericordiae operibus studens, vigiliis et jejuniis corpus affligens, orationi insistens, meditationi inserviens, aures ab auditione mala coercens, oculos a vanitate avertens, odor bonus Deo in omni loco esse satagens, os suum a multiloquio vel vaniloquio custodiens, manus ab omni munere excutiens, consilium opusque suum ad Deum semper convertens, in omni actu suo Dei, non suam gloriam querens. Vivebat studiis adolescens justus in istis, Ordinibus sacris respondens moribus aptis.

Post hec ad majora conscendens, presbiterii honorem electus accepit, justificatus optinuit. Constituitur itaque unanimi assensu, electione omnium, rector et abba ecclesiae sancti Vitoni, quam et studio spiritualis exercitii et rebus temporalibus melioratam, exemplo et doctrina ad divini famulatus amorem accendit. Fuit enim humilitate praecipuus, caritate diffusus, prudentia mirabilis, sobrietate laudabilis, justitia insignis, fortitudine spectabilis; et licet cunctos dignitate praecelleret, erat tamen obedientia cunctis subditus, patientia probatus, forma factus gregi ex animo, ut in eo subditus quisque agnosceret, quam sibi vivendi normam assumeret. Haec de eo fama ubique ferebat, hic rumor omnium in ore continuus erat; Madelvei pietas ejusque probitas lustrabat patrias, replebat plateas, edes pulsabat palatinas. His praecurrentibus muniis cunctorum votis in pontificatu eligitur Virdunensis urbis. Quod licet timore Dei plenus omni conanime rejecerit, totoque adnisu recusaverit, multorum tamen sententia Dei gratia praecedente praevaluit, ac una cleri populique concordia episcoporum judicio dignus in chathedra pontificali exaltatur, benedictione firmatur, unctione sacratur. Regebat tunc Romanam aecclesiam Stephanus secundus, Francis vero principabatur Pippinus Caroli Tuditis filius, ex majore domus et praefecto palatii rex constitutus, a quo Chrodegandus abba, vir egregius et omnibus efferendus praeconiis, in palatio praefati Caroli nutritus, ejusque referendarius, ab ipso et Francis omnibus electus Romam missus est, ut praelibatum Stephanum papam ad Gallias, ut cunctorum vota anhelabant, evocaret; quod et fecit: a quo etiam in pontificem Mettensis aecclesiae, astante rege et populo, consecratus, pallium promeruit cum nomine archiepiscopi. Quod etiam quibusdam Mettensis aecclesiae praesulibus aliquoties concessum fuisse legitur, pro multimoda vastatione Trevirensis matris aecclesiae, quae licet primatum petitione Helenae reginae a beatae memoriae papa Silvestro per corpus Mathiae apostoli et per baculum beati Petri acceperit, quod et ab antiquo possidebat, quia ubi ante adventum Domini in capite provinciarum primates erant legum secularium, ad quos confugiebant pro oppressionibus vel injustitiis qui ad aulam imperatorum confugere non poterant vel quibus permissum non erat, ipsis in locis apostoli et beatus papa Clemens, ut refert beatus successor ejus papa Anacletus, patriarchas vel primates, qui unam formam tenent licet diversa sint nomina, legis divinae poni et esse jusserunt; tamen ita multoties peccatis exigentibus attrita fuit, ut ea vacante Mettensium praesules metropolitani fungerentur officio et dignitate. Tullensibus quoque praeerat Godo venerandus episcopus, qui immunitatem civitatis et recuperationem chartarum igne consumptarum apud praefatum regem Pippinum suae adquisivit aecclesiae.

Inter hos beatus Madelveus virtutum radiabat decore, et dignitatem pontificalem bonorum operum adornabat nitore. Quod officium, quamvis rudis acceperit tempore, aptus accessit assueta bonitatis ubertate. Instabat praedicationibus, firmabat plebem benedictionibus, incitabat ad meliora sacris exortationibus. Quod docebat verbis, monstrabat exemplis. Erat tunc civitas ipsa insectatione barbarica bellis attrita, obsidionibus fatigata, calamitatibus repleta. Templa Dei in ea polluta, sanctuaria exusta, ministeria violata, officia diurna vel nocturna neglecta. Clerici alii fugati, quidam necati, qui remanserant multa paupertate addicti, plus propriis seu terrenis quam celestibus studebant negotiis. Hoc respectu vir Domini amaro cum esset animo, posuit spem suam in Domino clamans illi spiritu humiliato: Omnia quae fecisti nobis, Domine, in vero judicio fecisti; quia peccavimus tibi et mandatis tuis non obedivimus. Cui mox Dominus: Invoca me, inquit, in die tribulationis, eruam te et honorificabis me. At ille humili prece: Deus meus, misericordia mea, tu es refugium meum a tribulatione quae circumdedit me, exultatio mea, erue me a circumdantibus me angustiis et filiorum necessitatibus. Nec mora, consolatio ex ore Veritatis affuit: Primum, inquiens, querite regnum Dei et justitiam ejus, et omnia adjicientur vobis. Tunc ille gratulabundus. Auditui meo, ait, Domine, dabis gaudium et letitiam, et exultabunt ossa humiliata. Gressu ergo celeri aecclesiam intravit, clerum populumque advocavit, judicia Dei vera innotuit, crimina vel peccata alterutrum confiteri monuit, fructus dignos penitentiae facere suasit, aecclesiam frequentare, orationibus cum lacrimis incumbere, laudes Dei cum silentio et reverentia audire, elemosinas pro posse libenter dare, hospitalitatem sine murmuratione servare, discordantes ante solis occasum ad pacem redire, pacem falsam non dare, gehennam timere, vitam aeternam sperare praecepit et docuit. Clericos deinde regulariter vivere, septies in die laudes Deo dicere, et noctu ad confitendum illi surgere aecclesiastica sanctione instituit, victumque illis cotidianum de propriis, prout potuit, ordinavit.

[ EINH. Vita K.] Curiam interea adiit, Pippino, qui ex auctoritate Stephani papae ex praefecto palatii rex constitutus fuerat, vastitatem urbis calamitatemque plebis quam regendam susceperat innotuit, auxiliumque ab eo ex regali largitione quaesivit et optinuit. Collatione siquidem fidelium quaedam praedia suscepit. Wasnaum scilicet seu Warnunci curtem, Ramisbatium etiam, aliaque quamplurima, quae cartis manu propria inseruit, quas regis anulus roboravit et aecclesia Virdunensis extunc non amisit. Civibus praeterea regis munificentia non defuit, clerum laetificavit, ecclesiam ornavit, remuneratum pontificem gaudenti populi repraesentavit. Multa autem erant, quae cum erga ipsam aecclesiam diligendam promovendam et ampliandam accendere debebant, videlicet Pepponis episcopi in Karolum Tuditem patrem suum amor profusus, gratuita fidelitas et in tempore seditionis contra Raimfredum Francorum principem, ipsius Karoli aemulum, indivisa laboris et periculi subeundi dualitas, pro quo etiam idem Peppo multa perpessus est adversa. Sed quiddam eum specialius ad dilectionem, redintegrationem et communem tuitionem omnium ecclesiarum impulit, quod non ab re videtur in laudem hujus patris nostri huic opusculo innectere, ad comprimendum tumorem regum et principum terrae, et ut evidentius agnoscatur, quae fuerit causa desolationis Trevirensis et Virdunensis ecclesiae.

Qui igitur hystorias legerunt et veterum scripta rimantur, hujus Karoli Tuditis actus et praelia noverunt, qui ideo Tudites appellatus est, quod est malleus fabri, quia sicut malleo universa tunduntur ferramenta, ita ipse contrivit omnia regna sibi vicina. Per 27 enim annos quibus principatum optinuit sub regibus Dagoberto juniore, Chilperico, Theoderico, Clotario, Childeberto et Hilderico, postquam de manu Raimfredi majoris domus in regno Francorum per multa bella eundem principatum sustulit, tanta clade omnia regna sibi vicina, id est Saxoniam, Bawariam, Provintiam usque Massiliam, Wasconiam Frigiamque contrivit et Alemanniam, ut multae ecclesiae usque in hodiernum diem desolationem sui factam sub eo lugeant, et tribulationis ipsius calamitatem obliterare in se nulla vetustate praevaleant. Tanta enim profusione thesaurum totius erarii publici dilapidatus est, tanta dedit militibus, quos soldarios vocari mos optinuit, qui ex omnibus mundi partibus causa questus ad eum concurrebant, quorum genus infestum et improbum tempore ejus sumpsit inicium, ut non ei suffecerit thesaurus regni, non depraedatio urbium, non multimodae vastationes regnorum exterorum, non expoliatio aecclesiarum et monasteriorum, non tributa provinciarum. Ausus est etiam ubi hec defecerunt, terras aecclesiarum diripere, et eas comilitonibus illis contradere. Postremo non est reveritus ipsos episcopatus laicis dare, fautoribus videlicet suis et consentaneis, adeo ut archiepiscopatus Trevirensem et Remensem Milo quidam tonsura clericus, moribus, habitu et actu inreligiosus laycus, multo tempore pessundans obtinuerit, Viennensem quoque et multos alios episcopatus per terras diversas, ut hystoriae referunt, possiderent laici, et per manum laicam investiti. Si qui erant episcopi, aut ei omnino favebant, aut res aecclesiasticae diripiebantur, aut certe illis obeuntibus in locum illorum neophytus quilibet, vel quos canonicae sanctiones non recipiunt, substituebantur. Ab hac autem direptione civitas illa quantulumcumque immunis erat, quae ei favebat vel quae ei adjutorium praebebat; cui enim innitebatur, illam per se suosque a se suisque tuebatur. Hinc est, quod inter innumeras quas attriverat, Virdunensem tempore Pepponis episcopi praediis auxit, quia Peppo isdem, ut superius relatum est, in tempore dissensionis et partibus ejus favit et familiarius illi servivit. Verumtamen illo defuncto, quid aliae patiebantur, eadem quoque experta est. In tantum autem vastitate praefata Trevirensis metropolis afflicta fuit, ut pro multimoda ejus calamitate et conculcatione vacante ea Mediomatricae civitatis praesules postmodum fungerentur archiepiscopi dignitate et nomine.[ ADO.] Vastata quoque et dissipata Lugdunensi et Viennensi provincia, aliquot annis sine episcopis utraque fuit aecclesia. Wiliarius enim Viennensis, qui Austroberto successerat, videns Viennensem aecclesiam indecenter humiliari ob cladem Saracenorum Septimaniae et Viennensi et Lugdunensi provintiis imminentium, laycis sacrilege et barbare res sacras obtinentibus, relicto episcopatu monasterium Agaunense expetiit, ubi et vitam venerabilem duxit, et hoc in tempore Stephani papae qui Zachariae successerat. Rexit autem post eum Viennensem ecclesiam Bertericus, cui successit Paulus.

Defuncto itaque eo et Parisiis sepulto, et principatum majoratus domus Pippino, fratre spiritualia terrenis praeferente, solo adepto, postmodum etiam studio suo et Romani pontificis assensu, ut dictum est, in regem elevato, Deus pius multis eum sibi obligatum beneficiis volens et minis terrere, ut disceret sperare in Deo, non praesumere de se, et ut succedentibus prosperis recordaretur Domini Dei sui, nec vellet imitari patrem, quem constabat aecclesiarum sitisse confusionem, posito eo apud Aurelianorum urbem, quid erga Karolum ageretur, quae ei merces tantorum laborum recompensaretur, ostendit, non ad defuncti, ut veremur, refrigerium, sed ad aedificationem viventium. Erat in eadem urbe episcopus Eucherius, vitae honestate laudabilis, morum probitate spectabilis, cui celebranti missarum sollempnia ipso die paschae dum sederet in throno pontificali, et subrepsisset ei cogitatio, quantos labores pro tuitione et ampliatione regni Karolus sustinuisset, quanta praelia praeliatus esset, quomodo post tanta pericula pace potitus esset, et in pace vitam finisset, cujus nunc filius regni honore donatus esset, dum tacita cogitatione felicem diceret tam prosperis successibus virum, hac ei cogitatione fluctuanti somnus paulisper allusit, et raptus in excessu mentis angelicoque ductu ad tribunal Judicis ductus, in conventu illo coelesti dulcedinem melodiae spiritualis audivit, et ad tantam visionis magnitudinem herebat stupens. Cogitabat autem et ibi, si inter illos distinctos beatorum spirituum cetus dominum totius Franciae et patrem regni Karolum videre posset, cum tacitis ejus cogitationibus respondens qui praesidebat, ad locum ubi Karolus servabatur, duci eum praecepit. Ductus itaque est in infernum, ubi dum miserorum animas continuato et inedicibili infinito quoque cruciatu tabidas, squalentes, et nimio horrore sordentes miraretur, dum penarum genera paveret, dum ad terrificos sonitus fletus et stridoris dentium suum jam quasi oblitus esset Karolum, vidit eum in tormentis positum quasi in medio ignis rotari, et nunc quidem igne torreri, nunc stridere frigore glaciali, nunc de igne ascendentem in glacie versari, nunc vero ab aquis erutum ignitos vapores repetere. Miserabilis rerum facies! Ille qui paulo ante imperabat Franciae, qui dominus dicebatur terrae, qui victor urbium, superator gentium, conquisitor regnorum, ut suam ampliaret potestatem totum tribulaverat orbem, Uritur en flammis, quas stringere non valet amnis, Stringitur et glacie, nequeunt quam solvere flammae. Cum haec ergo secum tacitus miraretur, et quid rerum esset anxius secum volveret, ductor ille suus herentem eum videns: Ecce, inquit, cogitatus tui: ecce de quo anxiabaris in domo Domini. Vide quid valeat seculi potentatus, aspice quid possit, quid portendat, ad quid tendat mundi principatus. Ecce Karolus princeps, Francia quo tumuit, cui semper subdita mansit, Qui nova jura dedit, qui sua cuique tulit, Torretur flammis, aeternus ei manet ignis, quia postposuit Dominum, nec abhorruit confusionem aecclesiarum. Nuncia haec Pippino regi filio ejus, ut discat non superbire, nec sperare in incerto diviciarum, sed in Domino Deo, qui potest et animam et corpus mittere in gehennam. Quod si tibi non crediderit, dic illi ut vadat Parisius, aperiatque sepulcrum ejus, intueatur ossa patris, et ex eo quod invenerit fidem faciet verbis tuis. Dixerat hec, et sacerdos ductu angelico in se reversus obstupuit. Laudansque Deum et magnificans judicia ejus incomprehensibilia et investigabiles vias ejus, missarum solempnia explevit, dehinc regi et optimatibus, quae viderat et audierat, quomodo ad haec videnda et audienda cogitationibus suis adductus sit, enarravit. Pro eo quoque haec visa asseruit, ut ei prodesse inciperet pena patris, et disceret non blasphemare, nec rapinas concupiscere, nec in iniquitate sperare, et licet affluerent ei divitiae, non eis studeret cor apponere, quia potestas Dei est et Domino misericordia, ut reddat unicuique juxta opera sua. Pippinus itaque his auditis Deo magis ac magis coepit devotus existere, sacerdotes venerari, aecclesias honorare, et in quibus Deum a patre suo didicerat offensum fuisse, ab his se studebat toto nisu custodire. Ut autem venit Parisium, sepulchrum ejus, de quo manabat odor sulphureus fumo mixtus, aperiri praecepit, praesentibus episcopis et optimatibus suis. Quod ubi apertum est, vident ignem et fumum tenebrosum et foetidum, reliquias absumpti corporis, sepulchrum quoque ita fumo et igne nigrefactum, ut patenter daretur intelligi veram fuisse visionem sacerdotis, gravi illum apud inferos poena esse multatum, cujus corpus in sepulchro tanti novitate miraculi ita fuisset igne sulphureo consumptum. Grandis hinc obortus est terror regi et populo, grandis adolevit omnibus erga Christum et sacerdotes ejus devotio, pia erat omnibus circa monasteria et aecclesias restaurandas contentio. Hinc est quod in tempore ejus tot inveniuntur pontifices amore Christi ferventes, qui, optata pace potiti, et regis amicitiam nancti, aecclesiis restaurandis invigilabant, fovendis curandisque animabus operam dabant, quia de tanta oppressione, qua premebantur ecclesiae per majores domus, pacem et quietem se aliquantulum optinuisse gaudebant. Diligebat enim affectu devotissimo omnes Domini sacerdotes, et illis promptiori subdebatur humilitatis obsequio, quos vidisset per officia pietatis proximiores Deo. Inter quos beatum Madelveum tanto propensiori coluit devotionis affectu, quanto eum cultiori mentis nobilitate Christo Deo adherere cognovit, ornatum moribus, bonum doctorem, pium, rationabilem, habentem filios in omni bonitate sibi subditos, paratum omnibus reddere rationem de ea, quae in nobis est, spe.( Fol. 58b.) Licet autem in restauratione aecclesiarum hac de causa aliquando studiose desudaverit, tamen tanta erat mali moles, tanta cupiditatis rabies, ut usque ad Karoli Magni tempora maliciei hujus duraverit pernicies veternosa, dum quod male quisque et indebite usurpaverat, pejus retinere satagebat. Unde cum clamores aecclesiarum ad sedem referrentur apostolicam, et ab ea requirerent justitiam, Adrianus pontifex Karolum Magnum ante corpus beati Petri conveniens, ut omnia corrigerentur, optinuit. Unde omnibus archiepiscopis et episcopis Galliae misit epistolam quam hic ponere decrevimus, considerantes magnam in ea Gallicanarum aecclesiarum auctoritatem contineri: Adrianus episcopus servus servorum Dei, Bertherio Viennensi episcopo salutem. Dilectus et illustris ac religiosus filius noster Carolus rex et patricius Romanorum, Romam venit, et pascha Domini apud Sanctum Petrum nobiscum egit, ubi inter alia monuimus eum de metropolitanorum honore, et de civitatibus quae laicis hominibus traditae erant; et quia episcopalis dignitas fere per octoginta annos a Francis esset conculcata. Cum haec et his similia gloriosus rex audisset, promisit ante corpus beati Petri apostoli, quod omnia ad emendationem nostram venirent. Unde placuit nobis, ut omnibus archiepiscopis et episcopis auctoritatem litterarum nostrarum mitteremus, ut sicut antiquis privilegiis singulae metropolitanae urbes fundatae sunt, ita maneant, ut habeat unaquaeque metropolis civitates sibi subditas, quas beatus Leo et alii predecessores et successores ipsius post Calchidonensem sinodum singulis metropolitanis distinxit. Nec propterea ulla metropolis praejudicium patiatur, si alicui suffraganeorum aut nos aut praedecessor noster rogantibus piis Francorum ducibus pallium largiti sumus. Nec debet aecclesia ullum dampnum sui ordinis inde sustinere, si per 60 aut 70 aut 80 et eo amplius annos injuria quorumcumque praesulum et vastatione barbarorum dignitatem antiquam et Romanorum antistitum firmitate roboratam perdidit et amisit, quando innumeris paene annis illa spiritu Dei disponente usa fuerit. Auctoritate igitur beati Petri apostolorum principis singulis metropolitanis antiquo more potestatem suam reddidimus, et filium nostrum gloriosum et inclitum regem Karolum ante corpus beati Petri inde rogavimus, ut antiquam dignitatem omnes metropolitani haberent. Ideo hanc epistolam auctoritatis nostrae omnibus misimus, quam ut et tu haberes voluimus, ut et tu cognosceres ecclesiae tuae suum privilegium, quod a tempore beati papae Leonis habuit, integre esse reformatum. Data Kal. Januarii, imperante piissimo augusto Constantino anno decimo, et a Deo coronato piissimo rege Karolo anno primo patritiatus ejus.

Haec igitur nos ad commonitionem audientium de pace ecclesiarum Dei sub Pippino et Karolo restituta dixisse sufficiat. Neque enim id additum operi huic in laude patris nostri fidelibus fastidiosum speramus, in quo etsi sermo nichil conferat gratie, series tamen veritatis quodam compendio expressa plurimum instructionis conferat

Igitur sacerdos eximius episcopium pastorali sollicitudine circuiens, aecclesias in quibus non erant locis extruxit, dirutas vel inveteratas restauravit, ministeria divina ordinavit, plebes salutari doctrina edocens, et episcopali benedictione sacrique crismatis unctione confirmans. Ipsam autem ecclesiam beati Vitoni, cui ante perceptam pontificatus gratiam pastor et rector institutus fuerat, tanta semper dilectione coluit et provexit, ut curam ejus etiam sumpto episcopatu non dimitteret, quin potius omni eam conamine et divinis famulatibus illustrem reddidit, praediis quoque et aecclesiasticis utensilibus ampliavit, ob praedecessorum suorum ibidem quiescentium beatam memoriam, a quibus nec corpore nec spiritu volebat disjungi, sed in loco requiei eorum optabat consepeliri. Dedit ergo eidem aecclesiae de suo proprio Raherei curtem cum appenditiis pro tumulatione sui corporis, et alia perplura, ut ostendit chartarum notitia. Quidam etiam Sartio nomine ad extrema veniens, et in atrio praefatae aecclesiae se sepeliri deposcens, testamento facto ipsam aecclesiam de rebus suis, quas possidebat in pago Virdunense, in loco qui dicitur Ex, propter fluvium ejusdem nominis ibidem decurrentem, heredem instituit, ut exinde sanctus Vitonus et hic pater noster beatus Madelveus episcopus et abba, custodesque sancti corporis heredes essent perpetui. Cujus exemplum sequutus et beati patris hujus amore ductus Grimbertus, possessor et ipse fundi ipsius et hereditarii juris particeps, quidquid in eodem loco possidebat, basilicae sancti Vitoni condonavit in mansis, campis, olcis, pratis, pascuis, concisis, silvis, aquis aquarumque exitibus et decursibus. Qui exinde postmodum precaria facta, res ipsas a beato viro jure beneficiario recepit, denominato censu viginti librarum olei singulis annis in festivitate sancti Vitoni ad luminaria aecclesiae ejus, in qua preciosus idem confessor requiescit, praescripto etiam spacio, quo sanctus ea deberet meliorata recipere. Quod testamentum precariae beatus pontifex et abba auctoritate sua firmavit anno tertio regni Karlomanni qui fuit frater Karoli Magni, die Kalend. Julii anno ab inc. Dom. 770, indictione 8. Ceterum Aquitania sanctitatis ejus accepit magnalia, illius sepe gressibus lustrata, lacrimis rigata, doctrinis roborata, et miraculis glorificata. Res quippe, quas Virdunensis aecclesia antiquitus in ipsa regione possedit, frequenter visitabat, et Vitas seu miracula praedecessorum suorum pontificum secum ferebat, ut per illorum merita res illas liberius possideret, vel pagensibus dominatio carior, subjecto esset humilior. Fuerunt autem res istae: abbatia sancti Amantii in Rotenia urbe cum appendiciis, fiscus etiam regius Maderniacus, et alius Puliniacus nomine, donati servitorum sancti Petri et sancti Vitoni usibus ipsius beati Amantii largitione.

Anno vero ordinationis suae 13, qui erat inc. Dom. 765, delata sunt ab urbe Roma per venerabilem Grodegandum Mettensem archiepiscopum corpora sanctorum Gorgonii, Naboris et Nazarii, a successore Stephani Paulo papa sibi concessa nono papatus sui anno, et sequenti anno uterque decessit a seculo indictione quinta, et Grodegandus in monasterio, quod Gorzia dicitur, quod ipse construxerat, tumulatus veneratur, ubi postea positum est corpus sancti Gorgonii anno post obitum ejus quarto, videlicet anno ab inc. Dom. 768, regnantibus jam post Pippinum filiis ejus Karlomanno et Carolo.

Dum igitur multiplici virtutum flagraret desiderio, incidit ei cogitatio ad sepulcrum vitae principis Jherosolimam pergere peregrinando. Festinavit itaque implere voluntaria exibitione, quod mente concepit divina inspiratione. Dumque in administratione itineris necessaria queque praevidentur, principalis aecclesia peccatis exigentibus igne apprehenditur ac seviente incendio succenditur[ BERT.]. Turbantur plebes, tolluntur ad ethera voces, Unus in urbe dolor, communis civibus horror. Tunc mens Madelvei in diversa rapitur, spiritus anxiatur, corque turbatur. Tamdem in se reversus, illiusque memor proverbii: Non est magnus magnum putans quod ruunt ligna et lapides, et moriuntur mortales, temporale dampnum patienter tulit, ac statim in meliorem statum reparare fabricam jussit. Conventione porro facta cum artificibus, deputatisque custodibus, et ordinatis necessariis sumptibus, suadet, precatur imperatque opus inchoare maturius, accelerare attentius, explere diligentius. His ita collatis datur alternatio votis. Praeparantur sumptus ac vehicula tanto itineri necessaria, eliguntur comites amore Christi ferventes, in prosperis humiles, in adversis fortes. Favor metropolitani queritur, assensus comprovincialium episcoporum petitur, nec negatur. Tristantur tamti comparis absentia, letantur de ejus justitia, precantur illi adesse Christi praesentiam, non defore Spiritus sancti gratiam. Benedictionem rogant rogati, salutant salutati. Eorum demum consilio ordinatur ecclesia, commendatur plebs commissa. Sic accepta benedictione et data, exit novus hospes in cordis letitia. Fulcitur cuneis, quos nectit amor pietatis: Fletus ora rigant, singultus pectora quassant. Flet pius, ipse gregem prospectans flere sequentem, Compulit, ut redeant; illi ferventius instant, Ora manusque pedes stringunt, mulcetque gementes; Ingeminatur: Ave, Salve, Felix que valeto. Vixque post haec multis precibus elapsus eorum manibus, iterum firmat eos benedictionibus, monens et deprecans sollicitius divinis invigilare cultibus, ac animarum salutem querere propensius. Sic tamdem eos commendans Domino, graditur aggere publico, fretus Dei auxilio. Itaque emensa nativa Gallia post aspera ac devia Alpium itinera excepit eum Italia, deducens Romam apostolorum limina; ubi per diversa martyrum cimiteria querens orationum juvamina, pernoctavit vigiliarum instantia, frequentius beati Petri revisens oratoria. Presidebat eo tempore Romanae ecclesiae Adrianus, vir apostolicus, cui nunciatus est Madelveus sacratissimus peregrinus. Benigne est ab eo susceptus, benignius diebus multis retentus, benignissime probata ejus voluntate cum apostolica benedictione dimissus. Pretergressa ergo Nursiae provincia, suscepit novum hospitem Campania, quem exinde amplexa est in Gargano archangeli aecclesia. Cujus pro foribus aliquantis excubans noctibus, confortatur angelicis consolationibus, exhilaratur divinis revelationibus. Prestolabatur eum gaudens Appulia, vulgante fama ejus sanctitatis insignia; quem ut vidit, mirata proclamavit cum Psalmista: Sicut audivimus ita et vidimus. Post diversa autem locorum diverticula pontica ingreditur littora. Hinc turbidi imminent fluctus, procellosi occurrunt spiritus. Suscipiunt Madelveum pontificem peregrinum vita religiosum, innocentia gloriosum. Dat naulum navigio, credens se maris periculo, pastus caelesti sacrificio. Protelatur navigatio multorum dierum curriculo. Instat sacerdos praedicationibus, informat nautas doctrinis salutaribus. Continuis jejunat diebus, vigiliis pernoctat et orationibus. Cum vero die quadam assuetum nautae concinerent celeuma, garrulitateque perstreperent nautica, tempestas oritur repentina. Navis autem mediis jactabatur fluctibus, suisque solvebatur compagibus. Turbatis cunctorum animis, ablata spe salutis, sola suberat formido mortis. Tunc praesul beatissimus, non sorte detectus velut Jonas fugitivus, sed sanctitate conspicuus, cui probatus Domini servus, voce omnium rogatus pulsat caelum singultibus, vocat Christum gemitibus. Ilico caelum ejus patuit precibus, et oratio ad supernos pervenit auditus. Nec mora, aeris serenitas marisque redit tranquillitas ac animorum jocunditas. Inde Bizanteum letantes tenuerunt portum. Constantinopolitanum in illis diebus regebat imperium Constantinus cum Hyrene matre, in rebus bellicis strenuus, in cultibus divinis devotissimus. Hic accipiens justum advenisse Madelveum, querere, et suis conspectibus praesentare praecepit inventum. A quo multa audiens utilia suaeque saluti proficua, ut pro se Dei misericordiam orare dignaretur prece quesivit humillima, preciosaque ei offerens exenia, quae ille contempsit omnia, optatae viae dimisit eum cum reverentia. Quem Grecia excipiens peregrinum, mirata est inter suos phylosophum, extra suos theosophum. Erat quippe vere sapiens, potens in verbo et doctrina. De ore ejus procedebat mel, dulcedo mellis lingua ejus, favus distillans labia ejus, ex dulcedine sermonis praebens cunctis incendium amoris. Descendit interea Ephesum orare ad Johannis theologi sepulchrum, ubi effudit multarum flumina precum, circumferens In principio erat Verbum, recolens et edocens Verbum caro factum. Inde pervenit Joppen, diversis viae periculis perquirens tunicas et vestes, elemosinas Dorcadis, stupensque cum Petro linteum quatuor initiis de caelo summissum, jussus in eo mactare quadrupedia et reptilia terrae in mortificatione viciorum, ac manducare, fructus dignos poenitentiae faciendo. Apprehendens post hec Hierosolimam diu desideratam, et jam concupiscenti animo oblatam, introivit in tabernacula ejus, omnem locum sanctum fide et amore frequentans, qui est super omnia Deum in eis adorans, sepulcrum Jesu Nazareni crucifixi lacrimarum imbre die cotidie rigans, Christumque resurgentem a morte glorificans et adorans. Nunciatur interea patriarchae Eusebio, qui tempore illo sanctam gubernabat aecclesiam Syon, Madelvei reverentissimi erga Christum devotio, circa loca sancta diurna frequentatio, jugis pernoctatio, carnis propriae maceratio. Hic igitur his auditis moram pati nesciens in querendo, inventum amplectitur continuo, miratus in eo vultum angelicum, sermonem modestum, mitem gressum, habitum reverendum. Post hec introduxit eum in domum matris suae et in cubiculum genitricis suae, et dedit ei poculum ex vino condito, et mustum malorum granatorum. Cumque eum retinere cogitaret diebus vitae suae omnibus, revelatione est divina ammonitus, ne propriis intentus aliorum invideret utilitatibus, neu vellet habere peregrinum, quem suspirabant filii patrem evangelicum. Hoc tonitruo perculsus, dixit ad eum tremebundus: Voluntatis meae fuit, frater mi, te a me umquam nolle separari; sed quia Deo nequimus reniti, revertere, dilecte mi, egredere et abi post vestigia gregum; pasce hedos tuos juxta tabernacula pastorum, cape nobis vulpes parvulas, quae demoliuntur vineas. Sub umbra illius quem desiderasti sede, qui introduxit te in cellam vinariam, ordinavit in te caritatem, fulciens te floribus, stipans te malis, ac veniat dilectus tuus in ortum suum, et comedat fructum pomorum suorum; leva ejus sub capite tuo, et dextera ejus amplexetur te. His dictis[ BERT. 12.] multorum pretiosas sanctorum reliquias efferens cum calice cristallino opere mirifico sculpto ei optulit, dicens: Accipe, o care meus, hoc mutui amoris pignus. Annuat Christus Dominus his ac reliquis sanctis intervenientibus, ut iterum nos videamus cum gaudio in coelestibus. Tamdem ora manus oculosque alterutrum exosculantes, bona prosperaque sibi imprecantes, ab invicem divisi sunt flentes. Madelveus itaque sepulchrum Domini locumque ascensionis, ubi steterunt pedes ejus, iterum iterumque revisens ac deosculans, nativum solum revisere deliberavit gaudens et exultans, Deum in adjutorium suum intendere petens et exorans. Inde longo ac vario labore itineris redditus est finibus patriis. Recepit alunnum leta tellus Gallica, occurrit pastori leta plebs Virdunica: Laetentur caeli et exultet terra, vox consonat urbana vel rusticana. Fluunt lacrimae gaudio plenae, madent laetitia genae, coronatur civitas, plateas replet hylaritas, aecclesias jocunditas. Pontifex egregius Dei auxilio fultus, sanctorum reliquiis honustus, intrat aecclesiam devotus, orat Dominum corpore terrae prostratus. Consurgens episcopalem ascendit thronum, salutat clerum ac populum, dans omnibus pacis osculum, adjungens benedictionis signaculum. Quisque sua repetit, sacraria praesul adivit, Pignera deposuit, post hec sua tecta subivit. Singula perquirit, si pax, si vita salubris; Omnia quae voluit fore prospera protinus audit, Ore Deo grates persolvit, pectore laudes. Postera die lustrata novae aecclesiae fabrica, laudata artificum industria, remunerata custodum diligentia, ordinat tempus vel diem consecrationi habilem, cunctis religione venerabilem. Quae ubi illuxit, praesul cum sacris ordinibus aecclesiastico ritu omnibus exterius interiusque rite peractis, reliquias Jherosolimitanas in principali absida locis congruis venerabiliter collocavit. Quae vero in antiquiori fuere aecclesia, in parte altaris dextra in cripta subterranea decenter composuit. Erat autem hic praesul beatissimus studio castitatis mundus, abstinentiae robore validus, doctrinae dapibus refertus, patientiae longanimitate humilis, auctoritatis fortitudine erectus, pietatis gratia benignus, justitiae severitate districtus. Qui pastorali sollicitudine gregi sibi credito invigilans, alios coelestis doctrinae verbis erudivit, multos religiosae vitae exemplis roboravit, plurimos quoque ab omni infirmitatum molestia curavit, quosdam etiam a demoniacis spiritibus liberavit, omnibusque exemplar et speculum totius sanctitatis se praebuit. Imminente vero resolutionis suae tempore, cum cognovisset revelatione divina se mundanis liberandum tumultibus, in aecclesia in qua adoleverat cotidiano virtutum provectu, cui primo pastor et rector institutus, de qua etiam ad pontificium promotus fuit, sepulturae suae locum delegit. Licet enim omnium aecclesiarum insudaret utilitatibus, hanc tamen prae omnibus locis sacris post primam, quae sedes est episcopalis, coluit, amplificavit, et provexit. Quod etiam omnes praedecessores ejus fecisse novimus, utpote qui exceptis perpaucis omnes in ea sedem habent requietionis. Accepit hoc privilegii donum aecclesia ipsa a beato patre debito cum honore nominando Sanctino, suo fundatore primoque christianae religionis et nominis apud ipsam urbem doctore, ut post matrem aecclesiam ipsa esset caput omnium Virdunensis diocesis aecclesiarum, a qua et mater aecclesia ipsa subsistendi accepisset inicium: quae etiam est ab antiquo ab ipsis scilicet nascentis aecclesiae primordiis cimeterium episcoporum et reliquorum fidelium christianorum. Quod privilegium ita permansit et permanet inconvulsum, ut in ea fere omnes ejusdem urbis pontifices legantur divinis aptati servitiis, tonsorati, nutriti, edocti, consecrati, excepta ipsa inunctione pontificalis dignitatis, quam constat esse matris aecclesiae, et frequentius, qui in ea functi sunt abbatis efficio, pro virtutum studio intronizati sint in solio episcopali. Et merito veneratur ab omnibus locus ille, merito expetitur, merito diligitur, quem apex tantae dignitatis attollit, quia etsi eis, qui illo oraturi conveniunt, qui Deo inibi famulantur, qui corpora sua ob sanctorum patrocinia illic tumulari precantur, desunt bona adquisita per meritum, sufficere possunt, quae a loci fundatore sancto Sanctino, a sanctis inibi quiescentibus praestabuntur, tamen prout fides petentium merebitur. Attestatur huic nostrae astipulationi domni Bertarii memorabilis antiquitas, qui sanctorum Virdunensium pontificum acta replicans, basilicae quoque hujus meminit in haec verba: Basilica, inquiens, in qua praedicti episcopi requiescunt, est in honore sancti Petri constructa, et habet multorum episcoporum sepulchra, et propter hoc multum a fidelibus veneranda.

Huic ergo loco beatus Madelveus anno vitae suae penultimo, dono Teuthardi adquisivit res quasdam sitas in Virdunensi pago, loco qui dicitur Offelini curtis, et in fine Bettiliniaca, in fine quoque Virelinse, quas idem Teuthardus a genitore suo Gunthero sibi relictas jure possidebat hereditario in terris, mansis, campis, pratis, pascuis, silvis, aquis aquarumque decursibus, et basilicam sancti Martini in ipsa villa Bettiliniaca constructam, quae omnia, sicut habebat et possidebat, sancto Vitono et huic patri nostro idem contulit perpetualiter possidenda anno inc. Dom. 775 indictione 14, regnante Karolo Magno anno regni ejus 8, die 5 Idus Novembris, in ipsa scilicet sollempnitate sancti patris nostri Vitoni.

Diligebatur autem ab omnibus totius regni primoribus, et ab ipso praecellentissimo rege Karolo quia et congruum erat, ut quem Dominus perfude rat gratia, ab omnibus amaretur. Studebat omnibus per omnia placere, non eo modo, quo placent hominibus, quorum Deus dissipabit ossa, ut repleantur confusione ab indignatione ejus, sed illo quo omnibus per omnia placebat apostolus, non querens quod sibi esset utile, sed quod multis, ut salvi fierent. Ideo bona conscientia dicere poterat auditoribus suis cum eodem apostolo: Imitatores mei estote, sicut et ego Christi, qui utique volebat sine offensione esse aecclesiae Dei, ita scilicet temperandam docens conversationem, ne quis in ea scandalum pateretur.

Sed quid nos in laude ejus temptamus, quod non sufficimus explicare? Ipse enim laus ejus est, qui in sanctis suis laudabilis est. Quo ergo nos ducit oratio? Quid moras innectimus? Quid felicem ejus e mundo transitum replicare tricamus? Adsit ipse nobis propitius, ut digna fari valeamus, aspiret cordi nostro meritis ejus Spiritus sanctus et nostris infundatur visceribus. Dicamus itaque, quod dederit ipse de quo loquimur, et quomodo de mundo ad Christum, cui devotus servierat, migraverit, breviter indagemus. Advenerat jam tempus resolutionis ejus, et beatus ipse ad quemdam episcopii fundum transierat causa consecrandarum aecclesiarum, ubi tactus digladiabili sorte naturae, acri coepit fatigari dolore. O beatum, o vere felicem, qui sciens imminere transitus sui diem, fatiscentes artus spiritui servire cogebat, bonam hanc virtutum suarum consummationem existimans, si in tam pio, tam celebri Dei servitio expenderet quod reliquum erat attriti corporis virium. Fecerat itaque votis satis. Consecravit namque vici illius aecclesias, et consecratio ipsa viget usque in hodiernum diem. Tanta enim erat tunc et nunc est auctoritas viri sancti, ut nullus episcoporum quamvis sanctus, quamvis justus, consecrationem ipsam reiterare vel inmutare audeat, sed perennis est apud cunctos tunc facta dedicatio, et erit perpetualiter. Tota igitur urbe, immo tota regione astante et ad verbum oris ejus pendente, sermonem fecit omnibus de ipso festo aecclesiae, et quia praesentialiter ibidem sanctus sanctorum advenerit, cunctis adnuntiavit, atque ne consecratio reiteraretur prohibuit. Tandem omnibus valedixit, suumque exitum maturius affuturum praedixit. O quantus in voce hac luctus omnium, quae suspiria juvenum, quanti gemitus dolentium! Et quis non fleret, ubi tantus vir suum a saeculo nunciabat excessum? Quis se cohiberet a lacrimis, ubi tanta erat destitutio omnium in absentia tanti patris? Igitur consueta salutis documenta replicans seque illis commendans, omnibus benedixit, et ut domini Dei memorarentur ammonuit, et sic expleto officio domum rediens, languore ingravescente acrius cepit anxiari. Dehinc relatus ad aecclesiam, exitus sui praestolabatur horam gaudens, et verba vitae omnibus annuncians. Plena erat ecclesia lacrimarum, plena gemituum, plena plangentium et dolentium. Solus ipse gaudebat; qui quo vocabatur agnoscebat, et vocationem suam precibus commendabat. Cum clamarent omnes: Cur nos, Pater, deseris? Cui tuas oves desolatas relinquis? ipse omnium miserabatur, omnibus compatiebatur, omnes a lacrimis temperare docebat et sibi ad requiem festinantius eundum. Nec multo post venit hora sancto optabilis, grata spiritibus angelicis, mesta filiolis, et servum suum post diutina praeliorum exercitia Christus invitabat ad praemia. Presentibus ergo aecclesiae suae filiis, post dulcia vitae monita, post ultima consolationis affamina viatico coelesti pastus, pace data omnibus in bona confessione spiritum Deo tradens, patribus suis est appositus, adeptus optimam partem, quae non auferetur ab eo, quia in pace fuit locus ejus, et in Sion habitatio ejus.

.[ BERT. 12.] Fuit autem beatus Madelveus a tempore Pippini, qui Ansegiso ortus Karolum Tuditem genuit, qui pater Pippini, ex quo Karolus Magnus est genitus, extitit, cujus usque ad tempora hic justus vixit vita sobria, juventute casta, complens cursum vitae praesentis in senectute bona. Senectutem autem ipsam dicimus, quae ab anno hominis quinquagesimo in septuagesimum septimum porrigitur, quando jam a statu suo minorari et infirmari virtus humana incipit, quia et aetas ipsa quae a 77º anno in occasum protenditur, senium et decrepita vocatur; quando hoc quoque quod superest, languor et horror habet. Quod ideo dicitur, ne simplex lector audiens beatum virum in senectute bona cursum consummasse, estimet eum usque ad ultimam senectutem venisse; cum constet unumquemque exacto spacio temporis praestituti hora praefinita in oculis Domini defunctum cursum complesse, nec interest utrum quis in senectute aut in juventute seu in infantia debitum expleverit, quin minus et de ipso dicatur: Cursum consummavit.[ BERT. 12.] Obiit autem terra plorante, caelo plaudente, in proximo episcopii fundo, quod dicitur Novavilla, 4 Non. Octobris, anno aetatis suae 66, in ipso inicio albescentis senectutis, exuens corruptibilem carnis tunicam, induens deificam immortalitatis stolam. Hoc accepto elogio civitas tota turbatur, populus omnis merore afficitur. Nec mora, omnis aetas, uterque sexus indiscrete corpori obviam ruunt, lacrimarum imbres fundunt, plangoribus aera tundunt. Nec defuere exequiis beati corporis caelestes exequiarum ministri, qui beatum funus, dum suo ambiunt apparatu, odorem dulcissimum sua praesentia exibuerunt, ut palam cunctis daretur intelligi, advenisse illic ipsum quoque auctorem suavitatis. Et revera. Ipsa enim clemens affuit divinitas, consolans lugentium lacrimas, notificans, quae in defuncto pietas, quanta simplicitas, quae cordis fuerit puritas. Statim namque ut coelo spiritum reddidit, duae columbae candidiores nive ab ethere cunctis videntibus lapsae super crucem quae ante corpus erat sederunt, et per omnes exequiarum moras, usquequo sepulturae traditum est, manserunt, sicque intuentibus illis, iterum poli secreta petierunt. Cum tanta ergo caelestis exercitus frequentia curatum est corpus patris pia filiorum diligentia, et sic cum omni veneratione dignissima delatum ad aecclesiam beati Petri apostolorum principis filiorum humeris, quae sita ad septentrionalem plagam urbis, in qua preciosus Domini confessor Vitonus cum multis praedecessoribus seu successoribus suis requiescit praesulibus sanctis; ubi officio sollempniter ex more celebrato, occurrentibus vicinarum urbium episcopis terrae est mandatum cum gloria. Felix aecclesia tanti patris humatione digna! Felix locus tanti thesauri largitione ditatus! Beatum dixerim populum, tanti pastoris regimine sublimatum, benedictione protectum, miraculis jocundatum. Etenim si gloria aecclesiae laus doctoris est, quantae erant, immo quantae sunt hujus aecclesiae gloriae, cujus doctorem tanta Deus omnipotens approbat laude? Ecce ad exequias ejus celestes excubabant ministri, ut agnosceretur in terris quanta hunc Deus gloria donasset in coelis.

Beata plane exequiarum funera, talium testium visitatione digna! Et quid est columbas de coelo venisse, funeri obsequium et solatium praebuisse, iterum cunctis videntibus celi secreta petisse, nisi Christum in specie alitis innocuae fidelibus populis de morte patris moerentibus suamque destitutionem lugentibus patenter ostendere voluisse, illum, cujus funus erat, in innocentia et simplicitate vixisse, sine felle amaritudinis vitam piam, timoratam, circumspectam, sollicitam, societatis sanctorum avidam, ab omni malitiae nevo immunem exegisse, et consortia sanctorum in gloria curiae caelestis pia devotione meruisse? Accedant adhuc et potiora miracula, glorificetur Deus in sanctis suis, qui est mirabilis in operibus suis. Humato enim patris corpore, ut ostenderetur in caelis semper vivere ad ostendenda praeclara ejus merita, fiebant ad sepulcrum ejus divina miracula. Et quia pia Dei clementia illum a puero ab omni inquinamento carnis abluit, mentemque ejus castificans ab illusione diabolica potenter defendit, isque sibi mundo corde et casto corpore servivit, ejus post obitum evidentius manifestavit. Ut enim ipsius mens inviolata libidine, ita caro mansit incorrupta putredine. Siquidem cum sepulcrum ejus cotidianis virtutum floreret prodigiis et crebris populorum frequentaretur excubiis, erat tamen situm negligentius quam poscit debitae venerationis cultus. Quare dignum duxit tunc temporis episcopus clerusque omnis et populus illud mutare decentius. Presidebat eo tempore Virdunensi ecclesiae Berhardus episcopus, vir catholicus et religiosus et in fide sancta nominatissimus, imperante Lothario Ludovici Pii filio, cujus regnum fuit Italia cum urbe Roma et parte Franciae quam Mosa et Rhenus inter se claudunt. Quod cum, uti deliberaverant animo, certarent effosso implere sarcophago, subito illis inestimabilis ostensa est visio. Nam ablato sepulchri cooperculo, vident cadaver ante 40 annos defunctum velut viventem hominem soporatum, candore liliorum vel rubore rosarum perfusum, nulla macula nec aliquo mortis signo fedatum. Quo viso miraculo, odoreque perfusi suavissimo, ceperunt flere prae gaudio, levantesque corpus sancti cum reverentia et jubilo, in praeparato transponunt mausoleo, ubi extunc operatur divinitas, cunctosque Dei medetur pietas. Sopitur omnis ibi infirmitas, fugatur caecitas, erigitur curvitas, roboratur debilitas, omnibus redditur sanitas.

Habet jam beatus Vitonus in caelis socium et concivem, quem habuit aliquando in terris alumnum et devotum successorem. Conjunctus est sanctis in gloria, quibus devotus servivit in hac vita laboriosa. Queramus et nos eum patronum et tutorem, et cum reliquis sanctis pium apud Deum intercessorem, quem meruimus habere doctorem et veritatis praeconem. Illic ergo positus nos hic orantes exaudiat, tueatur et protegat, et quos habet in terris supplices veneratores, optineat suos in celis fore concives.

Si ergo hujus beati viri ductus amore diligens lector studiosius cupit addiscere, quo in tempore natus quove sit ad episcopatum promotus, quot annis ante episcopatum vel quot in episcopatu vixerit, et quo hominem exuerit, teneat cronicam memorialis ejus, et sic per succedentium sibi regum et Romanorum pontificum tempora quod querit inveniet. Relatum est superius, quod ante ordinationem ejus per multa dierum curricula absque pastore fuerit plebs Virdunica. Non enim sinebat praefectorum, qui et majores domus dicebantur, improba licentia aecclesias uti libertate propria, cum ipsas quoque urbes nimium attriverit, maxime tamen Virdunum, quae sita in confinio Neustriae et Austrasiae, utrobique incursioni diripientium patuit et rapinae. Duravit hec vastitas per annos complures, a tempore scilicet Theoderici et principis Ebroini, quorum bestialis et non humana saevitia maculavit regnum Francorum sanguine procerum et magnatum usque ad secundum Pippini regis annum, quo institutus est a Stephano papa rex Francorum, sicut et praedecessor ejus Zacharias constituerat, qui fuit annus ab inc. Dom. 754. Tunc primum discussa caligine horribilis turbinis, nova lux oriri visa est Galliarum populis, et plebes, quae carebant pastore, suum quaeque certatim rapere; quo anno inthronizatus est hic beatus auctoritate Stephani papae et Pippini principis laude. Dum ergo referat cronica, quid fuerit a tempore Pippini qui Ansegiso ortus Karolum Tuditem genuit, usque ad Karoli tempora, teneamus annum ab inc. Dom. 712, quo beatus hic natus est indictione 13, et sic computando ascendentes habebimus ipsos annos, quibus Pippinus supervixit, annos etiam 27, quibus Karolus optinuit principatum post patrem, sex etiam quibus filii ejus Karlomannus et Pippinus post eum dominati sunt communiter, quatuor quoque quibus ante unctionem solus principatum optinuit, ipsum etiam annum, quo in regem elevatus est, et sic summam numeri colligentes inveniemus quod 45 aetatis suae anno consecratus sit electione superna, eo scilicet anno, quo Pippinus rex constitutus a papa est. Hinc iterum enumeratis a. 15 quibus postea Pippinus solus regnavit, et 8 annis regni Karoli, quia in nono hic beatus hominem exuit, cum obsideret Karolus Tharovisam Italiae urbem, inveniemus quod 54 pontificatus sui anno per perituris celestia et aeterna commutans, in proximo episcopii fundo, qui dicitur Novavilla, ad Dominum migraverit, 4 Nonas Octobris, aetatis suae a. 68, indictione 15, epacta 28, anno pontificatus Adriani papae sexto, ab inc. Dom. a. 777, Constantini et Irenes temporibus, anno regni eorum sexto, uno ante septimam synodum anno. Ergo felix Madelvei ortus, felicior vitae cursus, felicissimus fuit occasus, praestante Jesu Christi gratia cui est honor et gloria in seculorum secula. Amen.

Anno igitur ab inc. Dom. 754, Pippinus rex intravit Langobardiam, et Stephanus papa reversus est Romam. Anno quoque ab inc. Dom. 760 perrexit Wasconiam, et anno sequenti cum filiis Karlo et Karlomanno Aquitaniam et Bituricas cepit. Anno 762, iterum ivit Aquitaniam et conquisivit Lemovicas civitatem. Cumque septima vice illo iret per Viennam transitus, Berterico ex famulis ecclesiae episcopatum Viennensem dedit. Post haec anno ab inc. Dom. 768 obiit 8 Kal. Octobris, et eodem anno, die videlicet sequenti, uncti sunt in reges Karlus et Karlomannus. Franci ita diviserunt, ut Karolus partem, quam pater Pippinus tenuerat, obtineret, Karlomannus vero partem, quam proavus eorum Karlomannus habuerat, susciperet.

Anno ab inc. Dom. 755, indictione 8, post Gayroinum episcopum, qui in expeditione imperatoris obiit, domnus Manasses ordinatur abbas in Flaviniaco dono imperatoris Pippini. Hic corpus beati Prejecti martyris a Volovico delatum aecclesiae suae intulit 8 Idus Novembris. Hic etiam cellam primus Corbiniaci instituere volens ab imperatore Karolomanno obtinuit, nec tamen fecit. Obiit a. 787, Non. Novembris, 33 anno suae ordinationis. Successit Adalbertus. Karolus Magnus contulit Deo et sancto Petro sanctoque Prejecto et abbati Manassae, ut nullus hominum Flaviniacensis aecclesiae in omni regno suo teloneum daret in civitatibus, mercatis, vicis, villis, pontibus, portibus, non de rodatico, barganatico, pulveratico, mutatico, rivatico, salutatico, laudatico, tranatico et de hoc quod homines ad dorsa portare solent, quidquid ad jus fisci pertinebat indulsit, et de omnibus terris monachorum in toto imperio suo teloneum omne eis concessit 5 Non. Maii a. 7 regni sui.

Karlomannus igitur post administratum communiter quadriennio regnum discessit a. 771, pridie Kal. Decembris; Carolus solus regnum optinuit. Anno regni sui secundo, dum adhuc frater viveret, bellum Aquitanicum a patre inchoatum, sed nondum finitum, tanta felicitate consummavit, ut omnem et Aquitaniam et Wasconiam sibi retineret et sibi subjiceret. Igitur post Stephanum Paulus sedit Romae annis 10, die 1, obiit anno Dom. inc. 767; post quem Stephanus annis 3, mensibus 10, diebus 28. Cui succedens Adrianus, sub quo habita est a quinque patriarchis apud Nicaeam synodus 350 Patrum temporibus Constantini et Hyrenae matris anno imperii eorum septimo, regni Karoli Magni decimo, ab inc. Dom. 778, sedit annis 24, mensibus 3, diebus 17. Obiit anno Dom. inc. 796, et successit Leo.

Compositis itaque Karolus rebus in Aquitania, et socio jam defuncto, precibus Adriani pontificis Romani bellum contra Langobardos cepit. Anno 772 Karolus intravit Italiam, et suscepit bellum quod a patre suo, Stephano papa supplicante, fuerat susceptum. Quidam autem de primoribus Francorum adeo voluntati ejus renisi sunt, ut se regem deserturos et domum reversuros libere pronunciarent. Coeptum tamen est. Karolus igitur Desiderium Langobardorum regem paucorum dierum obsidione compulit, et obsides dare, et erepta Romanis restituere, atque ut non repeterentur sacramento firmare. Papia autem tradita est anno ab inc. 774, septimo anno regni Karoli. Finis igitur belli fuit subacta Italia, et Desiderius perpetuo exilio deputatus in Francia, filius ejus Adalgisus pulsus Italia, et res a Langobardis ereptae Adriano papae restitutae. Karolus ergo Langobardia subjecta et sacramento firmata cum praefecisset omni Italiae Pippinum filium suum anno ipso, qui erat, ut dictum est, ab inc. Dom. 776, repetivit bellum contra Saxones rebellantes.

Anno ab inc. Dom. 776, qui erat regni Karoli 9, obiit Madelveus episcopus, et cum obsideret exercitus Karoli in Tharavisa Italiae civitate Stabilinum socerum Chrotgaudi, qui contra Karolum rebellaverat, et propter hoc Karolo Italiam ingresso in bello occisus erat: erat in eadem civitate Petrus vir Italicus, a quo tradita est civitas, et ob hoc Virdunensi episcopatu honoratus est. Quo in tempore praeerat ecclesiae sancti Vitoni abbatis nomine et officio Fretmodo diaconus et abbas, qui post sanctum Madelveum locum ipsum regendum susceperat. Temporibus ipsius Fretmodi, hoc est 14 anno regni Karoli qui erat ab incarnatione Domini a. 781, dedit quidam vir nobilis Becco canonicus sancto et famulantibus ejus pro anima sua et pro anima Amlingi germani sui in ipso cymiterio sepulti res proprietatis suae quas habebat in pago Virdunensi, loco qui dicitur Gailanae curtis super fluvium Agira, id est ecclesiam in honore sancti Christophori, cum omnibus quae ad ipsam villam pertinere videbantur, sicut in charta continetur. Postmodum interventu Petri episcopi idem Fretmodo fecit praestarium de Raherei curte et ad eam pertinentibus cuidam Bettoni abbati, qui.... sancto Petro et sancto Vitono, qui et i..... Garani curtem cum appendiciis, et post mortem ejus melioratas curias illas sanctus possedit V... dinus.

[ BERT. 13.] Tunc fuit episcopatus Virdunensis per 12 annos vacuus, sed quidam servus Dei Amalbertus nomine, juxta morem temporis illius factus corepiscopus, regebat ipsam aecclesiam, et in quodam oratorio sub honore omnium apostolorum quasi solitariam vitam ducebat. Et tunc perdidit ipsa aecclesia quaedam, quae sibi collata aliquando possederat, et hoc in tempore Karoli Magni. Licet enim Petrus praefatus vir Italicus pro traditione Tharovisae de ipso episcopatu fuisset ab eo honoratus, quia tamen semper suspecti sunt traditores, in episcopatu per tempus praescriptum receptus non est. Tamen ne verbum regis esset inane et vacuum, post praescriptum annorum spacium concessum est illi civitatem ingredi et episcopatu potiri anno ab inc Dom. 788, fuitque per 25 annos et passus est multa adversa. Certe etiam infidelitatem imperatoris objecerunt illi, et ob id per 12 annos non fuit ausus imperatorem videre. Sed postea a filiis ecclesiae ipsius coram principe recte purgatus adiit illius praesentiam, et in diebus ejus ecclesia sibi non solum non adquisivit, sed et perdidit plurima. Difficile enim est, ut bono terminentur exitu, quae malis sunt inchoata principiis. Probat hec ruina sua Virdunensis civitas, quae turrium murorumque solidissimo ambitu, utpote lapide, plumbo ferroque conserto munita, unde et nomen sortita est, ut vocaretur urbs Clavorum, pro tuenda Italici hujus instabilitate et experta infidelitate a Carolo destructa, nunc ingentis tantum i..... praefert indicia et vix aliqua antiquae illius firmitatis retinet..., edocens omnes suo tali infortunio, quae Dei sunt a Deo esse quaerenda. Sensit etiam rex insensibilis perniciem tanti infortunii, ut non minor hic nisi quia praemeditatus accederet hostis, quam dudum Vandalica pestis. Et merito; nam ab ipsis fidei rudimentis usque ad tempus illud semper in Dei nomine pontificis valuit electio cleri et populi, et si in quibusdam principes leguntur favorem et consensum praestitisse, nusquam tamen feruntur electionem vetuisse pontificis ordinandi, aut factam inmutasse. Sepultus est in ecclesia Sanctae Mariae ante altare sancti Petri. A vastatione autem urbis Virdunicae, quae facta est a Vandalis usque ad desolationem ejus factam sub Karolo colliguntur anni fere 380. De quadris autem lapidibus dirutae civitatis Aquisgrani capella exstructa est.

[ BERT. 15.] Post cujus mortem elegerunt sibi clerus et populus episcopum de regis palatio anno 815 Austrannum, cantorem ipsius, virum strenuum, cujus industria Bracenses negociatores ejusdem ecclesiae ditioni redacti sunt. Et hic superfuit annos 5. Requievit autem anno ab inc. Dom. 819, et sepultus in basilica sancti Petri apostoli cum praedecessoribus suis.

Susceptum ergo bellum a Karolo contra Saxones per 33 annos majore dampno Saxonum quam Francorum gestum est. Videntes Saxones quod resistere non poterant, pacem petentes, baptizata est multitudo eorum. Anno ergo ab inc. Dom. 780 venit Karolus in Saxoniam in loco qui vocatur Patrisbronna, et ibi habuit placitum magnum, et ibi convenerunt Saxones ad baptismum, ditione a rege posita, ut Franci et Saxones unus essent populus. Duobus itaque praeliis ita contriti sunt Saxones, ut ulterius neque regem provocarent, neque venienti resistere auderent. Plures tamen nobiles eo bello consumpti sunt.

Anno 788 Hispaniam aggressus sibi subdidit, et Britanniam. Per quadraginta enim et septem annos, quibus regnavit, ita ampliavit Francorum regnum, ut cum esset antea magnum et forte, duplum illi addiderit. Colebat prae omnibus sacris locis aecclesiam sancti Petri apud Romam, cui etiam multa contulit in auro et argento. Ad hoc semper laboravit, ut urbs Romana suo labore veteri polleret auctoritate; quam cum tanto amore diligeret, quater tantum in omni tempore regiminis sui illo ivit.[ EINH. Vita K.] Nunciato sibi Adriani Romani pontificis obitu ita flevit, ac si fratrem karissimum amisisset.

Domnus Manasses corpus sancti Prejecti martyris a Volovico delatum Flaviniacensi intulit aecclesiae, quam in honore sancti Petri et ejusdem martyris fundaverat. Exceptio ejus VIII Idus Novembris celebratur. Hic obtinuit apud Karlomannum, ut in Corbiniaco villa cenobiolum construeret.( Series abb. Flav.) Obiit 33 anno ordinationis suae Non. Novembris; cui successit Adalbertus vir venerandus anno 21 Karoli, et 5 anno ordinationis suae decessit, et ei successit Zacho, et quarto anno moritur; et huic Alchuinus succedens 7 anno obiit, et sic 35 anno imperii Karoli domnus Apollinaris ordinatur abbas dono imperatoris. Hic etiam abbatiam Divionensem et Reomensem rexit, et ecclesias easdem possessionibus auxit, sanctorum reliquiis honestavit, praecipue tamen Flaviniacensem provexit et auxit. Obiit pridie Kal. Aprilis a. 12 imperii Ludovici. Interfuit concilio Aquisgrani habito 4 anno Ludovici ejusdem, et post 2 annos successit Vigilius abbas, a. 14 Ludovici.[ ADO.] Viennensem tunc temporis ecclesiam Ursus, Lugdunensem Ado regebat. Post Adonem Hilduinus nepos ejus Lugdunensem ecclesiam paululum non episcopus tenuit, et abscedens Lirinis monachus factus est. Post quem Lugdunensem aecclesiam Laidradus suscepit honori rei publicae utilis; Viennensem vero Vulferi Bavarius rexit a. 11, cui successit Bernardus. Laidradus vero in initio imperii Ludovici imperatoris Suessionense monasterium petiit, et in loco ejus Agobardus substituitur ejusdem ecclesiae corepiscopus, consentiente imperatore et omni Gallicanorum episcoporum synodo. Quod quidam defendere volentes, dixerunt eum a tribus episcopis in sede Lugdunensi jubente Laidrado fuisse ordinatum. Hic igitur Agobardus et Bernardus Viennensis apud Ludovicum accusati, desertis ecclesiis, in Italiam ad Clotharium se contulerunt; sed agentibus piis imperatoribus, uterque sedem suam recepit. Et post paucos annos Agobardus apud Sanctonas in expeditione regia defungitur. Bernardus quoque obiit, et Agylmarus substituitur. Amolo quoque Lugdunensem episcopatum suscepit, cujus auctoritas et amor Karoli erga eum multum valuit sancto papae Leoni, ut ipse hoc testatur in epistola ad eum missa.

Successerat post Adrianum in pontificatu Romano Leo anno ab incarnatione Domini 796, qui sedit in eadem sede annis 22, mensibus 5, diebus 15. Hunc Romani letania majore captum multis affectum injuriis, erutis oculis, lingua amputata, anno Dom. incarn. 799 fidem regis implorare compulerunt.[ ADO.] Missus enim in custodia, per murum noctu aufugit ad ecclesiam sancti Petri; inde a Francis Spoletum deductus, ac demum ad Palabronnam honorifice a rege susceptus, et cum honore Romam est remissus. Hec fuit causa ultimi adventus Karoli Romam ad reparandum aecclesiae statum, ubi totum hiemis tempus exegit, quo in tempore imperatoris et augusti nomen assumpsit a. 799, ind. 8, quod primis multum quidem aversatus est.[ ADO.] Tum habita questione de eis, qui Leonem papam ita inhoneste tractaverant, et deponendo contumeliaverant, ut reos majestatis capite plectendos jussit. Pro quibus pius pontifex intercessit, et rex eis vitam et membra perdonavit; in exilium tamen sunt missi.

Anno ab inc. Dom. 803, imperator legationem Romam misit de inquirenda veritate, si, ut ferebatur, sanguis Christi in Mantua fuisset inventus. Qua de causa Leo in Franciam venit, quem imperator Remorum civitate susceptum, natalem Domini cum eo celebrem duxit, et donatum maximis muneribus per Bavariam ire volentem deduci fecit usque Ravennam.

[ ADO.] Anno ab inc. Dom. 806 delata sunt corpora et ossa sancti Cipriani a Carthagine cum reliquiis Scillitanorum martyrum, Sperati et sociorum ejus, et Lugduni in ecclesia sancti Johannis Baptistae posita.

Anno ab inc. Dom. 810 Pippinus Italiae rex defungitur, in cujus regno Karolus filium ejus Bernardum nepotem suum substituit, et regem appellari constituit.

Anno ab inc. Dom. 813 quidam de primoribus Romanorum conspiraverunt in interitum Leonis papae, qui comprehensi jussu illius interfecti sunt. Exacto vero papatus sui anno 21º cum graviter aegrotaret, Romani collecta manu omnia praedia, quae in singulis civitatum territoriis noviter construxerat, primo diripiunt, deinde concremant. Quos prohibuit ab incepto Bernardus Italiae rex, et eodem anno obiit papa Leo.

Extremo vitae suae tempore congregatis omnium Francorum primoribus, Hludovicum filium suum consortem regni et imperialis nominis fecit heredem, imposito capiti ejus diademate.[ BERT]. Quo in tempore Herilandus suscepit Virdunensem episcopatum, vir multum simplex et ultra modum infirmus; et hic expletis in episcopatu annis 7, obiit Aquis, et relatus inde, sepultus est juxta Anstrannum in basilica sancti Vitoni. Karolus quoque decessit anno ab inc. Dom. 815, etatis suae a. 72, regni 47, 5 Kal. Februarii, et est sepultus Aquisgrani palatio in aecclesia, quam ipse aedificaverat. Successit Ludovicus cognomento Pius, et per annos 25 magno moderamine rexit imperium, et hostibus fortiter resistens potenter eos terruit.

[ EINH. Ann.] Anno 816 obiit Leo papa, et succedens Stephanus sequenti anno obiit, cui successit Paschalis.

Anno 817 Ludovicus concilium habuit de abbatibus et monachis, ubi interfuit Apollinaris abba Flaviniacensis, et obiit 826.

Anno ipsius domni Ludovici 8, ab incarn. Dom. 823, natus est ei filius Karolus in Franconofurth palatio novo, et ibi ordinatus est pridie Idus Junii Drogo Karoli Magni filius, et datus est ei episcopatus Metensis, et Humberto praecentori palatii episcopium Meldense traditum est. Qui invenit in ipsa aecclesia quaterniunculos de vita sancti Sanctini, sed valde contritos. Eodem anno in territorio Tullensi, villa Commarciaco, puella sabbato sancto post acceptam communionem jejunare coepit, et tres annos absque omnis cibi et potus perceptione permanens, a. 826 iterum manducare coepit. Habuit Ludovicus et alios tres filios, Lotharium, Ludovicum et Pippinum, et ex alia uxore juniorem, quem diximus Carolum.

[ EINH. Ann.] Anno 824 Paschalis papa obiit, et Eugenius successit, et tribus annis administrato pontificatu Romano, Valentino sedem reliquit, qui eodem mense obiit, et Gregorius IV successit. Sedit a. 19. Hujus tempore, ut in Gestis Francorum legitur, Ludovicus in Elisatiam profectus occurrentibus ibi filiis suis cum praefato Gregorio Romano pontifice, judicio episcoporum nomen deposuit et ad penitentiam agendam aliquanto tempore privatus et inclusus victitavit.

[ ADO.] Anno 828 cum omnis potestas Francorum Pii Ludovici studio vacaret otio, quidam tantam boni spem non ferentes, uxorem imperatoris ab ejus latere in Aquitaniam sub custodia dirigunt. A rege quoque universus populus deficiens ad filios ejus se transtulit: ipse custodiae traditus est, uxor ejus itidem custodiae mancipata est; sed nutu Dei post tot adversa prospera succedunt, populi ad penitentiam convertuntur, ipsum in pristino gradu revocantes sublimant, filii nunciis missis veniam flagitant, matrem reducunt.[ REGINO.] Clothario jam imperatori ut extra Italiam nisi patre jubente non procederet principes imperant. Quod divina pietate et gratia factum est quia ipse imperator in sequentibus judicio episcoporum ad penitenciam reconciliatus est. Fuit autem hec dejectio maxima ex parte facta pro multimoda fornicatione Judith uxoris ejus.

[ BERT.] Anno 839 Lotharius relicta Francia Italiam petit. Ebbo Remorum archiepiscopus deponitur, et multi alii exilio dampnantur, quia in dejectionem imperatoris conspiraverant. Defuncto autem Herilando antistite, abiit pars cleri et plebis Virdunicae ad Hludovicum imperatorem anno Dom. inc. 827, et petierunt sibi dari domnum Hildinum de Alemannia, virum bonum et sanctum, qui in episcopatu suo multas aecclesias construxit, et multa bona operatus est. Ludovicus igitur regnum suum inter filios suos dividens, Lothario qui erat major natu tradidit imperium et regnum Italiae, et partem Franciae quam Mosa et Renus inter se dividunt, et partem Burgundiae; Ludovico tradidit Bawariam, Saxoniam, et regna quae Karolus subegerat; Pippino Aquitaniam, Wasconiam et terram sibi subjectam usque in Hispaniam; Karolus minimus natu, qui Calvus est dictus, adeptus est Franciam, Burgundiam, Neustriam. Unde indignati sunt fratres, quia nolebant eum sibi aequari, vel quia melior pars regni ei collata fuisset. Unde post patris obitum grave inter eos ortum est bellum, et tamen statuta patris immutari non valuerunt. Ad extremum etiam Aquitaniam Karolus optinuit. Pippino enim ante patrem defuncto, filius Pippinus remansit, qui quia ad regnum gubernandum minus fuit utilis, ad Karolum se principes contulerunt, et regnavit Karolus Calvus annis... Anno Domini 839 corpus sancti Bartholomei Beneventum delatum est. Obiit Apollinaris abbas Flaviniacensis pridie Kalend. Aprilis, duodecimo anno Ludovici, et post duos annos Vigilius successit annis 14, et post eum Arewaldus subrogatus est anno 25 ipsius Ludovici.

Obiit autem Ludovicus 12 Kalend. Julii anno ab inc. Dom. 840,[ ADO.] imperii sui anno 25. Corpus ejus a Drogone fratre Mettim delatum et in ecclesia sancti Arnulfi positum est. Successit Lotharius in regno.

[ REGINO.] Anno ab inc. Dom. 841 fuit apud Fontanidum bellum gravissimum inter fratres filios Ludovici, et non sine magno suorum dispendio Karolus et Ludovicus vicerunt. Eodem anno Agobardus Lugdunensis episcopus obiit; et illud memorabile opus, quod stetit a tempore Trajani imperatoris et Forum vetus appellabatur, Lugduni corruit. Dum ergo quisque sibi consulit, et ne alter sibi praeferatur cavet, unitum Francorum regnum foeda sectione sciderunt, et exteris nationibus occasionem rebellandi contulerunt. Ingruentibus enim Normannis, Danis et Britonibus, fiunt christianorum strages, depraedationes, vastationes, incensiones. Hac de causa pacificantur inter se reges, et quia armis non possunt, pecuniis se redimunt. Eodem anno, qui erat ab inc. Dom. 842, Normanni, id est aquilonares populi, vastaverunt Rotomagum, anno 1 Lotharii et Karoli.

Anno 844 mortuo Gregorio Sergius papa succedit, et 3 annos administrato sacerdotio Leoni IV dereliquit, et post annos.... successit Benedictus III annis 2, et Nicolaus I. Qui exactis in sacerdotio 10 annis Adriano cathedram reliquit anno ab inc. Dom. 868.

Lotharius igitur major natu optinens imperium, contentus fuit ea parte regni quam supra diximus, cum urbe Roma et Italia. Indictio 15 fuit annus Lotharii imperatoris in Italia 33, in Francia 13.[ ADO.] Habuit filium Ludovicum qui in vita patris Romae a Sergio papa coronatus et imperator appellatus est.[ BERT.] Regebat tunc Virdunensem aecclesiam praefatus domnus Hildinus episcopus, vir per omnia laudabilis. Sed hic post bellum in Fontanido actum magno odio habitus a Lothario imperatore, anno ab inc. Dom. 851 obiit in ista civitate cum magno dolore et tristitia Idus Januarii, exactis in episcopatu 24 annis, et sepultus in cripta sancti Vitoni. Post cujus excessum ordinatus est in ipsa aecclesia donnus Hatto, et pro praedicto imperatoris odio invenit tunicam sanctae Mariae per multa scissam et disruptam, id est res praefatae aecclesiae nimium subtractas et alienatas. Pro quarum alienatione et suorum afflictione toto nisu erexit se contra inimicos aecclesiae, donec miserante Deo ad pristinum statum omnia reduceret et redintegraret. Insuper etiam optinuit apud Lotharium juniorem regem villas et praedia quamplurima, ut demonstrat cartarum notitia. Erat enim intentio ejus et labor nimius, ut aecclesia sibi commissa exaltaretur et pace frueretur. Quod et fecit diebus vitae Lotharii junioris. Hic accepit partem reliquiarum sanctorum confessorum pariterque pontificum Mauri, Salvini, Aratoris, quorum corpora sancto Agerico revelata, et ab eodem fuerant honorabiliter et sanctissime ordinata in eadem aecclesia ubi primo fuerant tumulata, sancti Petri apostoli nomine consecrata, sed a domno Hildino in nova sancti Medardi aecclesia erant translata, et reposuit in monasterio quod Theolegium dicitur, aecclesiae suae subjectum. Brachium vero sancti Mauri in aecclesia quam ipse in castello novo, quod nunc Hattonis castrum ab auctoris nomine vocatur, construxerat, sub altari recondidit ad salutem et praesidium posterorum. Lothario ergo juniore rege filio Lotharii diem obeunte anno ab inc. Dom. 874 in mense Augusto, etiam iste obiit Kalend. Januarii, et est sepultus in basilica sancti Vitoni, in cripta juxta corpus domni Hildini episcopi, exactis in episcopatu 23 annis.[ BERT. 18.] Ipse etiam inchoavit novam ecclesiam sanctae Mariae, et magna ex parte construxit.

Eo tempore praesidebat Metensi aecclesiae Adventius pontifex, Virdunensi Hatto, Lugdunensi Remigius. Hic Adoni Viennensi episcopo, Romanae ecclesiae vicario, et Nicholao papae pro eisdem episcopis Treverensi et Coloniensi depositis litteras misit. Clerus quoque Coloniensis eidem itidem misit litteras; quae habentur in catalogo. Sed cum a multis perlaboraretur diverso modo tum timore regis tum amore illorum, nullatenus persuaderi papa potuit, ut restaurarentur. Defuncto autem beato Nicholao cum imperante Ludovico successisset Adrianus, et litteras misisset Galliarum episcopis, ut non alios ordinarent episcopos nisi quibus praefatus imperator episcopatum concederet, et ordinari mandaret, non consenserunt venerabiles episcopi, sed pariter congregati litteris factis communiter suggesserunt papae, se decreta sanctorum patrum fideliter observare velle et secundum scita canonum episcopos consecraturos; quarum textus in cathalogo sacrarum scripturarum habetur.( Fol. 62b.) Scripsit et aliam epistolam Gerardo duci et Rofrido comiti et omnibus Galliarum comitibus, ut nullius hominis favore vel gratia permitterent alios viros ecclesiastici ordinis in episcopiis totius Galliae et Burgundiae consecrare episcopos, nisi quos Ludovicus imperator juberet, cui satis luculenter et honeste obviaverunt praefati venerabiles Galliarum episcopi, litteras illas per verba singula discutientes, et quod sanctorum patrum decretis consona non essent humiliter suggerentes, inque hujus responsionis extremitate epistolam papae Nicholai praedecessoris sui interserentes, quam ad quendam episcopum Galliae misit, inter cetera de ordinibus sacris pie et lucidissime exprimens in haec verba: Illud autem, frater karissime, ridiculosum sonuit, quod apicum tuorum gerulum nobis commendans, hunc presbyterum esse Gerardi illustris comitis perhibuisti. Verum quid hoc scribens prudentia tua dicere voluerit, vel quid super hujuscemodi verbo intellexeris, fateor, nos ignoramus. Numquid Gerardus comes illum presbiterum consecravit? Numquid de ipsius est diocesi? Ubi hoc legisti? Ubi hoc didicisti? Nisi quia presbiteri non specialiter ecclesiae civitatis aut ecclesiae possessionis, aut martirii aut monasterii secundum sacras Scripturas ordinantur, set in domibus laicorum constituuntur, et cum secularibus adeo conversantur, ut jam non Dei nec ecclesiae cujuslibet, sed illius comitis et illius ducis esse dicantur; ita ut impletum sit quod per prophetam dicitur:« Et erit sicut populus, sic sacerdos.» Quod fortasse unum est eorum. Quae cum in nomine Domini convenerimus unanimiter in id ipsum, oportebit decentius emendari et tamquam venenatum elleborum amputari, Et post pauca hoc addiderunt: Quid putamus, si beatissimus papa Nicolaus in diebus suis audisset, et in litteris quasi ab apostolica sede confictis, quod layci comites non permitterent in civitatibus episcopos ordinari, nisi quos secularis potestas e latere suo misisset. Quid inde scriberet? Quo dolore moveretur? Quosve gemitus daret, cum perspiceret sacratissimum ordinem tam illicite tractari et ad tantum nefas prosilire quemquam ausum, ut de sede apostolica tam inconvenientia et extra usum aecclesiasticum omnino scriberet. Tales tunc in Gallia erant episcopi.

[ REGINO.] Anno ab inc Dom. 855 Lotharius divisit imperium filiis suis, Ludovico Italiam, quem et imperatorem appellavit; Lothario regnum quod suo nomine vocabatur, et Carolo regnum Provinciae, atque dispositis regni negotiis, in monasterio quod Prumia dicitur monachus factus, diem clausit ultimum ipso anno 3 Kal. Octobris.

Anno 856 indict. 4 Lotharius Teutbergam duxit uxorem.

Anno 858 Karolus rex Provinciae moritur, et de regno ejus inter Lotharium et patruum ejus Karolum filium Ludovici facta est contentio, et Lotharius Hucberto ducatum dedit inter Jurum et montem Jovis, quia sororem ejus habebat.

Anno ab inc. Dom. 860 Britones Franciam invadunt, contra quos Carolus pugnavit, et Brittanniam intrans, turpiter victus aufugit.

Anno ab inc. Dom. 862 rex Brittonum nutu Dei percussus est, et anno sequenti Brittones ei subduntur.

Anno ab inc. Dom. 866 Rollo Normanniam intravit, et postmodum baptizatus Robertus in baptismate dictus est.

Anno 868, ind. 1, Lotharii regis tempore facta est in terra Francorum et Galliae et Burgundiae fames valida, et mortalitas hominum, et pestis animalium. Quae sic justo Dei judicio in populum desevit, ut multi patriam deserere et ad terras alias cogerentur demigrare, adeo ut multae urbes Franciae raro incolerentur habitatore.

( Fol. 62b.) Anno ab inc. Dom. 864 translatum est corpus sanctae Reginae virginis et martiris de Alesia civitate apud Flaviniacum castrum seu cenobium, praesidente loco eidem, cujus erat juris civitas praefata, Aigilo abbate, postmodum Senonum archiepiscopo; regnante Carolo Calvo. Hic est Aigil abbas Flaviniacensis, qui cellam Corbiniaci instituit, et duodecim ibidem monachos posuit, annis ex quo Flaviniacensis aecclesia ipsum Corbiniacum optinuit ducentis quinquaginta octo.( fol. 62b.) Post Vigilium a. 839, ind. 2, Adrevaldus successit, et Marianus a. 1 Caroli viguit. Vulfaldus in a. 8, Warinus comes et sub eo Sarulsus decanus in a. 10, Gotserus in a. 15 obierunt; Hugo successit. Sanctus Ezgil in a. 24, ind. 11 a. 857 transtulit corpus sanctae Reginae. Geylo successit in a. 26 ab inc. Dom. 866 in episcopatum Linguonensem promotus, et ei Sigardus a. 870, 30 Karoli successit; inde Wilfridus Ludovici II imperatoris sororius a. 880 ind. 13, anno Karlomanni principis secundo consecrationem ecclesiae Flaviniacensis a Johanne papa et 18 episcopis facere optinuit, et in anno eodem 880, ind. 13, cartam inter abbatem et vasallos ejus et monacos fecit. Adalgarius abbatiam a Carolo Simplice optinuit, et quia res ecclesiae pervasit, Romam evocatus, Trenorcii obiit a 893. Est etiam Walo episcopus a Silvestro papa excommunicatus propter invasionem ejusdem ecclesiae, sicut in litteris Aquini ante Walonem electi episcopi invenitur. Anno 856, Adalgarius episcopus fit: praefuit a. 33,[ REGINO.] In quo spatio imperium per multos divisum et scissum est. Boso regnum Provinciae, Wido imperium, Odo Franciae regnum sub Carolo Simplice, Rodulfus Jurense, Carolus junior imperium. Anno translationis sanctae Reginae primo obiit Salocho Dolensis episcopus Flaviniacensis monachus, cujus corpus post 200 annos incorruptum repertum est.

Post Lotharium igitur juniorem Karolus frater ejus cognomento Calvus, rex Franciae imperium adeptus est, sed Ludovicus Italiae rex alter frater monarchiam regni cupiens invadere iterum contra Karolum bellum excitat, et Normannos aliasque gentes contra eum evocat, quas Karolus superat, et fratrem de finibus suis expulsat.

Anno 876 concilium habuit Karolus in Ticinensi palatio, cui interfuit Berhardus Virdunensis episcopus. Dampnati et depositi sunt Edatius... ricensis, Agelmarus Arvernensis,... nius Linguonensis. Hic dedit privilegium ecclesiae Flaviniacensi. Sub Nicholao I papa habita est cum quinque patriarchis synodus octava 150 patrum apud Constantinopolim, Basilio Magno imperatore petente et praesente.

Imperator ergo Karolus cognomento Calvus anno dom. inc. 877, ind. 11 vita functus est pridie Nonas Octobris, et Hermentrudis regina in finibus Lugdunensium, et sepultus Nantoade in monasterio sanctorum Petri et Pauli; sed monitione angelica translatus Parisius ad Sanctum Dionysium regaliter tumulatur. Successit patri Ludovicus, qui regnavit 4 annis; et ei successit Ludovicus Karoli nepos, vix biennio regio nomine functus. Hic tanta cede Danos perdomuit, ut vix superesset qui renuntiare potuisset. Adriano papae Joannes VIII successit anno Dom. 870. Hic ad Ludovicum venit in Franciam, et cum eo loquutus est. Hic Ludovicus 2 anno regni obiit 882. Karolus, qui Simplex dictus est, in cunis orbatus patre remansit. Ob id Franci anno 888, indict. 6, Odonem, Roberti Andegavorum comitis filium, quia Normanni imminebant, tutorem regni et pueri elegerunt, et licet reluctantem, sub Karolo constituerunt regem. Hic quoad vixit hostes fortiter pressit, et Karolo, postquam adolevit, patienter sua regna restituit, a quo et parte regni donatus est. Remigius Lugdunensis 49 episcopus, et Ado Viennensis miserunt literas praefato papae Johanni pro simonia et quia per manum laicam quilibet indigni ad episcopatum promovebantur, Huic Johanni anno Christi 880 Marinus successit, et Adrianus sedit anno 1. Successit et ei Stephanus a. 885, ind. 3. Hic propter temeritatem Frotharii Burdigalensis episcopi litteris missis Aureliano Lugdunensi archiepiscopo praecepit ut, sumpto uno vel duobus ex eadem provincia episcopis, ad eandem ecclesiam euntes pontificem consecrarent; si ex episcopis provinciae jam dictae neminem possent habere, ipsi fisi sua auctoritate episcopum consecrarent. Stephano successit Formosus qui Silvester II. Hic Augrimum Linguonensem restauravit, qui defuncto Aureliano Lugdunensi in loco ejus substitutus. Formosus vices suas Barnoino Viennensi commisit, qui fuit frater Bosonis regis. Formosus papa Walonem Eduensem episcopatum sibi vendicantem excommunicavit, quoniam ordinator archiepiscopus Lugdunensis a Stephano papa depositus, set a Formoso restauratus, suum non haberet pallium nec restitutam sibi dignitatem; qui posset episcopum consecrare? et cum contradiceret consecrationem Teutboldus episcopus ex parte papae. Excommunicatus est autem propter ecclesiam sancti Petri Flaviniacensis quam invaserat. Excommunicatus est et Richardus dux, et Manasses et Ingelbertus pro invasione aecclesiarum et maxime Eduensium usque ad satisfactionem. Invenitur hoc in litteris Aquini ante Walonem petiti et electi Eduensis episcopi. Et Tedaldus 16 Kal. Septembris dom. inc. 856 anno, ind. 4; cui successit Isaac 880 ind. 13; et ei Geylo successit de abbatia Flaviniacensi promotus in episcopum Linguonensem anno dom. inc. 880 ind 13, et ei Teutbaldus, et ei Augrimus. Warnerus obiit 908. Anno 879, ind. 12, suscepit regnum Provinciae ad Viennam Boso Idibus Octobris, post... lum; cui successit Ludovicus filius ejus 891, adhuc juvenis, auctoritate papae Stephani sub tutoribus Richardo duce et regina.

In partibus igitur Bavariae et Saxoniae et Italiae imperatoris Ludovici Pii filius Ludovicus, et Lotharius Lotharii imperatoris filius tenebant. Post obitum eorum filii ipsius Ludovici regnaverunt. Nam Lotharius junior rex obiit sine filiis.[ BERT.] Ludovici igitur tempore anno ab inc. Dom. 875, ind. 8, post excessum domni Hattonis domnus et sanctissimus vir Berhardus acclamatione cleri et populi factus est episcopus Virdunensis, cujus intentio et studium sanctissimum fuit inceptam basilicam ad perfectum usque perducere. Quod et fecit Deo miserante. Signa grandia et honorabilia et minora valde bona ibi esse constituit, pontificalia vestimenta, et ornamenta aecclesiastica quamplurima, et feretrum ubi sunt reliquiae sanctorum aecclesiae suae contulit. Canonicos suos canonice vivere fecit, villanis presbyteris viam justitiae viriliter ostendit, et pueros in divinis et humanis libris per se et per alios cum summa caritate instruxit. Obiit in Theolegio monasterio, ubi et corpus ejus conditum est pridie Kalend. Januarias. Fuit in episcopatu decem annis. Obiit igitur Ludovicus justus et sanctus imperator Lotharii imperatoris senioris filius et frater junioris Lotharii 4 Idus Aprilis anno ab inc. Dom. 878. Karlomannus filius ejus successit, cujus fuere fratres Ludovicus et Karolus; regnavit annis 5; obiit Non. Decembris anno 884, quo anno Normanni Burgundiam invaserunt.[ REGINO.] Karolus, cognomento Calvus, obitu fratris audito, Italiam intravit, sed a Karlommanno nepote territus fugit, et eodem anno, ut praediximus, vita decessit. Karlomannus obiit Nonis Decembris anno 884, et sequenti Karolus imperator efficitur, et hoc post annum unum defuncto, alius Karolus Simplex imperium assumpsit, qui regnavit 29 annis. Ludovicus autem Karlomanni frater rex Saxonum constitutus, adhuc eodem fratre vivente Bavariam intravit. Anno ab inc. Dom. 881, Non. Aug. pugnavit Ludovicus filius Ludovici regis contra paganos et contrivit eos; regnavit autem ann. 3.[ REGINO.] His duobus fratribus, Ludovico scilicet et Karlomanno, intra quinquennium defunctis, ad juniorem Karolum rerum summa pervenit, qui consecratus est a Johanne papa imperator. Annus 885, indictione 4, annus fuit imperatoris Karoli in Italia 5, in orientali Francia 4, in Gallia 1.[ BERT.] Temporibus igitur Ludovici Germanici regis Dado suscepit episcopatum Virdunicae urbis, anno ab inc. Dom. 885, cum quo optinuit plurima. Quo mortuo Karolus, ut diximus, monarchiam adeptus est. Dado episcopus Virdunensis ante episcopatum praefuit abbatiae sancti Vitoni, quam etiam sumpto episcopatu non omisit; qui adquisivit ecclesiae illi plurima, cujus ecclesiae canonicus Bertharius in ejusdem ecclesiae requiescit cimiterio. Anno inc. verbi 887, Normanni pagani Flaviniacum castrum seu coenobium ingressi, occiderunt monachos cum famulis 8 numero, et manserunt dies 14, a 3 Idus Januarii usque 8 Kal. Februarii.

[ BERT. praef.] In diebus igitur pontificatus domni Dadonis, cum ejus bono studio et inclita fama per 35 annos multa aecclesiae sibi commissae provenerint prospera, cum 36 anno principalis aecclesia peccatis exigentibus igne consumpta, libri et memoriae sanctorum patrum maxima ex parte eidem essent traditae, Bertharius presbyter, ne sanctorum patrum Virdunensium pontificum sacrosancta memoria et venerabile studium et operatio sancta penitus oblivioni traderetur, quae de sanctis eorum actibus legerat, breviato sermone comprehendit, praesentibus gratum, posteris utile. Karolus ergo Italiae et Saxoniae adeptus imperium, postquam Normannos, qui Parisius 7 annorum obsidione attriverant, sibi subdidit, obiit anno ab inc. Dom. 888, ind. 6, pridie Nonas Octobris, anno imperii sui 4.[ REGINO.] Post quem accepit Arnulfus nepos illius regnum anno ab inc. Dom. 888, ind. 6, eodem scilicet anno, filius Karlomanni filii Ludovici imperatoris justi et sancti.

Iterum in Francorum regno Normanni insurgunt, et anno ab inc. Dom. 891, indict. 9, Gallias, Hispanias, Italiam, Franciam et totum christianorum vastant regnum. Civitates Parisius, Belvacus, Carnotis et Meldis et reliquae non secus undique civitates diripiuntur, vastantur et evertuntur, corpora sanctorum infra muros recipiuntur timore hostium. Corpus sancti Benigni, Divionensis ecclesiae patroni, Linguonis fertur. Sanctus Sanctinus Meldis in ecclesia majore positus a Virdunensibus maximo pretio Virduni relatus jam erat superioris fugae tempore, a. 866. Normanni Gallias pervagantur, Hispanias, adeunt, Rodanum intrant fluvium, Italiam populantur, et totum christianorum pessundatur regnum. Interea congregati Franciae principes concilium de magnis rebus ineunt, et, ut praediximus, Odonem licet reluctantem sub Carolo constituunt regem. Indict. 10, fuit annus primus imperii Widonis augusti, qui per Galonem Linguonensem episcopum constitutus rex, cum audisset Odonem regem factum, cum Berengario rege Italiae multa bella gessit, et victor reveniens imperator creatus est. Eodem anno apud Tullum et circa Alpes ultra Jurum Rodulfus rex factus est 92 anno. Anno igitur ab inc. Dom. 893, ind. 11, Odone regnante in Francia, Arnulfo in Italia et Saxonia, Karolus jam juvenis Francorum repetit sceptra, et memoratus Arnulfus imperii invasit monarchiam, Romam cum assensu Formosi papae capiens, a quo in imperatorem promotus est.[ REGINO.] Tunc primum a Francorum regibus ad extraneos translatum est imperium, principibus regni parvipendentibus Karolum ob tardum mentis ingenium. Zendebolcus in praesentia patris sui Odonis regis rex ab Arnulfo constitutus, cui Arnulfus regnum Lotharii dedit, et postea filius ejus occiditur, et ipse obiit anno 901. Odone ergo anno regni sui 12, ab inc. Dom. 899 defuncto, reciprocate Normanorum et Danorum emergunt fluctus; Ungari ab aquilone Saraceni a meridie et finibus Hispaniae prorumpentes in interitum confligunt Galliae. Per omnia sevit gladius, cuncta dantur incendio, sanctorum loca traduntur exterminio. Eo anno Burgundia vastata est a Normannis; quibus occurrens Richardus dux justitiarius bello eos fudit, et retro redire coegit. Iterum apud Carnotum socio Roberto duce, Odonis regis fratre, idem Richardus cum Normannis dimicavit, et immanem eorum multitudinem occidit. Habuit tres filios, Rodulfum, qui fuit rex Francorum, Bosonem, qui Galliae superioris quae Comata dicitur, id est Burgundiae, accepit regnum, tertium Hugonem Capito, qui fuit dux inferioris Burgundiae.

[ REGINO.] Anno ab inc. Dom. 904, fuit bellum inter Conradum ducem et Adalbertum, in quo Conradus cecidit, et anno sequenti Adalbertus capite plectitur. Formoso successerunt Bonifacius, Stephanus, Theodorus, Johannes IX.

Anno 910, constructio monasterii Cluniacensis, et 918 obiit Willelmus dux constructor illius.

Anno 913, Walo Eduensis episcopus obiit, qui praefuit annis 20 sub Carolo Simplice; et Herveus successit.

[ FLOD.] Anno 919, cecidit Remis grando mirabilis ovum gallinae superans magnitudine, latitudine medium palmae. Anno sequenti mel in spicis inventum est et flores in arboribus maturis jam frugibus.

Anno ab inc. Dom. 917, Rodulfus rex constitutus est, et 21 regni sui anno ab Ungris id est Sarracenis interfectus est, et Ebbo dux castri Dolensis; et invasit regnum Hugo dux, capiens in vinculis Karolum Rodulfi filium; et regnavit usque ad annum dom. inc. 981.

Eodem etiam anno qui erat ab inc. Dom. 920. obiit Rollo Normannorum princeps, et Willelmus filius ejus successit, qui dolo occisus est anno 943, et Richardus filius ejus successit.

Exorta ergo discordia inter Carolum et regni principes, fiunt lites et bella, rapinae et incendia, et innumera undique seviunt mala. Tandem rex facti penitens principes ad concordiam commovet, pacemque exoptatam cum eis firmat. Richardus igitur, qui ab exequutione justitiae cognomen acceperat, quamdiu vixit, Carolo regi semper fidelis extitit; quo mortuo anno 922, Odone quoque rege defuncto, Kalend Januarii praedictus Robertus frater ejus sperans et cupiens eam partem regni, quam ipse tenuerat, quia ei a Carolo Simplice, qui totius regni erat dominus, non reddebatur, palam invasit tyrannidem, et a quibusdam episcopie diademate regio coronari et sceptro regni insigniri partim blandiciis, partim minis extorsit, sed nequaquam hujus praesumptionis letos exitus habuit.

[ REGINO.] Anno ab inc. Dom. 900 Arnulfus imperator obiit, et Ludovicus filius ejus successit. Hic duodecim annis administrato imperio obiit, et Conrado filio Conradi ducis regni sceptra reliquit anno ab inc. Dom. 911. Hic etiam regnavit annis novem, et Heinricus primus successit magnus imperator anno 920.[ FLOD.] Eo anno inter Hilduinum episcopum et Richarium abbatem de episcopatu Tungrensi habita est contentio, siquidem rex illum episcopatum Richario dedit, quia Hilduinus, cui illud prius dederat, a se descivit. Herimannus vero Coloniensis archiepiscopus, eligente clero et favente populo, necnon et Gisleberto, quem plurimi Lotharienses relicto Carolo principem ordinaverant, Hilduinum ibi ordinavit episcopum, cum Carolus ipsum episcopatum, etiam Lothariensibus jam ad se reversis cum Gisleberto duce, Richario abbati consentiret, quamobrem utrique Romam profecti sunt. Anno 921, habita est synodus apud Trosleium, cui praesedit Heriveus Remorum archiepiscopus, ubi et Carolus interfuit; qui inde digressus in regnum Lotharii abiit, et facta pactione cum Heinrico principe Transrenensi Laudunum rediit, postmodum vero pacem cum eo firmavit. Normanni fidem Christi susceperunt cogente Roberto comite; hoc etiam anno Richardus justitiarius obiit.

[ FLOD.] Anno sequenti regnum Lothariense ob persequutionem Gisleberti et Ottonis rapinis, sacrilegiis, incendiis, etiam tempore quadragesimae, vastatur. Richarius, qui Romam profectus fuerat propter episcopium Tungrense, reversus est ordinatus a Johanne papa IX episcopus, Hilduino ab ipso papa excommunicato. Drogo Tullensis episcopus obiit; Gauzlinus successit, qui etiam ordinatus est 16 Kal. Aprilis. Quo etiam anno consecratus in regem Robertus, ut praediximus, palam invasit tyrannidem. Heriveus Remorum archiepiscopus die tertia post consecrationem Roberti obiit sexto Nonas Julii, antequam 22 sui episcopatus expleret annum; cui successit Seulfus tunc archidiaconus. Robertus filium suum Hugonem in regnum Lotharii mittit. Qui acceptis obsidibus a quibusdam Lothariensibus, ad patrem remeavit. Obsederat enim Karolus Capraemortem castrum Gisleberti, ad quod liberandum praedictus Hugo missus est, quo comperto, Karolus obsidionem reliquit.

Anno inc. Dom. 922, apud Cameracum visi sunt tres soles in celo quasi apparere, vel sol tres orbes a se invicem distantes habere, duo quoque spicula et duo stipites visi sunt sibi propinquantes donec sunt cooperti; et terremotus factus.

Johanni VIIII papae successerunt Benedictus, Leo, Christoforus, Sergius, Anastasius, Lando, Johannes X.

[ FLOD.] Anno ab inc. Dom. 923, indictione 11, Robertus profectus in regnum Lothariense cum Heinrico pactum iniit, et datis utrimque muneribus discessum est; ubi etiam quidam Lothariensium obsides Roberto dederunt, et inducias acceperunt. Carolus vero cum suis Lothariensibus inducias confringentibus Mosam transiens, sub urbe Suessionica, ubi Robertum sedere compererat abiit, et in crastinum die dominica, hora sexta jam praeterita, Francis proelium non sperantibus, plurimis quoque prandentibus, Axonam transiit, et super Robertum irruit. At ille armatis eis quos secum habebat, contra processit, commissoque praelio multis utrimque cadentibus, Robertus quoque lanceis perfossus procubuit. Hi tamen qui erant cum Roberto, Hugo scilicet filius ejus, et Heribertus comes Vermandensis, cum caeteris victoria potiti, Carolum cum Lothariensibus in fugam vertunt; sed ob mortem regis sui persequi destiterunt, campum obtinuerunt; spolia a rusticanis direpta sunt. Lotharienses relicto intra regnum Franciae Carolo, revertuntur ad sua, qui multis legationibus Herbertum comitem et Seul eum archiepiscopum, ut ad sua revertantur exorat. Quod illi renuentes, pro Rodulfo Richardi justitiarii filio in Burgundiam transmiserunt, qui ocyus cum multa suorum manu illis occurrit, et Carolo trans Mosam refugiente, ipse rex apud urbem Suessionicam constitutus est, et Boso frater ejus rex Galliae superioris quae Comata dicitur constitutus est, id est Burgundiae superioris, et Hugo Capito dux Burgundiae inferioris. Socii vero defectionis interitu Roberti nequaquam territi, perfidiae suae non deseruere contumaciam, quam potius Herbertus infando scelere traditionis dominum suum regemque totius Franciae Carolum dolo captum vinculisque irretitum, Parronam duxit tenebroso carceris domicilio recludendum. Et quia regni status sine principe agebatur in incertum, maxime cum Hugoni Roberti filio, qui post probis actibus Magni nomen promeruit, puerilis obsisteret aetas quominus regias assumeret infulas, et Herberti cunctos moveret odium, maxime quos humanitatis respectu ad misericordiam aerumma principis permovebat, tandem, ut praefati sumus, Rodulfus regendae praeficitur Franciae, et sic regnum Francorum ad extraneum transfertur. Qui adeptus regni solium, et in malefactoribus fuit ultor severus, et in coercendis hostibus regnoque tuendo sagacissimus. Ejus in diebus Danorum et Normannorum iterum adveniunt phalanges, et non solum Franciam, sed et totam percurrere Burgundiam. Contra quos Rodulfus sumptis armis ita protervos eorum compescuit impetus, ut usque nunc Gallias ab eorum incursione faciat manere quietas. Tunc delatum est corpus sancti Benigni martyris infra muros castri Divionensis, et ibi servatum in ecclesia sancti Vincentii.[ FLOD.] Illis itaque rebus intentus Rodulfus legatos habuit Lothariensium se et sua illi subdentium. Juxta Mosomum ergo obviantibus illi Lothariensibus, suscipiuntur a Wigerio Mettensium praesule, et uxor ejus Emma regis Roberti filia, interim a Seulfo consecratur regina. Rodulfus a Lothariensibus quibusdam obsidibus acceptis revertitur. Eo anno Dado Virdunensium episcopus obiit exactis in episcopatu 38 annis, et inter sepulcra praedecessorum suorum episcoporum in ecclesia sancti Vitoni condignam sepulturam meruit. Episcopatus Virdunensis Hugoni a Rodulfo rege conceditur, quique post haec Remis a Seulfo archiepiscopo consecratur.

Anno 924. indictione 12, Hungari ductu regis Berengarii, quem Langobardi repulerant, Italiam depopulantur, Papiam quoque urbem populosissimam et opulentissimam igne succendunt, ubi opes periere innumerae, ecclesiae quadraginta quatuor igne succensae, urbis ipsius episcopus cum Vercellense, qui secum erat, igne fumoque necatus est, atque ex illa pene innumerabili multitudine ducenti tantum superfuisse memorantur, qui ex reliquiis urbis incensae, quas inter cineres legerant, modios octo dederunt Hungaris, vitam et muros civitatis vacuae redimentes. Quibus expletis, per abrupta gradientes ad Alpium juga perveniunt. Rodulfus vero Cisalpinae Galliae rex, et Hugo rex Viennensis inter angustias collium Alpinorum eos concluserunt, unde inopinato loco per devia evadentes, Gothiam impetunt. Quos sequuti praedicti duces, sternunt quos invenerunt. Interea Berengarius a suis perimitur, Normanni cum Francis pactum ineunt, data pacto pacis terra Cynemannensi et Bajocensi, Hungari vero sese et capitum inflatione ac dysenteria cuncti paene interierunt

Anno sequenti Seulfus obiit Remorum archiepiscopus, exactis in episcopatu annis tribus, diebus quinque. Rollo Normannorum Rotomagensium princeps Francia depraedata pacem fregit, contra quem Franci castrum Augum capiunt.

Heinrico quoque cuncti se Lotharienses committunt, et ipse Bernuino Dadonis episcopi nepoti episcopatum Virdunensem concedit, qui et expulso Hugone, cui Rodulfus illud dederat, ibidem ordinatur episcopus anno 925, indictione 13. Abhinc Virdunum et aliae civitates a regno Francorum defecerunt. Hugo vero presbyter Virduno pulsus, anno sequenti mortuus est; quo etiam anno timore Hungarorum corpus sancti Remigii et aliorum pignora sanctorum Remis delata sunt. Hugo filius Bertae rex Italiae constituitur, expulso Cisalpinae Galliae rege Rodulfo regni invasore, qui ante quadriennium electus ab eis tuerat abjecto rege Berengario. Annus 928, indictione prima annus primus regis Hugonis ipsius exstitit. Hugo quoque Magnus, Roberti regis filius, filiam Eduardi regis Anglorum, sororem conjugis Caroli, duxit uxorem.

Anno 927, pestis quasi febris et tussis mixta mortalitate in cunctas Germaniae Galliaeque gentes grassatur, qua percussus Widricus Mettensis antistes defungitur, et evocati ad colloquium Heinrici trans Rhenum Herbertus comes et Hugo Magnus Roberti filius, pace firmata, muneribus Heinricum honorant, et honorantur ab illo. Ibi Heinricus contempta electione civium, episcopium Mettensis urbis cuidam servo Dei, ut ferebatur, dedit cognomento Bennoni. Herbertus Carolum de custodia ejecit, secumque usque ad Sanctum Quintinum deduxit. Mettis et per Galliam timore Hungarorum fugae agitantur, scilicet per Franciam et Lotharingiam. Anno sequenti Rodulfus audita restitutione Caroli cum hostili manu de Burgundia in Franciam venit praedando et loca quaedam incendendo; cui Hugo Roberti filius obviam ire parat, et venientes super Isaram inter Rodulfum regem et Herbertum comitem sequester et medius fuit. Herbertus vero datis obsidibus usque ad denominatum placitum Remis cum Carolo venit, indeque litteras Johannis papae mittit de restitutione et honore Caroli, ut sibi sub interminatione excommunicationis praeceperat. Reversus autem missus nunciavit ipsum papam Johannem a Widone fratre Hugonis regis propter simultates quasdam inter eos exortas retrusum fuisse in carcerem.[ FLOD.] Post haec Herbertus se Rodulfo commendat, reducto iterum sub custodia Carolo, et cum illo proficiscitur obviam Hugoni regi Italiae. Benno Mettensis episcopus insidiis appetitus, eviratus et luminibus privatus est. Rodulfus autem rex missis nuntiis pacem fecit cum Carolo, reddens illi Attiniacum, et muneribus honorans illum.

Anno 929, Johannes papa X in custodia defungitur. Succedit Johannes XI. Carolus quoque apud Paronnam obiit, qui animam, non corpus custodia exemit. Hic dum viveret, Simplex dictus est ob benignitatem animi, nunc sanctus recte potest vocari, quoniam injuste ab infidelibus suis et perjuris longo carceris squalore afflictus, transmissus est vitae perpetuae. Hic reliquit filium Ludovicum Ultramarinum ex Eadgiva Anglorum regis filia susceptum, qui metuens involvi calamitatis patriae procellis, ad Anglos Saxones maternae affinitatis gratia se contulit. Herbertus et Hugo comites contra Bosonem, Rodulfi regis fratrem, proficiscuntur, quamobrem Boso Heinrico pacem jurare compellitur. Adalbero Mettensem episcopatum adipiscitur, Bennoni abbatia quadam concessa sustentationis tenore. Viae Alpium tunc per Sarracenos obsessae, a quibus multi Romam ire volentes impediti revertuntur. Post hoc Boso frater, rege Henrico relicto, ad Rodulfum redit.

Anno 932, Bernuinus Virdunensis episcopus, et Boso frater regis, rex Galliae quae Comata dicitur, incendiis inter se depraedationibusque bacchantur, quamobrem urbs ipsa multum fuit afflicta.

[ FLOD.] Anno sequenti Vienna Rodulfo regi traditur, et Willelmus Normannorum princeps ei subditur, et Hugo rex Italiae Romam obsidet. Fulbertus Cameracensium ordinatur episcopus ab Artaldo Remorum archiepiscopo.

Anno sequenti ignitae in caelo acies visae sunt discurrere, et quasi serpens igneus, et quaedam jacula ferri pridie Idus Octobris mane ante lucis exortum. Mox subsequuta est pestis diversis humana corpora afficiens morbis; qua pestilentia percussus quidam diaconus Virdunensis, nomine Adelmarus, languore depressus, spiritum amisit; sed antequam imponeretur feretro, reversus ita surrexit validus, ut videretur sibi nihil aegritudinis se fuisse perpessum, qui se diversa suppliciorum vel refrigerii loca vidisse testatus est, seque ipsum loco poeniali deputatum, Dei vero genitricis et beati Martini precibus ad agendam poenitentiam vitae praesenti redditum. Quamobrem hujus exemplo provocati quidam canonicorum sanctae Mariae saeculum deseruere, et quia in eadem civitate congregatio monachorum nulla erat-- in aecclesia enim sancti Petri et sancti Vitoni clerici deserviebant--, Tullum petiere, et in monasterio sancti Apri mutato habitu saeculum deserere et Christo domino incorporari, ut menbra fidelia capiti, studuere. Quae res maximo erat moerori pontifici, canonicis quoque residuis et proceribus populi, quia optarent eos potius in eodem militare episcopio, quam ad aliud demigrare. Bonis tamen et laudabilibus eorum studiis et exemplis religio regulae monachorum, et fervor ordinis in eodem coenobio et in quibusdam aliis per regnum Lothariense reparatur. Interea emenso anno Boso frater regis cum Heinrico pacatur, et ab eo receptus est. Rodulfus quoque rex Franciae et Rodulfus rex Jurensis cum eo amicitiam paciscuntur. Boso vero in expeditione obsidionis castri Sancti Quintini moritur, et Remis ad Sanctum Remigium sepelitur. Hungari per Burgundiam diffunduntur, praedis, incendiis et caedibus, non diu tamen, debacchati; comperto Rodulfi regis adventu, in Italiam transmeant. Herveo episcopo decedente, Romundus sub Rodulfo rege substituitur qui Colticensem abbatiam destruens, Colticas castrum edificavit, et Curensem similiter, Petrae pertusum exstruxit, et filiis et filialibus suis bona aecclesiarum et castra quae fecerat dedit. Hic post multa mala patrata a sancto Gregorio flagellatus interiit.

Anno ab incarn. Dom. 936, rex Rodulfus absque liberis defungitur, nam Ludovicus filius ejus, quem habuit ex Emma regina, ante obitum patris est defunctus.[ FLOD.] Hugo Magnus comes trans mare mittit pro accersiendo ad regni apicem Ludovico Caroli filio, quem rex Alstannus avunculus ipsius accepto jurejurando a Francorum legatis Franciam cum quibusdam episcopis et aliis fidelibus suis dirigit. Cui obviam profectus est Hugo cum Francorum proceribus. In ipsis littoreis arenis apud Bononiam se illi committunt, ut erat utrinque pactum. Inde Laudunum deductus ac regali benedictione ditatus, ungitur et coronatur ab Artaldo Remensi archiepiscopo, praesentibus regni primoribus ac episcopis viginti et amplius. Mox Burgundiam adeunt, et urbem Linguonum, quam Hugo Capito, frater regis Rodulfi, ceperat, obsident; fugientibusque custodibus, sine bello eam recipiunt, acceptisque obsidibus ab episcopis et primatibus Burgundiae, Parisius redeunt. Hugo Magnus cum Hugone Capito Richardi filio, partita inter se Burgundia, pacem faciunt. Post Hugonem Capito Gislebertus ducatum obtinuit. Ludovico igitur regni administrationem suae dominationis exercere cupienti, nimium illa laboriosa fuit, tam sui a Tetbaldo Carnotensium comite captione, quam post regni recuperationem vario instabilis fortunae proventu.[ FLOD.] Heinrico igitur magno imperatore sub iisdem diebus obeunte, contentio inter filios ejus de regno agitatur. Othoni tamen natu majori rerum summa obvenit. Johanne quoque papa Alberici patricii fratre defuncto, Leo V succedit, et Hugo rex Italiae a Roma recedit, pace facta cum Alberico patricio.

Anno ab inc. Dom. 937, Ludovicus rex ab Hugonis se procuratione separat. Eo anno caeli pars ardere visa, et ab eadem parte Hungarorum persequutio insequuta est, qua villae et agri depopulati, domus basilicaeque conflagratae, captivorum abducta multitudo. Nonnullas tamen ecclesias ignibus applicitis succendere nequiverunt. In ecclesia sancti Basoli cum quidam Hungarorum ascendere super altare nitens arcum manu applicuisset, manus ejus adhaesit lapidi, nec omnino quivit avelli, donec ceteris saxum circa manum ipsam incidentibus partem ipsam lapidis in omnium admiratione perferre cogeretur ethnicus. Quidam presbyter captus ab eis et vinculis alligatus, revelatione divina est liberatus. Qui postquam patriam domumque repetiit, retulit in eadem captivitate fuisse monachum quendam, Hucbaldum nomine, Orbacensis coenobii, quem multoties ethnici trucidare voluerunt, et carnem ejus incidere non valuerunt. Nudum ergo eum in medio positum sagittis appetiere, nec saltem cutem valuerunt rumpere. Resiliebant ab ejus corpore sagittae, quasi ab adamante repulsae, nec signum aliquod apparebat in cute. Gladio eum cum omni conatu nisi sunt percutere, et nihilominus caro intemerata permansit. Radulfus Jurensis Cisalpinae Galliae rex obiit; Conradus succedit. Hugo quoque Roberti filius sororem Othonis, regis Heinrici filiam, sortitur uxorem. Anno secundo Ludovici, filii Caroli Simplicis, ordinatus est domnus Fulcherius abbas Flaviniacensis, qui etiam rexit Divionense quindecim annis. Hic octavo anno regiminis Hierosolimam profectus est, et reliquiis pretiosis reversus ditavit ecclesiam suam. Obiit quarto Kalendas Maii, cui successit Milo Magabrensis, et privilegium a papa optinuit.

Anno 939, Bernuinus Virdunensis epiecopus obiit; et Lotharienses Othonem regem suum deserunt, et Ludovico se committere parant, qui eos recipere distulit ob amicitiam pactam inter se et Othonem. Iterum quoque proceres regni, Gislebertus dux et comites quamplures, ad eum veniunt, et se illi committunt. Episcopi vero Othonem non deseruere, qui eorum secum detinebat obsidatum. Qui Rheno transmisso regnum Lothariense perlustrat, et incendiis praedisque quaedam loca devastat. Eo autem trans Rhenum regresso, Ludovicus Virdunensem petit pagum, et quibusdam episcopis et primatibus receptis, revertitur. Gislebertus dux trans Rhenum praedatum profectus, dum revertitur, insequentibus se adversariis, in Renum cum equo insilivit, et enecatus ultra reperiri non potuit. Relictam ejus, Othonis regis sororem, Ludovicus accepit uxorem. Ducatum Otho accepit. Otho vero cunctos ad se redire coegit Lotharienses, et sequenti anno Conradum Burgundiae regem dolo cepit, reliquosque primates sibi pacificavit.

Anno 940, indictione 13, intronizatus est in pontificatu Virdunensis urbis in partibus Saxoniae ex magnatum ortus prosapia domnus Berengarius, et Factus apostolici consors et compar honoris, Laude cleri et populi Duxit apostolicam factis et nomine vitam. Erat enim corpore castus, mente devotus, affabilis alloquio, clarus consilio, prudentia praeditus, temperentia discretus, interna fortitudine firmus, censura justitiae stabilis, longanimitate assiduus, patientia robustus, humilitate mansuetus, erga delinquentes per compassionem socius, per zelum rectitudinis erectus. Apparebat in verbis ejus inconcussa mentis constantia resplendebant in actibus et moribus ejus virtutum insignia, Omnibus hospitii perlargum praebuit usum, Nemo est exceptus, perpessus nemo repulsam Christum totis visceribus diligens, et caritatis internae visceribus affluens, pro pauperibus semper erat sollicitus, et quia sicut Martha Christo corporalia subministrare nequibat, in egenis illum cotidie reficiebat. Sermo ejus sale conditus, quo pondere brevis et rarus, eo prudenti suavitate habebatur preciosus. Diligebat sincero et unanimi dilectionis affectu inter alia membra Christi domnum Fulbertum Cameracensem episcopum, cum quo juge sibi semper fuit studium, veritatis adversarios toto nisu impugnare, ut in sequentibus quilibet potest advertere. Fuit autem tempore Ottonis, de quo dictum est quod ad triumphum ecclesiae coepit Otto crescere, cui successit secundus Otto ad imperium, ut floreret saeculum.

[ FLOD.] Anno ipso ordinationis suae fomes iniqnitatis Hugo Magnus cum quibusdam Franciae et Burgundiae episcopis et primoribus regni Remorum obsidet urbem; qua obtenta sexto obsidionis die Artaldum episcopum a procuratione et potestate episcopii juramento se compulit abdicare, concessa ei abbatia sancti Basoli et Avennaco monasterio, et sic relicto filio Heriberti Hugone jam pridem Remis ad episcopatum electo, ad obsidionem Lauduni properat. Ludovico vero a Burgundia redeunte, et assumpto secum Artaldo episcopo, transito Axona fluvio Laudunum tendente, Hugo cum suis relicta obsidione, Othoni regi obviam proficiscuntur, et ei se committunt. Qui Heinrico fratri suo regnum Lothariense committens, cum diversarum gentium multitudine Ludovicum in Burgundiam proficiscentem prosequitur, habens secum Conradum, Rodulfi regis Jurensis filium, quem dudum dolo captum secum retinebat, et obsidibus a quibusdam acceptis ad sua revertitur.

Anno ab inc. Dom. 941 Remensis dioeceseos episcopi convenientes apud Suessionem in ecclesia sanctorum Crispini et Crispiniani tractant de statu Remensis episcopii, conquerentibus clericis atque nobilibus laicis diu pastore sedem ipsam vacare, et definierunt quemadmodum Artaldus episcopus juraverat, quod numquam de ipso episcopatu se intromittere, ad ipsius gubernationem reverti non debere, et ut Hugo Heriberti filius, qui prius ad ipsum episcopatum fuerat clero populoque petente evocatus, ordinaretur episcopus. Et sic Remos adeuntes episcopi Hugonem pontificem consecrant. Canonici Montisfalconis, oppressione ipsius Virdunensis episcopi ut asserebant praegravati, coenobium suum deserunt, et Remis corpus sancti Baldrici patroni sui deserunt. Artaldus omnibus perditis quae habebat, datis sacramentis Hugoni episcopo et Heriberto, prout ab eo quaesierunt, redditisque sibi abbatiis sancti Basoli et Avennaco cum villa Vindenissa, pacem fecit cum eis, et ad sanctum Basolum habitaturus devenit.

Non multo post, anno ab inc. Dom. 942, legatus Stephani papae, nomine Damasus, episcopus Romae ad hanc legationem peragendam ordinatus, litteras apostolicae sedis attulit principibus Francorum, ut reciperent regem suum Ludovicum. Quod si neglexissent, et eum amplius hostiliter persequi voluissent, excommunicationis interminatus est ultionem. Legati etiam Remensis ecclesiae Romam missi redierunt eadem referentes, ut ante natalem Domini rex ab eis reciperetur sub comminatione anathematis, qui et pallium Hugoni a sede apostolica detulerunt. Ludovicus igitur obviam profectus Othoni regi, amicitiam firmavit. Otho quoque Hugonem Magnum regi conciliat. Hoc anno domnus Odo, venerabilis multorum monasteriorum restaurator, cum multum laborasset in componenda pace inter Hugonem regem Italiae et Albericum Romanorum patricium, obiit Turonis, sepultusque est ad sanctum Martinum, et successit ei Heimardus vir venerandus. Tunc fuit fames magna per Franciam et Burgundiam.

Anno ab inc. Dom. 943, Willelmus Rollonis filius occisus est, et Richardus primus successit, qui Normanniam dono regis Ludovici obtinuit. Hugo Magnus Normannis ad paganismum reverti volentibus congreditur, et eo anno ducatus Franciae a Ludovico conceditur ei. Anno sequenti Heribertus obiit. Filii ejus, mediantibus Othone duce Lothariensium et Adalberone episcopo Mettensi et Hugone duce, a Ludovico recipiuntur. Hugo eo tenore ab eo susceptus est, ut ei aliud episcopium provideretur, Artaldo Remense redderetur. Posthaec Otho dux Lothariensium obiit, et Conradus ducatum obtinuit.

Anno 946, Marinus papa decessit, et Agapitus successit; anno autem praeterito Ludovicus Remorum obsederat urbem, et acceptis obsidibus a Hugone de reddenda ratione, de quibus interrogaretur, ab obsidione recesserat.[ FLOD.] Inde Rodomum profectus, dolo captus est a fidelibus suis et sub custodia detentus. Hugo quoque Italiae a suis regno pulsus est; cui successit Lotharius filius ejus. Hugoni vero Magno de regis ereptione laborante, datis obsidibus dimittitur, et susceptus ab eo Tetbaudo committitur Carnotensium comiti, et post annum regno restitutus. Ludovicus et Otto simul juncti Remorum urbem obsidione circundant, et Hugone episcopo tertio obsidionis die cum suis egresso, Robertus Treverensis et Fridericus Mogunciacensis Artaldum, quia sic sedis Romanae auctoritas promulgaverat, in sedem restituunt.

Anno sequenti utrique reges Aquis pascha celebrant. Synodus denunciata circa medium mensis Novembris Virdunis est habita, praesidente Roberto Trevirensi cum Artaldo Remensi, Berengario Virdunensi, Odalrico Aquensi, Adalberone Mettensi, Gosleno Tullensi, Hildebaudo Transrhenensi, Israele Brittone, praesente Brunone abbate fratre regis Othonis, Agenoldo et Odilone, cum aliis quibusdam venerabilibus abbatibus. Synodus autem haec ob hoc Virduni denunciata fuit, ut sic saltim interesset conventui episcoporum praefatus Virdunensis Berengarius, cujus tanta esset auctoritas, ut inprobari videretur, quod constantissimae nobilitatis ejus autentica praesentia non roboraretur. Ad quam Hugo evocatus missis ad eum deducendum episcopis Adalberone et Gosleno, venire noluit. Universa vero synodus Artaldo Remense adjudicat episcopium, et iterum indicitur synodus Idibus Januarii, quae die statuta celebrata est in ecclesia sancti Petri ante prospectum castri Mosomi a domno Roberto ceterisque Trevirensis dioeceseos episcopis et quibusdam Remensis. Ad quam veniens Hugo noluit ingredi, sed litteras misit sub nomine Agapeti papae per clericum suum, qui eas Roma detulerat, hoc tantum continentes, ut ei Remense redderetur episcopium. Quia vero Robertus Trevirensis, deferente Frederico Mogunciacensi coram regibus et episcopis Galliae et Germaniae mandatum legationis apostolicae susceperat, et partem jussionis jam expleverat, communi decreto sancitum est ut quod regulariter coeptum fuerat, canonice pertractaretur. Sicque recitato capitulo 19 Carthaginensis concilii de accusato et accusatore, secundum ipsius capituli sententiam diffinitum est ut Artaldo Remensem tenente parrochiam Hugo a communione et regimine abstineret, donec ad universalem synodum Kalendis Augusti se purgaturus occurreret. Quod capitulum in charta descriptum, et ei missum est, adjuncta definitione. Quam postera die retransmittens, mandavit se nequaquam obediturum. Interea proclamationis litterae a domno Artaldo diriguntur ad sedem Romanam. Domnus igitur Agapitus papa vicarium suum Marinum episcopum mittit ad Othonem regem propter aggregandam generalem synodum. Litterae quoque ipsius speciatim missae sunt quibusdam Galliae et Germaniae episcopis, ut convenirent ad eandem synodum.

Aggregata est ergo praedicta synodus in Engilenheim palatio regali in ecclesia sancti Remigii, 7 Idus Junii, a. 948, indictione 6, tertio papatus domni Agapeti anno, regni regis Othonis 13, Ludovici quoque 13, causa maximarum dissensionum inter Ludovicum regem et Hugonem principem, inter Artaldum quoque Remensem archiepiscopum et Hugonem illicite substitutum episcopum, quae perturbaverant omne regnum Francorum. Ad hanc synodum convenerunt triginta duo episcopi Galliae et Germaniae, quos dignum judicavimus subterannotare: Robertus Trevirensis, Artaldus Remensis, Fredericus Mogonciacensis, Wigfridus Coloniensis, Adaldochus Hammaburgensis, Hildeboldus Mimogarnorverdensis, Goslenus Tullensis, Adalbero Mettensis, Berengarius Virdunensis, Fulbertus Cameracensis, Rodulfus Laudunensis, Richoo Wormacensis, Reimboldus Spirensis, Poppo Wirsiburgensis, Chonradus Constantiensis, Odericus Augustensis, Tethardus Hildinehemensis, Bernardus Alfurstedensis, Dudo Paderbrunnensis, Farabertus Tungrensis, Lioptacus Ribunensis, Michael Radisponensis, Doddo Osneburggensis, Everis Mindensis, Baldricus Trajectensis, Heroldus Saleburgensis, Adalbertus Bazsoensis, Starchannus Eistetensis, Horath Sleowicensis, Wichardus Basiliensis, Liefdac Ripuensis. Residentibus ergo his praesulibus in praedicta ecclesia post praemissas preces secundum consuetudinem celebrandi concilii, et post lectiones sacrae auctoritatis, ingressis gloriosis regibus Othone et Ludovico et simul residentibus, post allocutionem Marini aedis apostolicae legati, surgens rex Ludovicus a latere et consessu domni Othonis regis, proclamationis suae querimoniam propalam coram legato ceterisque considentibus episcopis referens, qualiter accersitus sit a transmarinis regionibus per legatos Hugonis et principum Franciae ad accipiendum paternae haereditatis regnum, et cunctorum votis et acclamationibus consecratus ad apicem regalis moderaminis obtinendum, postea vero sit a praefato Hugone dolis appetitus, et comprehensus, et per annum integrum sub custodia detentus. De quibus omnibus malis si quis objiceret quod sui facinoris causa ista omnia perpessus esset, inde se juxta synodale judicium et regis Othonis praeceptionem purgaret, aut certamine singulari defenderet. Post haec Artaldus Remensis dixit causam litis inter ipsum et Hugonem illicite sibi substitutum episcopum. Ingestus itaque quidam Hugonis clericus attulit litteras, asserens sibi eas datas ab ipso vicario Romae, in quibus scriptum erat quod cuncti Remensis dioeceseos episcopi pro restauratione Hugonis easdem litteras Romae direxerant. Quod mox refutarunt Artaldus Remensis et Fulbertus Cameracensis et Rodulfus, qui in eisdem litteris nominabantur, astruentes quod eas nunquam antea audierunt vel viderunt, neque in earum delegatione assensum praebuerunt. Postquam ergo delator idem publice confutatus est, secundum judicium canonum diaconatus quo fungebatur officio multatus, a consessu synodi abscessit reprobatus. Artaldo igitur praesuli Remense episcopium adjudicatum est juxta canonum instituta et sanctorum patrum decreta. Secunda sessionis die suggestione Roberti Trevirensis et Berengarii Virdunensis in Hugonem Remensis sedis invasorem synodale peractum est judicium. Nam secundum sanctorum instituta canonum, decreta patrum beatorum Sixti, Alexandri, Innocentii, Zosimi, Bonifacii, Caelestini, Leonis, Symmachi et caeterorum excommunicaverunt et a gremio matris ecclesiae repulerunt eum, donec ad poenitentiam et dignam veniret satisfactionem. Caeteris diebus synodi tractatum est de incestis conjugiis et ecclesiis quae dabantur, immo vendebantur presbyteris in partibus Germaniae, et dabantur laicis illicite, et prohibitum ac statutum ne id omnino praesumeretur ab aliquo. Tractatum est et de aliis multis ecclesiae utilitatibus.

Interea rex Otho rogatus a Ludovico Conradum ducem cum Lothariensibus in ejus mittit auxilium, et dum congregatur exercitus, Artaldus moratur cum Trevirense, rex Ludovicus cum duce, Rodulfus Laudunensis cum Alberone Mettensi. Exercitus Lothariensium Mosomum capit, et munitionem quae dicitur Mons acutus ante Laudunum capit. Porro episcopi Lotharienses Laudunum veniunt, Hugonem ex parte Marini vocant, et sic ad sua redeunt. Hugo vero princeps Suessionicam urbem oppugnat, matrem ecclesiam cum parte civitatis succendit, in Remensi territorio villas cum hominibus succendit, et multa mala agit. Pro quibus et aliis multis, et quia vocatus ad concilium venire noluit, a Marino et aliis episcopis Franciae et Roberto Trevirensi sequenti synodo excommunicatur apud Treviros. Caeterorum vero episcoporum Lothariensium et Germanorum nullus ibi affuit. Quibus expletis Marinus vadit Saxoniam ad consecrationem Vuldensis monasterii, et sic Romam revertitur.

Anno sequenti domnus Agapetus papa Romae concilium habuit, in quo confirmavit ea quae in praefata synodo acta sunt.[ FLOD.] Post haec Ludovicus et Hugo pacantur ad invicem, mediantibus atque sequestris Conrado duce, Hugone Nigro, Adalberone et Fulberto episcopis. Otho quoque rex Wenedos et Hungaros sibi subdit. Berengarius quidam princeps Italiae, veneno, ut fertur, necato Lothario rege regis Hugonis filio, rex efficitur Italiae. Porro rex Otho Papiam cepit. Cum enim iret in Italiam, Berengario praefato in ejus adventu fugiente, rex eamdem urbem ingreditur, et uxorem Lotharii regis defuncti, sororem Conradi regis Jurensis, conjugem accepit Adheleidam. Sopita igitur aliquantulum perversorum insolentia, donnus Berengarius commissis sibi ovibus exemplar et speculum totius religionis et sanctitatis factus, studebat in se primum et sic in subditos noxia et superflua resecare, depravata corrigere, sancta, honesta et utilia appetere. Preferebat semper honestum utili; nullo terrore, nullo metu, nulla adulatione a vero deflectendum putabat. Non refugiebat exilium, quia noverat sapienti patriam mundum non esse; non timebat egestatem, quia nichil sapienti deesse sciebat, et cui totus mundus locus sit divitiarum. Laudabat virum qui auro moveri nesciret, contemptum haberet divitiarum, qui velut ex arce quadam despiceret hominum cupiditates, et cum propheta in laudibus illius exclamabat: Quis est, inquiens, et laudabimus eum? Fecit enim mirabilia in vita sua. Admirandum dicebat qui divitias sperneret, quas plerique saluti propriae praetulerunt. Declinabat avaritiam, et omni studio intendebat ne quid faceret adversus justitiam, sed in omnibus operibus custodiret eam. Redarguebat delinquentes, nullius in judicio personam accipiebat, gratia aberat, causarum merita decernebat, gravissimum judicans pauperem innocentem arguere, divitem excusare reum culpae. In causa Dei, ubi communionis periculum noverat, etiam dissimulare peccatum dicebat non leve; commendabat omni sedulitate existimationem suam, ut obstrueretur os omnium iniqua loqui volentium. Spectabatur ab omnibus admiratione sapientiae et amore justitiae, prudentiam habens vocis testimonio reos confutare et convincere, justitiam quoque nocentes supplicio dare, innocentes subducere. Ad omnia habundabat animi ejus directa simplicitas, vincebat in omnibus operibus ejus utilitatem honestas, non honestatem utilitas. Nichil in eo arte elicitum, nichil erat fraude compositum, quod careret merito simplicitatis. Servabat quam maxime naturaliter insitam sibi regulam justitiae non declinare a vero, vas suum in sanctitate possidere, honestatem opibus, honoribus, dignitatibus praeferre; nichil in se esse patiebatur simulatum et fictum, quod licet in principio vernaret, in processu dissiparetur ut flosculus et solveretur, quin potius verum et sincerum quod alta radice fundaretur. Sic per exercitia boni operis formam dabat subditis ad felicitatem tendere sempiternae quietis. Anno igitur episcopatus sui duodecimo, ab incarnatione Domini 951, indict....., videns filios suos ut terram fecundam sincero tritici grano seminatam, et puriorem et uberiorem messem promittentem, multiplicatum reddere quod acceperant, et dolens quosdam eorum perfectioris vitae desiderio et altioris propositi amore ferventissimo ad vicinas dioceses commigrare et monasticum ordinem, quia in ipsa Virdunensi urbe non inveniebatur, alibi expetere, communicato cleri procerumque consilio in sepefata aecclesia sanctorum apostolorum Petri et Pauli honore dedicata, ubi preciosus Domini confessor Vitonus cum suis quiescit et veneratur praedecessoribus et successoribus, monachorum delegit turmulam aggregare, qui et propensius divinis deservirent cultibus, et omnibus Christo adherere volentibus formam darent humilitatis et patientiae, ut vel sic non cogerentur ad alia secedere qui haberent paratum prae oculis specimen religionis. Et factum est divina cooperante gratia et sui sacerdotis cordis intima perlustrante, ut desiderium sanctum, quod diutina meditatione conceptum dilatione creverat, felix consequeretur et celer effectus, et desiderii sui quot testes, tot inveniret cooperatores et adjutores. Expulsis ergo clericis monachos introduxit, quibus et ex sua proprietate et de rebus matris aecclesiae annuos proventus redituum et victus vestitusque necessaria praeordinavit, et congrua officinarum habitacula praeparavit, magistros operis conducendo et expensas tribuendo, ut inveniret animae suae requiem post laborem in atriis Hierusalem, quae ut civitas edificatur, et participatio ejus in id ipsum. Abbatem quoque eis instituit Humbertum, de cenobio sancti Apri virum religiosum, ut in charta manu ejus signata invenitur, quam etiam hic subnectere opere precium judicavimus. Est autem hujusmodi:

« Noverit omnium catholicorum tam praesentium quam futurorum industria, quod ego B. sanctae Virdunensis ecclesiae nomine non merito episcopus, anno meae ordinationis duodecimo, memor nostrae ecclesiae fratrum, quorum maxima pars dominica verba sepius sequebatur dicentia:« Vendite quae possidetis, et date elemosinam, et habebitis thesaurum in caelo, et sequimini me,» fugientes terrena et amantes caelestia, nostrae congregationis locum deserere, et monachicam vitam sumentes, cenobia extra nostram parrochiam temptabant adire; ne in postmodum nostra ecclesia de proprio thesauro suo pateretur dampnum, favente seniore nostro gloriosissimo rege Othone, ac Conrado Lotharii regni duce magnifico, congregatisque nostrae ecclesiae fidelibus clericis et laicis pari voto atque communi consultu decrevimus in nostro episcopio quoddam monasterium Deo annuente stabilire, in quo nostrae ecclesiae fratres activam vitam fugientes, contemplativae vitae solatium futuris temporibus valerent invenire. Tunc communi consilio evocavimus domnum Humbertum religiosum abbatem, qui ab ipsis infantiae rudimentis in nostra ecclesia fuerat educatus, et praebenda nostrae canonicae perfruitus, nostri etiam episcopii baptizatus atque parroechianus, donec infra scriptum aliorum fratrum sequutus exemplum, pro eterna retributione monachicam vitam sumpsit, ac communi cleri et plebis concordia et eorum nostrorum canonicorum, qui tum temporis monachicam aliorsum nitebantur accipere vitam, concessimus ei quoddam monasterium ad construendam congregationem monachorum in honore sancti Petri apostolorum principis stabilitum, in quo requiescunt corpora sanctorum confessorum atque episcoporum Vitoni, Pulcronii, Possessoris, Firmini atque Madelvei, cum omnis rebus ad eamdem abbatiam pertinentibus. Aspiciunt ad illud monasterium juxta Scantiam mansa sex et dimidium, molendina quatuor cum banno ipsius villae, quod hactenus tenuimus et pro Dei amore loco ex toto concessimus, justitiamque latronum qui in bannum inciderunt vel sanguinis qui effusus fuerit, sive vicedominarium, placitum, et cursum aquae, seu correptionem omnium mensurarum, exceptis alodiis quae homines tenent ad placitum generale respicientes, et publicae viae transitum; ad Ballonis curtem mansa sex; ad Frasnidum mansa quatuor; ad Crucem ecclesiam unam; ad Castonis curtem ecclesiam unam; ad Novam villam aecclesiam unam cum duabus capellis suis et cum una ecclesia in Marculfi villa sita ad praefatam Novae villae abbatiam pertinente; in eadem Marculfi curte mansa tria cum silvis et pratis, et ad Novam villam mansa quatuor cum silvis et pratis ad eamdem aecclesiam pertinentibus et pictura vineae una et molendino uno super Elnam fluviolum sito; et ad villam Parridum nominatam ecclesiam unam cum mansis sexdecim inter Cosantiam et Buniam sitis et molendino uno et silva et pratis; et ad Harbodi villam in Vapra ecclesiam unam et mansa duo et quartarium unum; et ad Liniacum quartam partem unius ecclesiae et mansum unum et quartarii tres et molendinum dimidium cum silva et pratis; et in Barrensi comitatu mansa duo in villa Villare nominata. Dedimus praeterea ex parte nostrae ecclesiae de abbatia sancti Amantii mansa decem cum sedilibus ad eadem mansa pertinentibus, et ad Flaviniacum piscatoriam totam et alteram piscatoriam ad Tiliacum pertinentem, et decimam illorum arietum qui nostrae ecclesiae persolvuntur ex Bracensi centenaria, et decimam foratici nostrae civitatis de vino; ecclesiam quoque in Amonzeia villa sitam, et Flaviniacam villam cum ecclesia una et piscatoria et molendinis et silvis et pratis omnibus et omnibus adjacentiis ad eamdem villam pertinentibus. Ad quam villam aspiciunt mansa viginti sex; et ad villam Marleiam prope Mettis civitatem sitam ecclesiam unam in honore sancti Briccii constructam. Simili etiam modo delegavimus eidem monasterio ad praeparandum hospitale ecclesiam sancti Petri in suburbio Virdunensis castri sitam cum mansis quinque, prato uno, et omnibus utriusque sexus ad eamdem ecclesiam pertinentibus; in Piet villa ecclesiam unam; in Donnaus aecclesiam unam; in Morvilla unam; in Marva unam. Hec omnia pro salute animae nostrae nostrorumque peccatorum absolutione tradidimus loco, et firma auctoritate et ratione nostra confirmamus, corroboramus atque stabilimus, successorumque nostrorum paternam largitatem flagitamus ut, erga praefatum locum pium animum semper habentes, quae pro redemptione animarum fecimus rata esse sinant, quae dedimus non minuant, insuper de suis addere studeant, ita conservantes nostra, sicuti et sua queque perenniter manere voluerint decreta. Si quis vero vel pontifex, vel princeps diabolico spiritu incitatus, hec aliquo modo subtrahere vel dissipare voluerit, nostro imprimis anathemate percussus centumque maledictionibus involutus, Datan quoque et Abiron socius factus iram Dei omnipotentis incurrat, atque eternis mancipatus incendiis inexpiabiles apud inferos penas luat. Ut autem hec nostrae auctoritatis traditio firmiorem vigorem optineat, nostrorum fidelium manibus praesentialiter corroborari decrevimus.

« Ann. inc. Dom. 952, indictione 10, conc. 4, epacta 22, hec carta confirmata, corroborata atque conscripta est,[ praesidente Romanae ecclesiae papa Adriano anno sexto], regnante Othone imperatore augusto anno regni sui in Italia primo, in Francia 16, episcopatus vero nostri anno duodecimo. Ego Berengarius praesul indignus subscripsi. Sign. Humberti abbatis, Vodonis abbatis, Berardi abbatis, Bernerii praepositi, Alardi praepositi, ceterorumque clericorum et monachorum huic chartae devote faventium et nobilium laicorum Godefridi comitis, Givardi, Adelardi et ceterorum.»

Ipso anno a Conrado duce quidam Virdunenses honoribus privantur.

FLOD.] Anno ab inc. Dom. 952, Otho rex Berengarium regem Italiae et totam sibi subjecit Italiam. Sequenti anno Conradum ducem a ducatu Lothariensium remotum, Mogontiam, ubi se Conradus receperat, obsedit, et cepit, et Conradus Mettim se recepit. Orta est autem discordia haec inter Ottonem et principes ejus, quia promittebat regnum filio ex moderna conjuge nato, quod antequam Italiam pergeret filio suo Liutulfo delegaverat, et primates suos illi jurare fecerat. Qui Liutulfus, cum ob hoc multa mala egisset, mortuus est anno 957. Pacificavit autem sibi rex Conradum ducem.

Anno 953. Vigfridus Coloniensis episcopus obiit, et Bruno frater regis Ottonis successit, cui Otto regnum Lothariense commisit.

Anno ab inc. Dom. 955 obiit Ludovicus rex Francorum, et Agapitus papa obiit, Octavianusque successit, et bellum inter Ottonem et Ungros in quo victi sunt Ungri 4 Idus Augusti anni sequentis, in quo bello Conradus dux obiit jam cum eo pacificatus. Ludovicus itaque praefatus rex Francorum eodem anno moriens, duos dimisit liberos Lotharium et Carolum, quos genuit ei Gerberga soror Ottonis imperatoris Karolus, qui Juvenis dictus est, privatus senuit, in hereditatem omnem Lotharius successit. Hic Mathildem sororem suam despondit Conrado regi Burgundiae, et in dotem dedit ei Lugdunum, quae sita est in termino regni Burgundiae, et erat tunc temporis juris regni Francorum. De hac Mattilde genitus est Rodulfus rex Burgundiae, qui post patrem suum Conradum suscepit Burgundiae regnum, Berta etiam quam accepit Odo Tetbaldi Carnotensis filius, ex qua genuit Odonem, qui apud Barrum obiit; Tetbaldus enim Carnotensis, cujus cognomen fuit Tricator, qui Willelmum Nortmannorum dolo interfecit, ex sorore Heriberti Trecorum comitis genuit hunc Odonem qui Bertam accepit, ex qua natus est Odo qui apud Barrum obiit; et de eadem Mathilde genita est Gisla, quam Conradus imperator postmodum duxit uxorem, de qua genuit tercium Heinricum imperatorem, quem Rodulfus rex, cujus fuit uxor Ermengardis, quia erat absque liberis, ut nepotem suum, heredem regni Burgundiae instituit, et sic in dominationem imperatorum transiit Burgundiae regnum.

[ FLOD.] Anno itaque ab inc. Dom. 956, Hugo Magnus obiit, et ducatum Franciae Hugo filius ejus optinuit. Robertus quoque Trevirensis episcopus obiit pestilentia, et Fulbertus Cameracensis, et Hairicus succedit. Otho post hec Sarmatas bello vicit.

Anno vero 961, Otho puerulus in regem elevatus est, et Otto pater ejus anno sequenti Romam veniens, imperator ab Octaviano papa constitutus est. Eodem anno obiit Artaldus Remensis episcopus, et celebrata est synodus in pago Meldensis Meldensi super Maternam fluvium, ubi ordinatus est Wigfredus Virdunensis episcopus, vivente adhuc domno Berengerio Virdunensi episcopo et sedem episcopatus tenente. Ordinatus est autem ab eis absque conscientia metropolitani, eo quod domno Berengerio inimicarentur, quod conciliis eorum interesse nollet et quaedam eorum facta inprobaret; unde nacti occasionem cum incumberet eis ordinatio Remensis aecclesiae, cujus erant suffraganei, ordinaverunt et hunc ut haberent eum conciliorum suorum consortem et operis participem, quasi qui illum qui praesidebat pro nullo haberent, quem sibi in nullo videbant adclinem. Abjectus est etiam ibi Hugo Remensis pervasor a Romana synodo excommunicatus, et Odelricus inthronizatus a Widone Suessionensi, Roricone Laudunensi, Gibuino Catalaunensi, Wigfredo Virdunensi, Aistulfo Noviomensi. Octavianus autem papa, cum de inreligiositate culparetur, a. 962, Romam exiit, et in locum ejus Johannes XII substitutus est. Verum Othone imperatore a Roma regresso, Octavianum Romani receperunt, qui non multo post defunctus est. Johannes vero cum imperatore Papiam venit. Interim Romani Benedictum elegerunt qui electioni Johannis consenserat et ei semper subditus fuerat. Sed Otto Romam reversus Johannem judicio synodali in sede restituit, Benedictum vero, quia patris cubile ascenderat, depositum in Saxoniam secum duxit. Hic fecit privilegium aeclesiae sancti Vitoni de omnibus rebus ad eam pertinentibus juste concessis et concedendis petitione domni Berengerii episcopi, et aeclesiam ipsam sive monasterium confirmavit Virdunensi aecclesiae, statuens atque promulgans ut filii ecclesiae Virdunensis, qui seculum deserere voluissent, in eo monasticum habitum susciperent, nec ad externa monasteria demigrarent. Quod et ipse domnus Berengerius adimplere studuit, dum, rejecta praelationis sarcina, ut justus justificaretur adhuc, monasticum habitum suscepit in eodem coenobio, serviens Deo in incorruptione modesti et quieti spiritus, et nichilominus invigilans saluti commissarum sibi animarum pro votis populorum, qui nolebant alteri in vita ejus subesse, eo quod strenuo munirentur pastore, qui quanto Domino approximabat, tanto strenuitatis et benignae puritatis suae certissima dabat indicia. Quid autem intercesserit, quod pontifex tantae auctoritatis et gratiae monasticae se regulae mancipaverit, cujus vita sanctitatis erat speculum, lumen animorum, decus piorum, terror reproborum, quia ad id locorum devenimus, patrum dicta sequentes paucis explicabimus. Familiare erat viro beato nocturnalem sinaxim vigiliarum et orationum praevenire instantia, quatinus sacrificio contriti et humiliati spiritus, superni inspectoris oculos super se et super commissum sibi gregem intendere cotidiana provocaret votorum industria. Cui operi dum se una nocte accingeret, et, uno tantum contentus comite qui lucernae ei famulabatur officio, aecclesiam principalem sanctae Mariae ingrederetur, dum pedetemptim gradiens nullum illic esse putaret in quem offenderet, cum omnia silerent, et etiam si qui occulti oratores ibi essent adventui suo eos cedere crederet, in ipso chori ingressu, dum sibi minus cavet, offendit in clericum, nomine Bernerium, praepositum ejusdem aecclesiae, qui tunc forte solo prostratus matutinarium beatae Virginis decantabat cursum, et, ut post patuit, totus ad altiora penna devotionis subreptus, in matris Domini se extendebat laudibus. Quem pontifex solo herentem sibi adsurrexisse non videns, pede percussit, et ut cederet, vereor[ ne, E. P.] non sine aliqua animi stomacatione, ammonuit. At ille jussis paruit, et secedens in partem, intendebat his quae ceperat. Verum matutinali decurso officio, ubi praesul fessos stratis indidit artus, adest beata Dei genitrix beatis dextra levaque comitata virginibus Agne atque Tecla, eo habitu atque decenti apparatu quo agnosci posset ab omnibus mater et sponsa Regis omnium, salus et dulcedo fidelium. Cumque lecto ipsius astitisset, et jacentis animus ad tantae visionis novitatem stupens hereret, ab eadem regina virginum blande est requisitus cur clericum suum sibi devotum, secum loquentem, ad se totum suspensum, pede percusserit, et de loco, quo ei astabat, demigrare coegerit, devotionemque ejus, qua secum totus aderat, impedierit. Quo silente et vultum matris misericordiae conscientia trepida respicere formidante, sed tamen de ejus misericordia non desperante, ait singulare miserorum confugium, spes et consolatio humilium: Bene quidem michi servisti, bene in aecclesia mea laborasti, sed nunc ut homo errasti, et melius est ut nunc errati penam suscipias, ubi pena omnis finis est obnoxia, quam in futuro, ubi pena crescit, et spiritus hominis de die in diem renovatur ad penam. Pes igitur, quo peccasti, penas luat, ut agnoscant omnes in te quia diligentes me diligo, et memoriam mei facientibus patrocinari non desisto. His dictis beatam virginem Teclam ammonuit ut virga, quam ferebat, pedem ejus quo clericum percusserat cederet. Visum est pontifici, sensitque se caesum, quia et confestim pes ejus aruit, ex quo omnibus diebus vitae suae claudicavit. O stupenda matris Domini pietas, quae pontificem suum sibi fideliter servientem et laudavit, quia fideliter sibi serviret, et tamen peccatum ejus, quo in conservo, licet quantum ad gradum sacerdotii inferiori, peccaverat, inpunitum dimittere noluit: hoc demonstrans indicio, se juxta esse clamantibus ad se, et vindictam eorum, si lesi fuerint, etiam in domesticos paratam ulcisci! Claudicavit itaque episcopus, quia motus est ad injuriam proximi pes ejus, et effusi sunt gressus ejus. Sed didicit in ipsa sua infirmitate gressus rectos facere, ubi, quod arrogantia deliquerat, studuit humilitate corrigere. Mane etenim facto, cum fidem verbis faceret poena temporalis, in conventu aecclesiae clericum quem leserat requisivit, errati culpam agnovit, confessus est, et quod patiebatur, cur pateretur palam protestatus est. Cepit jam uterque de correptione unius proficere, ut quod uni oberat, ambobus prodesset, et exemplo eorum omnibus. Nam paucis admodum interpositis diebus monasterium petiit episcopus, et humilitatis vestitus amictu serviebat pauperibus, pauper et ipse spiritu. Non tamen deseruit curam episcopii, quam ut non desereret exegit amor cleri et populi, quin potius tantum augebantur in eo lucra virtutum, quanto ferventiori proposito adherebat Domino virtutum. Memoratus vero clericus, urbis ipsius praepositus, in amore beatae Virginis permanens, et obsequiis ejus jugiter inherens, in aecclesia ejus devotus perstitit, monasterium sancti Petri pro loci ipsius nobilitate multo amore diligens, et innumera dona auri atque argenti, palliorum atque librorum conferens. Dedit etiam aecclesiae eidem ea quae possidebat in Exio in vineis, campis, aquis aquarumque exitibus et decursibus; unde et pro suae sanctitatis merito defunctus in eadem aecclesia inter sepulcra episcoporum condignam meruit sepulturam 15 Kalendas Maii.

Lotharius igitur rex Francorum quintus a Karolo Calvo germanum habuit fratrem juniorem se Karolum, uxorem autem Emmam, Lotharii regis Italiae et Adheleidis post imperatricis filiam, ex qua suscepit filium Ludovicum, qui adhuc puer Blanciam duxit uxorem.[ RICH. III, 92.] Habuit et filium alterum ex quadam nobili puella Arnulfum, qui primum natus est, postmodum Remensem archiepiscopum. Karolum fraternae uxoris protervitas compulit et inopia rei familiaris patrios fines relinquere et Ottoni Saxonum imperatori se dedere. Mortuo Lotario, Ludovicus filius successit, et in primevo flore juventutis obiit; in quo defecit generatio regum ex familia Karoli Magni, et successit ex alia familia Hugo rex. Quod graviter ferens Arnulfus clericus, Lotharii frater, ut diximus, patruum Karolum in Franciam reduxit, et Laudunum cepit et retinuit. Adalbero vero Laudunensis episcopus a custodia qua tenebatur fugiens, ad Hugonem venit, et ei Arnulfum conciliavit; cui rex defuncto Remensi archiepiscopo archiepiscopium contulit, ut sibi Karolum conciliaret. Ille dum faciliores aditus querit, quibus Karolum regi conciliet, civitatem ei tradit, unde ab eodem Hugone perjurus et traditor publice conclamatur. Nec multo post ab Adalberone Laudunensi, cui se credebat, captus, ipse et Carolus Hugoni redduntur. Arnulfus proposito sibi, ut se perjurum sponte confiteatur, alioquin oculis privaretur, perjurum se clamat et veniam petit; atque ita mox deponitur, et in loco ejus Gerbertus diaconus ejus substituitur, primo puer in monasterio sancti Gyraldi nutritus, sed pro morum insolentia expulsus, postmodum et de archiepiscopatu pulsus, ad Othonem imperatorem se contulit. Karolus vero privatus senuit, et Arnulfus episcopatum recepit. Soror ejus Malthildis fuit Rodulfi regis Burgundiae mater, et ejus filia, quam Conradus imperator, tertii Ottonis filius, uxorem duxit, Gisla dicta est, mater Heinrici tertii imperatoris. Berta quoque ejus filia mater Odonis qui apud Bar obiit.

Anno 968 obiit Remundus Eduorum episcopus.

« JOHANNES episcopus, servus servorum Dei, BERENGERO fratri nostro Virdunensis ecclesiae episcopo, cum omnibus sibi a Deo commissis bravium eternae remunerationis.

« Convenit apostolico moderamini pia religione pollentibus benivola caritate favere, et poscentium animis alacri devotione assensum praebere. Ex hoc enim potissimum praemium lucri a conditore omnium Domino promerebimur, si venerabilia sanctorum loca oportune ordinata ad meliorem fuerint statum nostra auctoritate perducta. Igitur quoniam te, carissime frater, inter caetera sanctae conversationis exercitia comperimus quoddam monasterium in tuo episcopio juxta civitatem Virduni in aecclesia beati Petri pro amore Dei construxisse, in quo requiescunt corpora sanctorum confessorum atque praefatae ecclesiae sanctae Mariae Quondam episcoporum, Vitoni, Pulchronii, Possessoris atque Firmini, et de rebus tuae aecclesiae provida consideratione sublevasse, ut si quando filii tuae ecclesiae divino compuncti amore terrena despicientes ad contemplativae vitae perfectionem confugere desiderarent, ne a tua aecclesia penitus dissociati viderentur, in monasterio, quod membrum est ejusdem ecclesiae, solatii refugium sub habitu religionis sibi invenirent et Deo quieta tranquillitate inibi famulentur; noverit omnium fidelium tam praesentium quam et futurorum industria, nos idem monasterium tua ordinatione constructum, cum omnibus rebus, regalibus praeceptis tuo consultu sibi sancitis, in aeternum velle permanere inconvulsum, scilicet: Scanciam cum suis pertinentiis, abbatiam sancti Amantii et quiquid ad eam pertinet, Novam villam cum suis locis, Amantionis curtem, quantum ad eam pertinent, Parridum cum suis adjacentiis, Harbodi villam cum suis pertinentiis, Castonis curtis ecclesiam cum his quae ad eam pertinent, aecclesiam de Marleio cum suis adjacentiis, aecclesiam de Marculfi curte cum suis adjacentiis, aecclesiam de Amonzei villa cum suis adjacentiis, cum terris, vineis, molendinis, cum servis et ancillis, abbatiam sancti Petri et ecclesiam de Maroa, ad Liniacum quidquid ad illum locum pertinet, ad Novam villam in Barrensi comitatu quidquid ad eum locum pertinet. Haec vero omnia praedicta loca cum suis omnibus generaliter et specialiter pertinentiis, et quidquid Deo opitulante voto fidelium huic monasterio concessum fuerit in futuro tempore, per hoc nostrum apostolicum privilegium perenniter firmamus tam vobis quam vestris successoribus, et insuper hoc nostrae auctoritatis privilegio esse corroboratum volumus, quatinus eadem Virdunensis aecclesia, quae hactenus de filiis ab ipsis infanciae rudimentis in gremio suo expositis, dum ad externa monasteria confugiebant, fraudabatur, abhinc et deinceps in membro sibi subjecto consilio sui episcopi atque providentia gloriosi abbatis Humberti de eorum sancta conversatione sublimata glorietur. Si qua autem temerario ausu magna parvave persona, cujuscumque ordinis aut potestatis, contra hanc nostram apostolicam praeceptionem ire temptaverit, sciat se auctoritate beati Petri apostolorum principis excommunicatum, atque anathematis vinculo esse innodatum, et a regno Dei alienum, cum omnibusque impiis aeterno incendio atque supplicio condempnatum. Qui vero observator extiterit hujus nostri praecepti, gratiam atque misericordiam vitamque aeternam a misericordissimo domino Deo nostro consequi mereatur. Scriptum per manum Leonis scriniarii sanctae sedis apostolicae in mense Januario per indictionem 14. Datum 5 Idus Januarii per manum Marini episcopi et sanctae sedis apostolicae bibliothecarii, anno Deo propicio pontificatus domni Johannis summi pontificis et universalis XII papae in sacratissima sede beati Petri apostoli decimo, primo in mense, indictione 14, anno ab inc. Dom. 971.» Haec autem sunt addita, immo quaedam reddita praefato monasterio post acceptum hoc privilegium: Ecclesia de Bocconis monte, ecclesia de Donnatis cum molendino, ecclesia de Mauri villa, ad Rivaldi mansum mansi quatuor, ad Raherei curtem et Gislei curtem et Novam villam mansi triginta cum ecclesia et capella, vineae in Arnoldi villa quas dederunt Richuara ducissa, Adelardus, Amalricus, Albertus, Warnerus, Gyrulfus, Lambertus canonicus, ad Florinchingas mansus unus cum vineis, ad Sanctum Julianum mansus dimidius cum vinea, ad Flabasium mansi tres, in Soliaco ecclesia, ad Buslani villam ecclesia.

Anno secundo post datum hoc privilegium, qui erat ab inc. Dom. 972, Otho Magnus imperator obiit, 10 imperii sui anno, et Otho Rufus successit. Humbertus etiam abbas obiit 2 Nonas Decembris, et Adilmarus in locum ejus substitutus est. Successit itaque, ut diximus, Othoni primo secundus Otho, qui et Rufus, de quo dictum est proverbium, quia successit Otto secundus ad imperium, ut floreret saeculum. Vixit autem domnus Berengarius usque ad tempus Ottonis tertii, et defunctus 2 Idus Augusti, infra aecclesiam tumulatus est cum honore in ingressu claustri, quod constat eum et quesisse et praecepisse. Regebat tunc temporis Burgundiae regnum Rodulfus, Conradi filius, cujus sororem Gislam Conradus imperator, qui et Cono, duxit uxorem. In Lugdunensi aecclesia promotus erat ad episcopatum Burchardus, Rodulfi regis frater, Conradi ex concubina filius, a quo ordinatus est Bruno Lingonensis episcopus, a. dom. inc. 981, ind. nona. Hic episcopatum Lugdunensem in infantia adeptus est.

Anno igitur dom. inc. 983, Otto Rufus secundus, cum 12 annos regnasset, moriens Romae, a suis relatus est, et Aquisgrani sepultus; cui successit tercius Otto 12 annorum, qui a cunabulis sumpsit sceptrum Romanorum, sub cujus regimine salus fuit mundo et gloria. Tempore hujus praefuit Virdunensi ecclesiae Wigfridus episcopus. Hic quadam die urbem egressus, venit ad villam fratrum quae Wandersala dicitur, ubi a comite Sigifrido captus et absolutus, de pecunia quam pro emendatione suscepit ita aecclesiam sanctae Mariae coronis ornavit, ut si manu primam tangeres, omnes usque ad novissimam moverentur. Hic praedecessoris sui domni Berengerii imitator factus, in suburbio Virdunensi cenobium aedificavit, et aggregata monachorum turma, corpus illuc sancti Pauli episcopi levatum de loco quo jacebat, in feretro argenteo recondidit, victumque fratribus, qui loco eodem Domino deservirent, ex reditibus episcopii providit. Hic etiam inter cetera bona Ravandi mansum sancto Firmino contulit. Defuncto autem 2 Kalend. Septemb. Wigifrido Virdunensi episcopo et in monasterio quod ipse construxerat tumulato, Hugo substitutus est. Hic ingressus civitatem, unde viveret, inquisivit: Lotharius enim rex Francorum, quia erat res publica sub juvene principe Romanorum, defuncto Wigifrido episcopo, Virdunum obsedit anno ab inc. Dom. 986, sed minime cepit, omnia tamen circa urbem vastavit; contra quem egressi ad bellum et superati, plures ex eis capti sunt, pro quorum liberatione, ut dicitur, Gotbertus claves urbis regi detulit. Ob hanc itaque causam cum invenisset Hugo expensas episcopii exterminatas, notatis villarum reditibus mox reversus est. Quo egresso susceperunt absque regio dono Adelberonem, Beatricis filium matris ducis Theoderici, qui aliquantulum moratus in civitate, defuncto Mettensi episcopo, illo se contulit, isto relicto. Huic successit Adalbero, filius comitis Godefridi, avus ducis Godefridi, qui accepta uxore Bonefacii, postea factus est marchio. Is Salernum eodem anno benedictionis suae curationis gratia profectus, reversus in Italia obiit 14 Kal. Mai., et relatum corpus ejus Virduni sepultum est. Vixit in episcopatu tribus semis annis, et successit Heimo anno 988.

[ ROD. GLAB. I, 4.] In initio itaque regni Ottonis III, papa obiit, in cujus locum Otto alium ordinari praecepit, quem Joannes Crescentius de nobilibus Romanorum dejecit, et alium substituit. Sed Otto reversus, illum dejectum abscisis manibus ejus et auribus et oculis erutis, et occiso Crescentio, Gerbertum papam ordinari praecepit.[ RICHER, III, 43.] Hic in cenobio sancti Geraldi apud Aureliacum nutritus fuit, grammaticaque est eruditus, et ab abbate loci Borello citerioris Hispaniae duci commissus, ut in artibus erudiretur, ab eo Hattoni cuidam episcopo traditus est instruendus, apud quem plurimum in mathesi studuit. Verum praedicto duce cum episcopo Romam eunte, idem cum eis profectus, et papae factus notissimus, ab eo Ottoni regi est intimatus, et cum Adalberone Remensi episcopo Remis venit. Quo tempore Otricus apud Saxones insignis habebatur. Post annum Remensis Adalbero Romam cum Gerberto petebat, et Ticini augustum cum Otrico reperit, a quo magnifice susceptus, ductusque per Padum classe Ravennam, et quia anno superiore Otricus Gerberti se reprehensorem in quadam figura cum multiplici diversarum rerum distributione monstraverat, jussu augusti omnes palatii sapientes intra palatium collecti sunt, archiepiscopus quoque cum Adsone abbate Dervensi et scolasticorum numerus non parvus; et cepta disputatione, cum jam pene totum diem consumpsissent, augusti nutu finis impositus est. Ibi Gerbertus ab augusto egregie donatus, Remis cum archiepiscopo reversus est, et post a Hugone Hugonis Magni filio, rege Francorum, qui Ludovico successerat ex alia stirpe, dejecto Arnulfo pontifice, in Remensem archiepiscopum se quibusdam praestigiis promoveri fecit. Verum aliquanto tempore exacto, ubi sensit quod Arnulfus sedem episcopii sibi praeripere et populum ad se reducere nitebatur, noctu fugiens ad Othonem ivit; a quo non multo post in Ravennensem archiepiscopum quibusdam se praestigiis promoveri fecit. Inde postmodum papa constitutus est et Silvester dictus est. Obiit autem anno 999, et Gregorius V successit.

[ ROD. GLAB. II, 5.] Anno igitur ab inc. Dom. 988, imago Domini in cruce posita in monasterio apostolorum Aurelianis ploravit, omnibus admirantibus, quid hoc portenderet signum. In eadem civitate una noctium lupus adveniens, aecclesiam ingressus matutinis horis restem signi ore arripuit, et agitans illud insonuit, quem vix ab aecclesia expellere potuerunt. Sequenti anno tota civitas igne consumpta est cum aecclesiis, sed Arnulfus venerabilis episcopus inventa pecunia in fundamentis aecclesiae sanctae Crucis, eamdem aecclesiam in melius reparavit.

Anno igitur 991, sanctus Odilo venit ad conversionem Cluniaci, et 4 anno sanctus Maiolus obiit. Ea tempestate Roma maxima ex parte igne combusta est. Templum etiam sancti Petri accensum est, et jam trabes ferro et lamminis ereis coopertae ardebant, cum omnis plebs Romana ad sepulchrum apostoli concurrens, ubi humana nichil praevalebant auxilia, divinum et apostolicum expectabat suffragium, et statim ignis, qui jam trabes lambebat, extinctus est. Eo quoque tempore obierunt Odo comes Turonorum, Heribertus Meldorum et Trecorum, Willelmus Pictavorum, Manasses episcopus Trecorum, Gislebertus Parisiorum, Gebuinus Catalaunorum.

Anno ab inc. Dom. 995, suscepit regimen Cluniacensis ecclesiae sanctus Odilo.

Mortuis igitur Lothario et Ludovico Francorum regibus, Hugo rex, ut diximus, constitutus est, cujus frater fuerunt Otto dux Burgundiae et Heinricus. Verum Ottone in adolescentia mortuo absque liberis, Heinricus successit; cujus filius fuit Odo Belnensis, et privignus ejus Willelmus advena, Rainaldi comitis pater. Post Heinricum Heinricus, Roberti regis ex Constantia filius, ducatum optinuit, et ei regi facto Robertus Vetulus successit, frater ejus, et Roberto Hugo dux postea monachus, Heinrici filii ipsius Roberti filius; quo Hugone defuncto, Robertus filius ejus successit, et Constantiam duxit uxorem, cognatam Hugonis Autosiodorensis episcopi, comitis Cabilonensis.[ GLAB. R., III, 2.] Anno ab inc. 996, obiit Heinricus dux apud Poliacum super Ararim, et Richardus Normannorum dux obiit.[ IBID. II, 8.] Sequenti quoque anno Robertus rex ducens secum Richardum II, juniorem Normannorum comitem cum triginta milibus Normannorum, Burgundiam, quia a se defecerat, vastavit, et tandem optinuit.[ IBID., II, 9.] Quo tempore facta est fames valida quinquennio in toto orbe Romano. Eo etiam tempore praeerat ecclesiae Divionensi abbatis officio eximius pater Willelmus, cujus gesta qui scire voluerit, in libro vitae ejus a Rodulfo monacho edito legere potest.