Reader

LIBER SECUNDUS.

Quare hanc scribere historiam auctor aggressus est. Divinae bonitatis gratia pluribus ac diversis consulens modis humanae infirmitati, inter caetera aeque innumera suorum beneficiorum remedia, homini contulit litterarum praesidia, quo vel praesentium incitaretur industria, vel absentium provocaretur affectus, vel futurorum erudiretur posteritas: et quoniam omnis prudentiae inimica oblivio rerum maxime utilium quam saepe intercipiebat memoriam, mos ab antiquitus inolevit Patrum monimenta per litterarum apices, tanquam per visibiles sonos, mandare posterorum notitiae. Quem morem et nos quoque pro modulo nostro imitantes, pressuras Ecclesiae nostrae, quas pro ingenita sibi libertate per multa temporum curricula multipliciter pertulit, brevi compendio ad multorum utilitatem describere sategimus. In quo dum brevitatem sectamur, arrogantiae supercilium omnino diffugimus: quoniam si juxta quod ipsa deposcit materia, rerum perfectioni incumberemus, ipsa procul dubio periculi enormitate quodammodo fidei derogare videremur, dum quod historicae integritati aliquatenus inserviret, loquaci jactantiae incredulus auditor deputaret. Utrobique ergo prospicientes, sic medio tramite incedimus, ut et rerum constet cognitio integra, et falsitatis pateant penitus nulla vestigia. Sane quamvis ad haec minus idoneos, minusve sufficientes nos esse non ignoremus, provocamur tamen charitate Ecclesiae, invitamur etiam, imo, ut ita dicam, perurgemur obedientia reverentissimi Patris nostri Pontii venerabilis abbatis, qui, etsi quantum ad praedecessores suos tempore videtur esse novissimus, attamen in defensione libertatis Ecclesiae suae omnium antiquorum merito constat esse primus. Illi enim licet vel acquirendo vel aedificando plura contulerint, certe plus illis omnibus iste laboravit, dum a diripientibus et evellere eam conantibus, salvam et integram atque illibatam viriliter custodivit. Minus quippe est habere quod custodias, quam custodire quod habeas. Sed jam propositum adordientes, de his hactenus.

Quae Vizel. Ecclesiae Privilegia. Humbertus Eduens. episc. primus perturbare privilegia tentat. Igitur cum Vizeliacensis Ecclesia nobiliter nata, nobilius fuisset educata, ingenuae libertatis caput inter omnes Occidentis Ecclesias praeferebat, siquidem in ipso suae fundationis primordio beatissimo attitulata Petro regni coelorum clavigero, soli et uni apostolicae illius sedi nobiliter a nobilissimis auctoribus suis est assignata, atque perpetuae libertatis dote ab ipso tunc temporis summo et apostolico pontifice Nicolao subarrata. Cujus successores ad haec usque tempora pietatis ejus inhaerentes vestigiis, auctoritate apostolica et dignitate Romana suis privilegiis eam corroborantes, acsi proprium jus et alodium beati Petri, ab omni subjectione cujuslibet alterius personae vel Ecclesiae immunem penitus esse decreverunt. Ecclesiastica proinde officia, uti sunt sacri ordines monachorum vel clericorum suorum, et basilicarum seu altarium consecrationes, chrismatis vel sancti olei gratiam, et quaecunque alia hujusmodi, ubilibet et a quolibet cujusvis provinciae Catholico episcopo accipere, Romanorum privilegiorum clementia atque libertate apostolica indulgentes, illi concesserunt. Tantis ergo et tam ingenuae libertatis propalata praeconiis, invidiosam faciem sodalibus exhibebat Ecclesiis. Unde post annorum plura centena Humbertus quidam Eduensi praesidens Ecclesiae, pulchritudini libertatis illius naevum maculosae servitutis inferre molitus est. Quo tempore venerabilis Pontius regimen Vizel. Ecclesiae obtinebat, Petri Cluniacens. et Jordane Casae- Dei abbatum frater uterinus. Nobilis ergo genere nobilissimam sortitus Ecclesiam, de more libertatis illius Aurelianensem episcopum Eliam invitavit, et ut sibi celebraret sacros ordines humiliter petivit. Qui perspectis Romanae auctoritatis privilegiis, devotioni ejus devotius acquievit, monachorumque nonnullos, ac clericorum aliquos in basilica Vizel. Ecclesiae ad sacros ordines promovit. Quo facto indignatus Eduensis, quos adepti fuerant ordines clericis interdixit. Quam vesanam ejus temeritatem corripiens bonae memoriae Innocentius tunc temporis Romanae sedis apostolicus pontifex, suspensos ab Eduensi clericos suis reddidit ordinibus, et ne jura Rom. Ecclesiae amplius temerare praesumeret, denuntiavit. Tum Eduensis accepto gustu apostolicae indignationis poenituit coepti; sed coepta dissimulare puduit. Nec destitit abbatem lacessere donec suis ipsis frustratus conatibus, tandem in manu Cluniacensis abbatis, et aliarum honestarum personarum propositae liti renuntiavit, atque inter utramque Ecclesiam per manum jam dicti venerabilis Pontii abbatis, pristinae pacis statum reformavit.

Henricus illius successor, ducis Burgundiae germanus, itidem attentat. Cum autem esset genere clarissimus, morum honestate ac pietate decentissimus, Ecclesia Lugdunensis antistite suo destituta, archipraesulem sibi eum petebat; quo assumpto, Eduensem episcopatum suscepit Henricus, ducis Burgundiae germanus, nec mora, veteris discordiae incentores hunc alloquuntur, et sopitam calumniam super Vizel. libertate renovare satagentes, cupidis auribus ingerunt. Ille autem confidens de potentia generis et divitiarum, quibus aeque pollebat, novumque aliquid tanquam singularis potentiae homo facere praetentans, Vizel. Ecclesiam in jus proprium vindicare, et in dioecesim redigere, ac pro more aliarum Ecclesiarum suae parochiae subdere, suisque synodis eam parere quaesivit, sed Deo protegente, et beata Deique dilectrice Maria Magdalene patrocinante, clavam de manu Herculis tollere non potuit: plane quantum in eo fuit, nihil intentatum reliquit, quo sibi usurparet quod soli Petro cessisset. Caeca quippe cupiditas totum blanditur sibi facile, quod ipso appetitu jam se sperat obtinere. Praedictum itaque venerabilem Pontium abbatem, qui causam Ecclesiae in ratione sua acceperat, primum de synodali exsecutione, deinde de clericali seu sacerdotali examinatione, postremo de sacramentorum ecclesiasticorum ratione compellans, juris justitiam ab eo deposcebat. At ille tutorem Ecclesiae non actionarium imo apostolicae paternitatis, quantum ad Vizel. jus Ecclesiae spectat, Vicarium se esse dicens, nihil causae cum eo se habiturum super hac re, inscio domino papa, respondit. Sic repulsus episcopus vi extorquere voluit, quod subripere actionali persecutione non potuit. Coepit ergo Ecclesiam infestare, homines Ecclesiae opprimere, possessiones quoque illius diripere, ac quidquid in se fuit posse, totum adversus Ecclesiam in detrimentum illius experiri. Arbitratus autem suum posse minus esse sufficiens ad praemeditatos perficiendum conatus, fratrem suum ducem, et alios etiam fratres suos in odium Ecclesiae incitavit, et per eos quasi potentatum totius Burgundiae in ruinam et dejectionem Ecclesiae appulit et impulit. Abbas vero nactus constantiam, patientia sua omnes impetus illius sprevit, fregit, cassavit, ac velut inanes et futiles annihilavit.

Coram summo Pontif. de immunitatibus Vizel. controvertitur. Decidit a causa episcopus Eduens. His temporibus universali Ecclesiae praesidebat Eugenius sanctissimus, qui audita insania, qua Eduensis nitebatur adulterare castitatem suae specialis filiae, Vizeliacensis dico Ecclesiae, saepe illum admonuit, saepe corripuit, et intentando, ni resipisceret, de gradus sui periculo praemonuit. Jam ergo Eduensis a spe propria frustratus, et diffidens de vanitate potentiae suae, Romanam adiit curiam, et falsa comminiscens, verique similia componens, querelam adversus abbatem statuit, asserens ea quae ab Vizel. Ecclesia repetebat, per longi temporis praescriptionem hactenus ad haec usque tempora suae sedis Ecclesiam absque alicujus controversiae calumnia tenuisse. Clementissimus vero papa Eugenius dignitati apostolicae autoritatis, salva integritate veritatis, per omnia consulendo, deferens, diem utrique parti statuit, et notatam abbati designavit, utque vel per se, vel per sufficientes responsales suos cum munimentis Ecclesiae suae ad ejus praesentiam denominato die occurreret, ad illata responsurus, per pietatis suae scripta mandavit. Uterque igitur secum adhibito sufficienti, et ut cuique videbatur, legitimo testium comitatu, universali se praesentavit curiae, finem quisque suae causae ratus tanto sub examine adepturum se fore. Interea justi tenax merito dicendus abbas Pontius accedens ad summum pontificem, conquestus est non debere se omnino subire actionem quamlibet, vel judicium hujusce rei, cujus per Apostolicam manum et perpetua possessione tueretur, et ejusdem apostolicae auctoritatis per plura et antiqua Rom. privilegia testamento perpetuae libertatis haeres esset constitutus. Ad quod pius refert Apostolicus, tanto aequius ac liberius eum debere etiam judicii examen expetere, quo suae justitiae magis conscius esset, sciens procul dubio causam suam eo semper robustiorem fore, quo judicii libramine perpensa, de caetero ab omni quaestionis nodo redderetur absoluta. Qui si etiam forte, quod futurum non sperabat possibile, inconsiderato praejudicio in causa sua quoquomodo gravaretur, tum demum auctoritate privilegiorum cujuslibet praejudicii violentas determinationes refragari posse non dubitaret. Hac permotus ratione abbas acquiescit suscipere actionem, et jam causam suam utraque pars prosequitur; in qua prosecutione definitum est Eduensem nihil ex proprietario jure, nihil ex investitionis possessione, nihil ut sibi videbatur ex longi temporis praescriptione, nihil etiam ex fructuario seu legatario, sed tantummodo largitionis, permissionisve usu, de more Vizeliacensis libertatis quibuslibet etiam cujusvis provinciae concesso episcopis, efficere in quaestione; cum e diverso Vizeliacensis abbas nec longi temporis prae scriptionem, nec legatarium, sive alium quemlibet alienae acquisitionis usum praetenderet, sed omnino ex proprietario jure, et antiqua perpetuae possessionis investitione Vizel. Ecclesiam semper obtinuisse praedictam libertatem diceret; et hanc non libertina emancipatione sibi collatam, imo sibi innatam, et secum connatam fuisse, secumque adolevisse, atque ad haec usque tempora irrefragabiliter in ea perdurasse sufficienter peroraret. Cum autem allegationes suas testibus uterque praemuniret, dictum est ex sententia consessus, ut producti testes jurisjurandi sacramento testimonia sua firmarent. Forma vero juramenti hujusmodi fuit, ut quam sciret veritatem super causa utriusque quisque aperiret; falsitatem porro penitus reticeret. Sic per jusjurandum obligatos abbas produxit testes suos. Quorum testificationis modus talis est:

Testes Abbatis referunt quid de juribus agnoverint. Gerardus prior Albornensis dixit:« Antequam monachus factus essem, interfui concilio quod tenuit papa Paschalis Guarestallae, et vidi quod ibidem benedixit abbatem Vizeliac. Renaldum. Post monachus Vizeliaci factus sum, et idem abbas misit me Altissiodorum cum Petro Aribaldi clerico, et aliis pluribus monachis, Giberto, Achardo, Aimone, et recepi ordines quatuor usque ad subdiaconatum, et Petrus Aribaldi ibi ordinatus est, sed quem ordinem acceperit, non reminiscor. Alio tempore ab eodem episcopo Umbaldo subdiaconus ordinatus sum. Postmodum episcopus Andegavensis Romam pergens, Vizeliaco chrisma et sanctum oleum, confecit in majore ecclesia, et credo indubitanter capellanos ejusdem villae illud sanctum chrisma et oleum recepisse; et idem Andegavensis me diaconum et alios monachos, et quosdam clericos ejusdem villae alia vice ordinavit Vizeliaco; sed clericorum nomina non reminiscor. Et idem abbas misit me et Joannem monachum ad Ugonem Nivern. episcopum, qui nos presbyteros consecravit. Et cum essem apud Sanctum Jacobum in Esconio, obedientia Vizeliaci, vidi Guillelmum Barzelim nuntium Renaldi abbatis euntem Altissiodorum pro chrismate, et inde rediens cum aliquantulum nocte quiesceret, chrisma mihi commendavit; postmodum ipse idem a me resumens Vizeliacum detulit. Alio tempore vidi Amicum de Ulmo ab eodem abbate Renaldo ad eumdem Hugonem episcopum missum pro chrismate, et redeuntem cum chrismate. Tempore ejusdem abbatis Renaldi quidam parochianus ejus Stephanus Aicaphit Hierosolymam ivit, et dum ibi moram faceret septennio, uxor illius alio viro nupsit, post modum vero memoratus Stephanus rediens uxorem repetiit; quae cum ei negaretur, ante praesentiam abbatis Renaldi eam convenit, ibique causa cognita judicio et auctoritate abbatis Renaldi suo viro restituta est, et assistente Petro capellano S. Petri superioris, adulter et adultera poenitentiam ab abbate susceperunt.»

Hugo prior de Moreto juratus dixit:« Albanensis episcopus Matthaeus ordinavit me subdiaconem, et alios plures monachos, Vizeliaci in capella Sancti Laurentii, tempore Alberici abbatis, papa Innocentio existente Altissiodoro, et vidi tempore ejusdem abbatis quod Rothomagensis archiepiscopus Hugo altare Sancti Aegidii in majori Ecclesia consecravit, et vidi matrimonium Arduini et Caeciliae, unde controversia erat, auctoritate et judicio Vizeliac. Abbatis Alberici, praesente et assistente Galterio Cabilonensi episcopo confirmari: et ipse pater et juvenis filius erant de parochia Eduensi, videlicet de Glana. Garnerius Subprior Vizel. duxit me Altissiodorum, et ibi ab episcopo Hugone, qui fuerat abbas S. Germani, in sacerdotem cum pluribus monachis nostri Monasterii ordinatus sum. Postea, cum essem camerarius, XIV monachos Altissiodori per Hugonem Altissiod. ordinari fecit( qui fuit Pontiniacensis abbas) ad vocationem Alberici abbatis. Stephanus Eduensis episcopus consecravit altare S. Andeoli positum in choro monachorum, et audivi Stephanum episcopum Eduensem dicentem comiti Nivernensi, quoniam vocatione abbatis Cluniacensis Petri, et monachorum Vizel. venerat ad benedicendum abbatem Pontium, et hoc fuit in camera abbatis. Et vidi saepe Carnotensem episcopum Guifredum, et Altissiodorensem Hugonem, qui fuit abbas S. Germani, celebrantes missas in Ecclesia sanctae Mariae Magdalenae in festo ejusdem, praesente Eduensi Stephano et non contradidicente.»

Anselmus Vizel. monachus juratus dixit:« Vidi abbatem Pontium committere Ecclesiam S. Petri inferioris cuidam presbytero Bernardo tam in spiritualibus quam in temporalibus, et hoc in capitulo. Et idem commisit presbytero Guidoni Ecclesiam S. Petri superioris pro spiritualibus et temporalibus praesente capitulo: et idem abbas commendavit presbytero Andreae ecclesiam S. Stephani similiter in capitulo; et haec omnia post concordiam, quae facta est apud Molinos, contigerunt. Matthaeus Albanensis episcopus me in diaconem, et tres alios monachos in capella S. Laurentii ordinavit. Hugo Altissiodorensis episcopus, qui fuerat abbas Sancti Germani, me in presbyterum et plures alios ordinavit apud Pontiniacum. Henricum Eduensem episcopum cum processione vidi recipi Vizeliaci, et plures alios.»

Hugo de Silviniaco monachus et presbyter juratus dixit:« Elias Aurelianensis episcopus me in presbyterum, et plures alios monachos, et Guidonem, qui modo capellanus est, et Renaldum Reialta me vidente in presbyteros ordinavit in Ecclesia majori Vizeliacensi, et eodem anno meae ordinationis vidi nuntium abbatis Pontii, Durantum nomine, euntem pro chrismate et oleo ad episcopum Nivernensem Frotmundum, et cum chrismate et oleo redeuntem, et cum ex consuetudine Vizel. monasterii nullus clericorum villae debeat ire ad synodum sine licentia abbatis, vidi tempore synodi, quod abbas Pontius Sadonem et Petrum Aumbaldi majores capellanos vocavit, et praecepit eis ne ad synodum irent, et ipsi obedierunt. Et cum presbyteri juxta festum Omnium Sanctorum licentiam eundi ad synodum peterent, abbas non concessit, et ipsi non iverunt. Vidi Arnulfum de Ferrariis ex mandato abbatis Altissiodorum pro chrismate et oleo euntem, et cum chrismate et oleo redeuntem, et hoc post concordiam; et jam sunt sex anni: et vidi post concordiam altare S. Michaelis in majore ecclesia ab Hugone Rothomagensi episcopo benedici: et post concordiam vidi Hugonem Altissiodorensem Vizeliaco ordinationes facere; vidi quaestiones trium matrimoniorum deponi apud abbatem Pontium, Oberti Saltarelli et Helisabeth, et Americi cerarii et filiae Blaucarti sartoris, et fratris Drogonis et filiae Petri mercatoris, et terminari auctoritate abbatis. Et in causa Oberti et Helisabeth fuit advocatus Ermannus, qui modo est archidiaconus et archipresbyter Avalonensis: de donatione trium Ecclesiarum idem penitus dicit, quod Ansellus monachus Vizeliacensis.»

Hugo de Scola Vizel. monachus et presbyter dixit:« Tempore Alberici abbatis prior de Moret Hugo duxit me cum pluribus aliis Altissiodorum, ibique nos ordinari fecit, me in subdiaconum, et reliquos in diversos ordines ab Hugone, qui fuit abbas Pontiniacensis. Tempore Pontii abbatis, Elias Aurelianensis episcopus ordinavit me in diaconem, et plures alios in diversos ordines, Guidonem, qui modo major capellanus est, et Renaldum Raiaza in presbyteros, et hoc in majori ecclesia. Et tempore ejusdem Pontii vidi Humbertum Lugdunensem, tunc Eduensem, vocatum ab eodem abbate Vizeliac. in ecclesia peregrinorum ordinare plures alios in presbyteros, alios in diaconos, alios in diversos Ordines: Et vidi Hugonem Rothomagensem archiepiscopum consecrare altare S. Michaelis, et hoc in majori ecclesia, et post pacem reformatam: et vidi Hugonem Altissiodorensem ordinare duos Guifredos in subdiaconos. Et de donatione trium Ecclesiarum idem prorsus dicit quod Ansellus et Hugo. Vidi Humbertum, qui nunc est Lugdunensis, et Henricum, qui nunc est Eduensis, in Burgo Vizel. et quandoque in majori ecclesia hospitari, et quandoque in Burgo suis sumptibus procurari.»

Ursus juratus dixit idem de chrismate et oleo quod Hugo de Silviniaco, et de synodo idem; de quaestionibus et terminationibus matrimoniorum idem dicit quod Hugo, excepto quod mentionem archipresbyteri Avalonensis nullam fecit.

Benedictus cocus abbatis juratus dixit idem de causa matrimonii Arduini et Caeciliae, quod Hugo prior de Moret, et de matrimonio Oberti et Helisabeth, et de matrimonio Aimerici cerarii et filiae Blanchardi sartoris, et fratris Drogonis et filiae Petri mercatoris, idem dicit quod Hugo de Silviniaco monachus et presbyter.

Alegreth juratus dixit idem de causa matrimonii Oberti Salterelli et Helisabeth, et Aimerici cerarii et filiae Blanchardi sartoris, quod dixerat Hugo de Silviniaco, et Benedictus cocus; et dicit quod quaedam mulier ivit Hierosolymam, et cum moram faceret, vir ejus aliam duxit, postmodum mulier reversa virum repetiit, et in praesentia ipsius Pontii cognita causa, judicio et auctoritate abbatis viro suo reddita est, sed nomina eorum non reminiscitur.

Testes episc. Eduens. adducuntur. His amotis, obtulit Eduensis testes suos, quorum primus abbas S. Margaritae juratus dixit, se vidisse ad synodum Eduensis episcopi sacerdotes Vizeliaci pluribus vicibus, continue an assidue ignorat; Sadum, Petrum, Bernardum, et hoc, tempore Stephani, Sadum et Petrum; Humberti, Bernardum; an debito vel voluntate nescit, si simul, non reminiscitur. Verumtamen saepe audivi monachos dicentes quod ex debito non ibant ad synodum: querelam quando non veniebant sacerdotes Vizeliaci audivi, et vindictam vel satisfactionem nullam. Sacerdotes suspensos ab Eduensi scio restitutos a domino papa, et litteras ejus vidi. In reformatione pacis audivi abbatem promittentem se fidelem amicum deinceps futurum Eduensi, et talem se exhibiturum ipsi, quales praedecessores ejus exhibuerant se praedecessoribus episcopi. Vidi quod abbas obtulit huic episcopo privilegium Eugenii, et tunc abbas Cluniac. dixit Eduensi episcopo:« Cum opus fuerit, vade Vizeliacum, et fac ut episcopus praesente Pontio abbate ipsius monasterii.»

Joannes prior Sancti Symphoriani juratus dixit:« Ego vidi quod Humbertus episcopus Eduensis celebravit missam Vizeliaco, et sermonem fecit, et hoc quadam solemnitate, et tempore synodi vidit Sadonem et Petrum Eduis, et credit quod ad synodum venirent.» De reformatione pacis hoc dixit se audisse a quodam, quod episcopus iret Vizeliacum, et faceret ibi officium suum, et hoc post reformationem pacis.

Eberardus archipresbyter juratus dixit:« Vidi Stephanum Eduensem episcopum die Paschae, et Mariae Magdalenae celebrare missas majores, et ad minus bis. In die sanctae Mariae Magdalenae quando missas celebravit Eduensis, erat ibi Carnotensis episcopus, et fecit ipse sermonem ad populum, Eduensis vero benedictionem. Idem, Stephanus dedicavit ecclesiam Peregrinorum, existente in Vizeliaco papa Innocentio: quo tempore fuit ignoro. Idem dedicavit altare de choro monachorum, et altare de capella Sancti Stephani, et vidi quod benedixit Albericum Altissidiori, et vidi Pontium benedici ab eodem, et vidi ordinationes monachorum et clericorum fieri ab eodem Stephano in ecclesia Peregrinorum, et hoc semel. Vidi Bellinum, Angilbertum, Sadonem et Bernardum, capellanos Ecclesiae inferioris; Petrum Graelum, Blainum, Sadonem, Guidonem, Ecclesiae superioris, venire ad synodum continue exceptis duobus annis, hoc praesenti, et eo quando fuit discordia inter Humbertum Eduensem episcopum et abbatem Pontium, pro ordinibus ibi celebratis ab Aurelianensi, et hoc per XXX annos. Hoc idem de chrismate et oleo; de pace idem quod abbas, excepto eo quod verbum illud:« Vade Vizeliaco,» non dixit: Sed post modum vidi episcopum ibi celebrare ordines semel, et vidi duos clericos, Bonnamicum, et Petrum volentes ordinari, portare litteras Eduensis Altissiodorensi, et vidi duos capellanos, videlicet S. Stephani et S. Jacobi de Esconia venire ad synodum Eduensem, et hoc vel semel. Ego idem archipresbyter Eberardus vidi duos excessus clericorum puniri, videlicet Blandini subcapellani, et Mainardi de Esconio; et vidi Angelbertum capellanum Sancti Petri inferioris recipere curam animarum a Lamberto presbytero Avalonensi; et Bernardum ab Humberto Eduensi, et audivi eum dicentem, quia volebat quod abbas nesciret: Petrus et Andreas capellanus Sadonis, et Galterius de Esconio, adduxerunt mihi parochianos suos ad poenitentiam recipiendam de criminibus, et hoc saepe et ex antiqua terrae consuetudine: vidi per XL annos, quod parochiani de villa Vizeliaci, singuli de singulis domibus veniunt ad ecclesiam Avalonensem, et ibi unusquisque nummum, vel cerae nummatam Ecclesiae prestat. Vidi Sadonem et Petrum recipere curam animarum a Stephano Eduensi episcopo. Vidi Renaldum Lugdunensem archiepiscopum facere ordines ibi, tam de monachis quam de clericis. Vidi quod abbas Vizeliacensis mittebat monachos suos ordinandos episcopo cui volebat. Vidi instrumentum Fundatoris: legi coram domino papa Innocentio, in quo continebatur quod liberum esset monasterium ab omni exactione pecuniae, praeter libram argenti quae annuatim offerebatur ecclesiae Beati Petri, et eo lecto dixit dominus papa episcopo:« Vade, fac quod tuum est.» Et vidi quod ecclesia Sancti Petri singulis annis pro parata a XL annis retro quinque solidos Ecclesiae Eduensi annuatim persolvit.»

Arnulfus juratus dixit: Vidi quod Stephanus episcopus benedixit altare quoddam in ecclesia Sancti Stephani. Nescit tamen quod altare fuerit, cum ibi plura sint: idem benedixit altare de choro in ecclesia Sanctae Mariae. Idem benedixit ecclesiam Peregrinorum, et erat ibi papa Innocentius, sicut credit in eadem ecclesia idem fecit ordines monachorum et clericorum illius villae, et aliorum sui episcopatus; et cum essem in sede loco archipresbyter, vidi Aganonem episcopum euntem Vizeliaco ad ordines faciendos, et vidi clericos redeuntes qui dicebant se ordinatos. Et audivi quod in sequenti die post ordines dedicavit ecclesiam de Esconio. Idem Stephanus celebravit Vizeliaco missas majores in Resurrectione Domini et Sanctae Mariae Magdalenae, et Carnotensis fecit sermonem, et Eduensis benedictionem, et hoc contigit pluribus vicibus me vidente. Vidi quod per XXX et V annos continue sacerdotes Vizeliaci veniebant ad Synodum Eduensem: aliquorum nomina sub haec; Blandinus, Sado, Petrus Grandella, Petrus Armenbaldi, Guido. Vidi Narigaldum episcopum recipi a monachis Vizel. cum processione. Vidi quod Stephanus benedixit Albericum Altissiodori, sed de ecclesia non reminiscitur.

Galterius archipresbyter juratus dixit quod Stephanus episcopus benedixit abbatem Pontium, benedixit altare de choro. De concordia hoc idem quod et alii, et post fecit ordinationes in ecclesia Sancti Petri, et Stephanus confirmavit ibi omnes, et vidit sacerdotes Vizel. venire ad synodum Eduensem multoties, et Guidonem et Bernardum, qui modo sunt, et V solidos recepit decem annis pro parata, et unaquaeque familia nummum unum pro crucibus, et hoc semel vidit et multoties audivit, et audivit quod abbas Vizel. mittat monachos ad quem vult episcopum ordinandos.

Galterus presbyter juratus dixit, a XXX annis retro se vidisse clericos Vizel. petere chrisma ab archipresbytero Avalonensi, praeter praesentem et annum discordiae; qui fuerint nuntii ignorat, et vidit benedici ecclesiam Peregrinorum a Stephano episcopo, commorante in villa papa Innocentio, quo tempore fuerit ignorat, et erat ibi abbas, sed nescit nomen ejus. Idem consecravit altare de choro majoris ecclesiae, quae consecratio alteram praecesserit, nescit. Idem vidit Landricum, Petrum, Angibertum, venire ad synodum Eduensem, et hoc per XXX annos, et vidit quod Angilbertus suscepit curam animarum ab archipresbytero Avalonensi; per XXX annos vidit Petrum Gradella, Sadonem, Blandinum, cum successoribus suis venire ad synodum. Idem vidit ecclesiam Sancti Petri inferioris paratam solvere ministris episcopi XXX annis. Idem vidit Blainum capellanum Sadonis puniri ab archipresbytero Avalonensi pro excessibus suis; et eumdem Mainardum, et Galterium de Walteria: et audivit quod abbas Vizel. mittebat monachos ordinandos quo volebat.

Joannes Gentilis juratus dixit quia a XXX annis vidit clericos Ecclesiae Sancti Petri tam superioris quam inferioris venire ad synodum, sed non continue, et vidit Angilbertum Ecclesiae inferioris recipere curam animarum a Lamberto archypresbytero Avalonensi, et audivit Petrum et Arebaldum et Sadonem dicentem se recepisse curam animarum a Stephano episcopo, sed non vidit: et vidit capellanos Vizeliac. recipere chrisma ab archipresbytero Avalonensi et Monte regali per triginta annos, sed non continue; et vidit Petrum Gradella petere archipresbyterum in synodo ab episcopo Stephano, et hunc praesentem concessit; et de excessu Blaivi idem dicit quod alii: et vidit denarios crucis solvi, et vidit capellanos Vizel. adducere parochianos suos, ut reciperent poenitentiam ab archipresbytero Avalonensi; de dedicatione Ecclesiae Peregrinorum idem dicit: de celebratione missarum ab episcopo idem quod et alii.

Bonusamicus idem per omnia quod Gentilis, praeter praesentem annum et discordiae.

Gosfridus juratus dixit quod multoties vidit Sadotem, Petrum tempore Stephani, et Humberti, Bernardum et Guidonem tempore istius venire ad synodum; et vidit quemdam clericum Vizeliaci, petentem licentiam ab episcopo ordinandi.

Constantinus juratus dixit, quod saepe ivit ad synodum cum clericis Vizeliaci; et quod quidam clericus Vizeliaci ordinatus est per litteras Eduensis.

Gofridus Nivernensis episcopus coram positis sacrosanctis Evangeliis dixit:« Vidi quod Eduensis episcopus Stephanus vocatus, et aliquando non vocatus Vizeliaco ut episcopus recipiebatur, et aliquando a monachis, aliquando suis sumptibus procurabatur, et in festo beatae Mariae Magdalenae missas solemnes, aliis quibusdam episcopis astantibus, saepe celebravit: et semel Eduensi celebrante solemnia Carnotensis sermonem fecit; et vidi quod idem Stephanus benedixit abbatem Albericum Altissiodori, et idem Stephanus consecravit ecclesiam Peregrinorum, existente papa Innocentio Vizel. Alio tempore idem Stephanus benedixit altare in choro monachorum, alio tempore idem Stephanus benedixit altare in ecclesia S. Stephani; et interfui, cum pax reformata est inter Eduensem et Vizel., mediante Cluniacensi, ubi in ultimo dictum Eduensi est: Vade Vizeliaco, et fac ministerium tuum. Sed sive hoc abbas dixerit, sive alius pro eo, non recordor. Et alio tempore Pontius abbas cum Eduensi Humberto ab Urbe veniens, cum episcopus eum praecessisset, postmodum ab eodem et clericis ejus dictus abbas cum processione susceptus est Eduae, et inde in capitulum Eduense veniens, amicitiam et dilectionem Eduensi secundum consuetudinem suorum praedecessorum promisit.»

Humbertus Lugdunensis coram positis sacrosanctis Evangeliis dixit:« Cum essem Eduensis episcopus, non vocatus ivi Vizeliacum, et in majori ecclesia in Pascha missarum solemnia celebravi, credens meo episcopali jure uti, et sermonem ad populum feci, et benedixi praesente quodam alio episcopo.» De concordia idem prorsus dicit quod episcopus Nivernensis, nisi quod asseverat abbatem dixisse ei: Vade et fac Vizeliaci quod antecessores tui facere consueverunt. Postmodum vocatus Vizeliaci ordines celebravi tam monachorum quam clericorum villae, et quorumdam clericorum mei episcopatus. Et alia vice Eduae ordines celebrans, clericos Vizeliaci cum clericis meis aliis secundum consuetudinem examinans promovi. Et quandiu episcopus fui, clerici Vizel. ad synodum meam singulis annis venerunt, vel excusationem miserunt. Archipresbyter Avalonensis quemdam Burgensem Vizeliaci ad me adduxit, qui uxorem causa sterilitatis dimiserat, cui mandavi, ut dictante justitia Burgensem ad recipiendam uxorem cogeret.

Ita testimonia sua prosecuti, in partem cedunt testes Eduensis, quorum voces, si diligenter pensantur, causam Eduensis examinare potius quam fulcire probantur. Celebratio quippe missarum, consecratio altarium, distributio ordinum, largitio benedictionum, petitio sacri olei vel chrismatis, et alia hujusmodi vicino et comprovinciali episcopo aeque ut peregrino, liberali permissione pro arbitrio Vizeliacensis libertatis conceditur. Quod igitur cum caeteris sibi commune est, jure proprio minime illi cedit. Caeterum quod ab Eduensi suspensos per apostolicam libertatem suis ordinibus restitutos testantur, causam Vizeliac. faciunt, et suam, hoc est Eduensis, penitus destruunt. Quod Vizeliaci clericos Eduensem synodum frequentasse, quod licentiam ordinandi ab Eduensi petiisse, quod curam animarum ab eodem suscepisse, quod paratam solvisse, quod parochianos suos pro poenitentia archipresbyteris duxisse referunt, si fas est dicere, et sacerdotum fraudulentiam, et Eduensis temeritatem produnt, dum haec inscio utique Vizeliacense perpepetrata fatentur, ac per hoc gravis actori redditur causa, quae furtivis subreptionibus allegatur adnixa.

Igitur posteaquam utriusque partis testes, prout superius expressum est, testificati sunt, decrevit summus Apostolicus, ut judicio tantae litis controversia dirimeretur: et quoniam suprema formido argumentum est saevae conscientiae, fit nonnunquam ut extremis subacta periculis cogatur mens perpendere, quod in pace olim quodammodo dedignabatur prospicere. Causa itaque posita in articulo discriminis, perturbatur Eduensis suae conscius temeritatis. Quia porro eum non latebat Romana aequitas in censura duntaxat juris justitiae, fluctuare coepit, dissimulare nequivit, judicium tamen differri petiit, dicens causae suae adhuc se habere efficacissimos comprobatores, qui languore et aetate confecti, laborem tanti itineris non possent aggredi. Verum si infra Gallias competens et loco et die sibi praestetur actio, hos procul dubio se exhibiturum, atque post horum voces in ejus praesentia statuto ab eo tempore indubitanter se subiturum apostolicam sententiam pollicetur, nisi forte interim optata pax intercedat. Tum Vizeliacensis supervacaneam comperendinationem ratus, et de temporis indulgentia potius quam de causae constantia Eduensem sperare considerans, jusjuris, vel jurisjudicium instanter reposcebat, praevaluit tamen apostolica clementia, et tandem judicium distulit, diem repetendae sententiae statuit, vicarios adjutores testium suorum infra Gallias episcopos designavit, videlicet episcopum Lingonensem Godefredum, necnon Petrum Trinorciensem, et Stephanum Regniacensem abbates. Quibus et per scripta mandavit, ut die et loco congruo praedictam causam inter Eduensem et Vizeliacensem suscipientes, testes quos Eduensis legitime proferret sub forma praescripti juramenti audirent, atque eorum testificationes descriptas, et sigillorum suorum munimine consignatas per eosdem sibi ad statutam judicii diem transmitterent. Cujus tenor epistolae superius in serie epistolarum illius quas ad diversos ob tutelam Vizeliacensis libertatis fecit, continetur. Enimvero incomparabilis memoriae papa Eugenius pia sollicitudine futuris praecavens eventibus, utriusquepartis testificationes jussit conscribi in triplici scedula, quarum unam episcopo, abbati alteram dedit, tertiam vero suis indidit scriniis, quatenus si forte vel in sua vel in sui successoris praesentia haec eadem iterum agitaretur controversia, praescriptae testificationes ac si vivae voces, novitates omnes refellerent, et judicium, vel agentium alteratam successionem suppositi testes non fallerent. Sic rebus gestis, suis uterque redditur.

Eduensis autem optata dilatione potitus, proposita dissimulare, tempusque redimere nitebatur, ac de his quae pro dilatione summo pontifici pollicitus fuerat, penitus nihil curabat. Cumque moras aegre ferret abbas, quibus impedimentum causae suae et non finem litis parere sentiebat, Lingonensem episcopum, qui forte quadam die Vizeliaco advenerat, convenit, deque domini papae mandato requisivit. Qui respondit eum potius hanc requisitionem facere debere qui actionem proposuerat, cum plerumque tacendo liti renuntietur. Ipse autem, videlicet Eduensis, necdum super hoc negotio quidquam sibi sit locutus.

Interea sanctae memoriae S. Eugenius sanctae sedis Apostolicus, viam universae carnis ingreditur. Cui Anastasius S. R. Ecclesiae vicarius subrogatur. Quo comperto, Vizeliacensis metuens ne faciem novi praesulis praeveniret vetus hostis, scribit ad eum ocius, significans quanti semper habita sit usque hodie Vizel. Ecclesia in oculis omnium apostolicorum qui eum praecesserunt. Supplicat praeterea, ut exemplo Patrum suorum Romanorum pontificum Vizel. Ecclesiam uti proprium jus et alodium B. Petri ab infestantium incursatione, maxime autem ad praesens ab Eduensis temeraria praesumptione tueatur, describens qualiter causa tam illius, quam sua in praesentia piae memoriae decessoris sui Eugenii ventilata per dilatam jurisjudicii diem petente episcopo remansisset infecta. Ad postremum, ut ejus pietas transactam morte judicis sententiae diem in sua praesentia renovare, et Eduensi denuntiare dignetur, exorat.

Tandem pacem init abbas cum episc. Eduensi. Divus ergo Apostolicus specialis ecclesiae patroni preces admittens, renovationem causae utriusque mandat, et quintam decimam post Pascha utrique praescribit, nisi forte ex consensu alterutro pax interim ecclesiarum reformetur, quatenus quae suus praedecessor infecta reliquerat, Deo agente, per eum bono fine terminarentur. Tunc nodosa cervix sese contorquens, utpote insperatis percussa spiculis, rebus jam desperans ducem aggreditur, et jam cum fratre agit de pace sua, cum quo egerat aliquando de oppressione aliena. Quippe veritus ne, dum alienis inhiat, amittere cogatur et propria, duellioni renuntiat, de reformatione pacis cogitat. Quique hactenus aliena per se usurpare contenderat, jamjam aliis mediantibus sibi consulere festinat. Ne vero fraterna esset suspecta malitia, religiosae vitae, et honestae famae viros dux ipse cum episcopo interpellat, abbatem scilicet Cisterciensem, et alios plures ejusdem ordinis. Hi ergo Vizel. abbatem Pontium adeuntes cum supplicatione preces ducis offerunt et vice episcopi pacem repraesentant, pacemque reposcunt. Nec pati repulsam merentur, quoniam apud generosos animos rigorem rectitudinis semper comitatur lenitas mansuetudinis. Cedit ergo abbas humiliter supplicanti, qui non cesserat arroganter superbienti; et, his mediantibus, per manum ducis pax inter utramque Ecclesiam reformatur, controversia omnis pacificatur, dantque invicem amicitiae oscula, atque ineunt perpetuae pacis foedera. Quae pacis compositio, ut etiam inter successores custodiretur illibata, manus suae formatam fecit, quam et sigilli sui munimine corroboravit, ut sequens probat exemplar.

« Notum sit tam praesentibus quam posteris, quod ego Henricus in Dei nomine Eduensis episcopus consilio religiosarum personarum, et quorumdam fratrum Ecclesiae nostrae, controversiam et querelam diu inter Eduensem et Vizeliacensem ventilatam tali tenore amicali compositione sopitam esse volui, ut in bona pace et concordia tam ego quam Pontius abbas praedictae Ecclesiae permaneamus et persistamus, salvo jure in vita mea et privilegiis utriusque ecclesiae. Praedictam autem transactionem sive compositionem me superstite ratam esse decerno, adeo ut post mortem meam nullum praejudicium utraque Ecclesia hinc patiatur. Testes sunt ex parte utriusque: Guillelmus abbas Fonteneti, Hugo abbas de Busseria, Petrus abbas de Monte Sancti Joannis, Otbertus abbas Sanctae Margaritae, magister Otbertus, Signinus de Liniaco, Gislebertus prior Oisiaci, Girardus Buca, Hugo de Moncellis, et multi alii.»

Haec pro nostrae modulo parvitatis de libertate Vizel. Ecclesiae quanta potuimus brevitate et veritate perstrinximus, latiora forte sed non veriora majori committentes otio. Et veritate quidem filiis atque amatoribus hujus ecclesiae fecimus, ut credimus, satis. Brevitate autem talium subsannatoribus condescendere curavimus. Solent quippe utilia scribentibus succensere nonnulli, vel gestorum invidia capti vel eorum quae proferuntur ignari. Cum autem sapientis otium nihil arbitretur otiosum, quin alienum otium suum ducat officium, econverso maximum est insipientis negotium ascribere otio quidquid prudens elaborat studium, quod sui pretio pensantes, compendio usi cursim stylum exegimus. Licet enim temporum aetate juniores nos Ecclesia protulerit, nostram tamen erga ipsam nihil devotionem minuit, si posse nostrum qualecunque illius profectibus affectu integerrimo impendamus, nec diffidimus quin praestet vires ipsa, quae praestitit velle et gratia, dummodo degere nobis detur sine querela. Quia vero aliquanti loco mercenarii, et non natura filii, sua quaerentes, et non quae sunt adepti officii, in communi causa, vel sub obtentu communis causae propria sectantur emolumenta, nos ab hac specie adeo mentem defaecatam gessimus, ut solo et simplici respectu communis boni pro communi bono ad commune bonum his operam dederimus. Sane spem nostram in eo solo et ad eum solum contulimus, qui nullum bonum esse decernit irremuneratum ab aevo et usque in aeternum.