De fide Catholica
Choose a text
id="mobileReaderAuthor" class="mobile-reader-author" href="/authors/isidorus-hispalensis565-636" aria-label="More works by Isidorus Hispalensis">
—
⋯
Original / primary: 8206 Defica
3.1
LIBER SECUNDUS. 66 PROOEMIUM.
3.1
1. Quia Breviarium praecedentis libri quadam ex parte Domini, et Salvatoris nostri nativitatem, passionem, resurrectionem, coelique ascensionem explicuit, sequens opusculum utriusque populi prophetiam, id est, Judaeorum ac gentium demonstrabit. In quo opere, sancta soror, poteris ex paucis animadvertere, quanta prophetarum voces in abjectione Judaicae plebis et caeremoniarum cecinerunt, quantaque in laude populi Novi Testamenti intonuerunt.
3.2.1
LIBER SECUNDUS. CAPUT PRIMUM. De gentium vocatione.
3.2.1
1. In principio autem opusculi hujus de gentium credulitate loquendum est, ut facilius reliqua contueantur, dum ipsa fides Ecclesiae antea declaratur. Denique cum pro adorato vitulo Dominum precaretur Moyses, ut parceret populo peccatori, respondit Dominus: Propitius ero illis; verumtamen vivo ego, et vivit nomen meum, quia implebitur gloria mea omnis terra.
3.2.1.1
Proinde quia omnes gentes ad unius Dei veri cultum essent vocandae, David propheta testatur, dicens: Reminiscentur, et convertentur ad Dominum universi fines terrae, et adorabunt in conspectu ejus omnes patriae gentium, quoniam Domini est regnum, et ipse dominabitur gentium. Et rursum: Cantate Domino canticum novum, quia mirabilia fecit. Notum fecit Dominus salutare suum, ante conspectum gentium revelavit justitiam suam.
3.2.1.2
3. Quam pluralitatem gentium ita declamat adunari ad unius Dei 67 cultum: In conveniendo, inquit, populos in unum, et regna, ut serviant Domino. In unum utique, id est, in unum regem, ut qui diversorum ritu simulacrorum regna multa, et populi multi dicebantur, in unam conveniendo fidem, unus Dei populus, unumque regnum vocetur.
3.2.2
Hujus populi congregatio ex gentibus ipsa est Ecclesia, cui in Psalmis voce prophetica dicitur: Audi, filia, et vide, et inclina aurem tuam, et obliviscere populum tuum, et domum patris tui, quia concupivit rex speciem tuam. Provocat enim propheta plebem gentium oblivisci populum suum, id est, infidelium coetum et domum patris sui, Babyloniam scilicet, quae diaboli et domus, et conjux est, et Christo fidei conjugio copulari.
3.2.3.1
Ad cujus populos Isaias clamat, dicens: Congregamini, et venite, et accedite simul, quia salvati estis ex gentibus; nescierunt enim, qui levant signum sculpturae suae, et rogant Deum non salvantem. Qui sunt isti salvati ex gentibus, nisi qui crediderunt ex gentibus? Quod vero dicit: Congregamini et audite simul, ostendit in unam debere gentes fidem, communionemque conglobari.
3.2.3.2
6. Item ipse: Convertimini ad me et salvi eritis, omnes fines terrae, quia ego Deus, et non est alius. In memetipso juravi, egredietur verbum de ore meo, et non revertetur, quia mihi curvabuntur omnia genua, et jurabit omnis lingua in Domino. Hoc jam contuemur fuisse completum, quando in omnibus terrae finibus Dei dilatatur Ecclesia. Qua prophetia erubescant Judaei quidem, Deum sibi peculiariter defendentes, dum audiunt: Jurabit omnis lingua in Domino, id est, non tantum Hebraeorum jam populus, sed et omnis gentium multitudo.
3.2.3.3
7. Adhuc idem Isaias, posteaquam Christi, quam in carne pertulit, humilitatem digessit, denuo laudem Ecclesiae gentium, pro qua talia pertulit, ita praedicavit, simulque quod per universum mundum sit ipsa una, sic prophetando aperuit dicens: Lauda, sterilis, quae non paris, decanta laudem, et hinni, quae non pariebas: 68 quoniam jam multi filii desertae magis quam ejus quae habebat virum, dicit Dominus: Dilata locum tentorii tui, et pelles tabernaculorum tuorum extende, ne parcas; longos fac funiculos tuos, et clavos tuos consolida. Ad dexteram enim et laevam penetrabis, et semen tuum gentes haereditabit, et civitates desertas inhabitabit.
3.2.3.4
8. Et iterum: Creavi fructum labiorum pacem: pacem ei qui longe est, et ei qui prope. Hoc et Apostolus exponit, ubi dicit pro Ecclesia ex circumcisione et ex praeputio veniente: Evangelizavit pacem his qui longe, et pacem his qui prope; et iterum: Quaesierunt me qui ante non interrogabant; invenerunt qui non quaesierunt me. Dixi: Ecce ego, ecce ego, ad gentem quae non invocabat nomen meum, expandi manus meas tota die ad populum incredulum.
3.2.3.5
9. Item idem ipse: Domus mea, domus orationis vocabitur cunctis populis, ait Dominus. Ad ultimum autem sic ait: Venio ut congregem cum omnibus gentibus, et linguis; et venient, et videbunt gloriam meam, et ponam in eis signum, et mittam ex eis qui salvati fuerint ad gentes, in mare, in Africam, in Libyam tenentes sagittam. Haec Isaias.
3.2.3.6
10. Jeremias autem gentium compromissionem sic ostendit. 69 Et congregabuntur omnes gentes in nomine Domini in Jerusalem, et non ambulabunt post pravitatem cordis sui. Et post paululum: Juravit Dominus in veritate, et in judicio, et benedicent eum gentes, ipsumque laudabunt. Item idem ipse de vocatione gentium: Domine, inquit, fortitudo mea, ad te gentes venient ab extremis terrae, et dicent: Vere mendacium possederunt patres nostri. Item idem Jeremias ad populum Israeliticum: Audite vocem tubae, et dixerunt: Non audiemus. Propter hoc audite gentes.
3.2.3.7
11. Item in Osee: Et miserebor ejus, qui fuit sine misericordia, et dicam non populo meo: Populus meus es tu, et ipse dicet: Deus meus es tu; et erit, in loco ubi dictum est ei, Non plebs mea vos, ibi vocabuntur filii Dei vivi. Item in Sophonia: Quia tunc reddam populis labium electum, ut vocent omnes in nomine Domini, et serviant ei humero uno. Et post haec: Adorabit eum vir de loco suo, omnes insulae gentium. In quo etiam loco vocatio gentium prophetatur; nec jam locum orationis unum, in quo carnalis populus Deum quodammodo videbatur includere, sed pro uno omnem locum esse orationis ostendit, dum dicit: Adorabit eum vir de loco suo.
3.2.3.8
12. Michaeas quoque congregari omnes gentes praenuntiat, ut fidei disciplinam percipiant, ita: Et erit, inquit, in novissimo dierum mons domus Domini, praeparatus in vertice montium, et elevabitur super colles; et fluent ad eum populi, et properabunt gentes multae, et dicent: Venite, ascendamus ad montem Domini, et ad domum Dei Jacob, et docebit nos de viis suis, et ibimus in semitis ejus, quia de Sion egredietur lex, et verbum Domini de Jerusalem, et 70 judicabit populos multos, et corripiet gentes fortes, usque in longinquo.
3.2.3.9
13. Novissimi dies hi sunt, in quibus Salvatoris resplenduit fides. Praeparatus autem mons super verticem montium Christus est, quia ipse est caput apostolorum et prophetarum. Domus vero Domini ecclesia Christi est, super eumdem stabilita, ad quam gentium congregatur diversitas. Lex autem de Sion exiit, et verbum Domini de Jerusalem, sive ut veniret in gentes, relictis ob incredulitatem Judaeis, sive quia in eadem plebe positus Jesus dixit discipulis suis: Ite, docete omnes gentes.
3.2.3.10
14. Item Zacharias de Ecclesia gentium sic dicit:« Lauda, et laetare, filia Sion: quia ecce venio, et habitabo in medio tui, ait Dominus, et applicabuntur gentes multae ad Dominum in die illo, et erunt mihi in populum, et habitabo in medio tui: et scies quia Dominus exercituum misit me ad te». Item ibi:« Haec dicit Dominus exercituum, usquequo venient populi, ut habitent in civitatibus multis, et vadant habitatores unus ad alterum, dicentes: Eamus et deprecemur faciem Domini, et quaeramus Deum exercituum, vadam etiam et ego, et venient populi multi, et gentes robustae ad quaerendum Dominum exercituum in Jerusalem»?
3.2.3.11
15. His ergo tot tantisque testimoniis erubescant Judaei gentium conversarum aemulatores, tandemque convicti cognoscant atque audiant in Deuteronomio Dominum proclamantem: Eritis gentes ad caput, incredulus autem populus ad caudam.
3.3.1
LIBER SECUNDUS. CAPUT II. Cunctis gentibus in Christum credere jussum est.
3.3.1
1. Quia in Christo Filio Dei credere cunctis gentibus jussum est, Jacob in benedictionibus patriarcharum dixit: Non 71 deficiet princeps ex Juda, nec dux de femoribus ejus, donec veniat qui mittendus est, et ipse erit exspectatio gentium. Et David ex persona ejusdem Christi in Psalmis:« Dominus dixit ad me, Filius meus es tu, ego hodie genui te; pete a me, et dabo tibi gentes haereditatem tuam, et possessionem tuam terminos terrae». Et iterum: Constitues me in caput gentium, populus, quem non cognovi, servivit mihi, obauditu auris obaudivit mihi.
3.3.2
2. Similiter et alibi de eodem Psalmographus idem sic dicit: Ante solem permanet nomen ejus, et ante lunam sedes ejus, et benedicentur in eo omnes tribus terrae, omnes gentes servient ei. De cujus dominatione etiam superius sic fuerat praelocutus: Et dominabitur a mari usque ad mare, et a flumine usque ad terminos orbis terrae.
3.3.1.1
Quod testimonium nec Salomoni congruit, nec David. Notum est enim quibus terminis regnum conclusum exstitit Salomonis. Sed hoc in Christo videmus fuisse completum. Cujus ab ortu solis usque ad occasum magnum est nomen ejus in gentibus. Hic et a flumine dominandi sumpsit exordium, ubi baptizatus est a Joanne, et pervenit per fidem in gentibus usque ad terminos terrae.
3.3.1.2
4. Item in eisdem Psalmis de ejus aeterna nativitate et potestate in gentibus, Dominus loquitur:« Ante luciferum, inquit, genui te; tu es sacerdos in aeternum secundum ordinem Melchisedech; judicabit in nationibus, implebit ruinas, conquassabit capita in terra multorum». Et Isaias: In die illa erit radix Jesse, qui stat in signum populorum, ipsum gentes deprecabuntur. Et post alia: Levabit signum in nationibus procul, et sibilabit ad eum de finibus terrae.
3.3.1.3
5. Item idem Isaias, de Christo Domino nostro in gentibus 72 regnaturo:« Haec dicit Dominus Deus creans coelos, et extendens eos, firmans terram et quae germinant ex ea, dans flatum populo, qui est super eam, et spiritum calcantibus eam, ego Dominus vocavi te in justitia, et apprehendi manum tuam, et servavi te, et dedi te in foedus populi in lucem gentium, ut aperires oculos caecorum, et educeres de conclusione vinctum, de domo carceris sedentes in tenebris. Ego Dominus, hoc est nomen meum». Hoc jam contuemur esse completum per Christum, qui lux factus est in carne ignorantiae gentium positarum.
3.3.1.4
6. De quibus et alibi ipse dixit: Et ducam caecos in viam quam nesciunt, et in semitis quas ignoraverunt, ambulare eos faciam, ponam tenebras coram eis in lucem, ut impleretur quod per eumdem prophetam fuerat dictum: Gentium populus, qui sedebat in tenebris, vidit lucem magnam, habitantibus in regione umbrae mortis lux orta est eis. Item de gentium vocatione ad Christum sic ait:« Attendite ad me populus meus, et tribus mea me audite, quia lex a me exiet, et judicium meum in luce populorum requiescet, prope est justus meus, egressus est Salvator meus.
3.3.1.5
7. Et post haec:« Gaudete et laudate simul deserta Jerusalem, quia consolatus est Dominus populum suum, redemit Jerusalem, paravit Dominus brachium sanctum suum in oculis omnium gentium, et viderunt omnes fines terrae salutare Dei nostri». Ad haec per praedictum Isaiam vox divina Christum in carne judicem gentium ita annuntiat:« Ecce, inquit, servus meus, suscipiam eum, electus meus, complacuit sibi in illo anima mea, dedi spiritum meum super eum, judicium gentibus proferet, non clamabit, neque accipiet personam, nec audietur foris vox ejus, calamum quassatum non conteret, et linum fumigans non exstinguet. In veritate educet judicium, non est tristis, nec turbulentus, donec ponat in terra judicium, et legem ejus insulae exspectabunt».
3.3.2
Servus quippe, sed ex susceptione hominis, Christus, qui quoniam prius ad Judaeos veniens non est receptus, judicium in gentibus protulit: quale judicium, nisi ut ex fide justificarentur? 73 Ejus vox non audietur foris, hoc est, in haeresibus, et Judaeis extra Dei Ecclesiam positis. Item de ipso in Isaia:« Ecce intelliget servus meus, exaltabitur, et elevabitur, et sublimis erit valde, sicut obstupuerunt super te multi, sic ingloriosus erit inter viros aspectus ejus, et forma ejus inter filios hominum, iste asperget gentes multas, super ipsum continebunt reges os suum, quia quibus non est narratum de eo, viderunt, et qui non audierunt, contemplati sunt».
3.3.3.1
Item qui supra de eo: Ecce testem populis dedi eum, ducem ac praeceptorem gentibus, ecce gentem quam nesciebas vocabis, et gentes, quae non cognoverunt te, ad te current, propter Dominum Deum tuum, et Sanctum Israel, quia glorificavit te. Quae prophetia omnis de vocatione gentium manifesta est, quia in Christo essent crediturae.
3.3.3.2
10. Et Habacuc ita inquit: Dominus loquitur: Scribe visum aperte, et explana eum super tabulas, ut percurrat qui legerit eum, quia adhuc visus procul apparebit in finem, et non mentietur; si moram fecerit, exspecta illum, quia veniens veniet, et non tardabit. De incredulis autem Judaeis ita sequitur: Ecce qui incredulus est, non erit recta anima ejus in semetipso( Habac. II, 2, 4).
3.3.3.3
11. Siquidem et per Aggaeum de Christo in gentibus regnaturo sic cecinit idem Dominus, dicens: Spiritus meus erit in medio vestrum, nolite timere, quia haec dicit Dominus: Adhuc modicum, et ego commovebo coelum et terram, et mare, et aridam, et movebo omnes gentes, et veniet desideratus cunctis gentibus. Quod si de Antichristo hanc prophetiam infidelis intelligat, mendacium est procul dubio. Illum enim non gentes desiderant, sed soli Judaei exspectant.
3.4.1
LIBER SECUNDUS. CAPUT III. Judaei et gentes ad Christum vocantur.
3.4.1
1. Quia uterque populus Judaeorum et gentium sub Christi 74 regimine vaticiniis prophetarum vocantur, Isaias dicit: Et erit in die illa, nutriet homo vaccam boum, et duas oves, et prae ubertate lactis comedet butyrum. Vacca boum plebs est Judaeae veniens de semine patriarcharum. Oves duae Ecclesia veniens de gentibus, et idcirco duae oves, et una vacca, quia auctior est ex gentibus Ecclesiae numerus, quam ex Judaeis.
3.4.1.1
Homo autem, qui nutriet eas, ipse est Christus qui per Jeremiam dicit: Convertimini, filii revertentes, dicit Dominus, quia ego vir vester, et assumam vos, unum de civitate, et duos de cognatione, et dabo vobis pastores juxta cor meum, et pascent vos scientia et doctrina. Superbis namque dixerat per Isaiam: Nutriet homo vaccam unam et duas oves; quem hominem Deus nunc semetipsum esse ostendit, qui assumet duos de cognatione, et unum de civitate, quia minor est numerus credentium ex circumcisione, quam ex praeputio.
3.4.1.2
3. Hanc autem civitatem Judaeam dicit, sive Jerusalem; cognationem vero gentes; pastores autem apostolos, vel Ecclesiae doctores, Christi gratiam praedicantes. Sic et alio loco idem ipse Jeremias Judaeos servire Christo proclamat: Et erit in die illa, ait Dominus exercituum, conteram jugum meum de collo tuo, et vincula ejus disrumpam, et non dominabuntur eis amplius alieni, sed servient Domino Deo suo, et David regi suo, quem suscitabit eis. De quo Jeremias:« Ecce dies venient, dicit Dominus, et suscitabo David germen justum, et regnabit rex, et sapiens erit, et faciet judicium et justitiam super terram. In diebus illis salvabitur Juda, et Israel habitabit confidenter, et hoc est nomen quod vocabunt eum, Dominus justus noster».
3.4.1.3
4. Cujus ortum propter utramque gentem vox patris per Psalmistam ita annuntiat:« Commemorabo superbiae et Babylonis scientium me. Ecce Palaestina, et Tyrus cum Aethiopia, iste natus est ibi. Ad Sion autem dicetur: Vir et vir natus est in ea, et ipse fundavit eam Excelsus. Dominus narrabit scribens populos. Iste natus est ibi.» In Babylone, Palaestina, Tyro, Aethiopia gentes significantur. 75 In Sion vero Hebraeorum populus, quia pro utrarumque salute gentium natus est Christus.
3.4.2.1
Item Ezechiel Christum sub persona David super utramque gentem sic praedicat regnaturum:« Rex, inquit, unus erit omnibus imperans, et non erunt ultra duae gentes, nec dividentur amplius in duo regna, nec polluentur ultra in diis suis, et abominationibus, et in cunctis iniquitatibus suis, et salvos eos faciam de universis sedibus suis, in quibus peccaverunt; et mundabo eos, et erunt mihi populus, et ego ero eis Deus, et servus meus David rex super eos, et pastor unus erit omnibus eorum.
3.4.2.2
6. Quia Christus rex Judaeorum est, Isaias indicat dicens: Dicite filiae Sion: Ecce rex tuus venit tibi justus, et salvans, pauper, sedens super asinum indomitum. Daniel autem propheta potestatem Christi, non solum super gentes, sed etiam super Judaeos a Patre datam, scribens, sic ait:« Aspiciebam in visione noctis, et ecce cum nubibus coeli, quasi Filius hominis veniebat, et usque ad antiquum dierum pervenit, et in conspectu ejus obtulerunt eum.
3.4.2.3
7. Nam postea quam dixit assumptum eum in coelum, et perductum usque ad Patrem, adjecit: Et data est ei potestas, et honor, et regnum, et omnes populi, tribus et linguae ipsi servient. Quae tribus, nisi Hebraeorum populus? Quae linguae, nisi gentium nationes? Amos quoque propheta ad Christi regnum Judaeos a Deo sic provocat dicens:« Praepara te in occursum Domini Dei tui, Israel, quia ecce ego firmans tonitruum, et creans spiritum, et annuntians in hominibus Christum suum».
3.4.2.4
8. Sic et Isaias: Domus Jacob, venite, et ambulemus in lumine Domini. De quo David ait: In lumine tuo videbimus lumen. Inter haec et Michaeas propheta, dum locum originis Christi declararet, ita eum super Israel dominaturum subjunxit: Et tu, inquit, Bethlehem domus Ephrata, non es minima in millibus Juda, ex te mihi prodiet Dominator in Israel. 76
3.4.3.1
Quo loco ostendit Christum dominum esse Judaeorum, ejusque regimine eumdem populum subjugandum, ubi et potestatem ejus per universum mundum ita praenuntiavit:« Stabit, inquit, et videbit, et pascet gregem suum in virtute Domini, et in honore nominis Dei sui erunt, quoniam nunc magnificatur usque ad terminos terrae, et erit iste pax.»
3.4.3.2
10. Cujus adventum Judaeis praedicandum Isaiae sic Dominus loquitur:« Super montem excelsum ascende tu, qui evangelizas Sion, exalta in fortitudine vocem tuam, qui evangelizas Jerusalem; dic civitatibus Judae: Noli timere. Ecce Deus vester. Ecce Dominus Deus in fortitudine veniet, et brachium ejus dominabitur. Ecce merces ejus cum eo, et opus illius coram eo, sicut pastor gregem suum pascit, in brachio suo congregabit agnos».
3.4.3.3
11. Zacharias autem propheta de Christi regno in Judaeis et gentibus ita proclamat: Exsulta satis, filia Sion, jubila, filia Jerusalem, ecce rex tuus veniet tibi, justus et salvator, ipse pauper et ascendens super asinum et super pullum asinae, et potestas ejus a mari usque ad mare, et a flumine usque ad fines terrae. Quae prophetia quomodo fuisset completa in Christo, Evangelia ipsa testantur.
3.5
LIBER SECUNDUS. CAPUT IV. De vocatione gentium ad fidem ante Hebraeos.
3.5
1. Jam et quia prius gentes credere poterant in Christum, et postea Judaei, David propheta ostendit; videns enim quod ad Judaeam redimendam venisset Dominus, sed ante gentilitas crederet, et postmodum Judaea sequeretur, dicit: Aethiopia praeveniet manus ejus Deo, id est, priusquam Judaea credat, salvandam se offert 77 omnipotenti Deo peccatis nigra gentilitas. Sicut et Isaias ait: Donec plenitudo gentium introeat, et sic omnis Israel salvus fiat; et in Deuteronomio: Eritis gentes ad caput, incredulus autem populus ad caudam, quasi in novissimo conversurus.
3.6.1.1
LIBER SECUNDUS. CAPUT V. Quia in fine mundi in Christum credituri sunt Judaei.
3.6.1.1
Transeuntibus quidem istis carnalibus Judaeis, postea in novissimis temporibus filii eorum in Christo credituri sunt, Osee propheta testante: Quoniam diebus multis sedebunt filii Israel sine rege, sine principe, sine sacrificio, sine altari, sine sacerdotio, sine manifestationibus. Utique quemadmodum nunc esse videntur; deinde sequenter adjunxit: Et postea revertentur filii Israel, et inquirent Dominum Deum suum, et David regem suum, et stupescent in Domino, et in bonis suis, in novissimis diebus.
3.6.1.2
2. Quae omnis prophetia procul dubio de Christo est, qui in David nomine significatur. De cujus semine secundum carnem est genitus, de quo Jeremias dicit: Ecce dies veniunt, dicit Dominus, et suscitabo David germen justum, et regnabit rex, et sapiens erit, et faciet judicium et justitiam in terra. In diebus illis salvabitur Juda, et Israel habitabit confidenter, et hoc est nomen quod vocabunt eum, Dominus justus noster.
3.6.2.1
Malachias quoque ante finem mundi Eliam sic dicit esse mittendum ad conversionem Judaeorum:« Ecce ego mittam vobis Eliam prophetam, antequam veniat dies Domini magnus, et horribilis, et convertet cor patrum ad filios, et cor filiorum ad patres eorum». Ante adventum enim judicii mittet Dominus Eliam ad convertendum cor filiorum, ad cor patriarcharum et prophetarum, 78 ut credat posteritas eorum in Domino Jesu Christo, quem illi prophetantes exspectaverunt.
3.6.2.2
4. Nam si hactenus Judaei recte credunt, quid est, in quo per Eliam converti eos in novissimo propheta testatur? Nunc enim mente caecati sunt, nec possunt intelligere Salvatorem, qui audiunt, nisi in fine mundi, dum fuerit consummatio saeculi; pronuntiat enim hoc Dominus per Isaiam prophetam dicens:« Audite audientes, et nolite intelligere; et videte visionem, et nolite cognoscere; excaeca cor populi hujus, et aures ejus aggrava, et oculos ejus claude, ne forte videant oculis suis, et auribus suis audiant, et corde suo intelligant, et convertantur, et sanem illos».
3.6.2.3
5. Et dixit propheta:« Usquequo, Domine?» et dixit Dominus:« Donec desolentur civitates absque habitatore, et domus sine homine, terra relinquetur deserta, et longe faciet Dominus homines; tunc convertetur, et erit in ostensione, sicut terebinthus, et sicut quercus, quae expandit ramos suos, semen sanctum erit, quod steterit in ea.» Ecce apparet eos nunc a lumine fidei et veritatis esse alienos; audiunt enim Christum, et non intelligunt; vident, et non agnoscunt.
3.6.2.4
6. Sed quandiu ita erunt? Quousque subvertantur urbes, et terra pene redeat in desertum; tunc enim conversi videbunt, credituri in Christo, atque intelligentes sanabuntur, et cognoscent omnia. Juxta quod et Jeremias eis dicit: In novissimo dierum cognoscetis ea. De hac novissima credulitate Judaeorum et Sophonias sic dicit:« In tempore illo salvabo claudicantem, et eam quae ejecta fuerat congregabo; et ponam eos in laudem, et in nomen in omni terra confusionis eorum, in tempore illo quo adducam vos, et in tempore, quo congregabo vos. Dabo enim vos in nomen et in laudem in omnibus populis terrae, cum convertero captivitatem vestram coram oculis vestris, dicit Dominus». 79
3.6.3.1
Claudicantem plebem Judaeam dixit, quae nunc a semitis fidei claudicat, sicut psalmus testatur dicens: Claudicaverunt a semitis suis; et hanc se salvaturum in novissimo Deus pronuntiat, dum dicit: Salvabo claudicantem. Et per Ezechielem: Post dies, inquit, multos visitaberis, et in novissimo annorum venies; et paulo superius quia baptizandi sunt:« Tollam, inquit, vos de gentibus, et congregabo vos de universis terris, et adducam vos in terram vestram, et effundam super vos aquam mundam, et mundabimini ab omnibus inquinamentis vestris et ab universis idolis vestris mundabo vos, et dabo vobis cor novum, et spiritum novum ponam in medio vestri, et auferam cor lapideum de carne vestra, et dabo vobis cor carneum, et spiritum meum ponam in medio vestri, et faciam ut in praeceptis meis ambuletis, et judicia mea custodiatis, et operemini, et habitabitis in terra quam dedi patribus vestris, et eritis mihi in populum, et ego ero vobis in Deum, et salvabo vos ex universis inquinamentis vestris»
3.6.3.2
8. Hic est enim populus in novissimis convertendus, quem Jacob patriarcha sub figura Benjamin lupum mane comedentem praedam, et vespere spolia dividentem prophetat. Utique quia initio mundi idem populus quasi in mane legem accepit, in vespere autem mundi, dum fuerit crediturus, dividet inter Novum Testamentum et Vetus. Nam de his quae ad Israel in futurum promittuntur, ad eamdem partem dicitur, quae creditura est in Christo quando in novissimis temporibus conversi fuerint, quale est illud apud eumdem Osee: Et erit in loco ubi dicitur ei: Non populus meus, dicetur ei Filii Dei viventis, et congregabuntur filii Juda, et filii Israel pariter, ponent sibimet caput unum.
3.6.3.3
9. Hoc in novissimis erit temporibus, quando, Elia praedicante, convertetur Juda ad Christum, ut sit unum cum Israel spiritualiter, hoc est, cum populo gentium, jam Deum ex fide videntium, ponentes sibimet caput unum, quod est Christus, ascendentesque de terra, hoc est a carnali terrenaque spe ad promissa coelestia. 80
3.7.1
LIBER SECUNDUS. CAPUT VI. Plurimi ex Judaeorum populo non erant credituri.
3.7.1
1. Sed quia plurimi ex Judaeorum populo non essent credituri in Christum, Moyses legislator eamdem eorum incredulitatem ante praenuntiavit: Et erit vita tua pendens ante oculos tuos, et timebis die ac nocte, et non credes vitae tuae. Unde et Isaias: Domine, quis credidit auditui nostro? et brachium Domini cui revelatum est? Et vidimus eum, et non erat aspectus. Quibus verbis incredulitatem Judaeorum designat, qui Christum videntes non receperunt, quem quia nec credere, nec cognoscere potuerunt, illico excidium habituri.
3.7.2
2. Sic Jeremias praedixit:« Ascendite muros ejus, et dissipate, auferte propagines ejus, quia non sunt Domini. Praevaricatione praevaricata est in me domus Juda, ait Dominus, negaverunt me et dixerunt: Non est ipse». Hoc nunc usque Judaei pro Christo dicunt: Non est ipse, exspectantes alium, qui est Antichristus. Unde et Dominus: Ego, inquit, veni in nomine Patris mei, et non recepistis me, alius veniet in nomine suo, et recipietis eum.
3.7.3
3. Item apud eumdem Jeremiam: Ecce sermo Domini factus est eis in opprobrium, et non suscipiunt illud. Adhuc quidem quia, gentibus obedientibus Christo, Judaei eum non essent recepturi, in Psalmis ostenditur. Nam cum per prophetam diceret idem Christus: Constitues me in caput gentium, et, populus, quem non cognovi, servivit mihi, continuo subjunxit incredulitatem Judaicam, dicens: Filii mentiti alieni sunt mihi, filii alieni inveteraverunt, et claudicaverunt a semitis suis. Qui sunt alieni, nisi Judaei? qui recte alieni nuncupantur, pro eo quod in perfidia permanentes, ab aeternae vitae praemiis abdicati sunt, quae nobis secundum fidem a Dei Filio promittuntur.
3.7.4
4. Haec quoque in Christo Judaeorum prava incredulitas etiam per Isaiam est annotata, dicente Domino illis:« Audite audientes, 81 et nolite intelligere; et videte visionem, et nolite cognoscere; excaeca cor populi hujus, et aures ejus aggrava, et oculos ejus claude, ne forte videant oculis suis, et auribus suis audiant, et corde suo intelligant, et convertantur, et sanem illos». Et alio loco: Tota die expandi manus meas ad populum non credentem, et contradicentem, qui ambulant vias non bonas.
3.7.5
5. Quibus Jeremias:« Audi haec, popule stulte et sine corde, oculi sunt illis, et non vident, aures sunt illis, et non audiunt; aut me non timebitis, dicit Dominus, aut a facie mea non formidabitis? qui constitui terminum maris arenam, imperium aeternum, et non transgredietur illud, et turbabitur, et non poterit, et intumescent fluctus ejus, et non transgredietur illud; populo autem huic factum est cor inobediens et incredulum».
3.7.6
6. Et alibi idem ipse: Quomodo dicitis: Sapientes nos sumus, et lex Domini nobiscum est? Vere mendacium operatus est stylus mendax Scribarum, confusi sunt sapientes, et perterriti, et capti sunt. Verbum enim Domini projecerunt, et sapientia nulla est in eis. De quibus Isaias: Qui peccare, inquit, faciebant homines in verbo, et declinaverunt frustra a justo. Pro quo eos idem propheta ita increpat dicens:« Audite me duro corde, qui longe estis a justitia, prope feci justitiam meam, non elongabitur, et salus mea non morabitur. Dabo in Sion salutem, et in Jerusalem gloriam meam.»
3.7.1
Ipse autem propheta et credulitatem gentium et incredulitatem Judaeorum in Christo ita annuntiat:« Quaesierunt me, qui antea non interrogabant, invenerunt me, qui non inquisierunt me; dixi: Ecce ego, ecce ego, ad gentem, quae non invocabat nomen meum, expandi manus meas tota die ad populum incredulum». Quaesierunt enim nunc gentes quae ante non interrogabant, quia ad eos prophetae non veniebant, et invenerunt, quando illis Christum nuntiaverunt.
3.7.2.1
Quid vero Judaea plebs, nisi quod sequitur? Expandi manus meas tota die ad populum incredulum. Et iterum de eadem repromissione gentium:« Et erunt campestria in caulas gregum, et vallis Achor in cubile armentorum populo meo, qui requisierunt me, 82 et vos, qui reliquistis Deum, numerabo vos gladio, et omnes in caede corruetis.
3.7.2.2
9. Cujus ergo populi sunt istae repromissiones, nisi gentium, qui requisierunt Deum? de quibus superius ait: Quaesierunt me, qui ante non interrogabant. Et qui sunt qui reliquerunt Deum, et corruerunt in caede, nisi Judaeorum populus? de quo jam ait: Expandi manus meas ad populum incredulum. Contra hunc sunt et quae sequuntur: Ecce servi mei comedent, et vos esurietis, quia, vescente pane verbi Dei vocato ex gentibus populo, Judaea arescit jejuna.
3.8.1
LIBER SECUNDUS. CAPUT VII. Ob incredulitatem Judaeorum Christus ad gentes erat transiturus.
3.8.1
1. Et quia ob incredulitatem Judaeorum Christus Judaeam desereret, transiretque ad gentes, Jeremias propheta praedixerat, dicens:« Tibi peccavimus, exspectatio Israel, Salvator ejus. Quare sicut colonus futurus es in terra, et quasi viator declinans ad manendum? quare futurus es quasi vir vagus et qui non potest salvari»? Quid enim in hac sententia intelligitur, nisi quia videbat propheta in spiritu quod veniens Christus relicturus esset Judaeam, et iret per fidem in gentibus? Idcirco dicebat: Quare sicut colonus futurus es in terra, et quasi viator declinans ad manendum? Hoc est, venisti in terram, cito recessurus a Judaeis.
3.8.1
Sicut et alibi ex persona Domini idem propheta dicit:« Quis dabit mihi in solitudine diversorium viatorum? et derelinquam populum meum, et recedam ab eis, quia omnes adulteri sunt, coetus praevaricatorum, et extendunt linguam suam, quasi arcum mendacii, et non veritatis». Vox enim ista Christi est, qui in solitudine gentium diversorium, id est, Ecclesiam constituit, in qua converterentur errantes, derelinquens populum Judaeorum. Quibus per Malachiam dicit:« Non est ultra mihi voluntas in vobis, dicit Dominus exercituum, et munus non suscipiam de manu vestra; ab ortu enim solis usque ad occasum magnum est nomen meum in gentibus». 83
3.8.2
Cum illis enim ante fuit Deus, sed postquam pro peccato suo abjecti sunt, Redemptor mundi in populo gentium transiit. Cujus universitas nunc per totum orbem terrarum exsultans dicit: Magnificavit Dominus facere cum illis, magnificavit Dominus facere nobiscum, facti sumus laetantes. Ad populum enim Israel prius venit Christus, sed quod non essent credituri, propheta non tacuit, dicens: Prius ad Sion dicet: Ecce adsum, et Jerusalem evangelistam dabo, et vidi, et non erat neque ex istis quisquam, qui iniret consilium, et interrogatus responderet verbum. Sed quia ad gentes transiit, sequitur:« Ecce servus meus, suscipiam eum; electus meus, complacuit sibi in illo anima mea, dedi spiritum meum super eum, judicium gentibus proferet».
3.9.1
LIBER SECUNDUS. CAPUT VIII. Quia, projectis Judaeis, gentes introierunt.
3.9.1
1. Ecce ostensum est Judaeos pro scelere, quo in Christo peccaverunt, abjectos, dispersosque fuisse. Sed quia, projectis illis, gentes in eorum sedibus per fidem erant successurae, non siluerunt et haec prophetae. Isaias enim sic dicit:« Educ foras populum caecum, et oculos habentem, surdum, et aures ei sunt. Omnes gentes congregatae sunt simul, et collectae sunt tribus. Quis in vobis annuntiet istud? et quae prima sunt, audire nos faciet»? Ecce foras educitur Israel, habens oculos et aures, ad terrenas promissiones; et colligitur in unum diversitas gentium, ut, ubi illi vocati sunt, isti ingrediantur, et ad istos pertineat haereditas quae illis fuerat repromissa.
3.9.2
2. Adhuc quia eaedem gentes in sedibus Judaeorum successurae erant, idem propheta alio loco approbat, dicens:« In die illa cantabitur canticum istud in terra Juda. Urbs fortitudinis nostrae Sion, Salvator ponetur in ea, murus, et antemurale; aperite portas, et ingredietur gens justa, et custodiens veritatem, vetus error abiit. Servabis pacem, quia in te speravimus, incurvabit habitantes 84 in excelso, civitatem sublimem humiliabit: humiliabit eam usque ad terram, detrahet eam usque ad pulverem, et conculcabit eam pes pauperis, gressus egenorum». Quo vaticinio ostenditur justum humilemque gentium populum successisse in locum quem superba plebs Judaeorum perdiderat.
3.9.3
3. Talia et alibi idem propheta sub gratiarum actione Domino dicit:« Domine, Deus meus es tu, et exaltabo te; confitebor nomini tuo, quoniam fecisti mirabilia et cogitationes antiquas fideles. Amen. Quia posuisti civitatem in tumulum, urbem fortem in ruinam, domum alienorum, ut non sit civitas, et in sempiternum non aedificetur, super hoc laudabit te populus fortis, civitas gentium robustarum timebit te».
3.9.4
4. Alio quoque in loco ad eosdem Judaeos sub exprobratione ita loquitur, dicens:« Et dimittetur nomen vestrum in juramentum electis meis; vos autem interficiet Dominus Deus, et servos suos vocabit nomine alio, in quo qui benedictus est super terram benedicetur a Domino, amen, et qui jurat in terra, jurabit in Deo. Amen». In terra qui jurat, id est, in carne a Christo accepta, in qua quicunque jurat, vere in Deo jurat.
3.10.1
LIBER SECUNDUS. CAPUT IX. Judaei propter peccatum in Christum debellati atque dispersi sunt.
3.10.1
1. Quia propter peccatum quod in Christo praevaricati sunt Judaei debellati atque dispersi sunt, Isaias praenuntiavit, dicens:« Ipse redemit eos, et portavit eos, et levavit eos cunctis diebus saeculi, ipsi autem ad iracundiam provocaverunt, et afflixerunt spiritum sancti ejus, et conversus est eis in inimicum, 85 et ipse debellavit eos». Item per Osee prophetam:« Vae, inquit, eis, quia recesserunt a me, vastabuntur, quia praevaricati sunt in me. Ego redemi eos, et ipsi locuti sunt contra me mendacia, et recesserunt a me, et ego erudivi eos, et confortavi brachia eorum. Et ipsi in me cogitaverunt malitiam, reversi sunt, ut essent absque jugo. Facti sunt quasi arcus dolosus, abjecit eos Deus meus, quia non audierunt eum, et erunt vagi in nationibus».
3.10.2
2. Et Isaias posteaquam praedicaverat de Christo dicens: Tanquam ovis ad occisionem ductus est, subjecit statim: Propter scelus populi mei percussi eum; et dabo impios pro sepultura ejus, et divites pro morte ejus, et reliqua. Et per Jeremiam idem Filius pro sua passione Judaeorum sic infert fuisse perditionem; dicit enim: Facta est mihi haereditas mea, quasi leo in silva, dedit contra me vocem, ideo odivi eam. Nunquid avis discolor haereditas mea mihi? nunquid avis tincta per totum? Venite, congregamini, omnes bestiae terrae, properate ad devorandum. Congregamini dixit; venerunt enim bestiae agri, hoc est, feroces principes gentium, et traditi sunt illis ad devorandum populi Judaeorum.
3.10.3
3. Propterea quod contra Dominum vocem dederunt, unde et subjungit: Propter me exterminata est exterminio omnis terra. Haec enim Christi vox est. Multa enim peccata prius fecerant filii Israel, sed nunquam sic traditi sunt tam longae perditioni et captivitati; quando autem compleverunt mensuram patrum suorum, et post prophetarum necem Christum interfecerunt, tunc, peccata peccatis cumulantes, traditi sunt in longam exterminationem. Idcirco nunc dicitur: Propter me exterminatione exterminata est omnis terra.
3.10.4
4. Quod quia non intelligunt, proinde se traditos direptioni, Isaias propheta hoc ante praenuntiavit, dicens: Effudit Dominus 86 super populum suum indignationem furoris sui, et forte bellum; et combussit eum in circuitu, et non cognovit, et succendit eum, et non intellexit. Quorum interitum moerens Jeremias propheta ita deplorat: Facti sunt, inquit, filii mei perditi, quoniam invaluit inimicus. Et iterum: Quos educavi et nutrivi, inimicus meus consumpsit eos.
3.11.1.1
LIBER SECUNDUS. CAPUT X. De ruina Jerusalem.
3.11.1.1
Quia propter quod negaverunt Christum Judaei, subversa est Jerusalem, per Jeremiam sic praedicat idem Dominus, dicens:« Ascendite muros ejus, et dissipate, auferte propagines ejus, quia non sunt Domini, praevaricatione enim praevaricata est in me domus Juda, ait Dominus, negaverunt me et dixerunt: Non est ipse. Item Isaias: Ruit Jerusalem, et Judas concidit, quia lingua eorum et adinventiones eorum contra Dominum».
3.11.1.2
2. Quo testimonio demonstratur urbem Jerusalem et provinciam Judaeae pariter concidisse, causamque ostendit sceleris eorum, quia contra Dominum blasphemaverunt, dicentes: Tolle, tolle, crucifige. Nos non habemus regem, nisi Caesarem. Siquidem et David propheta propter Christi passionem futuram urbis, ac Judaeorum calamitatem ex persona ejusdem Christi, ita praedixit: quando illi, sicut Evangelium loquitur, dederunt fel atque acetum:« Dederunt, inquit, in escam meam fel, et in siti mea potaverunt me aceto. Fiat mensa eorum coram ipsis in laqueum, et in retributionem, et in scandalum. Effunde super eos iram tuam, et indignatio irae tuae apprehendat eos. Fiat habitatio eorum deserta, et in tabernaculis eorum non sit, qui inhabitet.
3.11.2
Hoc enim postea expletum est, quod fuerat ante praedictum; factum est enim in hac ipsa urbe Jerusalem; nam postquam Christum amaritudine potaverunt, et postquam clamaverunt adversus Filium Dei, ut occideretur, successit deinde vindicta a Domino, debellata est civitas, expugnati Judaei, multaque millia interfecta; nullusque illuc modo permittitur accedere Judaeorum, ubi Christum crucifigendum acclamaverunt. 87
3.11.3.1
Item in Daniele angelus ille, postquam occisionem Christi praedixit, subsecutam protinus subversionem Jerusalem pronuntiavit, dicens: Et civitatem, et sanctuarium dissipabit populus cum duce venturo, id est, Romanus exercitus cum Vespasiano. Cujus vastationis Isaias propheta lamentabile carmen composuit, in quo eadem Jerusalem plangitur, et ruina illius perpetua sermone prophetico decantatur sub similitudine vineae, in qua plantaverat Deus turrem, et torcular, templum scilicet et altare.
3.11.3.2
5. Haec igitur vinea, quandiu uberrimos attulit fructus, habuit custodem Deum, de quo scribitur: Non dormitabit neque obdormiet, qui custodit Israel; postquam vero spinas attulit Creatori suo, reliquit eam Deus, et statim vastavit eam aper de silva, et vindemiaverunt eam omnes transeuntes viam, ita dicente Domino: Et nunc ostendam vobis quid facturus sum vineae meae; auferam maceriam ejus, hoc est, tollam angelorum auxilium. Et diripietur ab adversariis, destruam muros ejus, ut inimicis gentibus pateat, et nubibus mandabo desuper, ne pluant super eam pluviam».
3.11.3.3
6. Quod non de priore captivitate prophetatum est; illo enim tempore post captam urbem et Jeremias prophetavit, et Daniel, et Aggaeus, et Zacharias futura dixerunt. Sed hoc de novissima captivitate praedictum est, quia post passionem Domini nec prophetas, nec apostolos habuerunt Judaei, qui imbres praeberent virtutum, sed e contrario illud eis accidit quod in Levitico peccantibus eis promisit Dominus: Ponam coelum vobis aereum, et terram ferream.
3.11.3.4
7. Et in Deuteronomio: Erit coelum super te aereum, et terra subter te ferrea. Et rursum: Dabit Dominus pluviam terrae tuae, pulverem, et cinis de coelo descendet super te, donec tradat te deleat. Sed quare ista acciderunt illis? quia exspectavit Deus ut facerent justitiam, et largitorem tantorum munerum susciperent. Illi autem fecerunt spinas, quibus Christum coronaverunt, feceruntque 88 clamorem, quo vociferati sunt contra Dominum, id est, contra Christum, ut crucifigeretur.
3.12.1.1
LIBER SECUNDUS. CAPUT XI. De spretis Judaeis et Synagogae reprobatione.
3.12.1.1
De qua civitate per Isaiam sic Dominus loquitur, dicens:« Quis est hic liber repudii matris vestrae, quo dimisi eam? aut quis est creditor meus, cui vendidi vos? Ecce in iniquitatibus vestris venditi estis, et in sceleribus vestris dimisi matrem vestram.» Similiter et per Osee: Judicate matrem vestram, judicate, quoniam ipsa non est uxor mea, nec ego vir ejus. De cujus populi reprobatione, et per Jeremiam sic loquitur Dominus dicens:« Reliqui domum meam, dimisi haereditatem meam. Facta est mihi haereditas mea, quasi leo in silva, dedit super me vocem suam; propterea odivi eam».
3.12.1.2
2. Isaias autem Judaeorum captivitatem aeternam sic exprimit, dicens:« Terra vestra deserta, civitates vestrae succensae igni, regionem vestram in conspectu vestro alieni devorant, et desolabitur sicut in vastitate hostili». Quae captivitas, et licet sub Babylonis tempore ex parte completa sit, plenius tamen sub Romana captivitate impleta est, quando universam Judaeam Romanus vastavit exercitus, atque urbs Jerusalem eversa atque succensa est.
3.13.1.1
LIBER SECUNDUS. CAPUT XII. De perpetua ruina Jerusalem.
3.13.1.1
Isaias ait: Desolabitur, sicut in vastitate hostili, et derelinquetur filia Sion, sicut umbraculum in vinea. Ita enim eversa est Jerusalem, et destituta, manifestatis sacramentis Christianae veritatis, quemadmodum deserunt tabernacula vinearum, expletis vindemiis. 89 Nam sicut tabernaculum non sui causa, sed vindemiae fit, ita et vetus populus, non suae causa salutis, sed Christianae exstitit veritatis.
3.13.1.2
2. Item ipse: Super humum, inquit, populi mei spinae, et vepres ascenderunt. Quanto magis super omnes domos gaudii, civitatis exsultationis?« Domus enim, inquit, dimissa est, multitudo urbis relicta est, tenebrae et palpatio factae sunt super speluncas usque in aeternum.»
3.13.1.3
3. Item idem Isaias perpetuam ruinam terrenae Jerusalem, et vocationem gentium ita pronuntiat, dicens:« Dominus Deus meus es tu, et exaltabo te, confitebor nomini tuo, quoniam fecisti mirabilia, cogitationes antiquas fideles. Amen. Quia posuisti civitatem in tumulum, urbem fortem in ruinam, domum alienorum, ut non sit civitas, et in sempiternum non aedificetur. Super hoc laudabit te populus fortis, civitas gentium robustarum timebit te, quia factus es fortitudo pauperi, fortitudo egeno in tribulatione sua. Spes a turbine, umbraculum ab aestu. Spiritus enim robustorum, quasi turbo impellens parietem; sicut aestus in siti, tumultum alienorum humiliabis; et quasi calore sub nube torrente, propagines fortium marcescere facies. Et faciet Dominus exercituum omnibus populis in monte hoc convivium pinguium medullatorum, vindemiae defaecatae».
3.13.1.4
4. Et Ezechiel: Porro cum dedero, inquit Dominus, gloriam in terra viventium. Hoc verbo demonstrans futuram Ecclesiae ex gentibus claritatem, ad terrenam Jerusalem vertit sententiam oraculi, dicens: In nihilum redigam te, et non eris, et quaesita non invenieris ultra in sempiternum. De hujus quoque urbis ruina perpetua sic etiam dicit Dominus ad Jeremiam:« Et conteres lagunculam in oculis eorum, qui ibunt tecum, et dices ad eos: Haec dicit Dominus exercituum: Sic conteram populum istum, et civitatem istam, sicut conteritur vas figuli, quod non poterit ultra restaurari.
3.13.1.5
5. Sophonias autem aeternam desertionem ipsius civitatis sic praedicat:« Haec est, inquit, civitas gloriosa, habitans in confidentia; 90 quae dicebat in corde suo: Ego sum, et extra me non est alia amplius; quomodo facta est in desertum cubile bestiae? omnis qui transit per eam sibilabit, et movebit manum suam. Vae provocatrix et redempta civitas, columba non audivit vocem, et non suscepit disciplinam».
3.13.1.6
6. Ad ultimum quoque Daniel Jerusalem destructionem ita significat usque ad consummationem mundi perseverare:« Post hebdomadas, inquit, septuaginta duas occidetur Christus, et non erit ejus populus, qui eum negaturus est, et civitatem et sanctuarium dissipabit populus cum duce venturo, et finis ejus vastitas, et post finem belli statuta desolatio, et deficiet hostia, et sanctuarium, et in templo erit abominatio desolationis, et usque ad consummationem et finem perseverabit desolatio».
3.14.1
LIBER SECUNDUS. CAPUT XIII. De irreparabili desolatione Judaeorum.
3.14.1
1. Quia Judaei juxta spem suam nunquam reparabuntur, Jeremias dicit: Civitates Austri clausae sunt, translata est omnis Judaea transmigratione perfecta; id est, irrevocabili captivitate. Item ipse:« Quia oblitus est mei populus meus, frustra libantes, et impingentes in viis suis, et in semitis Israel, ut ambularent per eas in itinere non trito; ut fieret terra eorum in desolationem et in sibilum sempiternum. Omnis qui praeterierit per eam obstupescet, et movebit caput suum, sicut ventus urens dispergam eos».
3.14.2
2. Hanc etiam sempiternam carnalis Israel desolationem idem propheta alibi proclamat, dicens: Argentum reprobum vocate eos, quia Dominus projecit illos. Et post paululum: Et derelinquam populum meum, et recedam ab eis. Et alio loco:« Et derelinquam vos, et civitatem vestram, quam dedi vobis et patribus vestris. Et dabo vos in opprobrium sempiternum et in ignominiam aeternam, quae nunquam oblivione delebitur».
3.14.3
3. Amos quoque propheta de his plenissime praedicat, atque 91 ita aversatum Deum dicit ab Israel, ne illis unquam misereatur, sed inseparabiliter in aeterna desolatione permaneant. Sic enim ait:« Audite verbum hoc, quod ego levo super vos planctum. Domus Israel cecidit, non adjiciet ut resurgat. Virgo Israel projecta est in terram suam, non est, qui suscitet eam.» Ecce ubi sic cecidit plebs illa, ut non resurgat. Siquidem et caeremonias carnales ejusdem plebis sic cadendo evacuat veniente veritate, ne aliquando queant resuscitari, cum dicit: Projecta est in terram suam, non est qui suscitet eam.
3.14.4
4. Quod veraciter de ipsa terrena accipitur Judaeorum spe; sequiturque in eodem propheta:« Venit finis super populum meum Israel, non adjiciam ultra ut pertranseam per eum, et stridebunt cardines templi in die illa, dicit Dominus Deus. Multi morientur, in omni loco projicietur silentium( Amos VIII, 2).» In cujus prophetico textu tertio reperit sic se aversatum fuisse ab Israel Dominum, ne illis, ut praedixi, juxta spem ipsorum unquam misereatur. In prioribus enim dicit: Cecidit, non adjiciet ut resurgat virgo Israel. In secundo dixit: Ecce ego ponam trullam in medio populi Israel, non adjiciam ultra superinducere eum. Tertio quoque dicit: Venit finis super populum meum Israel, non adjiciam ultra ut pertranseam per eum.
3.14.5
5. Quae omnia pertinent ad carnale ipsius populi regnum, vel observantiam, quia ultra irreparabilia erunt. Nam illae repromissiones reparationis, quas eorum prophetarum sermo complectitur, illi parti promittuntur quae ex Judaeis in Deum creditura est; nam neque omnes Judaei redimendi sunt, neque omnes salvi erunt. Sed sceleratis, et peccatoribus contritis atque consumptis, hi qui fide electi fuerint salvabuntur. Diximus de populo et de urbe: dicamus quid prophetae tenuerunt de Novo Testamento.
3.15.1
LIBER SECUNDUS. CAPUT XIV. Quod, Veteri Testamento evacuato, Novum futurum erat.
3.15.1
1. Sed quia, evacuato carnali eodem Veteri Testamento, novum 92 Testamentum daturus esset Deus, clarissime per Isaiam prophetam Dominus annuntiat, dicens: Ne memineritis, inquit, priorum, et antiqua ne intueamini. Ecce ego facio nova, et nunc orientur. Utique cognoscetis ea: ponam in deserto viam, et in invio flumina. Glorificabit me bestia agri, dracones, et struthiones, quia dedi in deserto viam, flumina in invio.»
3.15.1.1
Talibus enim vaticiniis legem Veteris Testamenti commendat oblivisci, et novi facit mentionem, dicendo: Ne memineritis priorum, ecce facio nova; et ut demonstraret quae essent nova, tum adjecit: Ponam in deserto viam, et in invio flumina. Quo significaret in gentibus suam dedisse doctrinam, ubi glorificat eum bestia agri, dum ipsum credentes collaudant, et regna mundi, quem populum sibi acquisitum dicit. Caeterum contra Israel quae sequuntur adjungit: Non me invocasti, Jacob, nec laborasti in me, Israel.
3.15.1.2
3. De cujus quidem Novi Testamenti promissione sequenter idem Dominus per eumdem prophetam ita annuntiat: Quae prima fuerunt, ecce evenerunt; nova quoque ego annuntio, antequam orientur, audita vobis faciam. Quibus verbis et Vetus Testamentum venisse declarat, et novum annuntiat, quod Christiana aetate completum est. Prima enim sunt, vetera novorum, sed ordine, non dignitate; unde et pacta quae tempore posteriora sunt, evacuatis anterioribus, majora priorum habentur.
3.15.1.3
4. Per Jeremiam quoque prophetam, Testamentum Novum se daturum, evacuato priore, sic Dominus pollicetur:« Ecce dies venient, dicit Dominus, et feriam domui Israel, et domui Juda foedus novum, 93 non secundum pactum, quod pepigi cum patribus vestris, in die qua apprehendi manum eorum, ut educerem eos de terra Aegypti, pactum quod irritum fecerunt, et ego dominatus sum eorum, dicit Dominus. Sed hoc est pactum quod feriam cum domo Israel, dicit Dominus, dabo legem meam in visceribus eorum, et in corde eorum scribam eam.
3.15.1.4
5. In quo loco vaticiniis prophetarum Testamenti Novi est facta commemoratio, quod quia discrepare potuit a Veteri Testamento, inde adjungit: Non secundum Testamentum, quod dedi patribus eorum. Est enim in utroque mirabilis differentia praeceptorum. In illo, exceptis sacramentis, quae umbrae erant futurorum, caetera promissa temporalia sunt, Sabbatum scilicet, et circumcisio, et multiplex sacrificiorum ritus, ciborumque observantia, ac dierum caeremoniae: quae omnia carnali congruunt vetattusi. At contra Testamento Novo cordis bonum promittitur; vitae aeternae felicitas pollicetur. Et non quidem foris in lapideis diptychis, sed intrinsecus in tabulis cordis.
3.15.1.5
6. Unde et ita subjungit: Quia hoc est Testamentum quod ordinabo domui Israel. Post dies illos, dicit Dominus, dabo legem meam in cordibus eorum, et in mente eorum scribam eam. Quo significaret eam spiritualiter in cordibus nostris operari debere secundum interiorem hominem, vetustate carnalis operationis mutata. Intus enim circumcisio, non praecisione carnis, sed cordis purgatione. Intus Sabbatum, non per abstinentiam servilium operum, sed per abstinentiam peccatorum. 94
3.15.2
Quam legem etiam gentibus clarissime revelari, per Isaiam sic Dominus protestatur, dicens: Lex a me exiet, et judicium meum in lucem gentium requiescet; per quod ostenditur commune esse foedus Testamenti Novi Judaeis et gentibus, Osee etiam propheta testante:« In die illa, ait Dominus, vocabit me vir meus, non vocabit me ultra Baalim, et referam nomina Baalim de ore ejus, et non recordabitur ultra nominis eorum. Et percutiam eis foedus in die illa cum bestiis agri, et cum volucribus coeli, et cum reptili terrae, et arcum, et gladium, et bellum conteram de terra, et dormire eos faciam fiducialiter, et sponsabo te mihi in sempiternum, et sponsabo te mihi in justitia, et judicio, et misericordia, et miseratione, et sponsabo te mihi in fide, et scies quia ego Dominus.»
3.16.1
LIBER SECUNDUS. CAPUT XV. De cessatione Sabbati.
3.16.1
1. Merito Sabbatum carnaliter Judaei custodirent, si quid sit Sabbatum nossent. Nomen quidem Sabbati usurpant, sed quid ipsum valeat ignorant. Legem carnaliter custodire delectantur, dum tota spiritualiter intelligatur, dicente Domino per prophetam: Aperiam in parabolis os meum, loquar propositiones ab initio saeculi. Ergo si lex et prophetae in parabolis et in aenigmatibus constat, non est accipienda Sabbati observatio, nisi spiritualiter.
3.16.2
2. Nam carnalia ejus otia a Domino et a Patribus dissoluta sunt. Nam si crimen est Sabbati otium non observare, cur Deus operatur in Sabbato? Sic enim scriptum est in Genesi: Complevitque Deus die septimo opus suum, quod fecerat; ergo in principio Sabbatum dissolutum est, dum Deus operatur in ipso, explens cuncta in eo, et benedicens ipsi diei, quia universa in illo complevit. Item si crimen est Sabbati otia non observare, cur Jesus Nave, discipulus ac successor Moysi, praecipiente Domino, septem 95 diebus continuis, inter quos utique et Sabbatum erat, exercitum, et arma produxit, atque circumeunte arca, tubisque clangentibus, Jericho muros subvertit?
3.16.3
3. Quid item de Machabaeis eloquar? de quibus scriptum est: Et nolebant Judaei in die Sabbati vindicare se de alienigenis. Postea consilio accepto, pugnaverunt die Sabbati, et triumphaverunt de hostibus. Quibus testimoniis edocemur non pertinere ad fidem istum Sabbati elementarium diem servare, sed alium spiritualem; nam hoc carnale Sabbatum non est datum propter purificationem, sed propter tentationem, dicente in lege Domino: Ut tentem eos, utrum ambulent in lege mea, an non. Sex diebus colligetis manna, septimo non colligetis.
3.16.1.1
Itaque dum dicit: Ut tentem eos, apparet Sabbatum non fuisse praeceptum propter justificationem, sed propter tentationem. Hinc est, quod loquitur Deus per Ezechielem prophetam, dicens: Dedi eis praecepta non bona; utique quia quaedam carnali populo carnaliter agenda permissa sunt, quae tamen adveniente Evangelio cessaverunt, sicut et per prophetam dicit: Cessare faciam omne gaudium ejus, et Sabbata ejus( Ose II, 11), quae quidem alias idem Dominus odisse se dicit: Noemenias, inquit, et Sabbata vestra odivit anima mea.
3.16.1.2
5. Ideoque si Sabbata aeterna sunt, cur ea Deus cessare mandavit? si bona sunt, cur odivit? Sabbatum enim quod Israelitae acceperunt in munere significabat requiem mentis, ut nullo in hac vita terrenorum desideriorum appetitu fatigetur. Nam Sabbatum requies interpretatur. Ista autem Judaeorum otiosa festivitas consumitur in luxuriis, et ebrietatibus, et comessationibus, deditis omnibus in libidine, et in fructum temporalis vitae, ventri venerique servientibus.
3.16.1.3
6. Sed quaeritur: Si non est, inquiunt, custodiendum sabbatum, 96 quare dictum sit in mandatis Dei:« Memento ut diem Sabbati sanctifices, et sex dies operaberis, et facies omnia opera tua, septimo autem die Sabbatum Domini Dei tui est, non facies in eo omne opus?» In opere enim sex dierum sex millium annorum opera demonstrantur. Mille enim anni apud Deum uni diei comparantur, sicut testatur propheta: Quoniam mille anni ante oculos tuos tanquam dies una. Horum dierum Sabbatum septimi millesimi anni tempus, ac requies futuri regni ac saeculi est, ubi jam nulla erit operatio rerum, sed requies sola sanctorum.
3.16.2
Nam ista temporalia Sabbata odit Deus, dum dicit: Neomenias et Sabbata vestra odivit anima mea. Et bene dixit vestra, quia non sunt illa quae Deus praecepit, sed quae sibi populus carnalis elegit. Nam de illis dixit: Sabbata mea profanastis. Unde dignoscitur Sabbatum temporale humanum esse, Sabbatum autem divinum illud aeternum esse, de quo per Isaiam dicitur: Et erit, inquit, mensis ex mense, et dies ex die, et Sabbatum ex Sabbato, et veniet omnis caro adorare in Jerusalem, dicit Dominus.
3.16.3.1
Secundo etiam quaeritur quare dixerit Jeremias:« Custodite animas vestras, et nolite portare pondera in die Sabbati, nec inferatis per portas Jerusalem, et nolite ejicere onera de domibus vestris in die Sabbati?» Ergo audi ejus prophetiae mysterium: pondera portat in Sabbato, quem dies judicii invenerit cum suo delicto; pondera portat in Sabbato, qui, credens in Christo, non desinit 97 a peccato. Ipse est enim requies animarum, sicut et idem ait: Discite a me, quia mitis sum, et humilis corde, et invenietis requiem animabus vestris.
3.16.3.2
9. Adhuc tertio quaeritur quare homo ille qui ligna colligebat in die Sabbati tam atrociter jussu Dei fuerit a populo trucidatus? Quod facile ab infidelibus praeponitur. Intelligant ergo quia haec omnia in typo acciderunt illis; scripta sunt enim ad correptionem nostram. Ille enim pristinus carnalisque, qui diem Sabbati violare ausus est, dum ligna colligeret( propter quod est et punitus) formam insinuabat ejus qui in die judicii cum carnali opere fuerit inventus, id est, contraxisse ligna, fenum, vel stipulas ad escam ignis aeterni convenientes. Haec enim colligens in suam perniciem, dum fuerit in die ultimo judicatus, pellendus est ab omnibus angelis, et statim morte novissima puniendus. Sic ergo omnia, quaecunque illis Judaeis per legem acciderunt, formidabiliter intelligenda sunt.
3.17.1
LIBER SECUNDUS. CAPUT XVI. De circumcisionis consummatione.
3.17.1
1. Jam tibi post populi perpetuam captivitatem, post urbis aeternam ruinam, carnales Judaeorum observantias et celebrationes evacuatas enuntiabo. Accipe ergo primum causam circumcisionis. Quia enim ex semine Abrahae secundum carnem futurus erat Christus, in quo cunctarum gentium fuerat benedictio repromissa, et ab Abraham usque ad Christum multa erant saecula post futura, praevidens Deus ne genus Abraham reliquis gentibus misceretur, et paulatim propago ejus fieret incerta, populum Judaicum circumcisionis signo notavit, ut viventes inter Aegyptios atque Assyrios, inter Babylonios, sive Chaldaeos, hoc signaculo ab iis, vel a caeteris gentibus nationibusque distinguerentur.
3.17.1.1
Denique per quadraginta annos in eremo nullus est circumcisus, soli quippe sine gentis alterius commistione vivebant. At ubi Jordanis alveum populus Israeliticus transmeavit, atque in 98 terram repromissionis pervenit, signum circumcisionis futuro ex commistione gentium providit errori, quam rationabiliter custoditam esse credimus, quousque nasceretur Christus, qui ex semine Abrahae fuerat repromissus, qui non jam per circumcisionem carnis, sed per amputationem vitiorum mundaret corda omnium gentium.
3.17.1.2
3. Quod non carnis circumcisionem, sed cordis, Moyses filiis Israel ita futuram praenuntiabat dicens: In novissimis diebus circumcidet Dominus cor tuum, et cor seminis tui. Unde et Jeremias praevidens jam illud proximum tempus, Judaeos ad Novum Testamentum et ad circumcisionem cordis, non corporis, ita provocat, dicens:« Haec dicit Dominus viro Juda, et Jerusalem: Novate vobis novale, et nolite serere super spinas; circumcidimini Domino vestro, et auferte praeputia cordium vestrorum, viri Juda, et habitatores Jerusalem, ne forte egrediatur ut ignis indignatio mea, et succendatur, et non sit qui exstinguat.»
3.17.1.3
4. Quibus verbis admonetur Jerusalem a vetustate circumcisionis et legis, quae spinis comparatur, et vepribus, ad gratiam Novi transire Testamenti, et per fidem Evangelii cordis circumcisionem tenere, non carnis, juxta quod legimus, Petro apostolo dicente: Fide purificans corda eorum. Quam similiter fidem, jam non per prisca signacula carnis, et injuriam corporis, sed per novam gratiam lavacri spiritualis adipiscendam, Dominus per Isaiam annuntiat, dicens: Ne memineritis priorum, et antiqua ne intueamini. Ecce nova faciam, quae nunc orientur, et cognoscetis ea; et ut ostenderet quae essent ipsa nova, subjecit: Faciam in deserto viam, et flumina in loco inaquoso, adaquare genus meum electum, et plebem meam, quam acquisivi.
3.17.2.1
Quid ergo hoc indicabat, nisi baptismatis purificationem futuram? in qua non jam vetusta circumcisione carnis quisque signatur, sed sola gratia sacrae undae per fidem abluitur. Verum quia hanc cordis circumcisionem Hebraei non recipiunt, Jeremias praedixit 99 dicens: Omnes gentes habent praeputium, omnis autem domus Israel circumcisus est corde.
3.17.2.2
6. Nam quod et a Jesu duce secundo legitur populus circumcisus, ut significaret in eremo cessasse circumcisionem, quae in Aegypto exercebatur, et a Domino Salvatore cordis circumcisione postmodum credentes esse mundandos. Et bene cultris lapideis secunda circumcisio fit, quia petra Christus est, per quem spirituali circumcisione credentes purgantur ab omnibus illecebris vitiorum.
3.18.1
LIBER SECUNDUS. CAPUT XVII. De sacrificiis.
3.18.1
1. Jam vero de sacrificii veteris reprobatione, quod victimae eorum abjectae sint, et in abominationem transierint, per Isaiam sic Dominus dicit:« Quo mihi multitudinem victimarum vestrarum? dicit Dominus. Plenus sum holocaustis arietum, et adipe pinguium, et sanguinem vitulorum, et agnorum, et hircorum nolui. Cum veneritis ante conspectum meum, quis quaesivit haec de manibus vestris, ut ambularetis in atriis sanctis meis? Ne afferatis ultra sacrificium frustra; incensum abominatio est mihi. Neomeniam, et Sabbata, et festivitates vestras alias non feram, iniqui sunt coetus vestri. Kalendas vestras et solemnitates vestras odivit anima mea; facta sunt mihi molesta, laboravi sustinens, et cum extenderitis manus vestras, avertam oculos meos a vobis, et cum multiplicaveritis orationem, non exaudiam. Manus enim vestrae sanguine plenae sunt»
3.18.2
2. Item ipse de Judaeorum sacrificiis: Facta sunt morticinia eorum quasi stercus in medio platearum. Quae sunt haec morticinia, nisi veteris legis sacrificia, quae, quoniam jam remota sunt, velut abjecta stercora reputantur? Unde et idem propheta alias de ipsis eorum sacrificiis sic dicit: Qui immolat bovem, quasi qui interficiat virum; qui mactat pecus, quasi qui excerebret canem; qui 100 offert oblationem, quasi qui sanguinem suillum offerat; qui recordatur thuris, quasi qui benedicat idolo.
3.18.1
Item Jeremias de repulsis a Domino victimis et holocaustis Judaeorum:« Ut quid mihi thus de Saba offertis, et calamum suaveolentem de terra longinqua? holocaustomata vestra non sunt accepta, et victimae vestrae non placuerunt mihi. Propterea haec dicit Dominus: Ecce ego dabo in populum istum ruinas, et ruent in eis patres, et filii simul, vicinus et proximus, et peribunt.» Vide quia eorum sacrificia non propter se carnaliter commendantur, sed propter solam cordis et fidei obedientiam, quam increduli amiserunt.
3.18.2.1
Unde adhuc idem propheta sic dicit:« Holocaustomata vestra addite victimis vestris, comedite carnes, quia non sum locutus patribus vestris, et non praecepi eis in die qua eduxi eos de terra Aegypti, de verbo holocaustomatum, et victimarum. Sed hoc verbum praecepi eis, dicens: Audite vocem meam, et ero vobis Deus, et vos eritis mihi populus, et ambulate in omnia, quae mandavi vobis, et bene sit vobis. Et non audierunt, nec inclinaverunt aurem suam, sed abierunt in voluptatibus, et pravitate cordis sui mali.» In qua sententia subaudiendum est: Non praecepi eis de verbo holocaustomatum, quasi illa per seipsa diligerem, sed ut eorum fidei obedientiam approbarem.
3.18.2.2
5. Item ipse qui supra: Scribam, inquit, multiplices leges meas, quae velut alienae computatae sunt. Hostias afferent, immolabunt carnes, et comedent, et Dominus non suscipiet eas. Et post haec detestans eorum sacrificia: Non libabunt, inquit, Domino vinum, nec placebunt ei sacrificia eorum, quasi panis lugentium; omnes, qui comedent eum contaminabuntur, non intrabunt in domum Domini( Ose. IX, 4).
3.18.3
Et Joel:« Interiit de domo Dei vestri sacrificium et libatio.» Item Malachias:« Non est mihi voluntas in vobis, ait Dominus, et munus non suscipiam de manu vestra. Ab ortu enim solis usque ad occasum magnum est nomen meum in gentibus, et in omni loco sacrificatur, 101 et offertur nomini meo oblatio munda, quia magnum nomen meum in gentibus, ait Dominus.» Quo testimonio patet sacrificia Judaeorum immunda esse, et reprobata, et solam oblationem gentium Domino esse acceptam.
3.19.1
LIBER SECUNDUS. CAPUT XVIII. De escis.
3.19.1
1. In Regum libro sic dicit:« Factus est sermo Domini ad Eliam, dicens: Surge, et vade in Sarepta Sidoniorum, et manebis ibi. Praecepi enim ibi mulieri viduae ut pascat te. Et surrexit, et abiit in Sarepta Sidoniorum; cumque venisset ad portam civitatis, apparuit ei mulier vidua, et accepit ab ea escam, et manducavit.» Tunc Elias jussu Dei vasa ejus replevit, et apud ipsam alienigenam hospitatus escis gentilibus vixit, quod fieri non liceret, nisi lex spiritualiter data fuisset.
3.19.2
2. Dum enim quaedam in lege, quasi non munda, in cibo damnantur, mores hominum procul dubio significantur, quia non admittit Deus in sanctis suis, qui ad aeternam vitam praedestinantur, quidquid per illa immunda animalia in moribus hominum comparatur. Omnia enim quaecunque a Deo in ipsis primordiis mundi creata sunt, suae vocis auctoritate non tantum bona, sed etiam valde bona probantur. Ideoque quaecunque in genere significantur animalium immundorum, rectius derivantur in moribus hominum.
3.20.1
LIBER SECUNDUS. CAPUT XIX. De sacramentis fidei Christianae.
3.20.1
1. Hactenus ritus Judaicos et celebrationes divinis testimoniis confutavimus; dehinc sacramenta nostrae fidei perstringamus, manifestantes primum quia non solum propter Judaeos Testamentum legis datum est, sed etiam propter omnes gentes. Haec enim propheta David 102 testatur, dicens: Annuntiabitur Domino generatio ventura, et annuntiabunt coeli justitias ejus populo qui nascetur, quem fecit Dominus. Et iterum ipse: Donec annuntient brachium tuum generationi omni quae ventura est, potentiam tuam, et justitiam tuam Deus.
3.20.2
2. Et Isaias:« De Sion egredietur lex, et verbum Domini de Jerusalem; et judicabit gentes, et arguet populos multos usque in longinquum.» David etiam in Psalmis:« Tunc dicent inter gentes; Magnificavit Dominus facere cum illis; magnificavit Dominus facere nobiscum, facti sumus laetantes.» Quibus testimoniis manifestatur, prius Judaeis Testamentum legis esse concessum, postea vero gentibus; quod propterea collatum est illis, quia in eo cognoscere poterant Christum, quem Judaei mente caecati nequaquam intelligunt.
3.21.1
LIBER SECUNDUS. CAPUT XX. Scriptura non solum historialiter, sed etiam mystice intelligenda est.
3.21.1
1. Quod legis scriptura non solum historialiter, sed etiam mystico sensu, id est, spiritualiter sentienda est, docet Dominus in Psalmis:« Attendite, populi mei, legem meam; inclinate aurem vestram in verba oris mei, aperiam in parabolis os meum, loquar propositiones ab initio.» Quod etiam propheta in alio psalmo confirmat, dicens: Inclinabo ad similitudinem aurem meam, aperiam in psalterio aenigmata mea.
3.21.2
2. In similitudine enim, et aenigmate sentiuntur omnia legis; aenigma enim est obscura similitudo, per quam monetur homo ut cor suum acuat, et ad interiora intelligenda confugiat. Sic quoque Sapientia per Salomonem dicit: Scribe legem dupliciter, et tripliciter in corde tuo. Dupliciter enim sentitur lex, ut prius secundum historiam, 103 deinde secundum sacramentorum intelligentiam sentiatur. Tripliciter autem scribitur, dum non solum historialiter, vel mystice, sed etiam moraliter, quid in unumquodque gerere debeat edocetur.
3.21.3
3. Unde et arca, quae construebatur a Noe, bicamerata et tricamerata fieri jubetur quod intra Ecclesiam omnis legis materia, et historia locum habeat, et mysticum sensum recipiat, et informationem morum contineat. In parabolis enim et aenigmatibus scripta est lex, et ipsae parabolae et propositiones. Hinc est quod Judaeis obtecta et clausa sunt omnia; qui nisi crediderint, ad eorum intelligentiam pervenire non possunt.
3.22.1
LIBER SECUNDUS. CAPUT XXI. Quia Testamentum legis Judaei non intelligunt.
3.22.1
1. Signata enim habent ista omnia sacramenta Scripturarum, et ignorant quod legunt: legunt quippe omnia, et non intelligunt, sicut de eis cecinit Dominus ad prophetam:« Dic,» inquit,« populo huic, auditione audietis, et non intelligetis; et cernentes videbitis, et non scietis; incrassatum est enim cor populi hujus.« Et iterum:« Auferet Dominus a Juda, et a Jerusalem validum, et fortem, judicem, et prophetam, et sapientem de architectis, et prudentem eloquii mystici.»
3.22.2
2. Haec quippe cuncta abstulit ab eis Deus, et signavit illis omnia sacramenta juxta duritiam cordis eorum, ne forte intelligant, eodem Isaia testante de ipsis:« Et erit,» inquit,« vobis visio, sicut verba libri signati, quem cum dederint scienti litteras, dicent: Lege istud, et respondebit: Non possum, signatum est enim.« Sed quid adjecit de gentibus? In illa, inquit, die audient surdi verba libri hujus, et de tenebris et caligine oculi caecorum videbunt.» Patefacta sunt enim legis mysteria.
3.22.3
3. Judaeis vero clausa sunt, sicut et Daniel dicit: Clausa sunt, signatique sermones usque ad tempus consummationis, quousque addiscant 104 multi, et impleatur visio, et cognoscant omnia haec. Nam quod et Moysi facies velamine tegebatur, dum descenderet de monte cum tabulis, id significabat, quia prae caecitatis caligine Judaicus populus legem ipsam non posset agnoscere, dum enim legitur Moyses, velamen est positum super cor eorum.
3.23.1
LIBER SECUNDUS. CAPUT XXII. Quod Judaei, nisi credant in Christum, non intelligent Scripturas.
3.23.1
1. Neque enim possunt legem et prophetas intelligere, nisi ante in Christum crediderint, loquente Isaia: Si non credideritis, non intelligetis; justus enim ex fide mea vivet, ait Dominus per prophetam. Unde et Abraham pater gentium factus est, quia credidit Deo, et reputatum est ei ad justitiam. Isti autem quamvis legem et prophetas teneant, tamen non est indulgendum eis, Jeremia testante:« Et dixit Dominus ad me: Si steterit Moyses, et Samuel coram me, non est anima mea ad populum istum; ejice illos a facie mea, et egrediantur.»
3.23.2
2. Per Moysen quippe lex, per Samuelem prophetae intelliguntur. Quos quamvis Judaei habeant, propter erroris tamen impietatem projecti sunt. Opera enim eorum et justitia sine fide Christi nihil eis prodest, testante Domino per Jeremiam: Quia mei oblitus es, ecce ego annuntiabo justitiam tuam, et opera tua non proderunt tibi.
3.24
LIBER SECUNDUS. CAPUT XXIII. Quod duo Testamenta a Deo sunt tradita.
3.24
1. Sed quoniam duo Testamenta, Novum scilicet, et Vetus ab omnipotente Deo sunt tradita, Salomon in Canticis canticorum 105 declarat: In januis nostris omnia poma nova et vetera, frater meus, servavi tibi. De quibus et Dominus in Evangelio dixit: Simile est regnum coelorum patrifamilias, qui profert de thesauro suo nova et vetera. Et alio Scripturae loco ita repromittit Deus: Dabo, inquit, vobis pluviam temporaneam, et serotinam, Vetus scilicet Testamentum, et Novum, et utroque imbre vos irrigabo. Imber enim doctrina accipitur Testamentorum, unde est illud: Exspectetur, sicut pluvia, sermo meus, et effundet super terram imbrem.
3.25.1.1
LIBER SECUNDUS. CAPUT XXIV. Quod peccatorum remissio futura erat per baptismum.
3.25.1.1
Quod per baptismum erat purgatio peccatorum futura, non per circumcisionem, quae baptismi fuerat forma, Scripturarum voces idipsum aperte declarant. Isaias enim futurum baptismi mysterium sic praecinebat futuris credentibus, dicens: Haurietis aquam cum gaudio de fontibus Salvatoris. Quibus verbis etiam ipsum Salvatorem ostendit propheta, de cujus fontibus aquas purificationis praedicat hauriendas, id est, de fontibus Jesu. Hoc enim nomine Hebraeorum lingua Salvator exprimitur.
3.25.1.2
2. Unde et ipse clamabat: Si quis sitit, veniat ad me, et bibat. Ad quod baptismi sacramentum idem Isaias Judaeos et gentes ita provocat, dicens: Omnes sitientes venite ad aquas. Has aquas et hunc fontem et per Joelem praenuntiabat Spiritus sanctus, dicens: Distillabunt montes dulcedinem, et colles fluent lacte, et per omnes rivos Juda ibunt aquae, et fons de domo Domini egredietur, et irrigabit orbem terrarum, id est, universitatem omnium gentium.
3.25.1.3
3. De hoc fonte et Zacharias, In die, inquit, illa erit fons patens domui David, et habitantibus Jerusalem in ablutionem peccatorum, et menstruatae. Dic, quaeso, quis est iste fons patens, nisi in quo omnes renascimur, per quem peccatorum purificantur delicta, et sordes menstruatae, hoc est, immundae animae salutari lavacro abluuntur? De cujus aquis et alibi idem propheta testatur: 106« Et erit, inquit, in die illa, exibunt aquae vivae de Jerusalem, medium earum ad mare orientale, et medium earum ad mare novissimum. In die illa erit Dominus unus, et nomen ejus unum, et revertetur omnis terra usque ad desertum.»
3.25.1.4
4. Quae sunt igitur istae aquae vivae, nisi baptisma, quod hominem sancti Spiritus infusione vivificat? Sed cur de Jerusalem exire annuntiantur, nisi quia Dominus in populo eodem consistens, ait discipulis: Ite, docete omnes gentes, baptizantes eos in nomine Patris, et Filii, et Spiritus sancti? Sed earum pars media vadit ad mare orientale, id est, ad populum circumcisionis; et media ad mare novissimum, quod est ad populum gentium, fide postremum, ut omnibus sitientibus largiatur tam Judaeis, quam gentibus, qui in Domino credunt.
3.25.1.5
5. De iis aquis adhuc et per eumdem prophetam dicitur, quod egrediantur de domo Domini, et crescant in fluvium, et pergant ad solitudinem, sive ad mare Mortuum, et omnia ad quaecunque venerint, vivificentur atque sanentur. Sic enim idem propheta dicit:« Converti me ad portam domus Domini, et ecce aqua egrediebatur subter limen domus ad Orientem. Facies enim domus respiciebat ad Orientem, aquae autem descendebant in latus templi dextrum ad meridiem altaris. Et converti me ad viam foras portam exteriorem, quae respiciebat ad Orientem, et ecce aquae redundantes a latere dextro,» id est, a Christi latere.
3.25.1.6
6. Deinde dicit:« Et traduxit me per aquas, et ait ad me: Aquae istae, quae egrediuntur ad orientales, et descendunt ad plana deserti, utique ad gentes, intrabunt mare, et exibunt, et sanabuntur aquae; et omnis anima vivens, quae respicit, quocunque venerit torrens, vivet; et erunt pisces multi satis,» id est, regenerati. Et adjecit:« Postquam venerint aquae illae, et sanabuntur, et vivent omnia, ad quaecunque venerit torrens. Et stabunt super illa piscatores,» hoc est, apostoli, atque doctores, plurimae species erunt piscium ejus.
3.25.1.7
7. 107 Hoc dixit ad significandam varietatem gentium ad undam lavacri venientium; unde et adjecit:« Sicut pisces maris magni, multitudinis nimiae in ripis ejus, ex utraque parte omne lignum pomiferum, non deficiet folium ex eo, et non deficiet fructus ejus, per singulos menses afferre primitiva; quae aquae de sanctuario egredientur, et erunt fructus ejus in cibum, et folia ejus ad medicamina.»
3.25.1.8
8. Michaeas quoque propheta ejusdem baptismi sacramenta sub figura transitus maris ita revelat, dicens:« Secundum diem egressionis tuae de terra Aegypti ostendam eis mirabilia, videbunt gentes, et confundentur in fortitudine sua, manus suas ponent super os suum, aures suae surdae erunt. Dominum Deum nostrum desiderabunt, et timebunt te. Quis Deus similis tibi? qui aufers iniquitatem, et transfers peccatum reliquiarum Israel? Quia misericors est, convertetur, et miserebitur nostri, deponet iniquitates nostras, et projiciet in profundum maris omnia peccata nostra.»
3.25.1.9
9. In qua sententia lector animadvertet manifestissime revelari sacrosanctum mysterium baptismi. Secundum, inquit, diem egressionis tuae de Aegypto ostendam eis mirabilia, deinde hostes sequentes, id est, delicta nostra praeterita, sicut Aegyptios in mare projectos, ita in baptismo deleta atque exstincta, ita pronuntiat, dicens: Quoniam misericors est, convertetur, et miserebitur nostri. Demerget delicta nostra, et projiciet in profundum maris omnia peccata nostra.
3.25.2
Quid enim clarius hoc testimonio? quidve apertius? omnis enim per fidem verus Israel exit ab Aegypto, dum renuntiat saeculo; ingrediturque mare Rubrum, baptismum, scilicet, Christi cruore signatum. Tunc hostes insequentes intereunt, quia statim delicta moriuntur, ubi animae regeneratorum resurgunt. Legimus quoque Aaron in praefiguratione baptismi aquis ablutum, cujus filii sacerdotio paterno participes laticis etiam sanctificatione purificantur.. Jam tunc quidem purgatio illa baptismi formam gerebat, cujus nunc lavacri sacramento abluitur omnis populus Ecclesiae, quod est corpus veri et magni sacerdotis, in remissionem peccatorum, et, lotis sordibus, in sanctificationem divino cultui consecrantur.
3.25.3.1
108 Isaias namque propheta inter caetera ostendit nequaquam posse delicta Judaeorum dimitti, nisi abluti baptismo fuerint. Dicit enim per eumdem prophetam Spiritus sanctus: Laboravi sustinens, si multiplicaveritis orationes, non exaudiam; manus enim vestrae sanguine plenae sunt. Lavamini, mundi estote. Pro omnibus quippe victimis, quas memoraverat idem propheta, pro cunctis neomeniis, et Sabbatis, atque solemnitatibus solam baptismi purificationem praecepit, pro cunctis quoque inquinamentis peccatorum solum regenerationis lavacrum, quo tantum peccata abluuntur.
3.25.3.2
12. Quod quia Judaei respuunt, audiant Dominum per prophetam Ezechiel sibi comminantem:« Et factus est,« inquit,» sermo Domini ad me, dicens: Fili hominis, notas fac Jerusalem abominationes suas, et dices: Haec dicit Dominus: Jerusalem, radix tua, et generatio tua de terra Chanaan; pater tuus Amorrhaeus, et mater tua Cethaea, et quando nata es in die ortus tui, non est praecisus umbilicus tuus, et aqua non es lota in salutem.» Ubi ostenditur quod in peccatis gravibus sit Jerusalem, et inde peritura esset, quod non sit lota aqua in salutem, quod est plena significatio baptismi. Ad eos autem qui convertuntur ad Christum, et baptizantur, sic ibi sermo Domini sequitur: Et ingressus sum pactum tecum, ait Dominus, et lavi te aqua, et emundavi sanguinem ex te, et unxi te oleo, significans per pactum Testamentum Novum, per aquam et oleum baptismum et chrisma.
3.25.3.3
13. Cujus baptismi purificationem sic Spiritus sanctus per eumdem prophetam illis futuram promittit, dicens:« Tollam quippe vos de gentibus, et congregabo vos de universis terris, et adducam vos in terram vestram, et effundam super vos aquam mundam, et mundabimini ab omnibus inquinamentis vestris.» Et, ut Novum Testamentum suscipiant, sic sequitur:« Et dabo vobis cor novum, et spiritum novum ponam in medio vestri, et auferam cor lapideum de carne vestra, et dabo vobis cor carneum, et spiritum meum ponam in medio vestri et faciam ut in praeceptis meis ambuletis, et judicia mea custodiatis, et operemini.» 109
3.26.1
LIBER SECUNDUS. CAPUT XXV. Quod chrismate gentes santificari debeant.
3.26.1
1. Quia chrismate omnes gentes sanctificarentur, loquitur Dominus ad Moysen, dicens:« Sume tibi aromata prima, et oleum de olivetis, faciesque unctionis oleum sanctum, unguentum compositum, et unges ex eo tabernaculum testimonii, et arcam Testamenti, mensamque cum vasis suis, candelabrum, et utensilia ejus, altaria thymiamatis, et holocausti, et universa quae ad cultum eorum pertinent, sanctificabisque omnia, et erunt sancta sanctorum; qui tetigerit ea, sanctificabitur. Aaron, et filios ejus unges; sanctificabisque eos, ut sacerdotio fungantur mihi, filiis quoque Israel dices: Hoc oleum unctionis sanctum erit mihi in generationes vestras.»
3.26.2
2. Figura enim hujus prioris tabernaculi ad typum Ecclesiae ducitur, cujus omnis diversitas populorum in testimonio sanctitatis perungitur, quae per illam universitatem operum figurabatur, ut sacri chrismatis unctione delibuti omnes sanctificentur, atque santificati in Dei gloriam praeparentur.
3.27.1
LIBER SECUNDUS. CAPUT XXVI. Quia per signum crucis credentes salvarentur.
3.27.1
1. Crucis autem figura, quae fidelium frontes ad tutelam salutis praesignat, per Ezechielem prophetam legitur demonstrata:« Et vocavit,» inquit,« virum qui indutus erat lineis, et atramentarium scriptoris habebat in lumbis suis, et dicit ad eum: Transi per mediam civitatem, in medio Jerusalem signa Thau in frontes virorum gementium, et dolentium super cunctis abominationibus quae fiunt in medio ejus.» Et post haec adjecit:« Transite per civitatem, et percutite; non parcat oculus vester, neque misereamini senem, adolescentulum, 110 et virginem, parvulum, et mulieres interficite usque ad internecionem. Omnem autem super quem videritis Thau, ne occidatis.»
3.27.2
2. Intelligere ergo nos oportet hanc sententiam. Thau quippe littera speciem crucis demonstrat, cujus signaculo praenotati sunt quicunque ab exitu hujus saeculi liberantur; ejusdem typum praefigurabat in Aegypto sanguis ille agni candidi et immaculati, quo imaginarie signantur postes corporis nostri, ut merito loquamur dicentes: Signatum est super nos lumen vultus tui, Domine.
3.27.3
3. De hoc signo dicit Isaias ex persona Domini: Ecce venio, ut congregem cum omnibus gentibus, et linguis, et venient, et videbunt gloriam meam, et ponam in eis signum, utique crucis. Et alibi: Et erit, inquit, Dominus nominatus in signum aeternum, quod non auferetur. Quod etiam et alibi idem propheta significare voluit de Christo, dicens: Et levabit signum in nationibus. Ubi ostendit quod, elevato signo crucis, gentes ad eum venirent, atque crederent.
3.27.4
4. Cujus sacrae crucis gloria ita est et in Psalmis praedicta: Dicite in nationibus, Dominus regnavit a ligno. De qua cruce Domini Jesu Christi per Ezechielem ita Dominus loquitur:« Gladius exacutus est, et limatus, ut caedat victimas. Exacutus es, qui moves sceptrum Filii mei, succidisti lignum, et dedi eum ad levigandum, ut teneatur manu.» Quo testimonio et Filius Dei crucifixus ostenditur, et crucis ejus signum suscipiendum ab omnibus voce divina praenuntiatur.
3.27.1.1
Cujus crucis figuram de duobus lignis compositam idem Ezechiel ita figuraliter praenotat, dicens:« Factus est sermo Domini ad me, dicens: Et tu, fili hominis, sume tibi lignum unum, et scribe 111 super illud Judae, et filiorum Israel sociorum ejus, et tolle lignum alterum, et scribe super illud Joseph lignum Ephraim, et cunctae domus Israel, sociorumque ejus, et adjunge illa unum ad alterum tibi in lignum unum, et erunt in unionem in manu tua.»
3.27.1.2
6. Ubi ostenditur Judam et Jerusalem in unum converti debere, et crucis signum suscipere, quod per duo ligna significatum est. Haec sunt duo ligna quae illa vidua alienigena, ad quam mittitur pascendus Elias, volebat colligere, priusquam moreretur. Ubi non solum ligni nomine, sed etiam et numero lignorum signum crucis expressum est.
3.28.1
LIBER SECUNDUS. CAPUT XXVII. Quomodo sacramentum Eucharistiae praefiguratum est.
3.28.1
1. Et quia panis et calicis sacramentum Deo placitum esset in holocausto, Scripturarum testimoniis non tacetur. Hujus enim sacrificii praefiguratio in sacerdotio Melchisedech antea fuit expressa. Iste enim sacerdos Dei excelsi, cum benediceret Abrahae, ob mysterium futuri holocausti panem et vinum in sacrificio Domino obtulit. Hoc enim ille primum in typo Filii Dei expressit: ad quem Psalmista ex persona Patris sic dicit: Ante luciferum genui te. Tu es sacerdos in aeternum secundum ordinem Melchisedech. Hoc est juxta ritum hujusmodi sacrificii, quod et in passione sua perficiens Christus implevit, quodque etiam apostolis in commemorationem suam fieri jussit.
3.28.1
Non ergo jam victimas Judaicas, quales sacerdos Aaron obtulit, credentes offerunt; sed quales idem Melchisedech rex Salem immolavit, id est, panem et vinum, quod est corporis et sanguinis Domini verissimum sacramentum. De quo idem Dominus dicit: Qui manducaverit carnem meam, et biberit sanguinem meum, 112 in me manet, et ego in eo. Cujus quidem sacrificii sacramentum et in Salomone per immolationem panis ac vini ita monstratur:« Sapientia aedificavit sibi domum, excidit columnas septem, immolavit victimas suas, miscuit vinum suum, proposuit mensam suam, misit servos suos, dicens: Si quis est parvulus, veniat ad me; et insipientibus loquitur: Venite, comedite panem meum, et bibite vinum quod miscui vobis; derelinquite insipientiam, et vivetis, et ambulate per vias prudentiae.»
3.28.2.1
Dei ergo sapientia Christus constituit sibi domum sacrosanctam Ecclesiam, in qua mactavit sui corporis hostias, in qua miscuit vinum sui sanguinis in calice sacramenti divini, et praeparavit mensam, hoc est, altare Domini, mittens servos suos apostolos atque doctores ad insipientes, id est, ad omnes gentes verum Deum ignorantes, dicens eis: Venite, comedite panem meum, et bibite vinum quod miscui vobis; id est, sancti corporis escam sumite; et bibite vinum quod miscui vobis, id est, poculum sanguinis sacri percipite.
3.28.2.2
4. Cujus quidem gratiam quia gentes sumunt, et Judaei non meruerunt, declarat hoc propheta Isaias dicens:« Haec dicit Dominus Deus: Ecce servi mei comedent, et vos esurietis; ecce servi mei bibent, et vos sitietis; ecce servi mei laetabuntur, et vos confundemini. Ecce servi mei laetabuntur prae exsultatione cordis, et vos clamabitis prae dolore cordis, et prae contritione spiritus ululabitis, et dimittetis nomen vestrum in juramentum electis meis, et interficiet te Dominus Deus, et servos,« id est, christianos,« vocabit nomine alio, in quo qui benedictus est super terram benedicetur in Deo. Amen.»
3.28.2.3
5. Interficitur enim Israel, succedit ex gentibus populus. Tollitur illis Vetus Testamentum, redditur nobis Novum; conceditur nobis salutaris cibi gratia, et poculum sanguinus Christi, illis fame et siti arentibus. Mutatur et novo populo nomen aliud, scilicet Christianum; et omnia quae sunt gesta novitatem gratiae resonant. 113
3.29.1.1
LIBER SECUNDUS. CAPUT XXVIII. Recapitulatio operis.
3.29.1.1
O infelicium Judaeorum deflenda dementia! Ecce Salvatoris adventum nec Testamenti Veteris auctoritate intelligunt, nec eum venisse accipiunt. Gentium conversionem legunt, et de sua reprobatione minime confunduntur. Sabbati observationem suscipiunt, quam reprobatam Scripturae testificatione cognoscunt. Circumcisionem carnis venerantur, qui cordis munditiam perdiderunt.
3.29.1.2
2. Nos autem, sub gratia positi, omnia haec facta et celebrationes, quae futurorum erant indicia, jam cognoscimus esse completa. Quidquid enim hujusmodi sacramenti prophetabatur jam Christus implevit, quia non venit solvere legem, sed adimplere. Adveniente ergo veritate, umbra cessavit, ideoque jam carnaliter non circumcidimur, quia in circumcisionis typo promissi baptismatis sacramento mundamur. Sabbati otium supervacuum ducimus, quia revelatam spem quietis aeternae tenemus.
3.29.1.3
3. Sacrificia veteris legis non immolamus, quia per eadem sacrificia aut Christi passionem, aut carnalium vitiorum mortificationem insinuatam cognoscimus. Azyma non observamus, quia, expurgata veteris vitae malitia, in nova fidei gratia ambulamus. Differentias ciborum non custodimus, quia cuncta illa spiritualiter discernimus in moribus hominum quae immundorum significabat diversitas animalium.
3.29.1.4
4. De agni esu pascha non celebramus, quia pascha nostrum 114 jam immolatus est Christus, qui per illum agnum figurabatur, qui tanquam ovis ad occisionem ductus est, et quasi agnus coram tondente se, sic non aperuit os suum. Neomenias novae lunae non custodimus, quia jam in Christo nova creatura, vetera transierunt, et ecce facta sunt nova. Scenopegias, id est, solemnitates tabernaculorum non observamus, quia tabernaculum Dei sancti ejus sunt, in quibus habitat in aeternum.